Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 61
ādityasyaikasyaivodgīthe saṃpādyopāsanānmama tvameka eva putro 'sīti kauṣītakiḥ putramuvāca, atastvaṃ tathā mākṛthāḥ kintu bahūn raśmīnādityaṃ ca paryāvartayatāt pṛthagāvartayasvetyarthaḥ /
talopaśchāndasaḥ /
atra paryāvṛttiśabdātsiddhavadudgīthadhyānasyāvṛttiruktā tato dhyānatvasāmānyātphalaparyantatvasāmānyādvā liṅgātsarvatra śravaṇamananadhyāneṣvāvṛttisiddhirityāha- liṅgācceti /
evaṃ tāvatsaguṇanirguṇasākṣātkārasādhaneṣvāvṛttiruktā tatra saguṇadhyānāderāvṛttimaṅgīkṛtya nirguṇaśravaṇādiṣvāvṛttimākṣipati- atrāhetyādinā /
vākyaṃ nirguṇasākṣātkārajanane śaktaṃ na vā, ādye sakṛcchrutavākyātsākṣātkārasiddherāvṛttirvṛthetyuktvā dvitīyaṃ śaṅkate- sakṛditi /
aśaktasyāvṛttāvapi phalānupapattirityāha- neti /
tathāpīti svato 'śaktasya yuktisāhityācchaktāvapītyarthaḥ /
vākyayuktibhyāṃ parokṣajñāne jāte 'pyaparokṣajñānārthamāvṛttiriti śaṅkate- athāpi syāditi /
tayoḥ parokṣajñānahetutvasvābhāvyādāvṛttāvapi na sākṣātkāraḥ syāditi pariharati- nāsakṛdapīti /
yadi tayoḥ sākṣātkārasāmarthyaṃ yadi vā parokṣajñānasāmarthyamubhayathāpyāvṛttyanapekṣetyāha- tasmāditi /
pramātṛvaicitryādapyāvṛttyaniyama ityāha- naceti /
prameyasyānaṃśatvācca tathetyāha- apiceti /
dvividho hyadhikārī syātkaścijjanmāntarābhyāsānnirastasamastāsaṃbhāvanādipratibandhaḥ kaścittu pratibandhavāniti /
tatrādyaṃ pratyāvṛtterānarthakyamiṣṭaṃ, dvitīyasya tu pratibandhanirāsāya tadapekṣeti samādhatte- atrocyata iti /
āvṛtteḥ pratibandhānirāsārthatve liṅgamāha- tathāhīti /
yathā ṣaḍjādisvarabhedasākṣātkāraśaktamapi śrotramabhyāsamapekṣate tathā brahmātmasākṣātkāraśaktaṃ vākyaṃ tadapekṣamityanubhavamāśrityāha- nahi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāmeti /
tattvaṃpadalakṣyārthasya durbodhatvādajñānaprayuktasaṃśayādipratibandhasaṃbhavāttaddhvaṃsāyāvṛtt ireṣṭavyeti vācyalakṣyavivekapūrvakamāha- apicetyādinā /
yaduktamanaṃśatvātprameyasyāvṛttyānarthakyamiti, tatrāha- yadyapīti /
āropitāṃśanirāsāya na me deho nendriyamityabhyāso yukta ityarthaḥ /
vākyārthajñāne sati kathamabhyāsaniyamaḥ, pramāṇajñānasyābhyāsāyogājjñāninaḥ śravaṇādiniyamāyogāccetyata āha- tattviti /
jñānātprāgeva śravaṇādivyāpāraniyamanaṃ kriyata ityarthaḥ /
adhikaṃ śaṅkitumuktamanuvadati- yeṣāmiti /
adhikaṃ śaṅkate- satyamiti /
duḥkhitvapratyakṣavirodhādvākyādaikyadhīrnodetītyarthaḥ /
pratyakṣasya bhrāntitvādavirodha ityāha- netyādinā /
duḥkhādayo nātmadharmāḥ dṛśyatvāddehādivat, nāpyātmasvarūpāḥ ātmani satyapyananuvṛttitvādvyatirekeṇa caitanyavadityarthaḥ /
nirduḥkhe cidātmani duḥkhādidhiyo bhrāntitvādvākyārthānubhavo na virudhyata ityāha- tasmāditi /
anubhave jāte 'pyāvṛttyādyanuṣṭhānaṃ kiṃ na syādityata āha- na caivamiti /
ratiḥ kāmaḥ ātmakāmatayā tṛptirviṣayatṛṣṇākṣayaḥ tena saṃtoṣe ātmānandānubhava iti bhedaḥ /
nanvāvṛttau niyogātpravṛttirvācyā tathā ca niyuktatvabuddherakartrātmadhīrna syādityata āha- tatrāpīti /
āvṛttyabhyupagame 'pyakartāhamityanubhavātpracyāvya gururanyo vā niyogānna pravartayeduktadoṣādityarthaḥ /
kathaṃ tarhi pravṛttirityata āha- yastviti /
apratibhānādasaṃbhāvanādinetyarthaḥ /
śiṣyabuddhyanusāreṇa trotavyādivacobhiḥ pradhānasiddhyarthamāvṛttyādau pravartayedityarthaḥ
END BsCom_4,1.1.2
START BsCom_4,1.2.3
2 ātmatva upāsana adhikaraṇam / sū. 3
ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca | BBs_4,1.3 |
yaḥ śāstroktaviśeṣaṇa paramātmā sa kim aham iti grahītavyaḥ kiṃvā mat anya iti etat vicārayati /
kathaṃ punaḥ ātmaśabde pratyagātmaviṣaye śrūyamāṇe saṃśaya iti /
ucyate - ayam ātmaśabdo mukhyaḥ śakyate abhyupagantuṃ sati jīva īśvarayoḥ abhedasaṃbhava itarathā tu gauṇaḥ ayam abhyupagantavya iti manyate /
kiṃ tāvat prāptaṃ na aham iti grāhyaḥ /
na hi apahatapāpmatvādi guṇo viparīta guṇatvena śakyate grahītuṃ viparīta guṇo ca apahatapāpmatvādi guṇatvena /
apahatapāpmatvādi guṇaḥ ca parameśvaraḥ tadviparītaguṇaḥ tu śārīraḥ /
īśvarasya ca saṃsāri ātmatva īśvara abhāvaprasaṅgaḥ /
tataḥ śāstra ānarthakyam /
saṃsāriṇaḥ api īśvara ātmatve adhikāri abhāvāt śāstra ānarthakyameva, pratyakṣādi virodhaḥ ca /
anyatve api tādātmya darśanaṃ śāstrāt kartavyaṃ pratimādiṣu iva viṣṇu ādidarśanam iti cet kāmamevaṃ bhavatu /
na tu saṃsāriṇo mukhya ātma īśvara ityetat naḥ prāpayitavyam /
evaṃ prāpte brūmaḥ - ātma ityeva parameśvaraḥ pratipattavyaḥ /
tathā hi parameśvara prakriyāyāṃ jābālā ātmatvena eva etam upagacchanti - 'tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devato 'haṃ vai tvamasi bhagavo deveti' iti /
tathā anye api 'ahaṃ brahmāsmi' ityevam ādaya ātmatva upagamā draṣṭavyāḥ /
grāhayanti ca ātmatvena eva īśvaraṃ vedāntavākyāni 'eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ' (bṛ. 3.4.1) 'eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ' (bṛ. 3.7.3) 'tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi' (chā. 6.8.7) iti evamādīni /
yat uktaṃ pratīka darśanam idaṃ viṣṇupratimā nyāyena bhaviṣyati iti tat ayuktaṃ gauṇatva prasaṅgāt /
vākya vairūpyāt ca /
yatra hi pratīkadṛṣṭiḥ abhipreyate sakṛdeva tatra vacanaṃ bhavati yathā - 'mano brahma' (chā. 3.18.1) 'ādityo brahma' (chā. 3.19.1) ityādi /
iha punaḥ tvam aham asmi ahaṃ ca tvam asi iti āha, ataḥ pratīka śruti vairūpyāt abhedapratipattiḥ /
bhedadṛṣṭi apavādāt ca /
tathā hi - 'atha yo 'nyāṃ devatāmupāste 'nyo 'sāvanyo 'hamīti na sa veda' (bṛ. 1.4.10) 'mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati' (bṛ. 4.5.7) iti evamādyā bhūyasī śrutiḥ bhedadarśanam apavadati /
yat tu uktaṃ na viruddhaguṇayoḥ anyonya ātmasaṃbhava iti /
na ayaṃ doṣaḥ /
viruddhaguṇatāyā mithyātva upapatteḥ /
yatpunaḥ uktam īśvara abhāvaprasaṅga iti /
tat asat /
śāstraprāmāṇyāt anabhyupagamāt ca /
na hi īśvarasya saṃsāri ātmatvaṃ pratipādyata iti abhyupagacchāmaḥ kiṃ tarhi saṃsāriṇaḥ saṃsāritva apohena īśvarātmatvaṃ pratipipāyiṣitam iti /
evaṃ ca sati advaita īśvarasya apahatapāpmatvādiguṇatā viparītaguṇatā tu itarasya mithyā iti vyavatiṣṭhate /
yat api uktam adhikāri abhāvaḥ pratyakṣādivirodhaḥ ca iti /
tat api asat /
prākprabodhāt saṃsāritva abhyupagamāt /
tadviṣayatvāt ca pratyakṣādi vyavahārasya /
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛ. 2.4.14) ityādinā hi prabodhe pratyakṣādi abhāvaṃ darśayati /
pratyakṣādi abhāve śruteḥ api abhāvaprasaṅga iti cet /
na /
iṣṭatvāt /
'atra pitāpitā bhavati' (bṛ. 4.3.22) iti upakramya 'vedā avedāḥ' (bṛ. 4.3.22) iti vacanāt iṣyata eva asmābhiḥ śruteḥ api abhāvaḥ prabodhe /
