બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 66

વાચ્યુક્તં ન્યાયં ચક્ષુરાદિષ્વતિદિશતિ- એત એવેતિ ।
ઉપશાન્તદેહૌષ્ણ્યસ્તસ્માદુત્ક્રમણાદૂર્ધ્વં પુનર્ભવં પ્રતિપદ્યત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયશબ્દસ્ય શ્રુતિસ્થસ્ય વૃત્તિપરતયોપપત્તેઃ ।
સર્વેન્દ્રિયવૃત્તિલયશ્ચેદિષ્ટસ્તર્હિ વાઙ્મનસીતિ પૃથક્સૂત્રં કિમર્થમિત્યત આહ- સર્વેષાં કરણાનામિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.2.3
મનોધિકરણમ્ । સૂ. 3
તન્મનઃ પ્રાણ ઉત્તરાત્ । બ્બ્સ્_4,2.3 ।
સમધિગતમેતત્ ઽવાઙ્મનસિ સંપદ્યતેઽ (છા. 6.8.6) ઇતિ અત્ર વૃત્તિસંપત્તિવિવક્ષ ઇતિ ।
અથ યત્ ઉત્તરવાક્યમ્ ઽમનઃ પ્રાણેઽ (છા. 6.8.6) ઇતિ કિમ્ અત્ર અપિ વૃત્તિસંપત્તિઃ એવ વિવક્ષ્યત ઉત વૃત્તિમત્ સંપત્તિઃ ઇતિ વિચિકિત્સાયાં વૃત્તિમત્ સંપત્તિઃ એવ અત્ર ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
શ્રુતિ અનુગ્રહાત્ તત્ પ્રકૃતિકત્વ ઉપપત્તેઃ ચ ।
તથા હિ - ઽઅન્નમયં હિ સોમ્ય મન આપોમયઃપ્રાણઃઽ (છા. 6.5.4) ઇતિ અન્નયોનિ મન આત્મનન્તિ અપ્ યોનિં ચ પ્રાણમ્ ।
ઽઆપશ્ચાન્નમસૃજન્તઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
અત- ચ યત્ મનઃ પ્રાણે પ્રકૃતિવિકાર અભેદાત્ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તત્ અપિ અગૃહીત બાહ્ય ઇન્દ્રિયવૃત્તિ મનો વૃત્તિદ્વારેણ એવ પ્રાણે પ્રલીયતે ઇતિ ઉત્તરાત્ વાક્યાત્ અવગન્તવ્યમ્ ।
તથા હિ સુષુપ્સો- મુમૂર્ષોઃ ચ પ્રાણવૃત્તૌ પરિસ્પન્દ આત્મિકાયામ્ અવસ્થિતાયાં મનોવૃત્તીનામ્ ઉપશમો દૃશ્યતે ।
ન ચ મનસઃ સ્વરૂપ અપ્યયઃ પ્રાણે સંભવતિ ।
અતત્ પ્રકૃતિત્વાત્ ।
નનુ દર્શિતં મનસઃ પ્રાણપ્રકૃતિત્વમ્ ।
ન એતત્ સારમ્ ।
ન હિ ઈદૃશેન પ્રાણાડિકેન તત્ પ્રકૃતિત્વેન મનઃ પ્રાણે સંપત્તુમ્ અર્હતિ ।
એવમ્ અપિ હિ અન્ને મનઃ સંપદ્યેત અપ્સુ ચ અન્નમ્ અપ્સુ એવ ચ પ્રાણઃ ।
ન હિ એતસ્મિન્ અપિ પક્ષે પ્રાણભાવપરિણતાભ્યઃ અદ્ભ્યો મનો જાયત ઇતિ કિઞ્ચન પ્રમાણમ્ અસ્તિ તસ્માત્ ન મનસઃ પ્રાણે સ્વરૂપ અપ્યયઃ ।
વૃત્તિ અપ્યયે અપિ તુ શબ્દઃ અવકલ્પતે વૃત્તિવત્તિમતોઃ અભેદ ઉપચારાત્ ઇતિ દર્શિતમ્

તન્મનઃ પ્રાણ ઉત્તરાત્ ।
વાક્યક્રમાદર્થક્રમાચ્ચાધિકરણક્રમઃ ।
શ્રુતિન્યાયાભ્યાં સંશયઃ પૂર્વં પ્રબલન્યાયવિરોધાદ્વાગિતિ શ્રુતેર્બાધઃ ।
કૃતઃ ઇહ ત્વબાત્મકપ્રાણસ્ય અન્નાત્મકમનઃપ્રકૃતિત્વેન પ્રકૃતૌ વિકારલય ઇતિ ન્યાયાનુગ્રહાન્ન મનઃશ્રુતિર્બાધ્યેતિ પૂર્વપક્ષફલં પૂર્વવત્, સિદ્ધાન્તસ્ત્વબન્નયોઃ પ્રકૃતિવિકૃતિભાવે ઽપિ ન તદ્વિકારયોઃ પ્રાણમનસોસ્તદ્ભાવો હિમઘટયોરપિ તદ્ભાવપ્રસઙ્ગાદતો ન્યાયવિરોધાત્પૂર્વવચ્છ્રુતિર્બાધ્યેતિ વિવેકઃ ।
આગૃહીતા બાહ્યેન્દ્રિયવૃત્તયો યેન તત્તથા લીનેન્દ્રિયવૃત્તિકં મનો ઽપિ વૃત્તિલયેનૈવ પ્રાણે લીયત ઇત્યર્થઃ ।
એવમપીતિ ।
પ્રાણસ્યાબ્વિકારત્વપક્ષે ઽપીત્યર્થઃ ।
તસ્માદિતિ પ્રાણસ્ય સાક્ષાન્મનઃપ્રકૃતિભાવાન્મનઃશબ્દો વૃત્તિં લક્ષયતીત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.2.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.3.4
3 અધ્યક્ષ અધિકરણમ્ । સૂ. 4-6
સો ઽધ્યક્ષે તદુપગમાદિભ્યઃ । બ્બ્સ્_4,2.4 ।
સ્થિતમ્ એતત્ યસ્ય યતો ન ઉત્પત્તિઃ તસ્ય તસ્મિન્ વૃત્તિપ્રલયો ન સ્વરૂપપ્રલય ઇતિ ।
ઇદમ્ ઇદાનીં પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ અત્ર ચિન્ત્યતે -
કિં યથાશ્રુતિ પ્રાણસ્ય તેજસિ એવ વૃત્તિ ઉપસંહારઃ કિંવા દેહ ઇન્દ્રિયપઞ્જર અધ્યક્ષે જીવ ઇતિ ।
તત્ર શ્રુતેઃ અનતિશઙ્ક્યત્વાત્ પ્રાણસ્ય તેજસિ એવ સંપત્તિઃ સ્યાત્ અશ્રુતકલ્પનાયા અન્યાય્યત્વાત્ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિપદ્યતે સઃ અધ્યક્ષ ઇતિ ।
સ પ્રકૃતઃ પ્રાણઃ અધ્યક્ષે અવિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞ ઉપાધિકે વિજ્ઞાન આત્મનિ અવતિષ્ઠતે ।
તત્ પ્રધાના પ્રાણવૃત્તિઃ ભવતિ ઇતિ અર્થઃ ।
કુતઃ - તત્ ઉપગમાદિભ્યઃ ।
એવમ્ એવ ઇમમ્ આત્માનમ્ અન્તકાલે સર્વે પ્રાણા અભિસામયન્તિ યત્ર એતત્ ઊર્ધ્વ ઉચ્છ્વાસી ભવતિ ઇતિ હિ શ્રુત્યન્તરમ્ અધ્યક્ષ ઉપગામિનઃ સર્વાન્ પ્રાણાન્ અવિશેષેણ દર્શયતિ ।
વિશેષેણ ચ ઽતમુત્ક્રામન્તં પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામતિઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ પઞ્ચવૃત્તેઃ પ્રાણસ્ય અધ્યક્ષ અનુગામિતાં દર્શયતિ તત્ અનુવૃત્તિતાં ચ ઇતરેષામ્ ।
ઽપ્રાણમનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામતિઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ ।
ઽસવિજ્ઞાનો ભવતિઽ ઇતિ ચ અધ્યક્ષસ્ય અન્તર્વિજ્ઞાનવત્ત્વ પ્રદર્શનેન તસ્મિન્ અપીતકરણગ્રામસ્ય પ્રાણસ્ય અવસ્થાનં ગમયતિ ।
નનુ પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ શ્રૂયતે કથં પ્રાણઃ અધ્યક્ષ ઇતિ અધિકાવાપઃ ક્રિયતે ।
ન એષ દોષઃ ।
અધ્યક્ષપ્રધાનત્વાત્ ઉત્ક્રમણાદિવ્યવહારસ્ય શ્રુત્યન્તરગતસ્ય અપિ ચ વિશેષસ્ય અપેક્ષણીયત્વાત્

