બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 61

આદિત્યસ્યૈકસ્યૈવોદ્ગીથે સંપાદ્યોપાસનાન્મમ ત્વમેક એવ પુત્રો ઽસીતિ કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચ, અતસ્ત્વં તથા માકૃથાઃ કિન્તુ બહૂન્ રશ્મીનાદિત્યં ચ પર્યાવર્તયતાત્ પૃથગાવર્તયસ્વેત્યર્થઃ ।
તલોપશ્છાન્દસઃ ।
અત્ર પર્યાવૃત્તિશબ્દાત્સિદ્ધવદુદ્ગીથધ્યાનસ્યાવૃત્તિરુક્તા તતો ધ્યાનત્વસામાન્યાત્ફલપર્યન્તત્વસામાન્યાદ્વા લિઙ્ગાત્સર્વત્ર શ્રવણમનનધ્યાનેષ્વાવૃત્તિસિદ્ધિરિત્યાહ- લિઙ્ગાચ્ચેતિ ।
એવં તાવત્સગુણનિર્ગુણસાક્ષાત્કારસાધનેષ્વાવૃત્તિરુક્તા તત્ર સગુણધ્યાનાદેરાવૃત્તિમઙ્ગીકૃત્ય નિર્ગુણશ્રવણાદિષ્વાવૃત્તિમાક્ષિપતિ- અત્રાહેત્યાદિના ।
વાક્યં નિર્ગુણસાક્ષાત્કારજનને શક્તં ન વા, આદ્યે સકૃચ્છ્રુતવાક્યાત્સાક્ષાત્કારસિદ્ધેરાવૃત્તિર્વૃથેત્યુક્ત્વા દ્વિતીયં શઙ્કતે- સકૃદિતિ ।
અશક્તસ્યાવૃત્તાવપિ ફલાનુપપત્તિરિત્યાહ- નેતિ ।
તથાપીતિ સ્વતો ઽશક્તસ્ય યુક્તિસાહિત્યાચ્છક્તાવપીત્યર્થઃ ।
વાક્યયુક્તિભ્યાં પરોક્ષજ્ઞાને જાતે ઽપ્યપરોક્ષજ્ઞાનાર્થમાવૃત્તિરિતિ શઙ્કતે- અથાપિ સ્યાદિતિ ।
તયોઃ પરોક્ષજ્ઞાનહેતુત્વસ્વાભાવ્યાદાવૃત્તાવપિ ન સાક્ષાત્કારઃ સ્યાદિતિ પરિહરતિ- નાસકૃદપીતિ ।
યદિ તયોઃ સાક્ષાત્કારસામર્થ્યં યદિ વા પરોક્ષજ્ઞાનસામર્થ્યમુભયથાપ્યાવૃત્ત્યનપેક્ષેત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
પ્રમાતૃવૈચિત્ર્યાદપ્યાવૃત્ત્યનિયમ ઇત્યાહ- નચેતિ ।
પ્રમેયસ્યાનંશત્વાચ્ચ તથેત્યાહ- અપિચેતિ ।
દ્વિવિધો હ્યધિકારી સ્યાત્કશ્ચિજ્જન્માન્તરાભ્યાસાન્નિરસ્તસમસ્તાસંભાવનાદિપ્રતિબન્ધઃ કશ્ચિત્તુ પ્રતિબન્ધવાનિતિ ।
તત્રાદ્યં પ્રત્યાવૃત્તેરાનર્થક્યમિષ્ટં, દ્વિતીયસ્ય તુ પ્રતિબન્ધનિરાસાય તદપેક્ષેતિ સમાધત્તે- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
આવૃત્તેઃ પ્રતિબન્ધાનિરાસાર્થત્વે લિઙ્ગમાહ- તથાહીતિ ।
યથા ષડ્જાદિસ્વરભેદસાક્ષાત્કારશક્તમપિ શ્રોત્રમભ્યાસમપેક્ષતે તથા બ્રહ્માત્મસાક્ષાત્કારશક્તં વાક્યં તદપેક્ષમિત્યનુભવમાશ્રિત્યાહ- નહિ દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામેતિ ।
તત્ત્વંપદલક્ષ્યાર્થસ્ય દુર્બોધત્વાદજ્ઞાનપ્રયુક્તસંશયાદિપ્રતિબન્ધસંભવાત્તદ્ધ્વંસાયાવૃત્ત્ ઇરેષ્ટવ્યેતિ વાચ્યલક્ષ્યવિવેકપૂર્વકમાહ- અપિચેત્યાદિના ।
યદુક્તમનંશત્વાત્પ્રમેયસ્યાવૃત્ત્યાનર્થક્યમિતિ, તત્રાહ- યદ્યપીતિ ।
આરોપિતાંશનિરાસાય ન મે દેહો નેન્દ્રિયમિત્યભ્યાસો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થજ્ઞાને સતિ કથમભ્યાસનિયમઃ, પ્રમાણજ્ઞાનસ્યાભ્યાસાયોગાજ્જ્ઞાનિનઃ શ્રવણાદિનિયમાયોગાચ્ચેત્યત આહ- તત્ત્વિતિ ।
જ્ઞાનાત્પ્રાગેવ શ્રવણાદિવ્યાપારનિયમનં ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
અધિકં શઙ્કિતુમુક્તમનુવદતિ- યેષામિતિ ।
અધિકં શઙ્કતે- સત્યમિતિ ।
દુઃખિત્વપ્રત્યક્ષવિરોધાદ્વાક્યાદૈક્યધીર્નોદેતીત્યર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય ભ્રાન્તિત્વાદવિરોધ ઇત્યાહ- નેત્યાદિના ।
દુઃખાદયો નાત્મધર્માઃ દૃશ્યત્વાદ્દેહાદિવત્, નાપ્યાત્મસ્વરૂપાઃ આત્મનિ સત્યપ્યનનુવૃત્તિત્વાદ્વ્યતિરેકેણ ચૈતન્યવદિત્યર્થઃ ।
નિર્દુઃખે ચિદાત્મનિ દુઃખાદિધિયો ભ્રાન્તિત્વાદ્વાક્યાર્થાનુભવો ન વિરુધ્યત ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
અનુભવે જાતે ઽપ્યાવૃત્ત્યાદ્યનુષ્ઠાનં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ન ચૈવમિતિ ।
રતિઃ કામઃ આત્મકામતયા તૃપ્તિર્વિષયતૃષ્ણાક્ષયઃ તેન સંતોષે આત્માનન્દાનુભવ ઇતિ ભેદઃ ।
નન્વાવૃત્તૌ નિયોગાત્પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા તથા ચ નિયુક્તત્વબુદ્ધેરકર્ત્રાત્મધીર્ન સ્યાદિત્યત આહ- તત્રાપીતિ ।
આવૃત્ત્યભ્યુપગમે ઽપ્યકર્તાહમિત્યનુભવાત્પ્રચ્યાવ્ય ગુરુરન્યો વા નિયોગાન્ન પ્રવર્તયેદુક્તદોષાદિત્યર્થઃ ।
કથં તર્હિ પ્રવૃત્તિરિત્યત આહ- યસ્ત્વિતિ ।
અપ્રતિભાનાદસંભાવનાદિનેત્યર્થઃ ।
શિષ્યબુદ્ધ્યનુસારેણ ત્રોતવ્યાદિવચોભિઃ પ્રધાનસિદ્ધ્યર્થમાવૃત્ત્યાદૌ પ્રવર્તયેદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.2.3
2 આત્મત્વ ઉપાસન અધિકરણમ્ । સૂ. 3
આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ । બ્બ્સ્_4,1.3 ।
યઃ શાસ્ત્રોક્તવિશેષણ પરમાત્મા સ કિમ્ અહમ્ ઇતિ ગ્રહીતવ્યઃ કિંવા મત્ અન્ય ઇતિ એતત્ વિચારયતિ ।
કથં પુનઃ આત્મશબ્દે પ્રત્યગાત્મવિષયે શ્રૂયમાણે સંશય ઇતિ ।
ઉચ્યતે - અયમ્ આત્મશબ્દો મુખ્યઃ શક્યતે અભ્યુપગન્તું સતિ જીવ ઈશ્વરયોઃ અભેદસંભવ ઇતરથા તુ ગૌણઃ અયમ્ અભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ મન્યતે ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તં ન અહમ્ ઇતિ ગ્રાહ્યઃ ।
ન હિ અપહતપાપ્મત્વાદિ ગુણો વિપરીત ગુણત્વેન શક્યતે ગ્રહીતું વિપરીત ગુણો ચ અપહતપાપ્મત્વાદિ ગુણત્વેન ।
અપહતપાપ્મત્વાદિ ગુણઃ ચ પરમેશ્વરઃ તદ્વિપરીતગુણઃ તુ શારીરઃ ।
ઈશ્વરસ્ય ચ સંસારિ આત્મત્વ ઈશ્વર અભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
તતઃ શાસ્ત્ર આનર્થક્યમ્ ।
સંસારિણઃ અપિ ઈશ્વર આત્મત્વે અધિકારિ અભાવાત્ શાસ્ત્ર આનર્થક્યમેવ, પ્રત્યક્ષાદિ વિરોધઃ ચ ।
અન્યત્વે અપિ તાદાત્મ્ય દર્શનં શાસ્ત્રાત્ કર્તવ્યં પ્રતિમાદિષુ ઇવ વિષ્ણુ આદિદર્શનમ્ ઇતિ ચેત્ કામમેવં ભવતુ ।
ન તુ સંસારિણો મુખ્ય આત્મ ઈશ્વર ઇત્યેતત્ નઃ પ્રાપયિતવ્યમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આત્મ ઇત્યેવ પરમેશ્વરઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
તથા હિ પરમેશ્વર પ્રક્રિયાયાં જાબાલા આત્મત્વેન એવ એતમ્ ઉપગચ્છન્તિ - ઽત્વં વા અહમસ્મિ ભગવો દેવતો ઽહં વૈ ત્વમસિ ભગવો દેવેતિઽ ઇતિ ।
તથા અન્યે અપિ ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ ઇત્યેવમ્ આદય આત્મત્વ ઉપગમા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
ગ્રાહયન્તિ ચ આત્મત્વેન એવ ઈશ્વરં વેદાન્તવાક્યાનિ ઽએષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃઽ (બૃ. 3.4.1) ઽએષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃઽ (બૃ. 3.7.3) ઽતત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ એવમાદીનિ ।
યત્ ઉક્તં પ્રતીક દર્શનમ્ ઇદં વિષ્ણુપ્રતિમા ન્યાયેન ભવિષ્યતિ ઇતિ તત્ અયુક્તં ગૌણત્વ પ્રસઙ્ગાત્ ।
વાક્ય વૈરૂપ્યાત્ ચ ।