kasya punaḥ ayam aprabodha iti cet /
ya- tvaṃ pṛcchasi tasya ta iti vadāmaḥ /
nanu aham īśvara eva uktaḥ śrutyā, yadi evaṃ pratibuddhaḥ asi na asti kasyacit aprabodhaḥ /
yaḥ api doṣaḥ codyate kaiścit avidyā kila ātmanaḥ sadvitīyatvāt advaita anupapattiḥ iti saḥ api etena pratyuktaḥ /
tasmāt ātma iti eva īśvare mano dadhīta
ātmeti tūpagacchanti grāhyanti ca /
pūrvatra dhyānāderāvṛttiruktā tāmupajīvya tattvajñānārthaṃ dhyānāvṛttikāle kimahaṃ brahmeti dhyātavyamuta matsvāmīśvara ityaikyabhedamānābhyāṃ saṃśayamāha- ya iti /
śabdādeva pramita ityādāvayamātmā brahmetyādyabhedaśrutibhiraikyanirṇayātsaṃśayamākṣipati- kathamiti /
bhedaśrutyanugrahādbhedapratyakṣādiprābalyamālambya saṃśaya ityāha- ucyata iti /
abhedaśrutīnāṃ gauṇatvamukhyatve ubhayatra phalaṃ, yadyapyayaṃ pratyakṣādivirodhaparihāro dvitīyādhyāyasaṃgatastathāpyaikyaśruteraviruddhatvaniścayasya samādhāvantaraṅgatvādiha saṃgatiḥ /
viruddhayoraikyadṛṣṭirasiddhetyāha- nāhamiti /
kiñca kimīśvarasya jīvamātratvamaikyaṃ jīvasyeśvaramātratvaṃ veti vikalpya krameṇa dūṣayati- īśvarasya cetyādinā /
ekatvaśrutiprāmāṇyāyaikyadhyānaṃ kāryamiti śaṅkate- anyatve 'pīti /
ekatvadhyānamasmadiṣṭameva /
ekatvaṃ tu nāstītyāha- kāmamiti /
abhedaśrutīnāṃ phalavadapūrvārthatātparyeṇa gauṇatvāyogādbhedaśrutīnāṃ kalpitabhedānuvāditvātpratyakṣāderapi tadviṣayatvādvimbapratibimbayoriva viruddhadharmāṇāṃ mithyātvānmukhyamaikyamiti siddhānyayati- evamityādinā /
īśvarasya jīvatvaṃ na pratipādyaṃ yeneśvarābhāvaḥ syātkintu jīvasyeśvaratvam /
na caivamadhikāryabhāvaḥ /
ekatvaprabodhātprāgadhikāribhedāṅgīkārādityāha- yatpunaruktamityādinā /
vedḥasatyatvaśraddhāluḥ śaṅkate- pratyakṣādyabhāva iti /
varṇeṣu kramasvarayorabhāvādupalabdhadhvanisthayorāropo vācyastathā cāropitakramasvaraviśiṣṭavarṇātmakavedasya mithyātvaṃ durvāraṃ, vādināṃ satyatvāgrahastvavidyāvijṛmbhita iti vedasatyatvābhāvo na doṣa ityāha- neti /
avidyāmākṣipati- kasyeti /
praśnaliṅgena tvayyeva tasyāḥ siddhestvadākṣepānupapattirityāha- yastvamiti /
ajñānamūlatvātpraśnāderiti bhāvaḥ /
sarvajñābhinne mayi kathamajñānamiti śaṅkate- nanviti /
abhedajñānātprāk cinmātrasya tavaivājñānāśrayatvamanubhavasiddhājñānasyāpalāpāyogāt /
jñāne tvanirvācyasya tasya bādhānnāśrayāpekṣetyāha- yadyevamiti /
anirṣācyatvena doṣāntaramapi nirastamityāha- yo 'pīti
END BsCom_4,1.2.3
START BsCom_4,1.3.4
3 pratīka adhikaraṇam / sū. 4
na pratīke na hi saḥ | BBs_4,1.4 |
'mano brahmetyupāsītetyadhyātmamathādhidaivatamākāśo brahmeti' (chā. 3.18.1) 'tathā ādityo brahmetyādeśaḥ' (chā. 3.19.1) 'sa yo nāma brahmetyupāste' (chā. 7.1.5) iti evamādiṣu pratīka upāsaneṣu saṃśayaḥ - kiṃ teṣu api ātmagrahaḥ kartavyo na vā iti /
kiṃ tāvat prāptam /
teṣu api ātmagraha eva yuktaḥ /
kasmāt /
brahmaṇaḥ śrutiṣu ātmatvena prasiddhatvāt pratīkānām api brahmavikāratvāt brahmatve satyām ātmatva upapatteḥ iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - na pratīkeṣu ātma matiṃ badhnīyāt /
na hi sa upāsakaḥ pratīkāni vyastāni ātmatvenākalayet /
yat punaḥ brahmavikāratvāt pratīkānāṃ brahmatvaṃ tataḥ ca ātmatvam iti /
tat asat /
pratīka abhāvaprasaṅgāt /
vikārasvarūpa upamardena hi nāmādi jātasya brahmatvameva āśrite bhavati /
svarūpa upamarde ca nāmādīnāṃ kutaḥ pratīkatvam ātmagraho vā /
na ca brahmaṇa ātmatvāt brahmadṛṣṭi upadeśeṣu ātmadṛṣṭiḥ kalpyā /
kartṛtvādi anirākaraṇāt /
kartṛtvādi saṃvarga saṃsāra dharmanirākaraṇe hi brahmaṇa ātmatva upadeśaḥ /
tat anirākaraṇena ca upāsanavidhānam /
ataḥ ca upāsakasya pratīkaiḥ samatvāt ātmagraho na upapadyate /
na hi rūcaka svastikayoḥ itaretara ātmatvam asti /
suvarṇa ātmatvena iva tu brahma ātmatvena ekatve pratīka abhāvaprasaṅgam avocāma /
ato na pratīkeṣu ātmadṛṣṭiḥ kriyate
na pratīke nahi saḥ /
ubhayathā dhyānasaṃbhavātsaṃśayaḥ /
yathā brahmaṇyabhedasattavādahaṅgraha ukta evaṃ pratīkeṣvapi brahmavikāratayā jīvābhinnabrahmābhinnatvājjīvābhedasattvenāhaṅgrahaḥ kārya iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣaḥ /
atra pratīkopāstīnāmahaṅgrahopāstibhiraviśeṣaḥ /
siddhānte tu viśeṣasiddhiriti phalam /
etadārabhyādhikaraṇatrayasya prāsaṅgikī pādasaṅgatiḥ, brahmaikyadhyānaprasaṅgāgatatvāditi vivekaḥ /
kiṃ pratīkeṣvātmatvānubhavabalādahaṅgraha uta vastuto jīvābhedasattvāt /
nādya ityāha- nahi sa iti /
nānubhavatītyarthaḥ /
dvitīyamapyasiddhyā dūṣayati- yatpunariti /
vikārasya brahmaṇā svarūpaikyāyogādbādhenaikyaṃ vācyaṃ pratīkabādhe copāstividhirna syādityarthaḥ /
kiñca kartṛtvādyabādhenopāstividhipravṛttirvācyā bādhe tadayogāt /
tathāca bādhamūlabrahmaikyajñānaṃ dvārīkṛtya pratīkeṣvahaṅgrahopāstikalpanā na yuktā, bādhavirodhādityāha- naca brahmaṇa iti /
ato jīvapratīkayoḥ svarūpabhedādahaṅgrahe vidhyaśravaṇācca nāhaṅgraha iti phalitamāha- ataśceti /
yathā rucakasvastikayoḥ suvarṇātmanaikye 'pi mitho naikyaṃ tathā jīvapratīkayoḥ brahmātmanaikye 'pi bhedaḥ samaḥ /
yadica dharmivyatirekeṇa tayorabhāvaniścayādvastvaikyaṃ tadopāsanoccheda ukta ityarthaḥ
END BsCom_4,1.3.4
START BsCom_4,1.4.5
4 brahma dṛṣṭi adhikaraṇam / sū. 5
brahmadṛṣṭir utkarṣāt | BBs_4,1.5 |
teṣu eva udāharaṇeṣu anyaḥ saṃśayaḥ - kim ādityādi dṛṣṭayo brahmaṇi adhyasitavyāḥ kiṃvā brahmadṛṣṭiḥ ādityādiṣu iti /
kutaḥ saṃśayaḥ -sāmānādhikaramye kāraṇa anavadhāraṇāt /
atra hi brahmaśabdasya ādityādiśabdaiḥ sāmānādhikaraṇyam upalabhyate /
ādityo brahma prāṇo brahma vidyut brahma ityādi samāna vibhakti nirdeśāt /
na ca atra āñjasaṃ sāmānādhikaraṇyam avakalpate /
arthāntaravacanatvāt brahma ādityādiśabdānām /
na hi bhavati gauḥ aśva iti sāmānādhikaraṇyam /
nanu prakṛtivikārabhāvāt brahma ādityānāṃ mṛt śarāvādivat sāmānādhikaraṇyaṃ syāt /
na iti ucyate /
vikārapravilayo hi evaṃ prakṛtisāmānādhikaraṇyāt syāt /
tataḥ ca pratīka abhāvaprasaṅgam avocāma /
paramātma vākyaṃ ca idaṃ tadānīṃ syāt tataḥ ca upāsana adhikāro bādhyeta /
parimitavikāra upādānaṃ ca vyartham /
tasmāt brāhmaṇaḥ agniḥ vaiśvānara ityādivat anyatra anyadṛṣṭi adhyāse sati kva kindṛṣṭiḥ adhyasyatām iti saṃśayaḥ /
tatra aniyamo niyamakāriṇaḥ śāstrasya abhāvāt ityevaṃ prāptam /
athavā ādityādi dṛṣṭaya eva brahmaṇi kartavyā iti evaṃ prāptam /
evaṃ hi ādityādi dṛṣṭibhiḥ brahma upāsitaṃ bhavati brahma upāsanaṃ ca phalavat iti śāstramaryādā /
tasmāt na brahmadṛṣṭiḥ ādityādiṣu iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - brahmadṛṣṭiḥ eva ādityādiṣu syāt iti /
kasmāt /