સો ઽધ્યક્ષે તદુપગમાદિભ્યઃ ।
ઉક્તન્યાયસિદ્ધં પ્રાણસ્યાપિ વૃત્તિલયમુપજીવ્ય ઽપ્રાણસ્તેજસિઽઇતિ શ્રુતેરૂપગમાદિશ્રુતેશ્ચ સંશયમુક્ત્વા જીવે લયં વિનાપિ ઉપગમાદિસંભવ ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- સ્થિતમિત્યાદિના ।
અત્ર તેજઃશબ્દસ્ય મુખ્યત્વં, સિદ્ધાન્તે તુ ભૂતોપહિત જીવલક્ષકત્વમિતિ મત્વા સૂત્રં યોજયતિ- સ પ્રકૃત ઇત્યાદિના ।
અજ્ઞાનકર્મવાસનોપાધિક ઇત્યર્થઃ ।
તં જીવં પ્રતિ પ્રાણાનામુપગમાનુગમનાવસ્થાનશ્રુતિભ્ય ઇતિ હેત્વર્થઃ ।
યથા યાત્રેચ્છાવન્તં રાજાનં ભૃત્યા ઉપગચ્છન્ત્યેવમેવ પરલોકં જિગમિષું જીવં સર્વે પ્રાણા અભિમુખ્યેનાયાન્તીત્યુપગમઃ શ્રુતઃ ।
તમુત્ક્રામન્તમિત્યનુગમનં શ્રુતમ્ ।
જીવે પ્રાણાવસ્થાનશ્રુતિમાહ- સવિજ્ઞાન ઇતિ ।
જીવસ્ય પ્રાપ્તવ્યફલાવગમાય હિ વિજ્ઞાનસાહિત્યશ્રુત્યાઃ મુખ્યપ્રાણસહિતકરણાનાં જીવે સ્થિતિર્ભાતીત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.3.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.3.5
કથં તર્હિ પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ શ્રુતિઃ ઇતિ અત આહ -
ભૂતેષુ તચ્છ્રુતેઃ । બ્બ્સ્_4,2.5 ।
સ પ્રાણસંપૃક્તઃ અધ્યક્ષઃ તેજઃસહચરિતેષુ ભૂતેષુ દેહબીજભૂતેષુ સૂક્ષ્મેષુ અવતિષ્ઠત ઇતિ અવગન્તવ્યમ્ ।
પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નનુ ચ ઇયં શ્રુતિઃ પ્રાણસ્ય તેજસિ સ્થિતિં દર્શયતિ ન પ્રાણસંપૃક્તસ્ય અધ્યક્ષસ્ય ।
ન એષ દોષઃ ।
સઃ અધ્યક્ષ ઇતિ અધ્યક્ષસ્ય અપિ અન્તરાલે અપિ ઉપસંખ્યાતત્વાત્ ।
યઃ અપિ હિ સ્રુઘ્નાન્મથુરાં ગત્વા મથુરાયાઃ પાટલિપુત્રં વ્રજતિ સઃ અપિ સ્રુઘ્નાત્પાટલિપુત્રં યાતિ ઇતિ શક્યતે વદિતુમ્ ।
તસ્માત્ પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ પ્રાણસંપૃક્તસ્ય અધ્યક્ષસ્ય એવ એતત્ તેજઃ સહચરિતેષુ ભૂતેષુ અવસ્થાનમ્

યદ્યપિ પ્રાણસ્ય તેજસ્યવ્યવધાનેન લયઃ શ્રુતસ્તથાપ્યુભયશ્રુત્યનુગ્રહાય પ્રાણો જીવે લીયતે, જીવદ્વારા ચ તદુપાધિષુ તેજઆદિભૂતેષ્વિતિ શ્રુત્યર્થસ્ફુટીકરણાર્થં સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ- કથં તર્હીતિ ।
નચ લયં વિનાપિ જીવં પ્રત્યિપગમાદિસંભવાત્તેજઃ શ્રુતિર્મુખ્યાસ્ત્વિતિ વાચ્યં, જીવં પ્રત્યાગત્ય પ્રાણસ્ય નિર્વ્યાપારત્વેન સ્થિતેરેવાત્ર લયત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ભૂતેષુ જીવસ્થિતિઃ કિં બલાદ્વ્યાખ્યાયત ઇત્યાશઙ્ક્ય ઽસો ઽધ્યક્ષેઽઇતિ સૂત્રોદાહૃતશ્રુતિબલાદિત્યાહ- નન્વિત્યાદિના ।
પ્રાણસ્ય જીવદ્વારા ભૂતપ્રાપ્તૌ દૃષ્ટાન્તમાહ- યો ઽપિ હીતિ ॥
એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.3.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.3.6
કથં તેજઃસહચરિતેષુ ભૂતેષુ ઇતિ ઉચ્યતે યાવત્ એકમેવ શ્રૂયતે પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ ।
અત આહ -
નૈકસ્મિન્ દર્શયતો હિ । બ્બ્સ્_4,2.6 ।
ન એકસ્મિન્ એવ તેજસિ શરીરાન્તરપ્રેપ્સાવેલાયાં જીવઃ અવતિષ્ઠતે કાર્યસ્ય શરીરસ્ય અનેકાત્મકત્વદર્શનાત્ ।
દર્શયતઃ ચ એતમ્ અર્થં પ્રશ્નપ્રતિવચને ઽઆપઃ પુરુષવચસઃઽ (છા. 5.3.3) ઇતિ ।
તત્ વ્યાખ્યાતમ્ ઽત્ર્યાત્મકત્વાત્તુ ભૂયસ્ત્વાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 3.1.2) ઇતિ અત્ર ।
શ્રુતિસ્મૃતી ચ એતમર્થં દર્શયતઃ ।
શ્રુતિઃ ઽપૃથ્વીમય આપોમયો વાયુમય આકાશમયસ્તોજોમયઃઽ ઇત્યાદ્યા ।
સ્મૃતિઃ અપિ ઽઅણ્વ્યો માત્રાવિનાશિન્યો દશાર્ધાનાં તુ યાઃસ્મૃતાઃ ।
તાભિઃ સાર્ધમિદં સર્વં સંભવત્યનુપૂર્વશઃઽ ઇત્યાદ્યા ।
નનુ ચ ઉપસંહૃતેષુ વાક્ આદિષુ કરણેષુ શરીરાન્તરપ્રેપ્સાવેલાયાં ઽક્વાયં તદા પુરુષો ભવતિઽ (બૃ. 3.2.13) ઇતિ ઉપક્રમ્ય શ્રુત્યન્તરં કર્માશ્રયતાં નિરૂપયતિ - ઽતૌ હ યદૂચતુઃ કર્મ હૈવ તદૂચતુરથ હ યત્પ્રશશંસતુઃ કર્મ હૈવ તત્પ્રશશંસતુઃઽ (બૃ. 3.2.13) ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - તત્ર કર્મપ્રયુક્તસ્ય ગ્રહ અતિગ્રહસંજ્ઞકસ્થ ઇન્દ્રિયવિષયાત્મકસ્ય બન્ધનસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ઇતિ કર્માશ્રયતા ઉક્તા ।
ઇહ પુનઃ ભૂત ઉપાદાનાત્ દેહાન્તર ઉત્પત્તિઃ ઇતિ ભૂતાશ્રયત્વમ્ ઉક્તમ્ ।
પ્રશંસાશબ્દાત્ અપિ તત્ર પ્રાધાન્યમાત્રં કર્મણઃ પ્રદર્શિતં ન તુ આશ્રયાન્તરં નિવારિતમ્ ।
તસ્માત્ અવિરોધઃ