યત્ર હિ પ્રતીકદૃષ્ટિઃ અભિપ્રેયતે સકૃદેવ તત્ર વચનં ભવતિ યથા - ઽમનો બ્રહ્મઽ (છા. 3.18.1) ઽઆદિત્યો બ્રહ્મઽ (છા. 3.19.1) ઇત્યાદિ ।
ઇહ પુનઃ ત્વમ્ અહમ્ અસ્મિ અહં ચ ત્વમ્ અસિ ઇતિ આહ, અતઃ પ્રતીક શ્રુતિ વૈરૂપ્યાત્ અભેદપ્રતિપત્તિઃ ।
ભેદદૃષ્ટિ અપવાદાત્ ચ ।
તથા હિ - ઽઅથ યો ઽન્યાં દેવતામુપાસ્તે ઽન્યો ઽસાવન્યો ઽહમીતિ ન સ વેદઽ (બૃ. 1.4.10) ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (બૃ. 4.5.7) ઇતિ એવમાદ્યા ભૂયસી શ્રુતિઃ ભેદદર્શનમ્ અપવદતિ ।
યત્ તુ ઉક્તં ન વિરુદ્ધગુણયોઃ અન્યોન્ય આત્મસંભવ ઇતિ ।
ન અયં દોષઃ ।
વિરુદ્ધગુણતાયા મિથ્યાત્વ ઉપપત્તેઃ ।
યત્પુનઃ ઉક્તમ્ ઈશ્વર અભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
તત્ અસત્ ।
શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાત્ અનભ્યુપગમાત્ ચ ।
ન હિ ઈશ્વરસ્ય સંસારિ આત્મત્વં પ્રતિપાદ્યત ઇતિ અભ્યુપગચ્છામઃ કિં તર્હિ સંસારિણઃ સંસારિત્વ અપોહેન ઈશ્વરાત્મત્વં પ્રતિપિપાયિષિતમ્ ઇતિ ।
એવં ચ સતિ અદ્વૈત ઈશ્વરસ્ય અપહતપાપ્મત્વાદિગુણતા વિપરીતગુણતા તુ ઇતરસ્ય મિથ્યા ઇતિ વ્યવતિષ્ઠતે ।
યત્ અપિ ઉક્તમ્ અધિકારિ અભાવઃ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધઃ ચ ઇતિ ।
તત્ અપિ અસત્ ।
પ્રાક્પ્રબોધાત્ સંસારિત્વ અભ્યુપગમાત્ ।
તદ્વિષયત્વાત્ ચ પ્રત્યક્ષાદિ વ્યવહારસ્ય ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 2.4.14) ઇત્યાદિના હિ પ્રબોધે પ્રત્યક્ષાદિ અભાવં દર્શયતિ ।
પ્રત્યક્ષાદિ અભાવે શ્રુતેઃ અપિ અભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇષ્ટત્વાત્ ।
ઽઅત્ર પિતાપિતા ભવતિઽ (બૃ. 4.3.22) ઇતિ ઉપક્રમ્ય ઽવેદા અવેદાઃઽ (બૃ. 4.3.22) ઇતિ વચનાત્ ઇષ્યત એવ અસ્માભિઃ શ્રુતેઃ અપિ અભાવઃ પ્રબોધે ।
કસ્ય પુનઃ અયમ્ અપ્રબોધ ઇતિ ચેત્ ।
ય- ત્વં પૃચ્છસિ તસ્ય ત ઇતિ વદામઃ ।
નનુ અહમ્ ઈશ્વર એવ ઉક્તઃ શ્રુત્યા, યદિ એવં પ્રતિબુદ્ધઃ અસિ ન અસ્તિ કસ્યચિત્ અપ્રબોધઃ ।
યઃ અપિ દોષઃ ચોદ્યતે કૈશ્ચિત્ અવિદ્યા કિલ આત્મનઃ સદ્વિતીયત્વાત્ અદ્વૈત અનુપપત્તિઃ ઇતિ સઃ અપિ એતેન પ્રત્યુક્તઃ ।
તસ્માત્ આત્મ ઇતિ એવ ઈશ્વરે મનો દધીત

આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહ્યન્તિ ચ ।
પૂર્વત્ર ધ્યાનાદેરાવૃત્તિરુક્તા તામુપજીવ્ય તત્ત્વજ્ઞાનાર્થં ધ્યાનાવૃત્તિકાલે કિમહં બ્રહ્મેતિ ધ્યાતવ્યમુત મત્સ્વામીશ્વર ઇત્યૈક્યભેદમાનાભ્યાં સંશયમાહ- ય ઇતિ ।
શબ્દાદેવ પ્રમિત ઇત્યાદાવયમાત્મા બ્રહ્મેત્યાદ્યભેદશ્રુતિભિરૈક્યનિર્ણયાત્સંશયમાક્ષિપતિ- કથમિતિ ।
ભેદશ્રુત્યનુગ્રહાદ્ભેદપ્રત્યક્ષાદિપ્રાબલ્યમાલમ્બ્ય સંશય ઇત્યાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
અભેદશ્રુતીનાં ગૌણત્વમુખ્યત્વે ઉભયત્ર ફલં, યદ્યપ્યયં પ્રત્યક્ષાદિવિરોધપરિહારો દ્વિતીયાધ્યાયસંગતસ્તથાપ્યૈક્યશ્રુતેરવિરુદ્ધત્વનિશ્ચયસ્ય સમાધાવન્તરઙ્ગત્વાદિહ સંગતિઃ ।
વિરુદ્ધયોરૈક્યદૃષ્ટિરસિદ્ધેત્યાહ- નાહમિતિ ।
કિઞ્ચ કિમીશ્વરસ્ય જીવમાત્રત્વમૈક્યં જીવસ્યેશ્વરમાત્રત્વં વેતિ વિકલ્પ્ય ક્રમેણ દૂષયતિ- ઈશ્વરસ્ય ચેત્યાદિના ।
એકત્વશ્રુતિપ્રામાણ્યાયૈક્યધ્યાનં કાર્યમિતિ શઙ્કતે- અન્યત્વે ઽપીતિ ।
એકત્વધ્યાનમસ્મદિષ્ટમેવ ।
એકત્વં તુ નાસ્તીત્યાહ- કામમિતિ ।
અભેદશ્રુતીનાં ફલવદપૂર્વાર્થતાત્પર્યેણ ગૌણત્વાયોગાદ્ભેદશ્રુતીનાં કલ્પિતભેદાનુવાદિત્વાત્પ્રત્યક્ષાદેરપિ તદ્વિષયત્વાદ્વિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરિવ વિરુદ્ધધર્માણાં મિથ્યાત્વાન્મુખ્યમૈક્યમિતિ સિદ્ધાન્યયતિ- એવમિત્યાદિના ।
ઈશ્વરસ્ય જીવત્વં ન પ્રતિપાદ્યં યેનેશ્વરાભાવઃ સ્યાત્કિન્તુ જીવસ્યેશ્વરત્વમ્ ।
ન ચૈવમધિકાર્યભાવઃ ।
એકત્વપ્રબોધાત્પ્રાગધિકારિભેદાઙ્ગીકારાદિત્યાહ- યત્પુનરુક્તમિત્યાદિના ।
વેદ્ઃઅસત્યત્વશ્રદ્ધાલુઃ શઙ્કતે- પ્રત્યક્ષાદ્યભાવ ઇતિ ।
વર્ણેષુ ક્રમસ્વરયોરભાવાદુપલબ્ધધ્વનિસ્થયોરારોપો વાચ્યસ્તથા ચારોપિતક્રમસ્વરવિશિષ્ટવર્ણાત્મકવેદસ્ય મિથ્યાત્વં દુર્વારં, વાદિનાં સત્યત્વાગ્રહસ્ત્વવિદ્યાવિજૃમ્ભિત ઇતિ વેદસત્યત્વાભાવો ન દોષ ઇત્યાહ- નેતિ ।
અવિદ્યામાક્ષિપતિ- કસ્યેતિ ।
પ્રશ્નલિઙ્ગેન ત્વય્યેવ તસ્યાઃ સિદ્ધેસ્ત્વદાક્ષેપાનુપપત્તિરિત્યાહ- યસ્ત્વમિતિ ।
અજ્ઞાનમૂલત્વાત્પ્રશ્નાદેરિતિ ભાવઃ ।
સર્વજ્ઞાભિન્ને મયિ કથમજ્ઞાનમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અભેદજ્ઞાનાત્પ્રાક્ ચિન્માત્રસ્ય તવૈવાજ્ઞાનાશ્રયત્વમનુભવસિદ્ધાજ્ઞાનસ્યાપલાપાયોગાત્ ।
જ્ઞાને ત્વનિર્વાચ્યસ્ય તસ્ય બાધાન્નાશ્રયાપેક્ષેત્યાહ- યદ્યેવમિતિ ।
અનિર્ષાચ્યત્વેન દોષાન્તરમપિ નિરસ્તમિત્યાહ- યો ઽપીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.2.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.3.4
3 પ્રતીક અધિકરણમ્ । સૂ. 4
ન પ્રતીકે ન હિ સઃ । બ્બ્સ્_4,1.4 ।
ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતેત્યધ્યાત્મમથાધિદૈવતમાકાશો બ્રહ્મેતિઽ (છા. 3.18.1) ઽતથા આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ (છા. 3.19.1) ઽસ યો નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽ (છા. 7.1.5) ઇતિ એવમાદિષુ પ્રતીક ઉપાસનેષુ સંશયઃ - કિં તેષુ અપિ આત્મગ્રહઃ કર્તવ્યો ન વા ઇતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
તેષુ અપિ આત્મગ્રહ એવ યુક્તઃ ।
કસ્માત્ ।
બ્રહ્મણઃ શ્રુતિષુ આત્મત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાત્ પ્રતીકાનામ્ અપિ બ્રહ્મવિકારત્વાત્ બ્રહ્મત્વે સત્યામ્ આત્મત્વ ઉપપત્તેઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ન પ્રતીકેષુ આત્મ મતિં બધ્નીયાત્ ।
ન હિ સ ઉપાસકઃ પ્રતીકાનિ વ્યસ્તાનિ આત્મત્વેનાકલયેત્ ।
યત્ પુનઃ બ્રહ્મવિકારત્વાત્ પ્રતીકાનાં બ્રહ્મત્વં તતઃ ચ આત્મત્વમ્ ઇતિ ।
તત્ અસત્ ।
પ્રતીક અભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિકારસ્વરૂપ ઉપમર્દેન હિ નામાદિ જાતસ્ય બ્રહ્મત્વમેવ આશ્રિતે ભવતિ ।
સ્વરૂપ ઉપમર્દે ચ નામાદીનાં કુતઃ પ્રતીકત્વમ્ આત્મગ્રહો વા ।
ન ચ બ્રહ્મણ આત્મત્વાત્ બ્રહ્મદૃષ્ટિ ઉપદેશેષુ આત્મદૃષ્ટિઃ કલ્પ્યા ।
કર્તૃત્વાદિ અનિરાકરણાત્ ।
કર્તૃત્વાદિ સંવર્ગ સંસાર ધર્મનિરાકરણે હિ બ્રહ્મણ આત્મત્વ ઉપદેશઃ ।
તત્ અનિરાકરણેન ચ ઉપાસનવિધાનમ્ ।
અતઃ ચ ઉપાસકસ્ય પ્રતીકૈઃ સમત્વાત્ આત્મગ્રહો ન ઉપપદ્યતે ।
ન હિ રૂચક સ્વસ્તિકયોઃ ઇતરેતર આત્મત્વમ્ અસ્તિ ।
સુવર્ણ આત્મત્વેન ઇવ તુ બ્રહ્મ આત્મત્વેન એકત્વે પ્રતીક અભાવપ્રસઙ્ગમ્ અવોચામ ।