utkarṣāt /
evam utkarṣeṇa ādityādayo dṛṣṭā bhavanti /
utkṛṣṭadṛṣṭeḥ teṣu adhyāsāt /
tathā ca laukiko nyāyo anugato bhavati /
utkṛṣṭadṛṣṭiḥ hi nikṛṣṭe adhyasitavya iti laukiko nyāyaḥ /
yathā rājadṛṣṭiḥ kṣattari /
sa ca anusartavyaḥ /
viparyaye pratyavāya prasaṅgāt /
na hi kṣattṛdṛṣṭiparigṛhīto rājā nikarṣaṃ nīyamānaḥ śreyase syāt /
nanu śāstraprāmāṇyāt anāśaṅkanīyaḥ atra pratyavāya prasaṅgo na ca lokikena nyāyena śāstrīyā dṛṣṭiḥ niyantuṃ yukta iti /
atra ucyate - nirdhārite śāstrārtha etat evaṃ syāt /
saṃdigdhe tu tasmin nirṇayaṃ prati lokikaḥ api nyāya āśrīyanāṇo na virudhyate /
tena ca utkṛṣṭadṛṣṭi adhyāse śāstrārthe avadhāryamāṇe nikṛṣṭadṛṣṭim adhyasyan pratyaveyāt iti śliṣyate /
prāthamyāt ca ādityādi śabdānāṃ mukhyārthatvam avirodhāt gṛhītavyam /
taiḥ svārthavṛttibhiḥ avaruddhāyāṃ buddhau paścāt avatarato brahmaśabdasya mukhyayā vṛttyā sāmānādhikaraṇya asaṃbhavāt brahmadṛṣṭividhānārthata eva avatiṣṭhate /
itiparatvāt api brahmaśabdasya eṣa eva artho nyāyyaḥ /
tathā hi 'brahmetyādeśaḥ' 'brahmetyupāsīta' 'brahametyupāste' iti ca sarvatra itiparaṃ brahmaśabdam uccārayati śuddhān tu ādityādi śabdān /
tata- ca yathā śuktikāṃ rajatam iti pratyeti ityatra śuktivacana eva śuktikā śabdo rajataśabdaḥ tu rajatapratīti lakṣaṇārthaḥ /
pratyetyeva hi kevalaṃ rajatam iti na tu tatra rajatam asti /
evam atra api ādityādīn brahma iti pratīyāt iti gamyate /
vākyaśeṣaḥ api ca dvitīyānirdeśena ādityādīneva upāstikriyayā vyāpyamānān darśayati - 'sa ya etamevaṃ vidvānādityaṃ brahmetyupāste' (chā. 3.19.4), 'yo vācaṃ brahmetyupāste' (chā. 7.2.2), 'yaḥ saṃkalpaḥ brahmetyupāste' (chā. 7.4.3) iti ca /
yat tu uktaṃ brahma upāsanām eva atra ādaraṇīyaṃ phalatvāya iti /
tat ayuktam /
uktena nyāyena ādityādīnām eva upāsyatva avagamāt /
phalaṃ tu atithyādi upāsana iva ādityādi upāsane 'pi brahma eva dāsyati sarva adhyakṣatvāt /
varṇitaṃ ca etat 'phalamata upapatteḥ' (bra.sū. 3.2.38) iti atra /
īdṛśaṃ ca atra brahmaṇa upāsyatvaṃ yat pratīkeṣu tat dṛṣṭi adhyāropaṇaṃ pratimādiṣu iva viṣṇu ādīnām
brahmadṛṣṭirutkarṣāt /
ekaviṣayatvaṃ saṃgatiḥ /
praśnapūrvakaṃ saṃśayabījamāha- kuta ityādinā /
sāmānādhikaraṇyaṃ śrutaṃ tanna tāvanmukhyaṃ, brahmavikārayorgavāśvayorivābhedāyogāt /
nāpi prakṛtivikārabhāvanibandhanaṃ, vākyasya vikārabādhena brahmaparatvāpātāt /
na ceṣṭāpattiḥ /
nāma brahmetyupāsīteti vidhiśrutivirodhāt, parimitanāmagrahaṇānarthakyāpātācca /
brahmaparatve sarvaṃ brahmeti vaktavyatvāt /
ataḥ pariśeṣādadhyāsa eva sāmānādhikaraṇyakāraṇam adhyāse ca niyāmakābhāvātsaṃśaya ityarthaḥ /
utkṛṣṭanikṛṣṭayornikṛṣṭamapyupāsyaṃ phalavattvāditi nyāyo niyāmaka ityarucerāha- athaveti /
atra vikāradṛṣṭibhirbrahmopāstisiddhiḥ phalaṃ, siddhānte tu vikāradṛṣṭyā brahmaṇa upāsyatve nikarṣaprāptau satyāṃ phalavattvāsiddhervikārā evotkṛṣṭabrahmadṛṣṭyopāsyā iti phalam /
kiñca laukikanyāyāviruddhārthasaṃbhave viruddhārtho na grāhyaḥ pratyavāyaprasaṅgāt /
kiñca prathamaśrutānāmādityādipadānāmasaṃjātavirodhitayā mukhyārthatvagraho nyāyyaḥ, brahmaśabde ca dṛṣṭilakṣaṇāgrahaḥ, tathā cādityādayo brahmadṛṣṭyopāsyā ityeva vākyārtha ityāha- prāthamyācceti /
brahmaśabdasyaiva dṛṣṭyarthatve hetvantaramāha- itiparatvāditi /
itiśabdaśiraskaḥ śabdaḥ samabhivyāhṛtakriyālakṣaka iti loke prasiddhamityarthaḥ /
dvitīyāśruteścādityādīnāmevopāstikarmatvamityāha- vākyaśeṣo 'pīti /
utkṛṣṭamevopāsyamiti nyāyamuktamanuvadati- yattūktamiti /
dvitīyetiśrutibhyāṃ laukikanyāyāccoktanyāyabādha ityāha- taditi /
brahmaṇo 'nupāsyatve kathaṃ phaladātṛtvaṃ, tatrāha- phalaṃ tviti /
kiñca yaddṛṣṭyā vikārasyotkarṣaḥ tasya brahmaṇo viśeṣaṇatve 'pyupāsyatvaṃ cātītyāha- īdṛśaṃ ceti
END BsCom_4,1.4.5
START BsCom_4,1.5.6
ādityādimati adhikaraṇam / sū. 6
ādityādimatayaś cāṅga upapatteḥ | BBs_4,1.6 |
'ya evāsau tapati tamudgīthamupāsīta' (chā. 1.3.1), 'lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta' (chā. 2.2.1), 'vāci saptavidhaṃ sāmopāsīta' (chā. 2.8.1), 'iyamevargagniḥ sāma' (chā. 1.6.1) iti evamādiṣu aṅgāvabaddheṣu upāsaneṣu saṃśayaḥ kim ādityādiṣu udgīthādi dṛṣṭayo vidhīyante kiṃ vā udgīthādiṣu eva ādityādi dṛṣṭaya iti /
tatra aniyamo niyamakāraṇa abhāvāt iti prāptam /
na hi atra brahmaṇa iva kasyacit utkarṣaviśeṣaḥ avadhāryate 'brahma hi samasta jagat kāraṇatvāt apahatapāpmatvādi guṇayogāt ca ādityādibhya utkṛṣṭam iti śakyam avadhārayituṃ na tu āditya udgīthādīnāṃ vikāratva aviśeṣāt kañcit utkarṣaviśeṣa avadhāraṇe kāraṇam asti /
athavā niyamena udgīthādimataya ādityādiṣu adhyasyeran /
kasmāt /
karmātmakatvāt udgīthādīnāṃ karmaṇaḥ ca phalaprāptiprasiddheḥ /
udgīthādimatibhiḥ upāsyamānā ādityādayaḥ karmātmakāḥ santaḥ phalahetavo bhaviṣyanti /
tathā ca 'iyamevargagniḥ sāma'(chā. 1.6.1) iti atra 'tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma' (chā. 1.6.1) iti ṛkśabdena pṛthivīṃ nirdiśati sāmaśabdena agniṃ tat ca pṛthivi agnyoḥ rṛk sāmadṛṣṭicīkīrṣāyām avakalpate na ṛk sāmayoḥ pṛthivi agnidṛṣṭi cikīrṣāyām /
kṣattari hi rājadṛṣṭikaraṇāt rājaśabda upacaryate na rājani kṣattṛśabdaḥ /
api ca 'lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta' (chā. 2.2.1) iti adhikaraṇanirdeśāt lokeṣu sāma adhyasitavyam iti pratīyate /
'etadgāyatraṃ prāṇeṣu protam' (chā. 2.11.1) iti ca etadevaṃ darśayati /
prathamanirdiṣṭeṣu ca ādityādiṣu caramanirdiṣṭaṃ brahma adhyastam 'ādityo brahmetyādeśaḥ' (chā. 3.19.1) ityādiṣu /
prathamanirdiṣṭāḥ ca pṛthivyādayaḥ caramanardiṣṭā hiṅkārādayaḥ 'pṛthivī hiṅkāraḥ' (chā. 2.2.1) ityādi śrutiṣu /
ataḥ
anaṅgeṣu ādityādiṣu aṅgam atinikṣepa iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - ādityādimataya eva aṅgeṣu udgīthādiṣu kṣipyeran /
kutaḥ - upapatteḥ /
upapadyate hi evam apūrvasaṃnikarṣāt ādityādimatibhiḥ saṃskriyamāṇeṣu udgīthādiṣu karmasamṛddhiḥ /
'yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati' (chā. 1.1.10) iti ca vidyāyāḥ karmasamṛddhihetutvaṃ darśayati /
bhavatu karmasamṛddhiphaleṣu evaṃ, svatantraphaleṣu tu katham 'ya etadevaṃ vidvāṃllokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāste' (chā. 2.2.3) ityādiṣu /
teṣu api adhikṛta adhikārāt prakṛta apūrvasaṃnikarṣeṇa eva phalakalpanā yuktā godohanādīniyamavat /
phalātmakatvāt ca ādityādīnām udgīthādibhyaḥ karmātmakebhya utkarṣa upapattiḥ ādityādiprāptilakṣaṇaṃ hi karmaphalaṃ śiṣyate śrutiṣu /
api ca 'omityetadakṣaramudgīthamupāsīta' (chā. 1.1.1) 'khalvetasyaivākṣarasyopavyākhyātaṃ bhavati' (chā. 1.1.10)