fન્: દશાર્ધાનાં પઞ્ચભૂતાનાં , અણ્વ્યઃ સૂક્ષ્માઃ , મીયન્ત ઇતિ માત્રાઃ ।
સ્થૂલદેહારમ્ભાય પઞ્ચીકૃતભૂતાન્યાવશ્યકાનીતિ રંહત્યધિકરણે વ્યાખ્યાતમ્ ।
અણ્વ્યઃ સૂક્ષ્માઃ, મીયન્ત ઇતિ માત્રાઃ પરિચ્છિન્નાઃ, પ્રાઙ્મોક્ષાદવિનાશિન્યઃ, દશાર્ધાનાં પઞ્ચાનાં ભૂતાનાં સૂક્ષ્મભાગા ઇતિ યાવત્ ।
જીવસ્ય ભૂતાશ્રયત્વં કર્માશ્રયત્વશ્રુતિવિરુદ્ધમિત્યાશઙ્ક્ય કર્મ નિમિત્તત્વેનાશ્રયઃ, ભૂતાનિ તુ દેહોપાદાનત્વેનેત્યુભયમવિરુદ્ધમિત્યાહ- નનુ ચેત્યાદિના ।
તૌ યાજ્ઞવલ્ક્યાર્તભાગૌ યજ્જીવાધારમૂચતુસ્તત્કર્મેતિ શ્રુતેર્વચનમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.3.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.4.7
4 આસૃત્યુપક્રમ અધિકરણમ્ । સૂ. 7
સમાના ચાસૃત્યુપક્રમાદ્ અમૃતત્વં ચાનુપોષ્ય । બ્બ્સ્_4,2.7 ।
સા ઇયમ્ ઉત્ક્રાન્તિઃ કિં વિદ્વત્ અવિદુષોઃ સમાના કિંવા વિશેષવતિ ઇતિ વિશયાનાનાં વિશેષવતિ ઇતિ તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
ભૂતાશ્રયવિશિષ્ટા હિ એષા ।
પુનઃ ભવાય ચ ભૂતાનિ આશ્રીયન્તે ।
ન ચ વિદુષઃ પુનર્ભવઃ સંભવતિ ।
ઽઅમૃતત્વં હિ વિદ્વાનશ્નુતેઽ ઇતિ સ્થિતિઃ ।
તસ્મત્ અવિદુષ એવ એષ ઉત્ક્રાન્તિઃ ।
નનુ વિદ્યાપ્રકરણે સમામ્નાનાત્ વિદુષ એવ એષા ભવેત્ ।
ન ।
સ્વાપાદિવત્ યથાપ્રાપ્ત અનુકીર્તનાત્ ।
તથા હિ ઽયત્રૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામઽ ઽઅશિશિષતિ નામઽ ઽપિપાસતિ નામઽ (છા. 6.8.3,5) ઇતિ ચ સર્વપ્રાણિસાધારણા એવ સ્વાપાદયઃ અનુકીર્ત્યન્તે વિદ્યાપ્રકરણે અપિ પ્રતિપાદયિષિતવસ્તુપ્રતિપાદન અનુગુણ્યેન ન તુ વિદુષો વિશેષવન્તો વિધિત્સ્યન્તે ।
એવમ્ ઇયમ્ અપિ ઉત્ક્રાન્તિઃ મહાજનગત એવ અનુકીર્ત્યતે યસ્યાં પરસ્યાં દેવતાયાં પુરુષસ્ય પ્રયતઃ તેજઃ સંપદ્યતે સ આત્મા તત્ત્વમસિ ઇતિ એતત્ પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
પ્રતિષિદ્ધા ચ એષા વિદુષઃ ઽન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ।
તસ્માત્ અવિદુષ એવ એષ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સમાના ચ એષ ઉત્ક્રાન્તિઃ વાક્ મનસિ ઇત્યાદ્યા વિદ્વત્ અવિદુષોઃ આસૃતિ ઉપક્રમાત્ ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
અવિશેષશ્રવણાત્ ।
અવિરુદ્ધાન્ દેહબીજભૂતાનિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ આશ્રિત્ય કર્મપ્રયુક્તો દેહગ્રહણમ્ અનુભવિતું સંસરતિ ।
વિદ્વાન્ તુ જ્ઞાનપ્રકાશિતં મોક્ષનાડીદ્વારમ્ આશ્રયતે ।
તત્ એતત્ આસૃતિ ઉપક્રમાત્ ઇતિ ઉક્તમ્ ।
નનુ અમૃતત્વં હિ વિદુષા પ્રાપ્તવ્યં ન ચ તત્ દેશાન્તર આયત્તં તત્ર કૃતો ભૂત આશ્રયત્વં સૃતિ ઉપક્રમો વા ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - અનુપોષ્ય ચ ઇદમ્, અદગ્ધ્વા અત્યન્તમ્ અવિદ્યાદીન્ ક્લેશાન્ અપરવિદ્યાસામર્થ્યાત્ આપેક્ષિકમ્ અમૃતત્વં પ્રેપ્સતે સંભવતિ તત્ર સૃતિ ઉપક્રમો ભૂત આશ્રયત્વં ચ ।
ને હિ નિરાશ્રયાણાં પ્રાણાનાં ગતિઃ ઉપપદ્યતે ।
તસ્માત્ અદોષઃ

એવં બાહ્યેન્દ્રિયાણાં મનસિ પ્રથમં વૃત્તિલયલાભાત્તતો મનોવૃત્તેઃ પ્રાણે લયઃ પ્રાણવૃત્તેર્ભૂતોપહિતજીવે લય ઇત્યુત્ક્રાન્તિવ્યવસ્થોક્તા ।
સાચ સર્વપ્રાણિષુ તુલ્યેત્યાહ- સમાના ચાનુપોષ્ય ।
ઽપુરુષસ્ય પ્રયતો વાઙ્મનસિઽઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ ઽવિદ્યયામૃતમશ્નુતેઽઇતિ શ્રુતેશ્ચ સંશયમાહ- સેયમિતિ ।
વિશયાનાનાં સંદિહાનાનામિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષે સગુણબ્રહ્મવિદસંબન્ધિત્વમુત્ક્રાન્તેર્વિશેષઃ સાધ્યતે ।
તતો ઽનૂત્ક્રાન્ત ઉપાસકો મુક્તિમશ્નુત ઇતિ ફલં, સિદ્ધાન્તે તૂત્ક્રાન્તો બ્રહ્મલોકભાગીતિ ફલભેદઃ ।
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- નનુ વિદ્યેત્યાદિના ।
વિદ્યયામૃતમિતિ શ્રુતિનિર્ગુણવિદ્યાવત્પરા ।
ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તીતિ પ્રતિષેધો ઽપિ તદ્વિષયઃ ।
અતઃ સગુણવિદો ઽપ્યજ્ઞસ્યૈવોત્ક્રાન્તિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
સૃતિર્માર્ગસ્તસ્યોપક્રમો ઽર્ચિઃપ્રાપ્તિસ્તતઃ પ્રાક્તના ઉત્ક્રાન્તિસ્તુલ્યા, તત ઉપાસકો મૂર્ધન્યનાડીદ્વારાર્ચિરાદિમાર્ગં પ્રાપ્નોતિ નાન્ય ઇતિ વિશેષઃ ।
યત્તુ દહરોપાસકસ્યામૃતત્વં શ્રુતં ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽઇતિ તદાપેક્ષિકમેવ ન મુખ્યં ઽયં કામં કામયતે સો ઽસ્ય સંકલ્પાદેવ સમુત્તિષ્ઠતિઽઇતિ ભોગશ્રવણાદિત્યાહ- અનુપોષ્ય ચેદમિતિ ।
ઉષ દાહ ઇતિ ધાતોરિદં રૂપમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.4.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.5.8
5 સંસારવ્યપદેશ અધિકરણમ્ ॥ સૂ. 8-11
તદાપીતેઃ સંસારવ્યપદેશાત્ । બ્બ્સ્_4,2.8 ।
ઽતેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામ્ઽ (છા. 6.8.6) ઇતિ અત્ર પ્રકરણસામર્થ્યાત્ તત્ યથાપ્રકૃતં તેજઃ સાધ્યક્ષં સપ્રાણં સકરણગ્રામં ભૂતાન્તરસહિતં પ્રયતઃ પુંસઃ પરસ્યાં દેવતાયાં સંપદ્યત ઇતિ એતત્ ઉક્તં ભવતિ ।
કીદૃશી પુનઃ ઇયં સંપત્તિઃ સ્યાત્ ઇતિ ચિન્ત્યતે ।
તત્ર આત્યન્તિક એવ તાવત્ સ્વરૂપપ્રવિલય ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તત્ પ્રકૃતિત્વ ઉપપત્તેઃ ।
સર્વસ્ય હિ જનિમતો વસ્તુજાતસ્ય પ્રકૃતિઃ પરા દેવતા ઇતિ પ્રતિષ્ઠાપિતમ્ ।
તસ્માત્ આત્યન્તિકીયમ્ અવિભાગાપત્તિઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તત્ તેજ આદિ ભૂતસૂક્ષ્મં શ્રોત્રાદિકરણાશ્રયભૂતમાપીતેરા સંસારમોક્ષાત્ સમ્યક્ જ્ઞાનનિમિત્તાત્ અવતિષ્ઠતે ।
ઽયોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમન્યે ઽનુસંયન્તિ યથાકર્મયથાશ્રુતમ્ઽ (ક. 5.7) ઇત્યાદિ સંસારવ્યપદેશાત્ ।
અન્યથા હિ સર્વઃ પ્રાયણસમય એવ ઉપાધિપ્રત્યસ્તમયાત્ અત્યન્તં બ્રહ્મ સંપદ્યેત ।
તત્ર વિધિશાસ્ત્રમ્ અનર્થકં સ્યાત્ વિદ્યાશાસ્ત્રં ચ ।
મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તઃ ચ બન્ધો ન સમ્યક્ જ્ઞાનાત્ ઋતે વિસ્રંસિતુમ્ અર્હતિ ।
તસ્માત્ તત્ પ્રકૃતિત્વે અપિ સુષુપ્તપ્રલયવત્ બીજભાવ અવશેષ એવ એષા સંત્સપત્તિઃ ઇતિ