અતો ન પ્રતીકેષુ આત્મદૃષ્ટિઃ ક્રિયતે

ન પ્રતીકે નહિ સઃ ।
ઉભયથા ધ્યાનસંભવાત્સંશયઃ ।
યથા બ્રહ્મણ્યભેદસત્તવાદહઙ્ગ્રહ ઉક્ત એવં પ્રતીકેષ્વપિ બ્રહ્મવિકારતયા જીવાભિન્નબ્રહ્માભિન્નત્વાજ્જીવાભેદસત્ત્વેનાહઙ્ગ્રહઃ કાર્ય ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષઃ ।
અત્ર પ્રતીકોપાસ્તીનામહઙ્ગ્રહોપાસ્તિભિરવિશેષઃ ।
સિદ્ધાન્તે તુ વિશેષસિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
એતદારભ્યાધિકરણત્રયસ્ય પ્રાસઙ્ગિકી પાદસઙ્ગતિઃ, બ્રહ્મૈક્યધ્યાનપ્રસઙ્ગાગતત્વાદિતિ વિવેકઃ ।
કિં પ્રતીકેષ્વાત્મત્વાનુભવબલાદહઙ્ગ્રહ ઉત વસ્તુતો જીવાભેદસત્ત્વાત્ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નહિ સ ઇતિ ।
નાનુભવતીત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયમપ્યસિદ્ધ્યા દૂષયતિ- યત્પુનરિતિ ।
વિકારસ્ય બ્રહ્મણા સ્વરૂપૈક્યાયોગાદ્બાધેનૈક્યં વાચ્યં પ્રતીકબાધે ચોપાસ્તિવિધિર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ કર્તૃત્વાદ્યબાધેનોપાસ્તિવિધિપ્રવૃત્તિર્વાચ્યા બાધે તદયોગાત્ ।
તથાચ બાધમૂલબ્રહ્મૈક્યજ્ઞાનં દ્વારીકૃત્ય પ્રતીકેષ્વહઙ્ગ્રહોપાસ્તિકલ્પના ન યુક્તા, બાધવિરોધાદિત્યાહ- નચ બ્રહ્મણ ઇતિ ।
અતો જીવપ્રતીકયોઃ સ્વરૂપભેદાદહઙ્ગ્રહે વિધ્યશ્રવણાચ્ચ નાહઙ્ગ્રહ ઇતિ ફલિતમાહ- અતશ્ચેતિ ।
યથા રુચકસ્વસ્તિકયોઃ સુવર્ણાત્મનૈક્યે ઽપિ મિથો નૈક્યં તથા જીવપ્રતીકયોઃ બ્રહ્માત્મનૈક્યે ઽપિ ભેદઃ સમઃ ।
યદિચ ધર્મિવ્યતિરેકેણ તયોરભાવનિશ્ચયાદ્વસ્ત્વૈક્યં તદોપાસનોચ્છેદ ઉક્ત ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.3.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.4.5
4 બ્રહ્મ દૃષ્ટિ અધિકરણમ્ । સૂ. 5
બ્રહ્મદૃષ્ટિર્ ઉત્કર્ષાત્ । બ્બ્સ્_4,1.5 ।
તેષુ એવ ઉદાહરણેષુ અન્યઃ સંશયઃ - કિમ્ આદિત્યાદિ દૃષ્ટયો બ્રહ્મણિ અધ્યસિતવ્યાઃ કિંવા બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ આદિત્યાદિષુ ઇતિ ।
કુતઃ સંશયઃ -સામાનાધિકરમ્યે કારણ અનવધારણાત્ ।
અત્ર હિ બ્રહ્મશબ્દસ્ય આદિત્યાદિશબ્દૈઃ સામાનાધિકરણ્યમ્ ઉપલભ્યતે ।
આદિત્યો બ્રહ્મ પ્રાણો બ્રહ્મ વિદ્યુત્ બ્રહ્મ ઇત્યાદિ સમાન વિભક્તિ નિર્દેશાત્ ।
ન ચ અત્ર આઞ્જસં સામાનાધિકરણ્યમ્ અવકલ્પતે ।
અર્થાન્તરવચનત્વાત્ બ્રહ્મ આદિત્યાદિશબ્દાનામ્ ।
ન હિ ભવતિ ગૌઃ અશ્વ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
નનુ પ્રકૃતિવિકારભાવાત્ બ્રહ્મ આદિત્યાનાં મૃત્ શરાવાદિવત્ સામાનાધિકરણ્યં સ્યાત્ ।
ન ઇતિ ઉચ્યતે ।
વિકારપ્રવિલયો હિ એવં પ્રકૃતિસામાનાધિકરણ્યાત્ સ્યાત્ ।
તતઃ ચ પ્રતીક અભાવપ્રસઙ્ગમ્ અવોચામ ।
પરમાત્મ વાક્યં ચ ઇદં તદાનીં સ્યાત્ તતઃ ચ ઉપાસન અધિકારો બાધ્યેત ।
પરિમિતવિકાર ઉપાદાનં ચ વ્યર્થમ્ ।
તસ્માત્ બ્રાહ્મણઃ અગ્નિઃ વૈશ્વાનર ઇત્યાદિવત્ અન્યત્ર અન્યદૃષ્ટિ અધ્યાસે સતિ ક્વ કિન્દૃષ્ટિઃ અધ્યસ્યતામ્ ઇતિ સંશયઃ ।
તત્ર અનિયમો નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્ય અભાવાત્ ઇત્યેવં પ્રાપ્તમ્ ।
અથવા આદિત્યાદિ દૃષ્ટય એવ બ્રહ્મણિ કર્તવ્યા ઇતિ એવં પ્રાપ્તમ્ ।
એવં હિ આદિત્યાદિ દૃષ્ટિભિઃ બ્રહ્મ ઉપાસિતં ભવતિ બ્રહ્મ ઉપાસનં ચ ફલવત્ ઇતિ શાસ્ત્રમર્યાદા ।
તસ્માત્ ન બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ આદિત્યાદિષુ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ એવ આદિત્યાદિષુ સ્યાત્ ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
ઉત્કર્ષાત્ ।
એવમ્ ઉત્કર્ષેણ આદિત્યાદયો દૃષ્ટા ભવન્તિ ।
ઉત્કૃષ્ટદૃષ્ટેઃ તેષુ અધ્યાસાત્ ।
તથા ચ લૌકિકો ન્યાયો અનુગતો ભવતિ ।
ઉત્કૃષ્ટદૃષ્ટિઃ હિ નિકૃષ્ટે અધ્યસિતવ્ય ઇતિ લૌકિકો ન્યાયઃ ।
યથા રાજદૃષ્ટિઃ ક્ષત્તરિ ।
સ ચ અનુસર્તવ્યઃ ।
વિપર્યયે પ્રત્યવાય પ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ ક્ષત્તૃદૃષ્ટિપરિગૃહીતો રાજા નિકર્ષં નીયમાનઃ શ્રેયસે સ્યાત્ ।
નનુ શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાત્ અનાશઙ્કનીયઃ અત્ર પ્રત્યવાય પ્રસઙ્ગો ન ચ લોકિકેન ન્યાયેન શાસ્ત્રીયા દૃષ્ટિઃ નિયન્તું યુક્ત ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - નિર્ધારિતે શાસ્ત્રાર્થ એતત્ એવં સ્યાત્ ।
સંદિગ્ધે તુ તસ્મિન્ નિર્ણયં પ્રતિ લોકિકઃ અપિ ન્યાય આશ્રીયનાણો ન વિરુધ્યતે ।
તેન ચ ઉત્કૃષ્ટદૃષ્ટિ અધ્યાસે શાસ્ત્રાર્થે અવધાર્યમાણે નિકૃષ્ટદૃષ્ટિમ્ અધ્યસ્યન્ પ્રત્યવેયાત્ ઇતિ શ્લિષ્યતે ।
પ્રાથમ્યાત્ ચ આદિત્યાદિ શબ્દાનાં મુખ્યાર્થત્વમ્ અવિરોધાત્ ગૃહીતવ્યમ્ ।
તૈઃ સ્વાર્થવૃત્તિભિઃ અવરુદ્ધાયાં બુદ્ધૌ પશ્ચાત્ અવતરતો બ્રહ્મશબ્દસ્ય મુખ્યયા વૃત્ત્યા સામાનાધિકરણ્ય અસંભવાત્ બ્રહ્મદૃષ્ટિવિધાનાર્થત એવ અવતિષ્ઠતે ।
ઇતિપરત્વાત્ અપિ બ્રહ્મશબ્દસ્ય એષ એવ અર્થો ન્યાય્યઃ ।
તથા હિ ઽબ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ ઽબ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ ઽબ્રહમેત્યુપાસ્તેઽ ઇતિ ચ સર્વત્ર ઇતિપરં બ્રહ્મશબ્દમ્ ઉચ્ચારયતિ શુદ્ધાન્ તુ આદિત્યાદિ શબ્દાન્ ।
તત- ચ યથા શુક્તિકાં રજતમ્ ઇતિ પ્રત્યેતિ ઇત્યત્ર શુક્તિવચન એવ શુક્તિકા શબ્દો રજતશબ્દઃ તુ રજતપ્રતીતિ લક્ષણાર્થઃ ।
પ્રત્યેત્યેવ હિ કેવલં રજતમ્ ઇતિ ન તુ તત્ર રજતમ્ અસ્તિ ।
એવમ્ અત્ર અપિ આદિત્યાદીન્ બ્રહ્મ ઇતિ પ્રતીયાત્ ઇતિ ગમ્યતે ।
વાક્યશેષઃ અપિ ચ દ્વિતીયાનિર્દેશેન આદિત્યાદીનેવ ઉપાસ્તિક્રિયયા વ્યાપ્યમાનાન્ દર્શયતિ - ઽસ ય એતમેવં વિદ્વાનાદિત્યં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽ (છા. 3.19.4), ઽયો વાચં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽ (છા. 7.2.2), ઽયઃ સંકલ્પઃ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽ (છા. 7.4.3) ઇતિ ચ ।
યત્ તુ ઉક્તં બ્રહ્મ ઉપાસનામ્ એવ અત્ર આદરણીયં ફલત્વાય ઇતિ ।
તત્ અયુક્તમ્ ।
ઉક્તેન ન્યાયેન આદિત્યાદીનામ્ એવ ઉપાસ્યત્વ અવગમાત્ ।
ફલં તુ અતિથ્યાદિ ઉપાસન ઇવ આદિત્યાદિ ઉપાસને ઽપિ બ્રહ્મ એવ દાસ્યતિ સર્વ અધ્યક્ષત્વાત્ ।
વર્ણિતં ચ એતત્ ઽફલમત ઉપપત્તેઃઽ (બ્ર.સૂ. 3.2.38) ઇતિ અત્ર ।
ઈદૃશં ચ અત્ર બ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વં યત્ પ્રતીકેષુ તત્ દૃષ્ટિ અધ્યારોપણં પ્રતિમાદિષુ ઇવ વિષ્ણુ આદીનામ્

બ્રહ્મદૃષ્ટિરુત્કર્ષાત્ ।