iti ca udgīthameva upāsyatvena upakramya ādityādimatīḥ vidadhāti /
yat tu uktam udgīthādimatibhiḥ upāsyamānā ādityādayaḥ karmabhūyaṃ bhūtvā phalaṃ kariṣyanti iti /
tat ayuktam /
svayameva upāsanasya karmatvāt phalavattva upapatteḥ /
ādityādibhāvena api ca dṛśyamānānām udgīthādīnāṃ karmātmakatvān apāyāt /
'tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma' (chā. 1.6.1) iti tu lākṣaṇika eva pṛthivī agnyoḥ ṛk sāmaśabdaprayogaḥ /
lakṣaṇā ca yathāsaṃbhavaṃ saṃnikṛṣṭena viprakṛṣṭena vā svārthasaṃbandhena pravartate /
tatra yadi api ṛk sāmayoḥ pṛthivī agnyoḥ ca saṃnidhānayoreva eṣa ṛk sāmaśabdaprayoga ṛk sāmasaṃbandhāt iti niścīyate /
kṣattṛśabdaḥapi hi kutaścit kāraṇāt rājānam upasarpan na nivārayituṃ pāryate /
'iyamevarka'(chā. 1.6.1) iti ca yathā akṣaranyāsam ṛca eva pṛthivītvam avadhārayati /
pṛthivyā hi aktve avadhāryamāṇa iyam ṛk eva ityakṣaranyāsaḥ syāt /
'ya evaṃ vidvānsāma gāyati' (chā. 1.7.7) iti ca aṅgāśrayameva vijñānam upasaṃharati na pṛthivyādi āśrayam /
tathā 'lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta' (chā. 2.2.1) iti yadi api saptamīnirdiṣṭā lokāḥ tathāpi sāmnyeva te adhyasyeran dvitīyānirdeśena sāmna upāsyatva avagamāt /
sāmani hi lokeṣu adhyasyamāneṣu sāma lokātmana upāsitaṃ bhavati /
anyathā punaḥ lokāḥ sāmā ātmana upāsitāḥ syuḥ /
etena 'etadgāyatraṃ prāṇeṣu protam' (chā. 2.11.1) ityādi vyākhyātam /
yatra api tulyo dvitīyanirdeśaḥ - 'atha khalvamumādityaṃ saptavidhaṃ sāmopāsīta' (chā. 2.9.1) iti, tatra api 'samastasya khalu sāmna upāsanaṃ sādhu' (chā. 2.8.1) 'iti ca pañcavidhasya' (chā. 2.7.2 ) 'atha saptavidhasya' (chā. 2.8.1) iti ca sāmna eva upāsyatva upakramāt tasmin eva ādityādi adhyāsaḥ /
etasmāt eva ca sāmna upāsyatva avagamāt 'pṛthivī hiṅkāraḥ' (chā. 2.2.1) ityādinirdeśaviparyaye api hiṅkārādiṣu eva pṛthivyādi dṛṣṭiḥ /
tasmāt anaṅgāśrayā ādityādimatayaḥ aṅgeṣu udgīthādiṣu kṣipyeran iti siddham
ādityādi /
pṛthivyagnyantarīkṣādityadyusaṃjñeṣu lokeṣu hiṅkāraprastāvodgīthapratīhāranidhanairaṃśaiḥ pañcāṃśaṃ, sāma, tairevādiriti upadrava iti ca bhaktidvayādhikaiḥ saptāṃśa sāmeti bhedaḥ /
ata viśeṣājñānātsaṃśayaḥ /
pūrvavadutkarṣanavadhāraṇādaniyama iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣamāha- tatreti /
siddharūpādityādibhyaḥ karmarūpodgīthādīnāṃ phalasaṃnikarṣeṇotkarṣādbrahmavadviśeṣaṇatve niyama iti dṛṣṭāntena mukhyaṃ pūrvapakṣamāha- athaveti /
tattatpakṣasiddhireva pūrvottarapakṣaphalaṃ mantavyam /
kiñcānaṅgeṣvevāṅgadṛṣṭirityatra teṣvaṅgavācipadaprayogaṃ liṅgamāha- tathāceyameveti /
tadetadagnyākhyaṃ sāma etasyāṃ pṛthivīrūpāyāmṛcyadhyūḍhamuparisthitamityarthaḥ /
ṛci sāmavatpṛthivyāmagnirdṛśyate, ataḥ sāmyātpṛthivyevargagniḥ sāmeti dhyānaṃ vihitaṃ, tatra yadi ṛksāmātmakayoḥ karmāṅgayoḥ pṛthivyagnidṛṣṭhiḥ syāt, tadā pṛthivyagnyorṛksāmapadaprayogo na syādityatra dṛṣṭāntamāha- kṣattarīti /
ataḥ prayogānyathānupapattya pṛthivyagnyorṛsāmadṛṣṭirityarthaḥ /
viṣayasaptamyā caivamevetyāha- apiceti /
gāyatrasaṃjñaṃ sāma /
kiñca pūrvādhikaraṇasiddhāntanyāyenāpyevamityāha- prathameti /
anaṅgabuddhyāṅgānyupāsyānīti siddhāntayati- evamiti /
upāstīnāṃ hi karmasamṛddhiḥ phalaṃ śrūyate, sā ca tābhiraṅgeṣu saṃskriyamāṇeṣūpapadyate, aṅgānāṃ samṛddhyanukūlaprakṛtakarmāpūrvajanakatvādityarthaḥ /
nanu yatropāstīnāṃ prakṛtakarmāpūrvasaṃnikṛṣṭāṅgadvārāpekṣaṃ phalaṃ śrutaṃ tatra phalopapattaye 'ṅgānāmupāsyatvaṃ bhavatu tadanapekṣalokādiphaleṣu tūpāsaneṣu kathamupāsyaviveka iti śaṅkate- bhavatviti /
yathā svatantrapaśuphalasyāpi godohanasya aṅgadvārāpekṣayaiva phalamiṣṭaṃ tadvallokādiphaleṣūpāsaneṣvapi karmāpūrvāṅgadvāraiva phalakalpanā yuktā, karmādhikṛtasyaivāṅgāśritopāsaneṣvadhikārāt, ato 'ṅgānāmevopāsyatvamiti samādhatte- teṣvapīti /
utkarṣānavadhāraṇādaniyama ityuktaṃ nirasyati- phalātmeti /
upakramabalāccāṅgamupāsyamityāha- apiceti /
rasatamatvādḥiguṇādyupasaṃkhyānamityarthaḥ /
dvitīyaṃ pūrvapakṣaṃ dūṣayati- yattūktamityādinā /
karmabhūyaṃ karmātmakatvaṃ prāpyetyarthaḥ /
siddhādityādyātmanā karmaṇāṃ dṛṣṭau karmatvahāniḥ syādityata āha- ādityādibhāveneti /
māṇavake 'gnidṛṣṭivadudgīthādiṣvādityādidhiyāṃ gauṇatvānna karmatvābhibhāvakatvamityaṅgeṣvanaṅgatvadhīraviruddhetyāśayaḥ /
prayogānupapattimuktāṃ nirasyati- tadetaditi /
lakṣaṇābījaṃ saṃbandhamāha- lakṣaṇā ceti /
gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra saṃnikṛṣṭasaṃyogasaṃbandhena tīralakṣaṇā, agnirmāṇavaka ityatrāgniniṣṭhaśucitvādiguṇavattvarūpaparamparāsaṃbandhena lakṣaṇā dṛṣṭā, tathā cātra ṛksāmayoḥ pṛthivyāgnidṛṣṭipakṣe 'pi ṛksāmapadābhyāṃ svavācyārthe draṣṭavyatākhyaparamparāsaṃbandhena pṛthivyagnilakṣaṇā yuktetyarthaḥ /
nanu pratīkavācipadasya dhyeye arthe lakṣaṇā na yuktā, kṣatṛpadasya rājanyaprayogāditi śaṅkate- tatra yadyapīti /
tathāpi ṛksāmasaṃbandhātpṛthivyagnyorevaitasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāmeti mukhyayoḥ pṛthaguktestadetasyāmityatrāpi tayorgrahe punaruktiḥ syāt, ataḥ pratīkābhedadṛṣṭyā pṛthivyagnyoḥ pratīkasaṃnidhānāttayoreva pratīkapadaprayogaḥ kṛtastabhedadārḍhyāyetyarthaḥ /
tarhi kṣattṛśabdo 'pi rājani syādityata āha- kṣatriti /
sthitaprayogasya nimittaṃ kimapi vācyaṃ na tu nimittamastīti prayoga āpādya iti bhāvaḥ /
kṣattā sūtaḥ, tasya kāryaṃ rathacaryādi yadā rājeva karoti tadā kṣattṛśabdo rājanyapyastītyakṣarārthaḥ /
ṛgādāveva pṛthivyādidṛṣṭirityatra hetvantaramāha- iyamiti /
saptamyā lokānāmupāsyatvamuktaṃ nirasyati- tathā lokeṣviti /
sāmātmanā lokānupāsīteti dvitīyāsaptamyorbhaṅgastvayā kāryastato varaṃ lokātmanā sāmopāsīteti saptamīmātrabhaṅga ityarthaḥ /
eteneti ekavibhaktibhaṅgalāghavena prāṇātmanā gāyatraṃ sāmopāsyamiti vyākhyātamityarthaḥ /
nanu vibhaktisāmye kathaṃ nirṇayastatrāha- yatrāpīti /
'sāmna upāsanaṃ sādhu'ityupakramya pṛthivī hiṅgāra ityādinā hiṅgārādipañcāvayavasya sāmna upāsanamuktvā 'iti tu pañcavidhasyopāsanam'ityupasaṃhṛtya, atheti saptavidhasya sāmna upāsanaṃ prakramya prapañcitamataḥ sāmna evopāsyatvamityarthaḥ /
yaduktaṃ prāthamyātpṛthivyāderūpāsyatvamiti, tatrāha- etasmādeveti /
yadyapi hiṅkāroddeśena pṛthivītvavidheruddeśyasya prathamanirdeśo vācyastathāpyuktanyāyabalādvyatyayo grāhya ityarthaḥ
END BsCom_4,1.5.6
START BsCom_4,1.6.7
6 āsīna adhikaraṇam / sū. 7-10
āsīnaḥ saṃbhavāt | BBs_4,1.7 |
karmāṅgasaṃbaddheṣu tāvat upāsaneṣu karmatantratvāt na āsanādicintā na api samyak darśane vastutantratvāt vijñānasya /