તદાપીતેઃ ।
પૂર્વોદાહૃતોત્ક્રાન્તિવાક્યશેષં વ્યાખ્યાય લિઙ્ગાશ્રયપઞ્ચભૂતાનાં કિમાત્યન્તિકો બ્રહ્મણિ લય ઉતાનાત્યન્તિક ઇતિ લયસ્યોભયથાદર્શનાત્સંશયમાહ- કીદૃશી પુનરિયમિતિ ।
પૂર્વત્રાપેક્ષિકમમૃતત્વમિત્યુક્તં તદયુક્તમિત્યાક્ષેપાત્સંગતિઃ પૂર્વપક્ષે મૃતમાત્રસ્ય મુક્તિસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તુ કર્મવિદ્યાશાસ્ત્રબલાત્સાવશેષલયસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.5.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.5.9
સૂક્ષ્મં પ્રમાણતશ્ ચ તથોપલબ્ધેઃ । બ્બ્સ્_4,2.9 ।
તત્ ચ ઇતરભૂતસહિતં તેજો જીવસ્ય અસ્માત્ શરીરાત્ પ્રવસત આશ્રયભૂતં સ્વરૂપતઃ પ્રમાણતઃ ચ સૂક્ષ્મં ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
તથા હિ - નાડીનિષ્ક્રમણશ્રવણાદિભ્યઃ અસ્ય સૌક્ષ્મ્યમ્ ઉપલભ્યતે ।
તત્ર તનુત્વાત્ સંચાર ઉપપત્તિઃ ।
સ્વચ્છત્વાત્ ચ અપ્રતીઘાત ઉપપત્તિઃ ।
અત એવ ચ દેહાત્ નિર્ગચ્છન્ પાર્શ્વસ્થૈઃ ન ઉપલભ્યતે

નનુ લિઙ્ગાત્મકસ્ય તેજસઃ કથં સૂક્ષ્મતમનાડીદ્વારા ગતિઃ કુતો વા કેનચિન્મૂર્તેન પ્રતિઘાતો નાસ્તિ કુતો વા ન દૃશ્યત ઇત્યત આહ- સૂક્ષ્મમિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.5.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.5.10
નોપમર્દેનાતઃ । બ્બ્સ્_4,2.10 ।
અત એવ સૂક્ષ્મત્વાત્ ન અસ્ય સ્થૂલસ્ય શરીરસ્ય ઉપમર્દેન દાહાદિનિમિત્તેન ઇતરત્ સૂક્ષ્મં શરીરમ્ ઉપપદ્યતે

પ્રમાણસૌક્ષ્મ્યાદ્ગતિરનુદ્ભૂતસ્પર્શરૂપવત્ત્વાખ્યસ્વચ્છત્વાદપ્રતિઘાતાનુપલબ્ધી ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.5.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.6.11
અસ્યૈવ ચોપપત્તેર્ ઊષ્મા । બ્બ્સ્_4,2.11 ।
અસ્ય એવ ચ સૂક્ષ્મસ્યા શરીરસ્ય એષ ઊષ્મા યમ્ એતસ્મિન્ શરીરે સંસ્પર્શેન ઊષ્માણં વિજાનન્તિ ।
તથા હિ મૃતાવસ્થાયામ્ અવસ્થિતે અપિ દેહે વિદ્યમાનેષુ અપિ ચ રૂપાદિષુ દેહગુણેષુ ન ઊષ્મ ઉપલભ્યતે જીવત્ અવસ્થાયામ્ એવ તુ ઉપલભ્યત ઇતિ અત દેહગુણેષુ ન ઊષ્મ ઉપલભ્યતે જીવત્ અવસ્થાયામ્ એવ તુ ઉપલભ્યત ઇતિ અત ઉપપદ્યતે પ્રસિદ્ધશરીરવ્યતિરિક્તવ્યપાશ્રય એવ એષ ઊષ્મ ઇતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ - ઽઉષ્ણ એવ જીવિષ્યઞ્શિતો મરિષ્યન્ ઇતિઽ

લિઙ્ગસદ્ભાવે ચૌષ્ણ્યલિઙ્ગકાનુમાનમાહ- અસ્યૈવ ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.6.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.6.12
6 પ્રતિષેધ અધિકરણમ્ । સૂ. 12-14
પ્રતિષેધાદ્ ઇતિ ચેન્ ન શારીરાત્ । બ્બ્સ્_4,2.12 ।
ઽઅમૃતત્વં ચાનુપોષ્યઽ ઇતિ અતો વિશેષણાત્ આત્યન્તિકે અમૃતત્વે ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ અભાવો અભ્યુપગતઃ ।
તત્ર અપિ કેનચિત્ કારણેન ઉત્ક્રાન્તિમ્ આશઙ્ક્ય પ્રતિષેધતિ - ઽઅથાકામયમાનો યો ઽકામો નિષ્કામ આપ્તકામ આત્મકામો ભવતિ ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ અતઃ પરવિદ્યાવિષયાત્ પ્રતિષેધાત્ ન પરબ્રહ્મવિદો દેહાત્ પ્રાણાનામ્ ઉત્ક્રાન્તિઃ અસ્તિ ઇતિ ચેત્ ।
ન ઇતિ ઉચ્યતે ।
યતઃ શારીરાત્ આત્મન એષ ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધઃ પ્રાણાનાં ન શરીરાત્ ।
કથમ્ અવગમ્યતે ઽન તસ્માત્પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિઽ ઇતિ શાખાન્તરે પઞ્ચમી પ્રયોગાત્ ।
સંબન્ધસામાન્યવિષયા હિ ષષ્ઠી શાખાન્તરગતયા પઞ્ચમ્યા સંબન્ધવિશેષે વ્યવસ્થાપ્યતે ।
તસ્માત્ ઇતિ ચ પ્રાધાન્યાત્ અભ્યુદયનિઃશ્રેયસ અધિકૃતો દેહી સંબધ્યતે ન દેહઃ ।
ન ।
તસ્માત્ ઉચ્ચિક્રમિષોઃ જીવાત્ પ્રાણા અપક્રામન્તિ સહ એવ તેન ભવન્તિ ઇતિ અર્થઃ