એકવિષયત્વં સંગતિઃ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં સંશયબીજમાહ- કુત ઇત્યાદિના ।
સામાનાધિકરણ્યં શ્રુતં તન્ન તાવન્મુખ્યં, બ્રહ્મવિકારયોર્ગવાશ્વયોરિવાભેદાયોગાત્ ।
નાપિ પ્રકૃતિવિકારભાવનિબન્ધનં, વાક્યસ્ય વિકારબાધેન બ્રહ્મપરત્વાપાતાત્ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ ।
નામ બ્રહ્મેત્યુપાસીતેતિ વિધિશ્રુતિવિરોધાત્, પરિમિતનામગ્રહણાનર્થક્યાપાતાચ્ચ ।
બ્રહ્મપરત્વે સર્વં બ્રહ્મેતિ વક્તવ્યત્વાત્ ।
અતઃ પરિશેષાદધ્યાસ એવ સામાનાધિકરણ્યકારણમ્ અધ્યાસે ચ નિયામકાભાવાત્સંશય ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્કૃષ્ટનિકૃષ્ટયોર્નિકૃષ્ટમપ્યુપાસ્યં ફલવત્ત્વાદિતિ ન્યાયો નિયામક ઇત્યરુચેરાહ- અથવેતિ ।
અત્ર વિકારદૃષ્ટિભિર્બ્રહ્મોપાસ્તિસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તુ વિકારદૃષ્ટ્યા બ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વે નિકર્ષપ્રાપ્તૌ સત્યાં ફલવત્ત્વાસિદ્ધેર્વિકારા એવોત્કૃષ્ટબ્રહ્મદૃષ્ટ્યોપાસ્યા ઇતિ ફલમ્ ।
કિઞ્ચ લૌકિકન્યાયાવિરુદ્ધાર્થસંભવે વિરુદ્ધાર્થો ન ગ્રાહ્યઃ પ્રત્યવાયપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ પ્રથમશ્રુતાનામાદિત્યાદિપદાનામસંજાતવિરોધિતયા મુખ્યાર્થત્વગ્રહો ન્યાય્યઃ, બ્રહ્મશબ્દે ચ દૃષ્ટિલક્ષણાગ્રહઃ, તથા ચાદિત્યાદયો બ્રહ્મદૃષ્ટ્યોપાસ્યા ઇત્યેવ વાક્યાર્થ ઇત્યાહ- પ્રાથમ્યાચ્ચેતિ ।
બ્રહ્મશબ્દસ્યૈવ દૃષ્ટ્યર્થત્વે હેત્વન્તરમાહ- ઇતિપરત્વાદિતિ ।
ઇતિશબ્દશિરસ્કઃ શબ્દઃ સમભિવ્યાહૃતક્રિયાલક્ષક ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયાશ્રુતેશ્ચાદિત્યાદીનામેવોપાસ્તિકર્મત્વમિત્યાહ- વાક્યશેષો ઽપીતિ ।
ઉત્કૃષ્ટમેવોપાસ્યમિતિ ન્યાયમુક્તમનુવદતિ- યત્તૂક્તમિતિ ।
દ્વિતીયેતિશ્રુતિભ્યાં લૌકિકન્યાયાચ્ચોક્તન્યાયબાધ ઇત્યાહ- તદિતિ ।
બ્રહ્મણો ઽનુપાસ્યત્વે કથં ફલદાતૃત્વં, તત્રાહ- ફલં ત્વિતિ ।
કિઞ્ચ યદ્દૃષ્ટ્યા વિકારસ્યોત્કર્ષઃ તસ્ય બ્રહ્મણો વિશેષણત્વે ઽપ્યુપાસ્યત્વં ચાતીત્યાહ- ઈદૃશં ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.4.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.5.6
આદિત્યાદિમતિ અધિકરણમ્ । સૂ. 6
આદિત્યાદિમતયશ્ ચાઙ્ગ ઉપપત્તેઃ । બ્બ્સ્_4,1.6 ।
ઽય એવાસૌ તપતિ તમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.3.1), ઽલોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.2.1), ઽવાચિ સપ્તવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.8.1), ઽઇયમેવર્ગગ્નિઃ સામઽ (છા. 1.6.1) ઇતિ એવમાદિષુ અઙ્ગાવબદ્ધેષુ ઉપાસનેષુ સંશયઃ કિમ્ આદિત્યાદિષુ ઉદ્ગીથાદિ દૃષ્ટયો વિધીયન્તે કિં વા ઉદ્ગીથાદિષુ એવ આદિત્યાદિ દૃષ્ટય ઇતિ ।
તત્ર અનિયમો નિયમકારણ અભાવાત્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
ન હિ અત્ર બ્રહ્મણ ઇવ કસ્યચિત્ ઉત્કર્ષવિશેષઃ અવધાર્યતે ઽબ્રહ્મ હિ સમસ્ત જગત્ કારણત્વાત્ અપહતપાપ્મત્વાદિ ગુણયોગાત્ ચ આદિત્યાદિભ્ય ઉત્કૃષ્ટમ્ ઇતિ શક્યમ્ અવધારયિતું ન તુ આદિત્ય ઉદ્ગીથાદીનાં વિકારત્વ અવિશેષાત્ કઞ્ચિત્ ઉત્કર્ષવિશેષ અવધારણે કારણમ્ અસ્તિ ।
અથવા નિયમેન ઉદ્ગીથાદિમતય આદિત્યાદિષુ અધ્યસ્યેરન્ ।
કસ્માત્ ।
કર્માત્મકત્વાત્ ઉદ્ગીથાદીનાં કર્મણઃ ચ ફલપ્રાપ્તિપ્રસિદ્ધેઃ ।
ઉદ્ગીથાદિમતિભિઃ ઉપાસ્યમાના આદિત્યાદયઃ કર્માત્મકાઃ સન્તઃ ફલહેતવો ભવિષ્યન્તિ ।
તથા ચ ઽઇયમેવર્ગગ્નિઃ સામઽ(છા. 1.6.1) ઇતિ અત્ર ઽતદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામઽ (છા. 1.6.1) ઇતિ ઋક્શબ્દેન પૃથિવીં નિર્દિશતિ સામશબ્દેન અગ્નિં તત્ ચ પૃથિવિ અગ્ન્યોઃ રૃક્ સામદૃષ્ટિચીકીર્ષાયામ્ અવકલ્પતે ન ઋક્ સામયોઃ પૃથિવિ અગ્નિદૃષ્ટિ ચિકીર્ષાયામ્ ।
ક્ષત્તરિ હિ રાજદૃષ્ટિકરણાત્ રાજશબ્દ ઉપચર્યતે ન રાજનિ ક્ષત્તૃશબ્દઃ ।
અપિ ચ ઽલોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.2.1) ઇતિ અધિકરણનિર્દેશાત્ લોકેષુ સામ અધ્યસિતવ્યમ્ ઇતિ પ્રતીયતે ।
ઽએતદ્ગાયત્રં પ્રાણેષુ પ્રોતમ્ઽ (છા. 2.11.1) ઇતિ ચ એતદેવં દર્શયતિ ।
પ્રથમનિર્દિષ્ટેષુ ચ આદિત્યાદિષુ ચરમનિર્દિષ્ટં બ્રહ્મ અધ્યસ્તમ્ ઽઆદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ (છા. 3.19.1) ઇત્યાદિષુ ।
પ્રથમનિર્દિષ્ટાઃ ચ પૃથિવ્યાદયઃ ચરમનર્દિષ્ટા હિઙ્કારાદયઃ ઽપૃથિવી હિઙ્કારઃઽ (છા. 2.2.1) ઇત્યાદિ શ્રુતિષુ ।
અતઃ
અનઙ્ગેષુ આદિત્યાદિષુ અઙ્ગમ્ અતિનિક્ષેપ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આદિત્યાદિમતય એવ અઙ્ગેષુ ઉદ્ગીથાદિષુ ક્ષિપ્યેરન્ ।
કુતઃ - ઉપપત્તેઃ ।
ઉપપદ્યતે હિ એવમ્ અપૂર્વસંનિકર્ષાત્ આદિત્યાદિમતિભિઃ સંસ્ક્રિયમાણેષુ ઉદ્ગીથાદિષુ કર્મસમૃદ્ધિઃ ।
ઽયદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ (છા. 1.1.10) ઇતિ ચ વિદ્યાયાઃ કર્મસમૃદ્ધિહેતુત્વં દર્શયતિ ।
ભવતુ કર્મસમૃદ્ધિફલેષુ એવં, સ્વતન્ત્રફલેષુ તુ કથમ્ ઽય એતદેવં વિદ્વાંલ્લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તેઽ (છા. 2.2.3) ઇત્યાદિષુ ।
તેષુ અપિ અધિકૃત અધિકારાત્ પ્રકૃત અપૂર્વસંનિકર્ષેણ એવ ફલકલ્પના યુક્તા ગોદોહનાદીનિયમવત્ ।
ફલાત્મકત્વાત્ ચ આદિત્યાદીનામ્ ઉદ્ગીથાદિભ્યઃ કર્માત્મકેભ્ય ઉત્કર્ષ ઉપપત્તિઃ આદિત્યાદિપ્રાપ્તિલક્ષણં હિ કર્મફલં શિષ્યતે શ્રુતિષુ ।
અપિ ચ ઽઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઽખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાતં ભવતિઽ (છા. 1.1.10)
ઇતિ ચ ઉદ્ગીથમેવ ઉપાસ્યત્વેન ઉપક્રમ્ય આદિત્યાદિમતીઃ વિદધાતિ ।
યત્ તુ ઉક્તમ્ ઉદ્ગીથાદિમતિભિઃ ઉપાસ્યમાના આદિત્યાદયઃ કર્મભૂયં ભૂત્વા ફલં કરિષ્યન્તિ ઇતિ ।
તત્ અયુક્તમ્ ।
સ્વયમેવ ઉપાસનસ્ય કર્મત્વાત્ ફલવત્ત્વ ઉપપત્તેઃ ।
આદિત્યાદિભાવેન અપિ ચ દૃશ્યમાનાનામ્ ઉદ્ગીથાદીનાં કર્માત્મકત્વાન્ અપાયાત્ ।
ઽતદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામઽ (છા. 1.6.1) ઇતિ તુ લાક્ષણિક એવ પૃથિવી અગ્ન્યોઃ ઋક્ સામશબ્દપ્રયોગઃ ।
લક્ષણા ચ યથાસંભવં સંનિકૃષ્ટેન વિપ્રકૃષ્ટેન વા સ્વાર્થસંબન્ધેન પ્રવર્તતે ।
તત્ર યદિ અપિ ઋક્ સામયોઃ પૃથિવી અગ્ન્યોઃ ચ સંનિધાનયોરેવ એષ ઋક્ સામશબ્દપ્રયોગ ઋક્ સામસંબન્ધાત્ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
ક્ષત્તૃશબ્દઃઅપિ હિ કુતશ્ચિત્ કારણાત્ રાજાનમ્ ઉપસર્પન્ ન નિવારયિતું પાર્યતે ।
ઽઇયમેવર્કઽ(છા. 1.6.1) ઇતિ ચ યથા અક્ષરન્યાસમ્ ઋચ એવ પૃથિવીત્વમ્ અવધારયતિ ।