itareṣu tu upāsaneṣu kim aniyamena tiṣṭhan āsīnaḥ śayāno vā pravarteta uta niyamena āsīna eva iti cintayati /
tatra mānasatvāt upāsanasya aniyamaḥ śarīrasthiteḥ iti /
evaṃ prāpte bravīti - āsīna eva upāsīta iti /
kutaḥ - saṃbhavāt /
upāsanaṃ nāma samānapratyayapravāhakaraṇaṃ na ca tat gacchato dhāvato vā saṃbhavati gatyādīnāṃ cittavikṣepakatvāt /
tiṣṭhataḥ api dehadhāraṇe vyāpṛtaṃ mano na sūkṣmavastunirīkṣaṇakṣamaṃ bhavati /
śayānasya api akasmāt eva nidrayā abhibhūyeta /
āsīnasya tu evañjātīyako bhūyān doṣaḥ suparihara iti saṃbhavati tasya upāsanam
āsīnaḥ saṃbhavāt /
karmaṇa utthitenopaviṣṭena vānekadhānuṣṭhānadarśanātsaṃśayaḥ karmāṅgāśritopāsanānāmāsananiyamānapekṣāṇāmanuṣṭhānaprakāra uktastadvadaṅgānāśritopāsaneṣvapyaniyama iti pūrvapakṣayati- tatreti /
atrāsanābhyāsāsiddhiḥ, siddhānte tu manodehayorbhinnatve 'pi dehacāñcalye manaso 'navasthānasya anubhavasiddhatvānmanovyāpāreṣūpāsaneṣu dehasthairyārthamāsananiyamāpekṣeti phalabhedaḥ /
tiṣṭhata utthitasya
END BsCom_4,1.6.7
START BsCom_4,1.6.8
dhyānāc ca | BBs_4,1.8 |
api ca dhyāyati arthaṃ eṣa yat samānapratyayapravāhakaraṇam /
dhyāyatiḥ ca praśithila aṅgaceṣṭeṣu pratiṣṭhitadṛṣṭiṣu ekaviṣaya ākṣiptacitteṣu upacaryamāṇo dṛśyate dhyāyati bako dhyāyati proṣitabandhuḥ iti /
āsīnaḥ ca anāyāso bhavati /
tasmāt api āsīnakarma upāsanam
kiñca dhyātāra āsīna eva syuḥ dhyāyatiśabdārhatvādbakādivadityāha- dhyānācceti
END BsCom_4,1.6.8
START BsCom_4,1.6.9
acalatvaṃ cāpekṣya | BBs_4,1.9 |
api ca 'dhyāyatīva pṛthivī' (chā. 7.6.1) iti atra pṛthivyādiṣu acalatvameva apekṣya dhyāyativādo bhavati tat ca liṅgam upāsanasya āsīnakarmatve
atraiva śrautaṃ dṛṣṭāntamāha- acalatvaṃ ceti
END BsCom_4,1.6.9
START BsCom_4,1.6.10
smaranti ca | BBs_4,1.10 |
smaranti api ca śiṣṭā upāsana aṅgatvena āsanam - 'śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ' (gī. 6.11) ityādinā /
ata eva padmakādīnām āsanaviśeṣāṇām upadeśo yogaśāstre
brahmasya śārīrasya cāsanasya smaraṇānniyama ityāha- smaranti ceti
END BsCom_4,1.6.10
START BsCom_4,1.7.11
7 ekāgratā adhikaraṇam / sū. 11
yatraikāgratā tatrāviśeṣāt | BBs_4,1.11 |
dik deśakāleṣu saṃśayaḥ - kim asti kaścit niyamo na asti vā iti /
prāyeṇa vaidikeṣu ārambheṣu digādiniyamadarśanāt syāt iha api kaścit niyama iti yasya matiḥ taṃ prati āha dik deśakāleṣu arthalakṣaṇa eva niyamaḥ /
yatra eva asya diśi deśe kāle vā manasaḥ sokaryeṇa ekāgratā bhavati tatra eva upāsīta prācīdik pūrvāhna prācīna pravaṇādivat viśeṣa aśrāvaṇāt /
ekāgratayā iṣṭāyāḥ sarvatra aviśeṣāt /
nanu viśeṣam api kecit āmananti - 'same śucau kharkarāvahnivālukāvivarjite śabdajalāśrayādibhiḥ /
manonukūle natu cakṣupīḍane guhānivātāśrayaṇe prayojayet' (śve. 2.10) iti yathā iti /
ucyate - satyam asti evañjātīyako niyamaḥ /
sati tu etasmin tadgateṣu viśeṣaniyama iti suhṛt bhūtvā ācārya ācaṣṭe /
'manonukūle' iti ca eṣā śrutiḥ yatra ekāgratā tatra eva iti etat eva darśayati
yatraikāgratā tatrāviśeṣāt /
teṣvevāṅgānāśritopāsaneṣu prācyādidiśi tīrthādideśe pradoṣādikāle niyamo 'sti na vetyubhayathāsaṃbhavātsaṃśayaḥ /
ekaviṣayatvaṃ saṃgatirūpāstīnāṃ vihitatvādyāgādivadasti digādiniyama iti pūrvapakṣaḥ /
atra digādiṣvādaraḥ phalaṃ siddhānte tvanādaraḥ /
dhyeye cittaikāgryasya prādhānyātpradhānākṣiptadeśādigrahaṇasyocitatvādivivekaḥ /
arthalakṣaṇa eveti /
aikāgryaphalaliṅgaka evetyarthaḥ /
prācīnapravaṇe prāgdeśe nimnasthāne vaiśvadevaṃ kuryāditivadatra digādiviśeṣo na śrūyate ato 'numānamaprayojakamiti bhāvaḥ /
viśeṣāśravaṇamasiddhamiti śaṅkate- nanu viśeṣamapīti /
śarkarāḥ sūkṣmapāṣāṇāḥ /
jalāśrayavarjanaṃ śītanivṛttyartham /
cakṣuḥpīḍano maśakaḥ /
vācanikaṃ samadeśādiniyamamaṅgīkṛtya cittaikāgryaviruddheṣu deśādigateṣu prācīnapravaṇatvādiṣvanādara iti suhṛdbhāvena sūtrakṛdupadiśati /
deśādyāgrahe cittavikṣepātsamādhibhaṅgaḥ syātsa mābhūditi
END BsCom_4,1.7.11
START BsCom_4,1.8.12
8 āprāyaṇa adhikaraṇam / sū. 12
ā prayāṇāt tatrāpi hi dṛṣṭam | BBs_4,1.12 |
āvṛttiḥ sarva upāsaneṣu ādartavya iti sthitam ādye adhikaraṇe /
tatra yāni tāvat samyak darśanārthāni upāsanāni tāni avaghātādivat kāryaparyavasānāni iti jñātameva eṣām āvṛttiparimāṇam /
na hi samyak darśane kārye niṣpanne yatnāntaraṃ kiñcit śāsituṃ śakyam /
aniyojyabrahmātmatvapratipatteḥ śāstrasya aviṣayatvāt /
yāni punaḥ abhyudayaphalāni teṣu eṣā cintā kiṃ kiyantañcit kālaṃ pratyayam āvartya uparamet uta yāvajjīvam āvartayet iti /
kiṃ tāvat prāptam /
kiyantañcit kālaṃ pratyayam abhyasya utsṛjet āvṛttiviśiṣṭasya upāsanaśabdārthasya kṛtatvāt iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - āprāyaṇāt eva āvartayet pratyayam /
antyapratyayavaśāt adṛṣṭaphalaprāpteḥ /
karmāṇi api hi janmāntara upabhogyaṃ phalam ārabhamāṇāni tat anurūpaṃ bhāvanāvijñānaṃ prāyaṇakāla ākṣipanti, 'savijñāno bhavati savijñānamevānvavakrāmati' 'yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti, prāṇastejasā yuktaḥ sahātmanā yathāsaṃkalpitaṃ lokaṃ nayati' iti ca evamādiśrutibhyaḥ /
tṛṇajalūkānidarśanāt ca /
pratyayāḥ tu ete svarūpa anuvṛttiṃ muktvā kim anyat prāyaṇakālabhāvi bhāvanāvijñānam apekṣeran /
tasmāt ye pratipattavyaphalabhāvanātmakāḥ pratyayaḥ teṣu aprāyaṇāt āvṛttiḥ /
tathā ca śrutiḥ -'sa yāvatkraturayamasmāllokātpraiti' iti prāyaṇakāle api pratyaya anuvṛttiṃ darśayati /
smṛtiḥ api - 'yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram /
taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ' (gī. 8.6) iti 'prayāṇakāle manasācalena' (gī. 8.10) iti ca /
'so 'ntavelāyāmetattrayaṃ pratipadyeta' iti ca maraṇavelāyām api kartavyaśeṣaṃ śrāvayati
āprāyaṇāt /
vyavahitenāsya saṃbandhamāha- āvṛttiriti /
aniyojye brahmaṇyātmatvapratipattiryasya tasya viduṣa ityarthaḥ /
ahaṅgrahopāsaneṣvanuṣṭhānasyobhayathādṛṣṭeḥ saṃśayamāha- yāni punariti /
yathā digādiniyamasyāvidheranādarastadvadāmaraṇamupāsyāvṛtteravidhānādiniyamḥa iti pūrvapakṣaḥ /
maraṇaparyantamāvṛttiriti siddhāntayati- evamiti /
upāstīnāṃ karmaṇāṃ cāntyakāle prāptavyaphalasphūrtidvārā phalahetutve mānamāha- savijñāna iti /
bhāvanāmayaṃ vijñānaṃ phalasphuraṇaṃ tena sahitaḥ savijñāno vijñānasphuritaphalaṃ vijñānamityarthaḥ /
yasmiṃlloke cittaṃ saṃkalpo 'syeti yaccittastena saṃkalpitena lokena saha phalasphūrtyanantaraṃ manaḥ prāṇe līyate iti yāvat /
teja udānaḥ /
ātmā jīvaḥ /
jalaukādṛṣṭāntaśruteśca bhāviphalasphūrtirastītyarthaḥ /
astvidamantyaphalaṃ vijñānaṃ karmaṇamivādṛṣṭadvāropāstīnāṃ tataḥ kuta āmaraṇamāvṛttirityata āha- pratyayāstviti /