પ્રતિષેધાદિતિ ચેન્ન શારીરાત્ ।
પૂર્વમનુપોષ્યેતિ પદેન દગ્ધાશેષક્લેશસ્ય નિર્ગુણજ્ઞાનિન ઉત્ક્રાન્ત્યાદ્યભાવઃ ।
સૂચિતસ્તસ્યાત્રાક્ષિપ્ય સમાધાનાદ્વ્યવહિતેનાસ્ય સંગતિરિત્યાહ- અમૃતત્વં ચેતિ ।
સકામસ્ય સંસારોક્ત્યનન્તરં નિષ્કામસ્ય મુક્તિપ્રકરણાર્થો ઽથશબ્દઃ આત્મકામત્વાત્ પૂર્ણાનન્દાત્મવિત્ત્વાદાપ્તકામઃ પ્રાપ્તપરમાનન્દઃ, અતો નિષ્કામઃ અનભિવ્યક્તાન્તરવાસનાત્મકકામશૂન્યઃ, તસ્માદકામઃ વ્યક્તબહિષ્કામરહિતઃ, ઈદૃશો યો ઽકામયમાનસ્તસ્યેત્યન્વયઃ ।
જ્ઞાનિન ઉત્ક્રાન્તિરસ્તિ ન વેતિ પઞ્ચમીષષ્ઠીશ્રુતિભ્યાં સંદેહે સિદ્ધાન્તિશઙ્કાનિરાસપૂર્વકં પૂર્વપક્ષયતિ- નેત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.6.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.6.13-14
સપ્રાણસ્ય ચ પ્રવસતો ભવતિ ઉત્ક્રાન્તિઃ દેહાત્ ઇતિ એવં પ્રાપ્તે પ્રતિ ઉચ્યતે -
સ્પષ્ટો હ્યેકેષામ્ । બ્બ્સ્_4,2.13 ।
ન તત્ અસ્તિ યત્ ઉક્તં પરબ્રહ્મવિદઃ અપિ દેહાત્ અસ્તિ ઉત્ક્રાન્તિઃ ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધસ્ય દેહ ઉપાદાનત્વાત્ ઇતિ ।
યતો દેહ ઉપાદાન એવ ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધ એકેષાં સમામ્નાતૃણાં સ્પષ્ટ ઉપલભ્યતે ।
તથા હિ - આર્તભાગપ્રશ્ને ઽયત્રાયં પુરુષો મ્રિયત ઉદસ્માત્પ્રાણાઃ ક્રામન્ત્યાહો નેતિઽ (બૃ. 3.2.11) ઇતિ અત્ર ઽનેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃઽ (બૃ. 3.211) ઇતિ અનુત્ક્રાન્તિપક્ષં પરિગૃહ્ય ન તર્હિ અયમ્ અનુત્ક્રાન્તેષુ પ્રાણેષુ મ્રિયત ઇતિ અસ્યામ્ આશઙ્કાયામ્ ઽઅત્રૈવ સમવનીયન્તઽ ઇતિ પ્રવિલયં પ્રાણાનાં પ્રતિજ્ઞાય તત્ સિદ્ધયે ઽસ ઉચ્છ્વયત્યાધ્યાત્માયત્યાધ્માતો મૃતઃ શેતેઽ (બૃ. 3.2.11) ઇતિ સશબ્દપરામૃષ્ટસ્ય પ્રકૃતસ્ય ઉત્ક્રાન્તિ અવધેઃ ઉચ્છ્વયનાદીનિ સમામનન્તિ ।
દેહસ્ય ચ એતાનિ સ્યુઃ
ન દેહિનઃ ।
તત્ સામાન્યાત્ ઽન તસ્માત્પ્રાણા ઉત્ક્રામન્ત્યત્રૈવ સમવનીયન્તેઽ ઇતિ અત્ર અપિ અભેદ ઉપચારેણ દેહાપાદાનસ્ય એવ ઉત્ક્રમણસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
યદિ અપિ પ્રાધાન્યં દેહિન ઇતિ વ્યાખ્યેયં યેષાં પઞ્ચમી પાઠઃ ।
યેષાં તુ ષષ્ઠીપાઠઃ તેષાં વિદ્વત્ સંબન્ધિનિ ઉત્ક્રાન્તિઃ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ પ્રાપ્ત ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધાર્થત્વાત્ અસ્ય વાક્યસ્ય દેહપાદાન એવ સા પ્રતિષિદ્ધા ભવતિ, દેહાત્ ઉત્ક્રાન્તિઃ પ્રાપ્તા ન દેહિનઃ ।
અપિ ચ ઽચક્ષુષો વા મૂર્ધ્નો વાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યસ્તમુત્ક્રામન્તં પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામતિ પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ એવમ્ અવિદ્વત્ વિષયં સપ્રપઞ્ચમ્ ઉત્ક્રમણં સંસારગમનં ચ દર્શયિત્વા ઽઇતિ નુ કામયમાનઃઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ઉપસંહૃત્ય અવિદ્વત્ કથામ્ ઽઅથાકામયમાનઃઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ વ્યપદિશ્ય વિદ્વાંસં યદિ તત્ વિષયે અપિ ઉત્ક્રાન્તમેવ પ્રાપદેયસમઞ્જસ એવ વ્યપદેશઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ અવિદ્વિષયે પ્રાપ્તયોઃ ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ વિદ્વત્ વિષયે પ્રતિષેધ ઇતિ એવમેવ વ્યાખ્યેયં વ્યપદેશાર્થવત્ત્વાય ।
ન ચ બ્રહ્મવિદઃ સર્વગતબ્રહ્માત્મભૂતસ્ય પ્રક્ષીણકામકર્મણ ઉત્ક્રાન્તિઃ ગતિઃ વા ઉપપદ્યતે નિમિત્ત અભાવાત્ ।
ઽઅત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતેઽ ઇતિ ચ એવઞ્જાતીયકાઃ શ્રુતયો ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ અભાવં સૂચયન્તિ

સ્મર્યતે ચ । બ્બ્સ્_4,2.14 ।
સ્મર્યતે અપિ ચ મહાભારતે ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ અભાવઃ - ઽસર્વભૂતાત્મભૂતસ્ય સમ્યગ્ભૂતાનિ પશ્યતઃ ।
દેવા અપિ માર્ગે મુહ્યન્ત્યપદસ્ય પદૈષિણઃઽ ઇતિ ।
નનુ ગતિઃ ઇતિ બ્રહ્મવિદઃ સર્વગતબ્રહ્માત્મભૂતસ્ય સ્મર્યતે ઽશુકઃ કિલ વૈયાસકિર્મુમુક્ષુરાદિત્યમણ્ડલમભિપ્રતસ્થે પિત્રા ચાનુગમ્યાહૂતો ભો ઇતિ પ્રતિશુશ્રાવઽ ઇતિ ।
ન ।
સશરીરસ્ય એવ અયં યોગબલેન વિશિષ્ટદેશપ્રાપ્તિપૂર્વકઃ શરીર ઉત્સર્ગ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સર્વભૂતદૃશ્યત્વાદિ ઉપન્યાસાત્ ।
ન હિ અશરીરં ગચ્છન્તં સર્વભૂતાનિ દ્રષ્ટું શક્નુયુઃ ।
તથા ચ તત્ર એવૌપસંહૃતમ્- ઽશુકસ્તુ મારુતાચ્છીઘ્રાં ગતિં કૃત્વાન્તરિક્ષગઃ ।
દર્શયિત્વા પ્રભાવં સ્વં સર્વભૂતગતો ઽભવત્ઽ ઇતિ ।
તસ્માત્ અભાવઃ પરબ્રહ્મવિદો ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ ।
ગતિશ્રુતીનાં તુ વિષયમ્ ઉપરિષ્ટાત્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ

કાણ્વશ્રુતૌ તાવત્તસ્યેતિ સર્વનામ્ના પ્રકૃતં જ્ઞાનિનં પરામૃશ્ય સંબન્ધસામાન્યમુક્તં તત્ર માધ્યન્દિનશાખાયાં તસ્માદિત્યપાદાનત્વરૂપવિશેષ ઉક્તો ગ્રાહ્યસ્તથાચ જીવાત્પ્રાણોત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધો ભાતિ ન દેહાત્તચ્છબ્દેન દેહસ્યાનુક્તેસ્તસ્માજ્જ્ઞાનિનો ઽપ્યુત્ક્રાન્તિરસ્તીતિ જ્ઞાનવૈયર્થ્યમિતિ પૂર્વપક્ષફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તત્સાર્થક્યમાહ- સ્પષ્ટો હીતિ ।
અત્ર પુરુષશબ્દવાચ્યો દેહ એવસ્માદિત્યુત્ક્રાન્ત્યવધિરુચ્યતે ।
સશબ્દપરામૃષ્ટસ્ય પ્રકૃતસ્ય પુરુષસ્યોચ્છ્વયનાદિધર્મકસ્ય જીવત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
ઉચ્છ્વયતિ બાહ્યવાયુપૂરણાદ્વર્ધતે, આધ્માયતિ આર્દ્રભેરીવચ્છબ્દં કરોતીત્યર્થઃ ।
યેષાં પઞ્ચમીપાઠસ્તેષાં યદ્યપિ દેહિનઃ પ્રાધાન્યં તથાપિ દેહદેહિનોરભેદાત્તસ્માદિતિ દેહં પરામૃશ્ય તદાપાદન એવોત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તત્સામાન્યદુક્તશ્રુત્યાસ્ય પાઠસ્યૈકાર્થત્વાદિતિ યોજના ।
ઇદાનીં કાણ્વપાઠસ્યાનુગુણ્યમાહ- યેષાં તુ ષષ્ઠીપાઠ ઇતિ ।
સંબન્ધવિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં ભોક્તા પ્રાણાનાં ભોગોપકરણત્વવિશેષો ઽત્રૈવ પ્રાણમયો મનોમયઃ ઇતિ પૂર્વશ્રુત્યુક્તો ગ્રાહ્યઃ ।
ન શાખાન્તરસ્થમપાદાનત્વં ગ્રાહ્યં જીવાદુત્ક્રાન્તેરપ્રાપ્તાયાઃ પ્રતિષેધાયોગાત્ ।
અતો વિદ્વત્સંબન્ધિપ્રાણાનામુત્ક્રાન્ત્યપાદાનાપેક્ષાયાં ચક્ષુષ્ટો વા મૂર્ધ્નોવેત્યુક્તદેહપ્રદેશા એવ ગ્રાહ્યઃ ।
તથાચાયમર્થઃ-તસ્ય વિદુષો ભોગોપકરણાત્મકાઃ પ્રાણાઃ દેહપ્રદેશેભ્યો નોત્ક્રામન્તીતિ ।
એવં ચ પ્રાપ્તોત્ક્રાન્તિનિષેધાર્થત્વં વાક્યસ્યેતિ સર્વં ચતુરસ્રમ્ ।
અપિચેતિ સ્પષ્ટાર્થમ્ ।
સમ્યગાત્મભાવેન ભૂતાનિ પશ્યતઃ અપદસ્ય પ્રાપ્યપદરહિતસ્ય પદૈષિણો દેવા અપિ માર્ગે મુહ્યન્તિ માર્ગં ન જાનન્તિ તદભાવાદિતિ સ્મૃતિયોજના ।
સમૃત્યન્તરવિરોધં શઙ્કતે- નનુ ગતિરપીતિ ।
સગુણવિદ્યાબલેનૈષા ગતિરિતિ પરિહરતિ- સશરીરસ્યેતિ ।
નનુ તર્હિ ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽ, ઽસ એવૈતાન્બ્રહ્મ ગમયતિઽઇત્યાદિશ્રુતીનાં કા ગતિઃ, તત્રાહ- ગતીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.6.13-14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.7.15
7 વાગાદિલય અધિકરણમ્ । સૂ. 15
તાનિ પરે તથા હ્ય્ આહ । બ્બ્સ્_4,2.15 ।
તાનિ પુનઃ પ્રાણશબ્દોદિતાનિ ઇન્દ્રિયાણિ ભૂતાનિ ચ પરબ્રહ્મવિદઃ તસ્મિન્ એવ પરસ્મિન્ આત્મનિ પ્રલીયન્તે ।
કસ્માત્ ।
તથા હિ આહ શ્રુતિઃ - ઽએવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમાઃ ષોડશ કલાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ (પ્રશ્ન. 6.5) ઇતિ.
નનુ ઽગતાઃ કલાઃ પઞ્ચદશ પ્રતિષ્ઠાઃઽ (મુ. 3.2.7) ઇતિ વિદ્વત્ વિષય એવ અપરા શ્રુતિઃ પરસ્માત્ આત્મનઃ અન્યત્ર અપિ કલાનાં પ્રલયમ્ આહ સ્મ ।
ન ।
સા ખલુ વ્યવહારાપેક્ષા, પાર્થિવાદ્યાઃ કલાઃ પૃથિવ્યાદિઃ એવ સ્વપ્રકૃતીઃ અપીયન્તિ ઇતિ ।
ઇતરા તુ વિદ્વત્ પ્રતિપત્તિ અપેક્ષા, કૃત્સ્નં કલાજાતં પરબ્રહ્મવિદો બ્રહ્મ એવ સંપદ્યત ઇતિ ।
તસ્માત્ અદોષઃ