પૃથિવ્યા હિ અક્ત્વે અવધાર્યમાણ ઇયમ્ ઋક્ એવ ઇત્યક્ષરન્યાસઃ સ્યાત્ ।
ઽય એવં વિદ્વાન્સામ ગાયતિઽ (છા. 1.7.7) ઇતિ ચ અઙ્ગાશ્રયમેવ વિજ્ઞાનમ્ ઉપસંહરતિ ન પૃથિવ્યાદિ આશ્રયમ્ ।
તથા ઽલોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.2.1) ઇતિ યદિ અપિ સપ્તમીનિર્દિષ્ટા લોકાઃ તથાપિ સામ્ન્યેવ તે અધ્યસ્યેરન્ દ્વિતીયાનિર્દેશેન સામ્ન ઉપાસ્યત્વ અવગમાત્ ।
સામનિ હિ લોકેષુ અધ્યસ્યમાનેષુ સામ લોકાત્મન ઉપાસિતં ભવતિ ।
અન્યથા પુનઃ લોકાઃ સામા આત્મન ઉપાસિતાઃ સ્યુઃ ।
એતેન ઽએતદ્ગાયત્રં પ્રાણેષુ પ્રોતમ્ઽ (છા. 2.11.1) ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
યત્ર અપિ તુલ્યો દ્વિતીયનિર્દેશઃ - ઽઅથ ખલ્વમુમાદિત્યં સપ્તવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.9.1) ઇતિ, તત્ર અપિ ઽસમસ્તસ્ય ખલુ સામ્ન ઉપાસનં સાધુઽ (છા. 2.8.1) ઽઇતિ ચ પઞ્ચવિધસ્યઽ (છા. 2.7.2 ) ઽઅથ સપ્તવિધસ્યઽ (છા. 2.8.1) ઇતિ ચ સામ્ન એવ ઉપાસ્યત્વ ઉપક્રમાત્ તસ્મિન્ એવ આદિત્યાદિ અધ્યાસઃ ।
એતસ્માત્ એવ ચ સામ્ન ઉપાસ્યત્વ અવગમાત્ ઽપૃથિવી હિઙ્કારઃઽ (છા. 2.2.1) ઇત્યાદિનિર્દેશવિપર્યયે અપિ હિઙ્કારાદિષુ એવ પૃથિવ્યાદિ દૃષ્ટિઃ ।
તસ્માત્ અનઙ્ગાશ્રયા આદિત્યાદિમતયઃ અઙ્ગેષુ ઉદ્ગીથાદિષુ ક્ષિપ્યેરન્ ઇતિ સિદ્ધમ્

આદિત્યાદિ ।
પૃથિવ્યગ્ન્યન્તરીક્ષાદિત્યદ્યુસંજ્ઞેષુ લોકેષુ હિઙ્કારપ્રસ્તાવોદ્ગીથપ્રતીહારનિધનૈરંશૈઃ પઞ્ચાંશં, સામ, તૈરેવાદિરિતિ ઉપદ્રવ ઇતિ ચ ભક્તિદ્વયાધિકૈઃ સપ્તાંશ સામેતિ ભેદઃ ।
અત વિશેષાજ્ઞાનાત્સંશયઃ ।
પૂર્વવદુત્કર્ષનવધારણાદનિયમ ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષમાહ- તત્રેતિ ।
સિદ્ધરૂપાદિત્યાદિભ્યઃ કર્મરૂપોદ્ગીથાદીનાં ફલસંનિકર્ષેણોત્કર્ષાદ્બ્રહ્મવદ્વિશેષણત્વે નિયમ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન મુખ્યં પૂર્વપક્ષમાહ- અથવેતિ ।
તત્તત્પક્ષસિદ્ધિરેવ પૂર્વોત્તરપક્ષફલં મન્તવ્યમ્ ।
કિઞ્ચાનઙ્ગેષ્વેવાઙ્ગદૃષ્ટિરિત્યત્ર તેષ્વઙ્ગવાચિપદપ્રયોગં લિઙ્ગમાહ- તથાચેયમેવેતિ ।
તદેતદગ્ન્યાખ્યં સામ એતસ્યાં પૃથિવીરૂપાયામૃચ્યધ્યૂઢમુપરિસ્થિતમિત્યર્થઃ ।
ઋચિ સામવત્પૃથિવ્યામગ્નિર્દૃશ્યતે, અતઃ સામ્યાત્પૃથિવ્યેવર્ગગ્નિઃ સામેતિ ધ્યાનં વિહિતં, તત્ર યદિ ઋક્સામાત્મકયોઃ કર્માઙ્ગયોઃ પૃથિવ્યગ્નિદૃષ્ઠિઃ સ્યાત્, તદા પૃથિવ્યગ્ન્યોરૃક્સામપદપ્રયોગો ન સ્યાદિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- ક્ષત્તરીતિ ।
અતઃ પ્રયોગાન્યથાનુપપત્ત્ય પૃથિવ્યગ્ન્યોરૃસામદૃષ્ટિરિત્યર્થઃ ।
વિષયસપ્તમ્યા ચૈવમેવેત્યાહ- અપિચેતિ ।
ગાયત્રસંજ્ઞં સામ ।
કિઞ્ચ પૂર્વાધિકરણસિદ્ધાન્તન્યાયેનાપ્યેવમિત્યાહ- પ્રથમેતિ ।
અનઙ્ગબુદ્ધ્યાઙ્ગાન્યુપાસ્યાનીતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
ઉપાસ્તીનાં હિ કર્મસમૃદ્ધિઃ ફલં શ્રૂયતે, સા ચ તાભિરઙ્ગેષુ સંસ્ક્રિયમાણેષૂપપદ્યતે, અઙ્ગાનાં સમૃદ્ધ્યનુકૂલપ્રકૃતકર્માપૂર્વજનકત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ યત્રોપાસ્તીનાં પ્રકૃતકર્માપૂર્વસંનિકૃષ્ટાઙ્ગદ્વારાપેક્ષં ફલં શ્રુતં તત્ર ફલોપપત્તયે ઽઙ્ગાનામુપાસ્યત્વં ભવતુ તદનપેક્ષલોકાદિફલેષુ તૂપાસનેષુ કથમુપાસ્યવિવેક ઇતિ શઙ્કતે- ભવત્વિતિ ।
યથા સ્વતન્ત્રપશુફલસ્યાપિ ગોદોહનસ્ય અઙ્ગદ્વારાપેક્ષયૈવ ફલમિષ્ટં તદ્વલ્લોકાદિફલેષૂપાસનેષ્વપિ કર્માપૂર્વાઙ્ગદ્વારૈવ ફલકલ્પના યુક્તા, કર્માધિકૃતસ્યૈવાઙ્ગાશ્રિતોપાસનેષ્વધિકારાત્, અતો ઽઙ્ગાનામેવોપાસ્યત્વમિતિ સમાધત્તે- તેષ્વપીતિ ।
ઉત્કર્ષાનવધારણાદનિયમ ઇત્યુક્તં નિરસ્યતિ- ફલાત્મેતિ ।
ઉપક્રમબલાચ્ચાઙ્ગમુપાસ્યમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
રસતમત્વાદ્ઃઇગુણાદ્યુપસંખ્યાનમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં પૂર્વપક્ષં દૂષયતિ- યત્તૂક્તમિત્યાદિના ।
કર્મભૂયં કર્માત્મકત્વં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાદિત્યાદ્યાત્મના કર્મણાં દૃષ્ટૌ કર્મત્વહાનિઃ સ્યાદિત્યત આહ- આદિત્યાદિભાવેનેતિ ।
માણવકે ઽગ્નિદૃષ્ટિવદુદ્ગીથાદિષ્વાદિત્યાદિધિયાં ગૌણત્વાન્ન કર્મત્વાભિભાવકત્વમિત્યઙ્ગેષ્વનઙ્ગત્વધીરવિરુદ્ધેત્યાશયઃ ।
પ્રયોગાનુપપત્તિમુક્તાં નિરસ્યતિ- તદેતદિતિ ।
લક્ષણાબીજં સંબન્ધમાહ- લક્ષણા ચેતિ ।
ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર સંનિકૃષ્ટસંયોગસંબન્ધેન તીરલક્ષણા, અગ્નિર્માણવક ઇત્યત્રાગ્નિનિષ્ઠશુચિત્વાદિગુણવત્ત્વરૂપપરમ્પરાસંબન્ધેન લક્ષણા દૃષ્ટા, તથા ચાત્ર ઋક્સામયોઃ પૃથિવ્યાગ્નિદૃષ્ટિપક્ષે ઽપિ ઋક્સામપદાભ્યાં સ્વવાચ્યાર્થે દ્રષ્ટવ્યતાખ્યપરમ્પરાસંબન્ધેન પૃથિવ્યગ્નિલક્ષણા યુક્તેત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રતીકવાચિપદસ્ય ધ્યેયે અર્થે લક્ષણા ન યુક્તા, ક્ષતૃપદસ્ય રાજન્યપ્રયોગાદિતિ શઙ્કતે- તત્ર યદ્યપીતિ ।
તથાપિ ઋક્સામસંબન્ધાત્પૃથિવ્યગ્ન્યોરેવૈતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામેતિ મુખ્યયોઃ પૃથગુક્તેસ્તદેતસ્યામિત્યત્રાપિ તયોર્ગ્રહે પુનરુક્તિઃ સ્યાત્, અતઃ પ્રતીકાભેદદૃષ્ટ્યા પૃથિવ્યગ્ન્યોઃ પ્રતીકસંનિધાનાત્તયોરેવ પ્રતીકપદપ્રયોગઃ કૃતસ્તભેદદાર્ઢ્યાયેત્યર્થઃ ।
તર્હિ ક્ષત્તૃશબ્દો ઽપિ રાજનિ સ્યાદિત્યત આહ- ક્ષત્રિતિ ।
સ્થિતપ્રયોગસ્ય નિમિત્તં કિમપિ વાચ્યં ન તુ નિમિત્તમસ્તીતિ પ્રયોગ આપાદ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
ક્ષત્તા સૂતઃ, તસ્ય કાર્યં રથચર્યાદિ યદા રાજેવ કરોતિ તદા ક્ષત્તૃશબ્દો રાજન્યપ્યસ્તીત્યક્ષરાર્થઃ ।
ઋગાદાવેવ પૃથિવ્યાદિદૃષ્ટિરિત્યત્ર હેત્વન્તરમાહ- ઇયમિતિ ।
સપ્તમ્યા લોકાનામુપાસ્યત્વમુક્તં નિરસ્યતિ- તથા લોકેષ્વિતિ ।
સામાત્મના લોકાનુપાસીતેતિ દ્વિતીયાસપ્તમ્યોર્ભઙ્ગસ્ત્વયા કાર્યસ્તતો વરં લોકાત્મના સામોપાસીતેતિ સપ્તમીમાત્રભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
એતેનેતિ એકવિભક્તિભઙ્ગલાઘવેન પ્રાણાત્મના ગાયત્રં સામોપાસ્યમિતિ વ્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ ।
નનુ વિભક્તિસામ્યે કથં નિર્ણયસ્તત્રાહ- યત્રાપીતિ ।
ઽસામ્ન ઉપાસનં સાધુઽઇત્યુપક્રમ્ય પૃથિવી હિઙ્ગાર ઇત્યાદિના હિઙ્ગારાદિપઞ્ચાવયવસ્ય સામ્ન ઉપાસનમુક્ત્વા ઽઇતિ તુ પઞ્ચવિધસ્યોપાસનમ્ઽઇત્યુપસંહૃત્ય, અથેતિ સપ્તવિધસ્ય સામ્ન ઉપાસનં પ્રક્રમ્ય પ્રપઞ્ચિતમતઃ સામ્ન એવોપાસ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં પ્રાથમ્યાત્પૃથિવ્યાદેરૂપાસ્યત્વમિતિ, તત્રાહ- એતસ્માદેવેતિ ।