upāstipratyayānāṃ dhārāvāhikatayā svarūpānivṛttirevāntyaṃ vijñānaṃ, natvadṛṣṭadvārakamanyadapekṣitaṃ sarvabhāvānāmeva svasāmānajātīyadvārānapekṣatayā pratyayānāṃ pratyayāntarapekṣāyogāt, karmaṇāṃ tu dṛṣṭadvārāntyadhīphalatvānupapatteḥ adṛṣṭadvārakalpaneti bhāvaḥ /
kraturdhyānam /
upāsaka etantrayam 'akṣitamasi', 'acyutamasi', 'prāṇasaṃśitamasi'iti mantratrayaṃ maraṇakāle 'pi smaredityarthaḥ
END BsCom_4,1.8.12
START BsCom_4,1.9.13
9 tat adhigama adhikaraṇam / sū. 13
tadadhigama uttarapūrvāghayor aśleṣavināśau tadvyapadeśāt | BBs_4,1.13 |
gataḥ tṛtīyaśeṣaḥ /
atha idānīṃ brahmavidyāphalaṃ prati cintā pratāyate /
brahma adhigame sati tat viparītaphalaṃ duritaṃ kṣīyate na kṣīyate vā iti saṃśayaḥ /
kiṃ tāvat prāptam /
phalārthatvāt karmaṇaḥ phalam adatvā na saṃbhāvyate kṣayaḥ /
phaladāyinī hi asya śaktiḥ śrutyā samadhigatā /
yadi tadantareṇa eva phala upabhogam apavṛjyeta śrutiḥ kadarthitā syāt /
smaranti ca 'nahi karma kṣīyate' iti /
nanu evaṃ sati prāyaścitta upadeśaḥanarthakaḥ prāpnoti /
na eṣa doṣaḥ /
prāyaścittānāṃ naimittikatva upapatteḥ gṛhadāha iṣṭyādivat /
api ca prāyaścittānāṃ doṣasaṃyogena vidānāt bhavet api doṣakṣapaṇārthatā na tu evaṃ brahmavidyāyāṃ vidhānam asti /
nanu anabhyupagamyamāne brahmavidaḥ karmakṣaye tatphalasya avaśyaṃ bhoktavyatāvāt anirmokṣaḥ syāt /
na iti ucyate /
deśakālanimittāpekṣo mokṣaḥ karmaphalavat bhaviṣyati /
tasmāt na brahma adhigame duritanivṛttiḥ iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ- tat adhigame brahma adhigame sati uttarapūrvayoḥ aghayoḥ aśleṣavināśau bhavataḥ uttarasya aśleṣaḥ pūrvasya vināśaḥ /
kasmāt /
tat vyapadeśāt /
tathā hi brahmavidyā prakriyāyāṃ saṃbhāvyamānasaṃbandhasya āgāmino duritasya anabhisaṃbandhaṃ viduṣo vyapadiśati - 'yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate' (chā.4.14.3) iti /
tathā vināśam api pūrva ucitasya duritasya vyapadiśati - 'tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante' (chā. 5.24.3) iti /
ayam aparaḥ karmakṣayavyapadeśo bhavati - 'bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare' (mu. 2.2.8) iti /
yat uktam anupabhuktaphalasya karmaṇaḥ kṣayakalpanāyāṃ śāstraṃ kadarthitaṃ syāt iti /
na eṣa doṣaḥ /
na hi vayaṃ karmaṇaḥ phaladāyinīṃ śaktim avajānīmahe, vidyata eva sā, sā tu vidyādinā kāraṇāntareṇa pratibadhyata iti vadāmaḥ /
śaktisadbhāvamātre ca śāstraṃ vyāpriyate na pratibandha apratibandhayoḥ api /
na hi karma kṣīyata iti etat api smaraṇam autsargikaṃ na bhogāt ṛte karma kṣīyata tadarthatvāt iti /
iṣyata eva tu prāyaścittādinā tasya kṣayaḥ 'sarvaṃ pāpmānaṃ tarati' 'tarati brahmahatyāṃ yo 'śvamedhena yajate ya u cainameva vada' ityādi śrutismṛtibhyaḥ /
yat tu uktaṃ naimittikāni prāyaścittāni bhaviṣyanti iti /
tat asat /
doṣasaṃyogena codyamānānām eṣāṃ doṣanirghātaphalasaṃbhave phalāntarakalpanā anupapatteḥ /
yatpunaḥ etat uktaṃ na prāyaścittavat doṣakṣaya uddeśena vidyāvidānam asti iti /
atra brūmaḥ - saguṇāsu tāvat vidyāsu vidyata eva vidhānam /
tāsu ca vākyaśeṣa aiśvaryaprāptiḥ pāpanivṛttiḥ ca vidyāvata ucyate /
tayoḥ ca avivakṣākāraṇaṃ na asti iti ataḥ pāpmaprahāṇapūrvaka aiśvaryaprāptiḥ tāsāṃ phalam iti niścīyate /
nirguṇāyāṃ tu vidyāyāṃ yadi api vidhānaṃ na asti tathā api akartṛ ātmatvabodhāt karmapradāhasiddhiḥ /
aśleṣa iti ca āgāmiṣu karmasu kartṛtvameva na pratipadyate brahmavit iti darśayati /
atikrānteṣu tu yadi api mithyājñānāt kartṛtvaṃ pratipeda iva tathā api vidyāsāmarthyāt mithyājñānanivṛtteḥ tāni api pravilīyanta iti āha vināśa iti /
pūrvasiddhakartṛtva bhoktṛtva viparītaṃ hi triṣu api kāleṣu akartṛtva abhoktṛtvasvarūpaṃ brahma aham asmi na itaḥ pūrvam api kartā bhoktā vā aham āsaṃ na idānīṃ na api bhaviṣyatkāla iti brahmavit avagacchati /
evam eva ca mokṣa upapadyate /
anyathā hi anādikālapravṛttānāṃ karmāṇāṃ kṣayābhāve mokṣa abhāvaḥ syāt /
na ca deśakālanimittāpekṣo mokṣaḥ karmaphalavat bhavitum arhati /
anityatva prasaṅgāt /
parokṣatva anupapatteḥ ca jñānaphalam /
tasmāt brahma adhigame duritakṣaya iti sthiram
yathopāsakānāṃ yāvajjīvaṃ kartavyamasti na tathātmavidāmiti karmakṣayalakṣaṇāṃ jīvanmuktimāha- tadadhigama iti /
jñānasādhaneṣu phalādhikyārthaṃ phalādhyāye 'pi sādhanavicāraḥ kṛtaḥ, saṃprati phalādhyāyasthā phalacintā kriyata ityāha- gata iti /
karmaṇāṃ phalāntatvaśāstrājjñānanāśyatvaśāstrācca saṃśayaḥ, pūrvapakṣe jñānino 'pi saṃcitapāpabhogānantaraṃ muktiḥ, siddhānte tu jñānasamakālaṃ pāpanāśājjīvanmuktiriti phalam /
na hiṃsyādityādiniṣedhaśrutyā duritādṛṣṭasya duḥkhadāyinī śaktiradhigatā /
'nābhuktaṃ kṣīyate karma'iti ca smaranti /
ataḥ phalāntameva pāpaṃ na madhye naśyatīti pūrvapakṣaḥ /
nanu tarhi tannāśārthaṃ prāyaścittavidhirna syāditi cet /
na /
yathā āhitāgnergṛhadāhe nimitte sati 'agnaye kṣāmavate puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapet'iti iṣṭividhistadvaddoṣe nimittamātre sati prāyaścittavidherdeṣanāśārthatvāsiddheḥ /
nanu viṣama upanyāsaḥ, yuktaṃ gṛhadāhasya siddhatvādayogyatvāccāphalatayā nimittamātratvaṃ doṣavānprāyaścittaṃ kuryādityatra tu malinaḥ snāyāditivaddoṣapadasya nivṛttidvārā phalaparatvasaṃbhavāt 'tarati brahmahatyāṃ yo 'śvamedhena yajate'iti prāyaścittātpāpanivṛttiśruteścāyuktaṃ prāyaścittasya naimittikatvamityata āha- apiceti /
jñānasya doṣanāśārthatayā vidhānaṃ nāsti 'kṣīyante cāsya karmāṇi'ityāderjñānastāvakamātratvādityarthaḥ /
karmabhogānantaraṃ deśakālāntare mokṣo bhaviṣyati śāstraprāmāṇyādityāha- netyucyata iti /
jñānātkarmakṣayasyāpūrvatvānmānāntaraviruddhatvācca tatparānekavākyānāṃ stāvakatvāyogāttasyāstitvamiti siddhāntayati- evamityādinā /
pāpakriyāto 'pūrvānutpattiraśleṣaḥ /
saguṇabrahmavidyāyāṃ vyapadeśamuktvā nirguṇāyāṃ tamāha- ayamapara iti /
paroktaṃ dūṣayati- yaduktamityādinā /
vidhiniṣedhaśāstraṃ 'nābhuktaṃ kṣīyate'ityādi, smṛtiśca karmaṇaḥ phalaśaktau pramāṇamataḥ śaktasyāpi kutaścinnāśāṅgīkāreṇa śāstravirodha ityarthaḥ /
tattvajñānamātmanyaśeṣaduritanāśakaṃ tanmūladhyāsabādhakatvātsvapnaduritamūlakartṛtvādhyāsabādhakajāgradbodhḥavadityāha- tathāpyakartrātmabodhāditi /
śrutārthameva yuktyā draḍhayati- aśleṣa iti ceti /
mūlādhyāsānutpatteḥ pāpasyāśleṣaḥ, tannāśāttadvināśa ityarthaḥ /
adhyāsābhāve vidvadanubhavamāha- pūrveti /
mokṣaśāstrabalācca jñānātkarmakṣayasiddhirityāha- evameveti /
jñānātkarmakṣaye satyevetyarthaḥ /
mokṣasya karmaphalasāmyamuktaṃ nirasyati- naceti
END BsCom_4,1.9.13
START BsCom_4,1.10.14
10 itara asaṃśleṣa adhikaraṇam / sū. 14