તાનિ પરે તથાહ્યાહ ।
પૂર્વત્ર ગતિનિષેધેન વિદ્વત્કલાનાં ઘ્રાણાદીનામત્રૈવ લય ઉક્તઃ ।
તમુપજીવ્ય સ કિં તત્તત્કલાપ્રકૃતિષુ પૃથિવ્યાદિષુ સ્યાદુત પરમાત્મનીતિ શ્રુતિદ્વયદર્શનાત્સંશયઃ કાર્યઃ ।
તત્ર સાક્ષાત્પ્રકૃતૌ વિકારલય ઇતિ ન્યાયાનુગૃહીતયા ઽગતાઃ કલાઃઽઇતિ શ્રુત્યા પૂર્વપક્ષમગ્રે વદન્નાદૌ સિદ્ધાન્તમાહ- તાનીતિ ।
યથા નદ્યઃ સમુદ્રં પ્રાપ્ય લીયન્તે એવમેવાસ્ય પરિતઃ સર્વત્ર બ્રહ્મદ્રષ્ટુરિમાઃ પ્રાણશ્રદ્ધાદ્યાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષે કલ્પિતાઃ પુરુષમેવ જ્ઞેયં પ્રાપ્ય લયં ગચ્છન્તીત્યર્થઃ ।
મનઃપ્રાણયોરેકીકરણેન કલાનાં પઞ્ચદશત્વમ્ ।
પ્રતિષ્ઠા ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્ ।
સ્વસ્ય પ્રકૃતીઃ પૃથિવ્યાદ્યા ઇત્યર્થઃ ।
વસ્તુગત્યા વિદ્વદ્દૃષ્ટ્યા પરમાત્મનિ કલાલયે ઽપિ લોકદૃષ્ટ્યા પ્રતિષ્ઠાસુ લયોક્તિરવિરુદ્ધા ।
તથાચ કલાઃ સ્વપ્રકૃતિષુ વિલાપ્ય તાભિઃ સહ પુરુષે લીયન્તે ઇતિ શ્રુતિદ્વયતાત્પર્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.7.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.8.16
8 અવિભાગ અધિકરણમ્ । સૂ. 16
અવિભાગો વચનાત્ । બ્બ્સ્_4,2.16 ।
સ પુન- વિદુષઃ કલાપ્રલયઃ કિમ્ ઇતરેષામ્ ઇવ સાવશેષો ભવતિ આહોસ્વિત્ નિરવશેષ ઇતિ ।
તત્ર પ્રલયસામાન્યાત્ શક્તિ અવશેષતાપ્રસક્તૌ બ્રવીતિ - અવિભાગાપત્તિઃ એવ ઇતિ ।
કુતઃ - વચનાત્ ।
તથા હિ કલાપ્રલયમ્ ઉક્ત્વા વક્તિ - ઽભિદ્યતે તાસાં નામરૂપે પુરુષ ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે સ એષો ઽકલો ઽમૃતો ભવતિઽ (પ્ર. 6.5) ઇતિ ।
અવિદ્યા નિમિત્તાનાં ચ કલાનાં ન વિદ્યાનિમિત્તે પ્રલયે સાવશેષત્વ ઉપપત્તિઃ ।
તસ્માત્ અવિભાગ એવ ઇતિ

અવિભાગો વચનાત્ ।
ઉક્તલયમુપજીવ્ય લયસ્ય દ્વેધાદર્શનાત્સંશયમાહ- સ પુનરિતિ ।
મુક્ત્યસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધિશ્ચેત્યુભયત્ર ફલમ્ ।
અવશેષો મૂલકારણે શક્ત્યાત્મના સ્થિતિઃ ।
પુનર્જન્મયોગ્યતેતિ યાવત્ ।
વિમતઃ કલાલયઃ સાવશેષઃ, કલાલયત્વાત્સુષુપ્તિવદિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
વિમતો નિરવશેષઃ, વિદ્યાકૃતત્વાદ્રજ્જ્વા વિદ્યયા સર્પલયવદિતિ યુક્ત્યુપેતશ્રુત્યા સિદ્ધાન્તયતિ- બ્રવીતીતિ ।
નામરૂપે શક્ત્યાત્મકે અપિ ભિદ્યેતે ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.8.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.9.17
9 તદોકઃ અધિકરણમ્ । સૂ. 17
તદોકોગ્રજ્વલનં તત્પ્રકાશિતદ્વારો વિદ્યાસામર્થ્યાત્ તચ્છેષગત્યનુસ્મૃતિયોગાચ્ ચ હાર્દાનુગૃહીતાઃ શતાધિકયા । બ્બ્સ્_4,2.17 ।
સમાપ્તા પ્રાસઙ્ગિકી પરવિદ્યાગતા ચિન્તા ।
સંપ્રતિતુ અપરવિદ્યાવિષયામ્ એવ ચિન્તામ્ અનુવર્તયતિ ।
સમાના ચ અસૃતિ ઉપક્રમાત્ વિદ્વત્ અવિદુષોઃ ઉત્ક્રાન્તિઃઇતિ ઉક્તં તમ્ ઇદાનીં સતિ ઉપક્રમં દર્શયતિ ।
તસ્ય ઉપસંહૃતવાગાદિ કલાપસ્ય ઉચ્ચિક્રમિષતો વિજ્ઞાનાત્મન ઓક આયતનં હૃદયમ્ ઽસ એતાસ્તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનો હૃદયમેવાન્વવક્રામતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તત્ અગ્રપ્રજ્વલનપૂર્વિકા ચક્ષુરાદિસ્થાન અપાદાના ચ ઉત્ક્રાન્તિઃ શ્રૂયતે - ઽતસ્ય હૈતસ્ય હૃદયસ્યાગ્રં પ્રદ્યોતતે તેન પ્રદ્યોતેનૈષ આત્મા નિષ્ક્રામતિ ચક્ષુષો વા મૂર્ધ્નો વાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યઃઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ ।
સા કિમ્ અનિયમેન એવ વિદ્વત્ અવિદુષોઃ ભવતિ અથ અસ્તિ કશ્ચિત્ વિદુષો વિશેષનિયમ ઇતિ વિચિકિત્સાયાં શ્રુતિ અવિશેષાત્ અનિયમપ્રાપ્તૌ આચષ્ટે - સમા અપિ હિ વિદ્વત્ અવિદુષોઃ હૃદયાગ્રપ્રદ્યોતને તત્ પ્રકાશિતદ્વારત્વે ચ મૂર્ધસ્થાનાત્ એવ વિદ્વાન્ નિષ્ક્રામતિ સ્થાનાન્તરેભ્યઃ તુ ઇતરે ।
કુતઃ - વિદ્યાસામર્થ્યાત્ ।
યદિ વિદ્વાન્ અપીતરવત્ યતઃ કુતશ્ચિત્ દેહદેશાત્ ઉત્ક્રામેત ન એવ ઉત્કૃષ્ટં લોકં લભેત ।
તત્ર આનર્થિકા એવ વિદ્યા સ્યાત્ ।
તત્ શેષગતિ અનુસ્મૃતિયોગાત્ ચ વિદ્યાશેષભૂતા ચ મૂર્ધનિ અનાડીસંબદ્ધા ગતિઃ અનુશીલયિતવ્યા વિદ્યાવિશેષેષુ વિહિતા તામ્ અભ્યસ્યન્ તસ્ય એવ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ હૃદયાલયેન બ્રહ્મણા સુ ઉપાસિતેન અનુગૃહીતઃ તદ્ભાવં સમાપન્નો વિદ્વાન્ મૂર્ધન્યયા એવ શતાધિકયા શતાત્ અતિરિક્તયા એકશતતમ્યા નાડ્યા નિષ્ક્રામતિ ઇતરાભિઃ ઇતરે ।
તથા હિ હાર્દવિદ્યાં પ્રકૃત્ય સમામનન્તિ - ઽશતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યસ્તાસાં મૂર્ધાનમભિનિઃસૃતૈકા ।
તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ વિષ્વઙ્ઙ્ન્યા ઉત્ક્રમેણ ભવન્તિઽ (છા. 8.6.6) ઇતિ