યદ્યપિ હિઙ્કારોદ્દેશેન પૃથિવીત્વવિધેરુદ્દેશ્યસ્ય પ્રથમનિર્દેશો વાચ્યસ્તથાપ્યુક્તન્યાયબલાદ્વ્યત્યયો ગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.5.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.6.7
6 આસીન અધિકરણમ્ । સૂ. 7-10
આસીનઃ સંભવાત્ । બ્બ્સ્_4,1.7 ।
કર્માઙ્ગસંબદ્ધેષુ તાવત્ ઉપાસનેષુ કર્મતન્ત્રત્વાત્ ન આસનાદિચિન્તા ન અપિ સમ્યક્ દર્શને વસ્તુતન્ત્રત્વાત્ વિજ્ઞાનસ્ય ।
ઇતરેષુ તુ ઉપાસનેષુ કિમ્ અનિયમેન તિષ્ઠન્ આસીનઃ શયાનો વા પ્રવર્તેત ઉત નિયમેન આસીન એવ ઇતિ ચિન્તયતિ ।
તત્ર માનસત્વાત્ ઉપાસનસ્ય અનિયમઃ શરીરસ્થિતેઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રવીતિ - આસીન એવ ઉપાસીત ઇતિ ।
કુતઃ - સંભવાત્ ।
ઉપાસનં નામ સમાનપ્રત્યયપ્રવાહકરણં ન ચ તત્ ગચ્છતો ધાવતો વા સંભવતિ ગત્યાદીનાં ચિત્તવિક્ષેપકત્વાત્ ।
તિષ્ઠતઃ અપિ દેહધારણે વ્યાપૃતં મનો ન સૂક્ષ્મવસ્તુનિરીક્ષણક્ષમં ભવતિ ।
શયાનસ્ય અપિ અકસ્માત્ એવ નિદ્રયા અભિભૂયેત ।
આસીનસ્ય તુ એવઞ્જાતીયકો ભૂયાન્ દોષઃ સુપરિહર ઇતિ સંભવતિ તસ્ય ઉપાસનમ્

આસીનઃ સંભવાત્ ।
કર્મણ ઉત્થિતેનોપવિષ્ટેન વાનેકધાનુષ્ઠાનદર્શનાત્સંશયઃ કર્માઙ્ગાશ્રિતોપાસનાનામાસનનિયમાનપેક્ષાણામનુષ્ઠાનપ્રકાર ઉક્તસ્તદ્વદઙ્ગાનાશ્રિતોપાસનેષ્વપ્યનિયમ ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
અત્રાસનાભ્યાસાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તુ મનોદેહયોર્ભિન્નત્વે ઽપિ દેહચાઞ્ચલ્યે મનસો ઽનવસ્થાનસ્ય અનુભવસિદ્ધત્વાન્મનોવ્યાપારેષૂપાસનેષુ દેહસ્થૈર્યાર્થમાસનનિયમાપેક્ષેતિ ફલભેદઃ ।
તિષ્ઠત ઉત્થિતસ્ય

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.6.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.6.8
ધ્યાનાચ્ ચ । બ્બ્સ્_4,1.8 ।
અપિ ચ ધ્યાયતિ અર્થં એષ યત્ સમાનપ્રત્યયપ્રવાહકરણમ્ ।
ધ્યાયતિઃ ચ પ્રશિથિલ અઙ્ગચેષ્ટેષુ પ્રતિષ્ઠિતદૃષ્ટિષુ એકવિષય આક્ષિપ્તચિત્તેષુ ઉપચર્યમાણો દૃશ્યતે ધ્યાયતિ બકો ધ્યાયતિ પ્રોષિતબન્ધુઃ ઇતિ ।
આસીનઃ ચ અનાયાસો ભવતિ ।
તસ્માત્ અપિ આસીનકર્મ ઉપાસનમ્

કિઞ્ચ ધ્યાતાર આસીન એવ સ્યુઃ ધ્યાયતિશબ્દાર્હત્વાદ્બકાદિવદિત્યાહ- ધ્યાનાચ્ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.6.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.6.9
અચલત્વં ચાપેક્ષ્ય । બ્બ્સ્_4,1.9 ।
અપિ ચ ઽધ્યાયતીવ પૃથિવીઽ (છા. 7.6.1) ઇતિ અત્ર પૃથિવ્યાદિષુ અચલત્વમેવ અપેક્ષ્ય ધ્યાયતિવાદો ભવતિ તત્ ચ લિઙ્ગમ્ ઉપાસનસ્ય આસીનકર્મત્વે

અત્રૈવ શ્રૌતં દૃષ્ટાન્તમાહ- અચલત્વં ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.6.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.6.10
સ્મરન્તિ ચ । બ્બ્સ્_4,1.10 ।
સ્મરન્તિ અપિ ચ શિષ્ટા ઉપાસન અઙ્ગત્વેન આસનમ્ - ઽશુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃઽ (ગી. 6.11) ઇત્યાદિના ।
અત એવ પદ્મકાદીનામ્ આસનવિશેષાણામ્ ઉપદેશો યોગશાસ્ત્રે

બ્રહ્મસ્ય શારીરસ્ય ચાસનસ્ય સ્મરણાન્નિયમ ઇત્યાહ- સ્મરન્તિ ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.6.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.7.11
7 એકાગ્રતા અધિકરણમ્ । સૂ. 11
યત્રૈકાગ્રતા તત્રાવિશેષાત્ । બ્બ્સ્_4,1.11 ।
દિક્ દેશકાલેષુ સંશયઃ - કિમ્ અસ્તિ કશ્ચિત્ નિયમો ન અસ્તિ વા ઇતિ ।
પ્રાયેણ વૈદિકેષુ આરમ્ભેષુ દિગાદિનિયમદર્શનાત્ સ્યાત્ ઇહ અપિ કશ્ચિત્ નિયમ ઇતિ યસ્ય મતિઃ તં પ્રતિ આહ દિક્ દેશકાલેષુ અર્થલક્ષણ એવ નિયમઃ ।
યત્ર એવ અસ્ય દિશિ દેશે કાલે વા મનસઃ સોકર્યેણ એકાગ્રતા ભવતિ તત્ર એવ ઉપાસીત પ્રાચીદિક્ પૂર્વાહ્ન પ્રાચીન પ્રવણાદિવત્ વિશેષ અશ્રાવણાત્ ।
એકાગ્રતયા ઇષ્ટાયાઃ સર્વત્ર અવિશેષાત્ ।
નનુ વિશેષમ્ અપિ કેચિત્ આમનન્તિ - ઽસમે શુચૌ ખર્કરાવહ્નિવાલુકાવિવર્જિતે શબ્દજલાશ્રયાદિભિઃ ।
મનોનુકૂલે નતુ ચક્ષુપીડને ગુહાનિવાતાશ્રયણે પ્રયોજયેત્ઽ (શ્વે. 2.10) ઇતિ યથા ઇતિ ।
ઉચ્યતે - સત્યમ્ અસ્તિ એવઞ્જાતીયકો નિયમઃ ।
સતિ તુ એતસ્મિન્ તદ્ગતેષુ વિશેષનિયમ ઇતિ સુહૃત્ ભૂત્વા આચાર્ય આચષ્ટે ।
ઽમનોનુકૂલેઽ ઇતિ ચ એષા શ્રુતિઃ યત્ર એકાગ્રતા તત્ર એવ ઇતિ એતત્ એવ દર્શયતિ

યત્રૈકાગ્રતા તત્રાવિશેષાત્ ।
તેષ્વેવાઙ્ગાનાશ્રિતોપાસનેષુ પ્રાચ્યાદિદિશિ તીર્થાદિદેશે પ્રદોષાદિકાલે નિયમો ઽસ્તિ ન વેત્યુભયથાસંભવાત્સંશયઃ ।
એકવિષયત્વં સંગતિરૂપાસ્તીનાં વિહિતત્વાદ્યાગાદિવદસ્તિ દિગાદિનિયમ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
અત્ર દિગાદિષ્વાદરઃ ફલં સિદ્ધાન્તે ત્વનાદરઃ ।
ધ્યેયે ચિત્તૈકાગ્ર્યસ્ય પ્રાધાન્યાત્પ્રધાનાક્ષિપ્તદેશાદિગ્રહણસ્યોચિતત્વાદિવિવેકઃ ।
અર્થલક્ષણ એવેતિ ।
ઐકાગ્ર્યફલલિઙ્ગક એવેત્યર્થઃ ।
પ્રાચીનપ્રવણે પ્રાગ્દેશે નિમ્નસ્થાને વૈશ્વદેવં કુર્યાદિતિવદત્ર દિગાદિવિશેષો ન શ્રૂયતે અતો ઽનુમાનમપ્રયોજકમિતિ ભાવઃ ।
વિશેષાશ્રવણમસિદ્ધમિતિ શઙ્કતે- નનુ વિશેષમપીતિ ।
શર્કરાઃ સૂક્ષ્મપાષાણાઃ ।
જલાશ્રયવર્જનં શીતનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
ચક્ષુઃપીડનો મશકઃ ।
વાચનિકં સમદેશાદિનિયમમઙ્ગીકૃત્ય ચિત્તૈકાગ્ર્યવિરુદ્ધેષુ દેશાદિગતેષુ પ્રાચીનપ્રવણત્વાદિષ્વનાદર ઇતિ સુહૃદ્ભાવેન સૂત્રકૃદુપદિશતિ ।
દેશાદ્યાગ્રહે ચિત્તવિક્ષેપાત્સમાધિભઙ્ગઃ સ્યાત્સ માભૂદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.7.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.8.12
8 આપ્રાયણ અધિકરણમ્ । સૂ. 12
આ પ્રયાણાત્ તત્રાપિ હિ દૃષ્ટમ્ । બ્બ્સ્_4,1.12 ।
આવૃત્તિઃ સર્વ ઉપાસનેષુ આદર્તવ્ય ઇતિ સ્થિતમ્ આદ્યે અધિકરણે ।
તત્ર યાનિ તાવત્ સમ્યક્ દર્શનાર્થાનિ ઉપાસનાનિ તાનિ અવઘાતાદિવત્ કાર્યપર્યવસાનાનિ ઇતિ જ્ઞાતમેવ એષામ્ આવૃત્તિપરિમાણમ્ ।
ન હિ સમ્યક્ દર્શને કાર્યે નિષ્પન્ને યત્નાન્તરં કિઞ્ચિત્ શાસિતું શક્યમ્ ।
અનિયોજ્યબ્રહ્માત્મત્વપ્રતિપત્તેઃ શાસ્ત્રસ્ય અવિષયત્વાત્ ।
યાનિ પુનઃ અભ્યુદયફલાનિ તેષુ એષા ચિન્તા કિં કિયન્તઞ્ચિત્ કાલં પ્રત્યયમ્ આવર્ત્ય ઉપરમેત્ ઉત યાવજ્જીવમ્ આવર્તયેત્ ઇતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
કિયન્તઞ્ચિત્ કાલં પ્રત્યયમ્ અભ્યસ્ય ઉત્સૃજેત્ આવૃત્તિવિશિષ્ટસ્ય ઉપાસનશબ્દાર્થસ્ય કૃતત્વાત્ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આપ્રાયણાત્ એવ આવર્તયેત્ પ્રત્યયમ્ ।