itarasyāpy evam asaṃśleṣaḥ pāte tu | BBs_4,1.14 |
pūrvasmin adhikaraṇe bandhahetoḥ aghasya svābhāvikasya aśleṣavināśau jñānanimittau śāstravyapadeśāt nirūpitau /
dharmasya punaḥ śāstrīyatvāt śāstrīyeṇa jñānena avirodha iti āśaṅkya tat nirākaraṇāya pūrva adhikaraṇanyāya atideśaḥ kriyate /
itarasya api puṇyasya karmaṇa evam aghavat asaṃśleṣo vināśaḥ ca jñānavato bhavataḥ /
kutaḥ - tasya api svaphalahetutvena jñānaphalapratibandhitvaprasaṅgāt /
'ubhe u haivaiṣa ete tarati' (bṛ. 4.4.22) ityādiśrutiṣu ca duṣkṛtavat sukṛtasya api praṇāśavyapadeśāt /
akartṛ ātmatvabodhanimittasya ca karmakṣayasya sukṛtaduṣkṛtayoḥ tulyatvāt 'kṣīyante cāsya karmāṇi' (mu. 2.2.8) iti ca aviśeṣaśruteḥ /
yatra api kevala eva pāpmaśabdo dṛśyate tatra api tena eva puṇyam api akalitam iti draṣṭavyam /
jñānaphala apekṣayā nikṛṣṭaphalatvāt /
asti ca śrutau puṇye api pāpmaśabdaḥ 'nainaṃ setumahorātre tarataḥ' (chā. 8.4.1) iti atra saha duṣkṛtena sakṛtamapi anukramya sarve pāpmānaḥ ato nivartanta iti aviśeṣeṇa eva prakṛte puṇye pāpmaśabdaprayogāt /
pāte tu iti tu śabdaḥ avadhāraṇārthaḥ /
evaṃ dharma adharmayoḥ bandhahetvoḥ vidyāsāmarthyāt aśleṣavināśasiddheḥ avaśyaṃbhāvinī viduṣaḥ śarīrapāte muktiḥ iti avadhārayati
itarasyāpi-tu /
atideśatvānna saṃgatyādyapekṣā /
jñānātpuṇyaṃ kṣīyate na veti pūrvavatsaṃdehe jñānaṃ tu na puṇyanāśakaṃ śāstrīyatvātpuṇyavadityadhikāśaṅkāmuktvātideśaṃ vyācaṣṭe- dharmasyetyādinā /
jñānaṃ puṇyanāśakaṃ samūlavidyāghātitvāditi nyāyopetāgamabādhitamanumānamiti bhāvaḥ /
nanu kṣīyante cetyaviśeṣaśrutiḥ pāpaviṣayā sarvaṃ pāpmānaṃ taratīti viśeṣaśruterityata āha- yatrāpi kevala iti /
pāpapuṇyakṣayaparādhikaraṇadvayasya phalamāha- pāte tviti
END BsCom_4,1.10.14
START BsCom_4,1.11.15
11 anārabdha adhikaraṇam / sū. 15
anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ | BBs_4,1.15 |
pūrvayoḥ adhikaraṇayoḥ jñānanimittaḥ sukṛtaduṣkṛtayoḥ vināśaḥ avadhāritaḥ sa kim aviśeṣeṇa ārabdhakāryayoḥ anārabdhakāryayoḥ ca bhavati uta viśeṣeṇa anārabdhakāryayoḥ eva iti vicāryate /
'tatra ubhe u haivaiṣa ete tarati' (bṛ. 4.4.22) iti evamādiśrutiṣu aviśeṣaśravaṇāt aviśeṣeṇa eva kṣaya iti /
evaṃ prāpte pratyāha - anārabdhakārye eva tu iti /
apravṛttaphale eva pūrve janmāntarasaṃcite asmin api ca janmani prāk jñāna utpatteḥ saṃcite sukṛtaduṣkṛte jñāna adhigamāt kṣīyete na tu ārabdhakārye sāmibhuktaphale yābhyām etat brahmajñāna āyatanaṃ janma nirmitam /
kuta etat - 'tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye 'tha saṃpatsye' (chā. 6.14.2) iti śarīrapātau adhikaraṇāt kṣemaprāpteḥ /
itarathā hi jñānāt aśeṣakarmakṣaye sati sthitihetu abhāvāt jñānaprāpti anantarameva kṣemamśnu avīta, tatra śarīrapātapratīkṣāṃ na ācakṣīta /
nanu vastubalena eva ayam akartṛ ātmāvabodhaḥ karmāṇi kṣapayan kathaṃ kānicit kṣapayet kānicit ca upekṣeta /
na hi samāne agnibījasaṃparke keṣāñcit bījaśaktiḥ kṣīyate keṣāñcit na kṣīyata iti śakyam aṅgīkartum iti /
ucyate - na tāvat anāśritya ārabdhakāryaṃ karmāśayaṃ jñāna utpattiḥ upapadyate /
āśrite ca tasmin kulālacakravat pravṛttavegasya antarāle pratibandha asaṃbhavāt bhavati vegakṣayapratipālanam /
akartṛ ātmabodhaḥ api hi mithyājñānabādhanena karmāṇi ucchinatti /
bādhitam api tu mithyājñānaṃ dvicandrajñānavat saṃskāravaśāt kañcitkālam anuvartata eva /
api ca na eva atra vivaditavyaṃ brahmavidā kañcitkālaṃ śarīraṃ dhriyate na vā dhriyata iti /
kathaṃ hi ekasya svahṛdayapratyayaṃ brahmavedanaṃ dehadhāraṇaṃ ca apareṇa pratikṣeptuṃ śakyeta /
śrutismṛtiṣu ca sthitaprajñalakṣaṇanirdeśena etadeva nirucyate /
tasmāt anārabdhakāryayoḥ eva sukṛtaduṣkṛtayoḥ vidyāsāmarthyāt kṣaya iti nirṇayaḥ
anārabdhakārye eva tu /
uktakarmakṣayaṃ viṣayīkṛtya kṣīyante cetyaviśeṣaśrutestasya tāvadeva ciramiti śruteśca saṃśayamāha- pūrvayoriti /
jīvanmuktyasiddhistatsiddhiścetyubhayatra phalam /
pūrvasiddhāntanyāyena pūrvapakṣaprāptau uktotsargataḥ karmakṣatiḥ prārabdhānyakarmaviṣayetyapavādaṃ siddhānyati- evamiti /
sāmiśabdor'dhavācakaḥ /
prārabdhādyāvanna vimucyate tāvāneva vilambastanmokṣe brahma saṃpadyata iti śrutyarthaḥ /
dehapātāvadhiliṅgāttattvavidāṃ yājñavalkyādīnāṃ dehadhāraṇaśrutismṛtiliṅgācca prārabdhakarmaṇastattvajñānaṃ prati hetutvenopajīvyatvācca prābalyasiddhestatpratibaddhaṃ tattvajñānaṃ tatsiddhyarthamavidyāṃśaṃ vikṣepaśaktyākhyaṃ vihāyāvarakāvidyāṃśaṃ nāśayatītyāha- ucyate-na-tāvaditi /
vikṣepakāvidyāleśa eva tatsaṃskāraḥ /
śiṣyānprati jīvanmuktau svānubhavamāha- apica naiveti
END BsCom_4,1.11.15
START BsCom_4,1.12.16
12 agnihotrādi adhikaraṇam / sū. 16-17
agnihotrādi tu tatkāryāyaiva taddarśanāt | BBs_4,1.16 |
puṇyasya api aśleṣavināśayoḥ aghanyāyaḥ atidiṣṭaḥ saḥ atideśaḥ sarvapuṇyaviṣaya iti āśaṅkya prativakti - agnihotrādi tu iti /
tu śabda āśaṅkām upanudati /
yat nityaṃ karma vaidikam agnihotrādi tat tat kāryāya eva bhavati, jñānasya yatkāryaṃ tadeva asya api kāryam ityarthaḥ /
kutaḥ - 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena' (bṛ. 4.4.22) ityādidarśanāt /
nanu jñānakarmaṇoḥ vilakṣaṇakāryatvāt kārya ekatva anupapattiḥ /
na eṣa doṣaḥ /
jvaramaraṇakāryayoḥ api dadhiviṣayoḥ guḍamantrasaṃyuktayoḥ tṛptipuṣṭikāryadarśanāt /
tadvat karmaṇaḥ api jñānasaṃyuktasya mokṣakārya upapatteḥ /
nanu anārabhyo mokṣaḥ katham asya karmakāryatvam ucyate /
na eṣa doṣaḥ /
ārāt upakārakatvāt karmaṇaḥ /
jñānasya eva hi prāpakaṃ satkarma prāṇāḍyā mokṣakāraṇam iti upacaryate /
ata eva ca atikrāntaviṣayam etat kārya ekatva abhidhānam /
na hi brahmavida āgāmi agnihotrādi saṃbhavati /
aniyojyabrahmātmatva pratipatteḥ śāstrasya aviṣayatvāt /
saguṇāsu tu vidyāsu kartṛtva anativṛtteḥ saṃbhavati āgāmi api agnihotrādi /
tasya api nirabhisaṃdhinaḥ kāryāntara abhāvāt vidyāsaṃgati upapattiḥ
agnihotrādi tu /
nityaṃ naimittikaṃ karma jñānānnaśyati na veti saṃdehe ubhe puṇyapāpe taratītyaviśeṣaśruternaśyatītyāśaṅkyottarasyāpītyuktātideśasya nityādyatiriktakāmyapuṇyaviṣayatvenātrāpavādaṃ siddhāntayati- puṇyasyetyādinā /
atra pūrvapakṣe jñānārthaṃ nityādyanuṣṭhānāsiddhiḥ paṅkakṣālananyāyāt, siddhānte tu jñānetpattyarthatvāttatsiddhiriti vivekaḥ /
atra bhāṣye jñānakarmaṇoḥ sākṣādekakāryatvaṃ paramatenoktvā sākṣātpāramparyābhyāṃ mokṣahetutvaṃ svamatamuktamiti mantavyam /
ata eveti jñānādūrdhvaṃ karmābhāvātpūrvakarmaviṣayamityarthaḥ /
nirguṇavidyāyāḥ karmasāhityaṃ tṛptiṃ prati bhojanasya lāṅgaleneva darśitaṃ, saṃprati saguṇavidyāparatvena sūtrasyāñjasyamāha- saguṇāsviti