તદોકોગ્રજ્વલનમ્ ।
સૃતેર્માર્ગસ્યોપક્રમો નાડીપ્રવેશનિયમસ્તં વક્તું સૂત્રભાગવ્યાખ્યાદ્વારાધિકરણવિષયમાહ- તસ્યેતિ ।
સ મુમૂર્ષુસ્તેજોમાત્રા ઇન્દ્રિયાણિ ।
તસ્ય હૃદયસ્યાગ્રં નાડીમુખં તસ્ય જ્વલનં ભાવિફલસ્ફુરણં પ્રદ્યોતાખ્યમ્ ।
ચક્ષુષો વેત્યનિયમશ્રુતેસ્તયોર્ઘ્વમાયન્નિતિ વિશેષશ્રુતેશ્ચ સંશયઃ-કિમુપાસકો ઽપ્યનુપાસકવદ્યેન કેનચિદ્દ્વારેણ નિર્ગચ્છતિ ઉત મૂર્ધન્યનાડ્યૈવેતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે વિદ્યાકૃતાતિશયાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
વચનાદવિભાગવદનિયમ ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- આચષ્ટ ઇતિ ।
યેન કેનચિન્માર્ગેણ નિર્ગતસ્યાપિ બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તૌ વિદ્યશેષત્વેન માર્ગાનુસ્મૃતિવિધેઃ કેવલાદૃષ્ટાર્થત્વં સ્યાદતો ઽન્વહં સ્મૃતેનૈવ માર્ગેણ ગમનં યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
હાર્દં બ્રહ્મ ।
વિષ્વઙ્ નાનાવિધા અન્યા નાડ્યો ઽન્યેષામિત્યર્થઃ ।
સુષુમ્નાખ્યા નાડી હૃદયાત્ નિર્ગતા દક્ષિણાક્ષિતાલુકણ્ઠાન્તસ્તનનાસિકામધ્યાભિત્તિદ્વારા બ્રહ્મરન્ધ્રં પ્રાપ્તા સૂર્યરશ્મિભિરેકીકૃતા બ્રહ્મલોકમાર્ગ ઉપાસકસ્યેતિ સ્થિતમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.9.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.10.18
રશ્મિ અધિકરણમ્ । સૂ. 18
રશ્મ્યનુસારી । બ્બ્સ્_4,2.18 ।
અસ્તિ હાર્દવિદ્યા - ઽઅથ યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મઽ (છા. 8.1.1) ઇતિ ઉપક્રમ્ય વિહિતા ।
તત્ પ્રક્રિયાયામ્ ઽઅથ યા એતા હૃદયસ્ય નાડ્યઃઽ (છા. 8.6.1) ઇતિ ઉપક્રમ્ય સપ્રપઞ્ચં નાડીરશ્મિસંબન્ધમ્ ઉક્ત્વા ઉક્તમ્ ઽઅથ યત્રૈતદસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામત્યથૈતૈરેવ રશ્મિભિરૂર્ધ્વમાક્રમતેઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ ।
પુનઃ ચ ઉક્તમ્ ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽ (છા. 8.6.6) ઇતિ ।
તસ્માત્ શતાધિકયા નાડ્યા નિષ્ક્રામન્ રશ્મિ અનુસારી નિષ્ક્રામતિ ઇતિ ગમ્યતે ।
તત્ કિંમ્ અવિશેષેણ એવ અહનિ રાત્રૌ વા મ્રિયમાણસ્ય રશ્મિ અનુસારિત્વમ્ આહોસ્વિત્ અહનિ એવ ઇતિ સંશયે સતિ અવિશેષશ્રવણાત્ અવિશેષેણ એવ તાવત્ રશ્મિ અનુસારિ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયતે

રશ્મ્યનુસારી ।
પ્રકરણશોધનપૂર્વકમુપાસકસ્ય રશ્મ્યનુસારિત્વં વિષયમાહ- અસ્તીત્યાદિના ।
અથ પ્રારબ્ધાન્તે એતદુત્ક્રમણં યદા સ્યાદથ તદા એતૈરેવ નાડીસંબદ્ધૈ રશ્મિભિરુત્ક્રામતીત્યર્થઃ ।
અત્ર સંબન્ધસ્ય કાલવિશેષાશ્રવણાદ્રાત્રૌ રશ્મ્યભાવાચ્ચ સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
પૂર્વોક્તનાડીસંબદ્ધરશ્મીનામત્રોપજીવ્યત્વાત્સંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે રાત્રૌ મૃતસ્ય રશ્મિપ્રાપ્ત્યર્થં સૂર્યોદયપ્રતીક્ષાસ્તિ, સિદ્ધાન્તે નાસ્તીતિ મત્વા સિદ્ધાન્તં પ્રતિજાનીતે- અવિશેષેણેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.10.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.10.19
નિશિ નેતિ ચેન્ ન સમ્બન્ધસ્ય યાવદ્દેહભાવિત્વાદ્ દર્શયતિ ચ । બ્બ્સ્_4,2.19 ।
અસ્તિ અહનિ નાડીરશ્મિસંબન્ધ ઇતિ અહનિ મૃતસ્ય સ્યાત્ રશ્મિ અનુસારિત્વં રાત્રૌ તુ પ્રેતસ્ય ન સ્યાત્ ।
નાડીરશ્મિસંબન્ધવિચ્છેદાત્ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
નાડીરશ્મિસંબન્ધસ્ય યાવત્ દેહભાવિત્વાત્ ।
યાવત્ દેહભાવી હિ શિરાકિરણસંપર્કઃ ।
દર્શયતિ ચ એતમર્થં શ્રુતિઃ - ઽઅમુષ્માદાદિત્યાત્પ્રતાયન્તે તા આસુ નાડીષુ સૃપ્તા આભ્યો નાડીભ્યઃ પ્રતાયન્તે તે ઽમુષ્મિન્નાદિત્યે સૃપ્તાઃઽ (છા. 8.6.2) ઇતિ નિદાઘસમયે ચ નિશાસુ અપિ કિરણ અનુવૃત્તિઃ ઉપલભ્યતે પ્રતાપાદિકાર્યદર્શનાત્ ।
સ્તોક અનુવૃત્તેઃ તુ દુર્લક્ષ્યત્વમ્ ઋત્વન્તરરજનીષુ શૈશિરેષુ ઇવ દુર્દિનેષુ ।
ઽઅહરેવૈતદ્રાત્રૌ દધાતિઽ ઇતિ ચ એતદેવ દર્શયતિ ।
યદિ ચ રાત્રૌ પ્રેતો વિના એવ રશ્મિ અનુસારેણ ઊર્ધ્વમ્ આક્રમેત રશ્મિ અનુસાર આનર્થક્યં ભવેત્ ।
ન હિ એતત્ વિશિષ્ય અધીયતે યો દિવા પ્રૈતિ સ રશ્મીન્ અપેક્ષ્ય ઊર્દ્વમ્ આક્રમતે યઃ તુ રાત્રૌ સઃ અનપેક્ષ્ય એવ ઇતિ ।
અથ તુ વિદ્વાન્ અપિ રાત્રિપ્રાયણ અપરાધમાત્રેણ ન ઊર્ધ્વમ્ આક્રમેત પાક્ષિકફલા વિદ્યા ઇતિ અપ્રવૃત્તિઃ એવ તસ્યાં સ્યાત્ ।
મૃત્યુકાલાનિયમાત્ ।
અથ અપિ રાત્રૌ ઉપરતઃ અહરાગમમ્ ઉદીક્ષેત ।
અહરાગમે અપિ અસ્ય કદાચિત્ અરશ્મિસંબન્ધાર્હં શરીરં સ્યાત્ પાવકાદિસંપર્કાત્ ।
ઽસ યાવત્ક્ષિપ્યેન્મનસ્તાવદાદિત્યં ગચ્છતિઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ ચ શ્રુતિઃ અનુદીક્ષાં દર્શયતિ ।
તસ્માત્ તત્ અવિશેષેણ એવ ઇદં રાત્રિદિવં રશ્મિ અનુસારિત્વમ્