અન્ત્યપ્રત્યયવશાત્ અદૃષ્ટફલપ્રાપ્તેઃ ।
કર્માણિ અપિ હિ જન્માન્તર ઉપભોગ્યં ફલમ્ આરભમાણાનિ તત્ અનુરૂપં ભાવનાવિજ્ઞાનં પ્રાયણકાલ આક્ષિપન્તિ, ઽસવિજ્ઞાનો ભવતિ સવિજ્ઞાનમેવાન્વવક્રામતિઽ ઽયચ્ચિત્તસ્તેનૈષ પ્રાણમાયાતિ, પ્રાણસ્તેજસા યુક્તઃ સહાત્મના યથાસંકલ્પિતં લોકં નયતિઽ ઇતિ ચ એવમાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તૃણજલૂકાનિદર્શનાત્ ચ ।
પ્રત્યયાઃ તુ એતે સ્વરૂપ અનુવૃત્તિં મુક્ત્વા કિમ્ અન્યત્ પ્રાયણકાલભાવિ ભાવનાવિજ્ઞાનમ્ અપેક્ષેરન્ ।
તસ્માત્ યે પ્રતિપત્તવ્યફલભાવનાત્મકાઃ પ્રત્યયઃ તેષુ અપ્રાયણાત્ આવૃત્તિઃ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ -ઽસ યાવત્ક્રતુરયમસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિઽ ઇતિ પ્રાયણકાલે અપિ પ્રત્યય અનુવૃત્તિં દર્શયતિ ।
સ્મૃતિઃ અપિ - ઽયં યં વાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્ ।
તં તમેવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃઽ (ગી. 8.6) ઇતિ ઽપ્રયાણકાલે મનસાચલેનઽ (ગી. 8.10) ઇતિ ચ ।
ઽસો ઽન્તવેલાયામેતત્ત્રયં પ્રતિપદ્યેતઽ ઇતિ ચ મરણવેલાયામ્ અપિ કર્તવ્યશેષં શ્રાવયતિ

આપ્રાયણાત્ ।
વ્યવહિતેનાસ્ય સંબન્ધમાહ- આવૃત્તિરિતિ ।
અનિયોજ્યે બ્રહ્મણ્યાત્મત્વપ્રતિપત્તિર્યસ્ય તસ્ય વિદુષ ઇત્યર્થઃ ।
અહઙ્ગ્રહોપાસનેષ્વનુષ્ઠાનસ્યોભયથાદૃષ્ટેઃ સંશયમાહ- યાનિ પુનરિતિ ।
યથા દિગાદિનિયમસ્યાવિધેરનાદરસ્તદ્વદામરણમુપાસ્યાવૃત્તેરવિધાનાદિનિયમ્ઃઅ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
મરણપર્યન્તમાવૃત્તિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
ઉપાસ્તીનાં કર્મણાં ચાન્ત્યકાલે પ્રાપ્તવ્યફલસ્ફૂર્તિદ્વારા ફલહેતુત્વે માનમાહ- સવિજ્ઞાન ઇતિ ।
ભાવનામયં વિજ્ઞાનં ફલસ્ફુરણં તેન સહિતઃ સવિજ્ઞાનો વિજ્ઞાનસ્ફુરિતફલં વિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
યસ્મિંલ્લોકે ચિત્તં સંકલ્પો ઽસ્યેતિ યચ્ચિત્તસ્તેન સંકલ્પિતેન લોકેન સહ ફલસ્ફૂર્ત્યનન્તરં મનઃ પ્રાણે લીયતે ઇતિ યાવત્ ।
તેજ ઉદાનઃ ।
આત્મા જીવઃ ।
જલૌકાદૃષ્ટાન્તશ્રુતેશ્ચ ભાવિફલસ્ફૂર્તિરસ્તીત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વિદમન્ત્યફલં વિજ્ઞાનં કર્મણમિવાદૃષ્ટદ્વારોપાસ્તીનાં તતઃ કુત આમરણમાવૃત્તિરિત્યત આહ- પ્રત્યયાસ્ત્વિતિ ।
ઉપાસ્તિપ્રત્યયાનાં ધારાવાહિકતયા સ્વરૂપાનિવૃત્તિરેવાન્ત્યં વિજ્ઞાનં, નત્વદૃષ્ટદ્વારકમન્યદપેક્ષિતં સર્વભાવાનામેવ સ્વસામાનજાતીયદ્વારાનપેક્ષતયા પ્રત્યયાનાં પ્રત્યયાન્તરપેક્ષાયોગાત્, કર્મણાં તુ દૃષ્ટદ્વારાન્ત્યધીફલત્વાનુપપત્તેઃ અદૃષ્ટદ્વારકલ્પનેતિ ભાવઃ ।
ક્રતુર્ધ્યાનમ્ ।
ઉપાસક એતન્ત્રયમ્ ઽઅક્ષિતમસિઽ, ઽઅચ્યુતમસિઽ, ઽપ્રાણસંશિતમસિઽઇતિ મન્ત્રત્રયં મરણકાલે ઽપિ સ્મરેદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.8.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.9.13
9 તત્ અધિગમ અધિકરણમ્ । સૂ. 13
તદધિગમ ઉત્તરપૂર્વાઘયોર્ અશ્લેષવિનાશૌ તદ્વ્યપદેશાત્ । બ્બ્સ્_4,1.13 ।
ગતઃ તૃતીયશેષઃ ।
અથ ઇદાનીં બ્રહ્મવિદ્યાફલં પ્રતિ ચિન્તા પ્રતાયતે ।
બ્રહ્મ અધિગમે સતિ તત્ વિપરીતફલં દુરિતં ક્ષીયતે ન ક્ષીયતે વા ઇતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
ફલાર્થત્વાત્ કર્મણઃ ફલમ્ અદત્વા ન સંભાવ્યતે ક્ષયઃ ।
ફલદાયિની હિ અસ્ય શક્તિઃ શ્રુત્યા સમધિગતા ।
યદિ તદન્તરેણ એવ ફલ ઉપભોગમ્ અપવૃજ્યેત શ્રુતિઃ કદર્થિતા સ્યાત્ ।
સ્મરન્તિ ચ ઽનહિ કર્મ ક્ષીયતેઽ ઇતિ ।
નનુ એવં સતિ પ્રાયશ્ચિત્ત ઉપદેશઃઅનર્થકઃ પ્રાપ્નોતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાનાં નૈમિત્તિકત્વ ઉપપત્તેઃ ગૃહદાહ ઇષ્ટ્યાદિવત્ ।
અપિ ચ પ્રાયશ્ચિત્તાનાં દોષસંયોગેન વિદાનાત્ ભવેત્ અપિ દોષક્ષપણાર્થતા ન તુ એવં બ્રહ્મવિદ્યાયાં વિધાનમ્ અસ્તિ ।
નનુ અનભ્યુપગમ્યમાને બ્રહ્મવિદઃ કર્મક્ષયે તત્ફલસ્ય અવશ્યં ભોક્તવ્યતાવાત્ અનિર્મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
ન ઇતિ ઉચ્યતે ।
દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષો મોક્ષઃ કર્મફલવત્ ભવિષ્યતિ ।
તસ્માત્ ન બ્રહ્મ અધિગમે દુરિતનિવૃત્તિઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- તત્ અધિગમે બ્રહ્મ અધિગમે સતિ ઉત્તરપૂર્વયોઃ અઘયોઃ અશ્લેષવિનાશૌ ભવતઃ ઉત્તરસ્ય અશ્લેષઃ પૂર્વસ્ય વિનાશઃ ।
કસ્માત્ ।
તત્ વ્યપદેશાત્ ।
તથા હિ બ્રહ્મવિદ્યા પ્રક્રિયાયાં સંભાવ્યમાનસંબન્ધસ્ય આગામિનો દુરિતસ્ય અનભિસંબન્ધં વિદુષો વ્યપદિશતિ - ઽયથા પુષ્કરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતેઽ (છા.4.14.3) ઇતિ ।
તથા વિનાશમ્ અપિ પૂર્વ ઉચિતસ્ય દુરિતસ્ય વ્યપદિશતિ - ઽતદ્યથેષીકાતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પ્રદૂયેતૈવં હાસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તેઽ (છા. 5.24.3) ઇતિ ।
અયમ્ અપરઃ કર્મક્ષયવ્યપદેશો ભવતિ - ઽભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરેઽ (મુ. 2.2.8) ઇતિ ।
યત્ ઉક્તમ્ અનુપભુક્તફલસ્ય કર્મણઃ ક્ષયકલ્પનાયાં શાસ્ત્રં કદર્થિતં સ્યાત્ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
ન હિ વયં કર્મણઃ ફલદાયિનીં શક્તિમ્ અવજાનીમહે, વિદ્યત એવ સા, સા તુ વિદ્યાદિના કારણાન્તરેણ પ્રતિબધ્યત ઇતિ વદામઃ ।
શક્તિસદ્ભાવમાત્રે ચ શાસ્ત્રં વ્યાપ્રિયતે ન પ્રતિબન્ધ અપ્રતિબન્ધયોઃ અપિ ।
ન હિ કર્મ ક્ષીયત ઇતિ એતત્ અપિ સ્મરણમ્ ઔત્સર્ગિકં ન ભોગાત્ ઋતે કર્મ ક્ષીયત તદર્થત્વાત્ ઇતિ ।
ઇષ્યત એવ તુ પ્રાયશ્ચિત્તાદિના તસ્ય ક્ષયઃ ઽસર્વં પાપ્માનં તરતિઽ ઽતરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતે ય ઉ ચૈનમેવ વદઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યઃ ।
યત્ તુ ઉક્તં નૈમિત્તિકાનિ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ભવિષ્યન્તિ ઇતિ ।
તત્ અસત્ ।
દોષસંયોગેન ચોદ્યમાનાનામ્ એષાં દોષનિર્ઘાતફલસંભવે ફલાન્તરકલ્પના અનુપપત્તેઃ ।
યત્પુનઃ એતત્ ઉક્તં ન પ્રાયશ્ચિત્તવત્ દોષક્ષય ઉદ્દેશેન વિદ્યાવિદાનમ્ અસ્તિ ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - સગુણાસુ તાવત્ વિદ્યાસુ વિદ્યત એવ વિધાનમ્ ।
તાસુ ચ વાક્યશેષ ઐશ્વર્યપ્રાપ્તિઃ પાપનિવૃત્તિઃ ચ વિદ્યાવત ઉચ્યતે ।
તયોઃ ચ અવિવક્ષાકારણં ન અસ્તિ ઇતિ અતઃ પાપ્મપ્રહાણપૂર્વક ઐશ્વર્યપ્રાપ્તિઃ તાસાં ફલમ્ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