END BsCom_4,1.12.16
START BsCom_4,1.12.17
kiṃviṣayaṃ punaḥ idam aśleṣavināśa vacanaṃ kiṃviṣayaṃ vā ado viniyogavacanam ekeṣāṃ śākhinām 'tasya putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyām' iti /
ata uttaraṃ paṭhati -
ato 'nyāpi hy ekeṣām ubhayoḥ | BBs_4,1.17 |
ataḥ agnihotrādeḥ nityātkarmaṇaḥ anyāpi hi asti sādhukṛtyā yā phalam abhisaṃdhāya kriyate tasyā eṣa viniyoga ukta ekeṣāṃ śākhinām 'suhṛdaḥ sādhukṛtyāmupayanti' iti /
tasyā eva ca idam aghavat aśleṣavināśanirūpaṇam itarasya api evam aśleṣa iti /
tathā jātīyakasya kāmyasya karmaṇo vidyāṃ prati anupakārakatve saṃpratipattiḥ ubhayoḥ api jaiminibādarāyaṇayoḥ ācāryayoḥ
uttarasūtrārthaṃ gṛhṇāti- kimityādinā /
yatprārabdhādanyatkāmyaṃ puṇyaṃ pāpaṃ ca tadeva vidvatsuhṛddviṣatoḥ svasamānajātīyaṃ karma janayati svayaṃ ca jñānānnaśyatīti bhāvaḥ
END BsCom_4,1.12.17
START BsCom_4,1.13.18
13 vidyājñānasādhana adhikaraṇam / sū. 18
yad eva vidyayeti hi | BBs_4,1.18 |
samadhigatam etat anantara adhikaraṇe nityam agnihotrādikaṃ karma mumukṣuṇā mokṣaprayojana uddeśena kṛtam upāttaduritakṣayahetutvadvāreṇa sattvaśuddhikāraṇatāṃ pratipadyamānaṃ mokṣaprayojanabrahma adhigamanimittatvena brahmavidyayā saha ekakāryaṃ bhavati iti /
tatra agnihotrādi karmāṅgavyapāśrayavidyāsaṃyuktaṃ kevalaṃ ca asti /
'ya evaṃ vidvānayajati' 'ya evaṃ vidvāñjuhoti' 'ya evaṃ vidvāñchaṃsati' 'ya evaṃ vidvāngāyati' 'tasmādevaṃvidameva brahmāṇaṃ kurviti nānevaṃ vidaṃ' (chā. 4.17.10) 'tenobhau kuruto yaścaitadevaṃ veda yaśca na veda' (chā. 1.1.10) ityādivacanebhyo vidyāsaṃyuktam asti kevalam api asti /
tatra idaṃ vicāryate - kiṃ vidyāsaṃyuktameva agnihotrādikaṃ karma mumukṣoḥ vidyāhetutvena tayā saha ekakāryatvaṃ pratipadyate na kevalam uta vidyāsaṃyuktaṃ kevalaṃ ca aviśeṣeṇa iti /
kutaḥ saṃśayaḥ - 'tametamātmānaṃ yajñena vividiṣanti' iti yajñādīnāmvi aśeṣeṇa ātmavedanāṅgatvena śravaṇāt /
vidyāsaṃyuktasya ca agnihotrādīnām aviśeṣatva avagamāt /
kiṃ tāvat prāptaṃ vidyāsaṃyuktam eva karmāgnihotrādi ātmavidyāśeṣatvaṃ pratipadyate na vidyāhīnam /
vidyā upetasya viśiṣṭatva avagamāt vidyāvihīnāt /
'yadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayatyevaṃvidvān' ityādiśrutibhyaḥ /
'buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi' (gī. 2.39) 'dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya' (gī. 2.49)
ityādismṛtibhya- ca iti /
evaṃ prāpte pratipadyate - yadeva vidyayā iti hi /
satyam etat /
vidyāsaṃyuktaṃ karmāgnihotrādikaṃ vidyāvihīnāt karmaṇaḥ agnihotrāt viśiṣṭaṃ vidvāniva brāhmaṇo vidyāvihīnāt brāhmaṇāt /
tathā api na atyantam anapekṣaṃ vidyāvihīnaṃ karmāgnihotrādikam /
kasmāt - 'tametamātmānaṃ yajñena vividiṣanti' iti aviśeṣeṇa agnihotrādeḥ vidyāhetutvena śrutatvāt /
nanu vidyāsaṃyuktasya agnihotrādeḥ vidyāvihīnāt viśiṣṭatva avagamāt vidyāvihīnam agnihotrādi ātmavidyāhetutvena anapekṣameva iti yuktam /
na etat evam /
vidyāsahāyasya agnihotrādeḥ vidyānimittena sāmarthya atiśayena yogāt ātmajñānaṃ prati kaścit kāraṇa atiśayo bhaviṣyati na tathā vidyāvihīnasya iti yuktaṃ kalpayitum /
natu 'yajñena vividiṣanti' iti atra aviśeṣeṇa ātmajñānāṅgatvena śrutasya agnihotrādeḥ anaṅgatvaṃ śakyam abhyupagantum /
tathā hi śrutiḥ - 'yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati' (chā. 1.1.10) iti vidyāsaṃyuktasya karmaṇaḥ agnihotrādeḥ vīryavattaratva abhidhānena svakāryaṃ prati kañcit atiśayaṃ bruvāṇā vidyāvihīnasya tasya eva tat prayojanaṃ prati vīryavattvaṃ darśayati /
karmaṇa- ca vīryavattvaṃ tat yat svaprayojanasādhanaprasahatvam /
tasmāt vidyāsaṃyuktaṃ nityam agnihotrādi vidyāvihīnaṃ ca ubhayam api mumukṣuṇā mokṣaprayojana uddeśena iha janmani janmāntare ca prāk jñāna utpatteḥ kṛtaṃ yat tat yathāsāmarthyaṃ brahma adhigamapratibandhakāraṇa upāttaduritakṣayahetutvadvāreṇa brahma adhigamakāraṇatvaṃ pratipadyamānaṃ śravaṇa manana śraddhā tātparyādi antaraṅgakāraṇāpekṣaṃ brahmavidyayā saha ekakāryaṃ bhavati iti sthitam
yadeva vidyayeti hi /
uktanityādikaṃ viṣayamupajīvya sabījaṃ saṃśayamuktvā pūrvapakṣamāha- vidyāsaṃyuktameveti /
atra pūrvapakṣe karmāṅgopāstihīnakarmaṇo jñānārthatvāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
bhavatu vidyāviśiṣṭasya karmaṇo jñānaṃ prati śīghrakāritvākhyaḥ kaścidatiśayo vidyāsāmarthyāt /
naitāvatā kevalasya vaiyarthyaṃ vividiṣāśrutivirodhāt /
naca tatra śrutau yajñādiśabdānāṃ vidyopetakarmaparatayā saṃkoco yuktaḥ /
hi yataḥ /
'yadeva vidyayā'iti śrutiḥ kevalasyāpi vīryavattvaṃ gamayatīti siddhāntagranthārthaḥ
END BsCom_4,1.13.18
START BsCom_4,1.14.19
14 itarakṣapaṇa adhikaraṇam / sū. 19
bhogena tv itare kṣapayitvātha saṃpadyate | BBs_4,1.19 |
anārabdhakāryayoḥ puṇyapāpayoḥ vidyāsāmarthyāt kṣaya uktaḥ itare tu ārabdhakārye puṇyapāpe upabhogena kṣapayitvā brahma saṃpadyate 'tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye 'tha saṃpatsye' (chāndo. 6.14.2) iti 'brahmaiva sanbrahmāpyeti' iti ca evamādiśrutibhyaḥ /
nanu sati api samyak darśane yathā prāk dehapātāt bhedadarśanaṃ dvicandradarśananyāyena anuvṛttamevaṃ paścāt api anuvarteta /
na /
nimitta abhāvāt /
upabhogaśeṣakṣapaṇaṃ hi tatra anuvṛttinimittaṃ na ca tādṛśamātra kiñcit asti /
nanu aparaḥ karmāśayoḥ abhinavam upabhogm ārapsyate /
na /
tasya dagdhabījatvāt /
mithyājñāna avaṣṭambhaṃ hi karmāntaraṃ dehapāta upabhogāntaram ārabhate tat ca mithyājñāna avaṣṭambhaṃ hi karmāntaraṃ dehapāta upabhogāntaram ārabhate tatca mithyājñānaṃ samyak jñānena dagdham ityataḥ sādhu etat ārabdhakāryakṣaye viduṣaḥ kaivalyam avaśyaṃ bhavati iti
bhogena tvitare kṣapayitvā saṃpadyate /
tattvavidatra viṣayaḥ, sa kiṃ prārabdhakṣayānantaraṃ saṃsaratyuta neti nimittabhāvābhāvābhyāṃ saṃśaye siddhāntamupakramate- anārabdheti /
anārabdhakarmaṇaḥ kṣayoktāvārabdhasya kathaṃ kṣaya ityākāṅkṣāyāmasyotthānātsaṅgatiḥ /
pūrvapakṣe videhakaivalyāsiddhiḥ siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
dehapātottaramapi tattvavitsaṃsarati saṃsārayogyatvādyathā dehapātātpūrvamityanārabdhādhikaraṇadṛṣṭāntena pūrvapakṣamāha- nanviti /
bhoganimittakarmābhāvāddhetvasiddhiḥ /
yattu saṃcitaṃ karmāntaraṃ tanna nimittaṃ phalasya, dagdhamūlatvāt /
avidyādayo hi kleśāḥ karmaṇastatphalasya ca mūlam /
taduktaṃ yogaśāstre 'kleśamūlaḥ karmāśayaḥ sati mūle tādvipākaḥ'iti /
tacca mūlaṃ jñānāgninā dagdhamiti kutaḥ punaḥ saṃsārastasmāddehapāte kaivalyamiti siddham
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0