પૂર્વપક્ષબીજમુપન્યસ્ય દૂષયતિ- નિશીત્યાદિના ।
શિરા નાડ્યઃ પ્રતાયન્તે વિસ્તૃતા ભવન્તિ સૃપ્તાઃ સંબદ્ધાઃ ।
શ્રુતસંબન્ધસ્ય રાત્રૌ સત્ત્વે યુક્તિમાહ- નિદાઘેતિ ।
તર્હિ હેમન્તાદિરાત્રિષ્વૌષ્ણ્યોપલબ્ધિઃ સ્યાદિત્યત આહ- સ્તોકેતિ ।
સવિતા રાત્રાવપ્યહર્દધાતીતિ ધારણાભિધાનં સ્તોકરશ્મ્યનુવૃત્ત્યભિપ્રાયમેવેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યદિ રાત્રૌ મૃતસ્ય રશ્મિયોગં વિનૈવોર્ધ્વગતિઃ સ્યાત્તદા રશ્મિશ્રુતેર્દિવામૃતવિષયતયા સંકોચઃ સ્યાદૂર્ધ્વગત્યભાવે ચ વિદ્યાયામપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
નચ પ્રતીક્ષયોર્ધ્વગતિરિતિ વાચ્યં, રશ્મ્યુદયાત્પ્રાગ્દેહદાહે આદિત્યપ્રતીક્ષાવૈયર્ધ્યાપાતાદપ્રતીક્ષાશ્રુતિવિરોધાચ્ચ ।
તસ્માદ્યદાકદાચિન્મૃતસ્ય રશ્મિપ્રાપ્ત્યા ઝટિતિ બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિરિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.10.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.10.20
11 દક્ષિણાયન અધિકરણમ્ । સૂ. 20-21
અતશ્ ચાયને ઽપિ દક્ષિણે । બ્બ્સ્_4,2.20 ।
અત એવ ચ ઉદીક્ષા અનુપપત્તેઃ અપાક્ષિકફલત્વાત્ ચ વિદ્યાયા અનિયતકાલત્વાત્ ચ મૃત્યોઃ દક્ષિણ અયને અપિ મ્રિયમાણો વિદ્વાન્ પ્રાપ્નોતિ એવ વિદ્યાફલમ્ ।
ઉત્તરાયણ મરણ પ્રાશસ્તિ અપ્રસિદ્ધેર્ભીષ્મસ્ય ચ પ્રતીક્ષાદર્શનાત્ ઽઆપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષડુદઙ્ઙેતિ માસાંસ્તાન્ઽ (છા. 4.15.5) ઇતિ ચ શ્રુતેઃ અપેક્ષિતવ્યમ્ ઉત્તરાયણમ્ ઇતિ ઇમામ્ આશઙ્કામ્ અનેન સૂત્રેણ અપનુદતિ ।
પ્રાશસ્ત્યપ્રસિદ્ધિઃ અવિદ્વત્ વિષયા ।
ભીષ્મસ્ય પ્રતિપાલનમ્ આચારપ્રતિપાલનાર્થં પિતૃપ્રસાદલબ્ધસ્વચ્છન્દમૃત્યુતાખ્યાપનાર્થં ચ ।
શ્રુતેઃ તુ અર્થં વક્ષ્યતિ ઽઆતિવાહિકાસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ (બ્ર. સૂ. 4.3.4) ઇતિ

એવં દક્ષિણાયને મૃતો વિદ્વાન્વિદ્યાફલમાપ્નોતિ ન વેતિ વિદ્યાયા નિત્યવત્ફલશ્રુતેરુત્તરાયણપ્રાશસ્ત્યશાસ્ત્રાચ્ચ સંદેહે પૂર્વોક્તહેતૂનતિદિશતિ- અતશ્ચાયને ઽપિ દક્ષિણે ।
પૂર્વપક્ષમાશઙ્ક્યાપનુદતિ- ઉત્તરાયણેત્યાદિના ।
અજ્ઞાનામુત્તરાયણે દૈવાન્મરણં ચેત્પ્રશસ્તમિત્યભિજ્ઞાભિવચનરૂપાચારપરિપાલનાર્થં ભીષ્મસ્ય પ્રતીક્ષા ।
ષણ્માસાનિતિ શ્રુતિસ્તૂત્તરાયણદેવતાપરેતિ વક્ષ્યતે ।
તથાચ દેવતાયાઃ સદા સત્ત્વાદ્વિદ્યયા દક્ષિણાયનકાલે ઽપિ તત્પ્રાપ્તિરવિરુદ્ધેતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,2.10.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,2.11.21
નનુ ચ - ઽયત્ર કાલે ત્વનાવૃત્તિમાવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃ ।
પ્રયાતા યાન્તિ તં ફલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભઽ (ગી. 8.23) ઇતિ કાલપ્રાધાન્યેન ઉપક્રમ્ય અહરાદિકાલવિશેષઃ સ્મૃતૌ અપુનરાવૃત્તયે નિયમિતઃ કથં રાત્રૌ દક્ષિણાયને વા પ્રયાતો અનાવૃત્તિં યાયાદિતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે -
યોગિનઃ પ્રતિ ચ સ્મર્યેતે સ્માર્તે ચૈતે । બ્બ્સ્_4,2.21 ।
યોગિનઃ પ્રતિ ચ અયમ્ અહરાદિકાલવિનિયોગઃ અનાવૃત્તયે સ્મર્યતે ।
સ્માર્તે ચ એતે યોગસાંખ્યે ન શ્રૌતે ।
અતો વિષયભેદાત્ પ્રમાણાવિશેષાત્ ચ ન અસ્ય સ્માર્તસ્ય કાલવિનિયોગસ્ય શ્રૌતેષુ વિજ્ઞાનેષુ અવતારઃ ।
નનુ - ઽઅગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ઽ ।
ઽધૂમો રાત્રિસ્તથા કૃષ્ણઃ ષણ્માસા દક્ષિણાયનમ્ઽ (ગી. 8. 24,25) ઇતિ ચ શ્રૌતૌ એતૌ દેવયાનપિતૃયાણૌ પ્રત્યભિજ્ઞાયેતે સ્મૃતૌ અપિ ઇતિ ।
ઉચ્યતે - ઽતં કાલં વક્ષ્યામિઽ (ગી. 8.23) ઇતિ સ્મૃતૌ કાલપ્રતિજ્ઞાનાત્ વિરોધમ્ આશઙ્ક્ય પરિહાર ઉક્તઃ ।
યદા પુનઃ સ્મૃતૌ અપિ અગ્ન્યાદ્યા દેવતા એવ અતિવાહિક્યો ગૃહ્યન્તે તદા ન કશ્ચિત્ વિરોધ ઇતિ

સ્મૃતિબલાત્કાલપ્રાધાન્યં શઙ્કતે- નનુ ચેતિ ।
શ્રૌતદહરાદ્યુપાસકસ્યાસ્માભિઃ કાલાનપેક્ષોક્તા, સ્માર્તયોગિનાં તુ કાલાપેક્ષા સ્મૃતાવુચ્યત ઇત્યવિરોધમાહ- યોગિન ઇતિ ।
યોગી દહરાદ્યુપાસક એવ સ્મૃત્યુક્તઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- સ્માર્તે ચેતિ ।
ભગવદારાધનબુદ્ધ્યાનુષ્ઠિતં કર્મ યોગઃ ઽઅનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ ।
સ સંન્યાસી ચ યોગી ચઽઇતિ સ્મૃતેઃ ।
ધારણાપૂર્વકો ઽકર્તૃત્વાનુભવઃ સાંખ્યં, ઽઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્ઽઇતિ સ્મૃતેઃ ।
નનુ શ્રુતિસ્મૃત્યોર્ભિન્નાર્થત્વમયુક્તં પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાદિતિ શઙ્કતે- નન્વગ્નિરિતિ ।
કાલાગ્રહિણં પ્રતિ ભિન્નાર્થત્વમુક્તમ્ ।
યદિ તુ શ્રૌતાર્થપ્રત્યભિજ્ઞયા કાલશબ્દો દેવતાપરસ્તર્હ્યૈકાર્થ્યમેવેતિ સમાધ્યર્થઃ ।
તસ્માદ્વિદ્યાસામર્થ્યાત્સર્વદૈવ દિષ્ઠઙ્ગતસ્ય ઉપાસકસ્ય ફલપ્રાપ્તિરિતિ સિદ્ધમ્