નિર્ગુણાયાં તુ વિદ્યાયાં યદિ અપિ વિધાનં ન અસ્તિ તથા અપિ અકર્તૃ આત્મત્વબોધાત્ કર્મપ્રદાહસિદ્ધિઃ ।
અશ્લેષ ઇતિ ચ આગામિષુ કર્મસુ કર્તૃત્વમેવ ન પ્રતિપદ્યતે બ્રહ્મવિત્ ઇતિ દર્શયતિ ।
અતિક્રાન્તેષુ તુ યદિ અપિ મિથ્યાજ્ઞાનાત્ કર્તૃત્વં પ્રતિપેદ ઇવ તથા અપિ વિદ્યાસામર્થ્યાત્ મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તેઃ તાનિ અપિ પ્રવિલીયન્ત ઇતિ આહ વિનાશ ઇતિ ।
પૂર્વસિદ્ધકર્તૃત્વ ભોક્તૃત્વ વિપરીતં હિ ત્રિષુ અપિ કાલેષુ અકર્તૃત્વ અભોક્તૃત્વસ્વરૂપં બ્રહ્મ અહમ્ અસ્મિ ન ઇતઃ પૂર્વમ્ અપિ કર્તા ભોક્તા વા અહમ્ આસં ન ઇદાનીં ન અપિ ભવિષ્યત્કાલ ઇતિ બ્રહ્મવિત્ અવગચ્છતિ ।
એવમ્ એવ ચ મોક્ષ ઉપપદ્યતે ।
અન્યથા હિ અનાદિકાલપ્રવૃત્તાનાં કર્માણાં ક્ષયાભાવે મોક્ષ અભાવઃ સ્યાત્ ।
ન ચ દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષો મોક્ષઃ કર્મફલવત્ ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
અનિત્યત્વ પ્રસઙ્ગાત્ ।
પરોક્ષત્વ અનુપપત્તેઃ ચ જ્ઞાનફલમ્ ।
તસ્માત્ બ્રહ્મ અધિગમે દુરિતક્ષય ઇતિ સ્થિરમ્

યથોપાસકાનાં યાવજ્જીવં કર્તવ્યમસ્તિ ન તથાત્મવિદામિતિ કર્મક્ષયલક્ષણાં જીવન્મુક્તિમાહ- તદધિગમ ઇતિ ।
જ્ઞાનસાધનેષુ ફલાધિક્યાર્થં ફલાધ્યાયે ઽપિ સાધનવિચારઃ કૃતઃ, સંપ્રતિ ફલાધ્યાયસ્થા ફલચિન્તા ક્રિયત ઇત્યાહ- ગત ઇતિ ।
કર્મણાં ફલાન્તત્વશાસ્ત્રાજ્જ્ઞાનનાશ્યત્વશાસ્ત્રાચ્ચ સંશયઃ, પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનિનો ઽપિ સંચિતપાપભોગાનન્તરં મુક્તિઃ, સિદ્ધાન્તે તુ જ્ઞાનસમકાલં પાપનાશાજ્જીવન્મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
ન હિંસ્યાદિત્યાદિનિષેધશ્રુત્યા દુરિતાદૃષ્ટસ્ય દુઃખદાયિની શક્તિરધિગતા ।
ઽનાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મઽઇતિ ચ સ્મરન્તિ ।
અતઃ ફલાન્તમેવ પાપં ન મધ્યે નશ્યતીતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
નનુ તર્હિ તન્નાશાર્થં પ્રાયશ્ચિત્તવિધિર્ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
યથા આહિતાગ્નેર્ગૃહદાહે નિમિત્તે સતિ ઽઅગ્નયે ક્ષામવતે પુરોડાશમષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ઽઇતિ ઇષ્ટિવિધિસ્તદ્વદ્દોષે નિમિત્તમાત્રે સતિ પ્રાયશ્ચિત્તવિધેર્દેષનાશાર્થત્વાસિદ્ધેઃ ।
નનુ વિષમ ઉપન્યાસઃ, યુક્તં ગૃહદાહસ્ય સિદ્ધત્વાદયોગ્યત્વાચ્ચાફલતયા નિમિત્તમાત્રત્વં દોષવાન્પ્રાયશ્ચિત્તં કુર્યાદિત્યત્ર તુ મલિનઃ સ્નાયાદિતિવદ્દોષપદસ્ય નિવૃત્તિદ્વારા ફલપરત્વસંભવાત્ ઽતરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતેઽઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તાત્પાપનિવૃત્તિશ્રુતેશ્ચાયુક્તં પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય નૈમિત્તિકત્વમિત્યત આહ- અપિચેતિ ।
જ્ઞાનસ્ય દોષનાશાર્થતયા વિધાનં નાસ્તિ ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિઽઇત્યાદેર્જ્ઞાનસ્તાવકમાત્રત્વાદિત્યર્થઃ ।
કર્મભોગાનન્તરં દેશકાલાન્તરે મોક્ષો ભવિષ્યતિ શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાદિત્યાહ- નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
જ્ઞાનાત્કર્મક્ષયસ્યાપૂર્વત્વાન્માનાન્તરવિરુદ્ધત્વાચ્ચ તત્પરાનેકવાક્યાનાં સ્તાવકત્વાયોગાત્તસ્યાસ્તિત્વમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ।
પાપક્રિયાતો ઽપૂર્વાનુત્પત્તિરશ્લેષઃ ।
સગુણબ્રહ્મવિદ્યાયાં વ્યપદેશમુક્ત્વા નિર્ગુણાયાં તમાહ- અયમપર ઇતિ ।
પરોક્તં દૂષયતિ- યદુક્તમિત્યાદિના ।
વિધિનિષેધશાસ્ત્રં ઽનાભુક્તં ક્ષીયતેઽઇત્યાદિ, સ્મૃતિશ્ચ કર્મણઃ ફલશક્તૌ પ્રમાણમતઃ શક્તસ્યાપિ કુતશ્ચિન્નાશાઙ્ગીકારેણ શાસ્ત્રવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનમાત્મન્યશેષદુરિતનાશકં તન્મૂલધ્યાસબાધકત્વાત્સ્વપ્નદુરિતમૂલકર્તૃત્વાધ્યાસબાધકજાગ્રદ્બોધ્ઃઅવદિત્યાહ- તથાપ્યકર્ત્રાત્મબોધાદિતિ ।
શ્રુતાર્થમેવ યુક્ત્યા દ્રઢયતિ- અશ્લેષ ઇતિ ચેતિ ।
મૂલાધ્યાસાનુત્પત્તેઃ પાપસ્યાશ્લેષઃ, તન્નાશાત્તદ્વિનાશ ઇત્યર્થઃ ।
અધ્યાસાભાવે વિદ્વદનુભવમાહ- પૂર્વેતિ ।
મોક્ષશાસ્ત્રબલાચ્ચ જ્ઞાનાત્કર્મક્ષયસિદ્ધિરિત્યાહ- એવમેવેતિ ।
જ્ઞાનાત્કર્મક્ષયે સત્યેવેત્યર્થઃ ।
મોક્ષસ્ય કર્મફલસામ્યમુક્તં નિરસ્યતિ- નચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.9.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.10.14
10 ઇતર અસંશ્લેષ અધિકરણમ્ । સૂ. 14
ઇતરસ્યાપ્ય્ એવમ્ અસંશ્લેષઃ પાતે તુ । બ્બ્સ્_4,1.14 ।
પૂર્વસ્મિન્ અધિકરણે બન્ધહેતોઃ અઘસ્ય સ્વાભાવિકસ્ય અશ્લેષવિનાશૌ જ્ઞાનનિમિત્તૌ શાસ્ત્રવ્યપદેશાત્ નિરૂપિતૌ ।
ધર્મસ્ય પુનઃ શાસ્ત્રીયત્વાત્ શાસ્ત્રીયેણ જ્ઞાનેન અવિરોધ ઇતિ આશઙ્ક્ય તત્ નિરાકરણાય પૂર્વ અધિકરણન્યાય અતિદેશઃ ક્રિયતે ।
ઇતરસ્ય અપિ પુણ્યસ્ય કર્મણ એવમ્ અઘવત્ અસંશ્લેષો વિનાશઃ ચ જ્ઞાનવતો ભવતઃ ।
કુતઃ - તસ્ય અપિ સ્વફલહેતુત્વેન જ્ઞાનફલપ્રતિબન્ધિત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઽઉભે ઉ હૈવૈષ એતે તરતિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિશ્રુતિષુ ચ દુષ્કૃતવત્ સુકૃતસ્ય અપિ પ્રણાશવ્યપદેશાત્ ।
અકર્તૃ આત્મત્વબોધનિમિત્તસ્ય ચ કર્મક્ષયસ્ય સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ તુલ્યત્વાત્ ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિઽ (મુ. 2.2.8) ઇતિ ચ અવિશેષશ્રુતેઃ ।
યત્ર અપિ કેવલ એવ પાપ્મશબ્દો દૃશ્યતે તત્ર અપિ તેન એવ પુણ્યમ્ અપિ અકલિતમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
જ્ઞાનફલ અપેક્ષયા નિકૃષ્ટફલત્વાત્ ।
અસ્તિ ચ શ્રુતૌ પુણ્યે અપિ પાપ્મશબ્દઃ ઽનૈનં સેતુમહોરાત્રે તરતઃઽ (છા. 8.4.1) ઇતિ અત્ર સહ દુષ્કૃતેન સકૃતમપિ અનુક્રમ્ય સર્વે પાપ્માનઃ અતો નિવર્તન્ત ઇતિ અવિશેષેણ એવ પ્રકૃતે પુણ્યે પાપ્મશબ્દપ્રયોગાત્ ।
પાતે તુ ઇતિ તુ શબ્દઃ અવધારણાર્થઃ ।
એવં ધર્મ અધર્મયોઃ બન્ધહેત્વોઃ વિદ્યાસામર્થ્યાત્ અશ્લેષવિનાશસિદ્ધેઃ અવશ્યંભાવિની વિદુષઃ શરીરપાતે મુક્તિઃ ઇતિ અવધારયતિ

ઇતરસ્યાપિ-તુ ।
અતિદેશત્વાન્ન સંગત્યાદ્યપેક્ષા ।
જ્ઞાનાત્પુણ્યં ક્ષીયતે ન વેતિ પૂર્વવત્સંદેહે જ્ઞાનં તુ ન પુણ્યનાશકં શાસ્ત્રીયત્વાત્પુણ્યવદિત્યધિકાશઙ્કામુક્ત્વાતિદેશં વ્યાચષ્ટે- ધર્મસ્યેત્યાદિના ।
જ્ઞાનં પુણ્યનાશકં સમૂલવિદ્યાઘાતિત્વાદિતિ ન્યાયોપેતાગમબાધિતમનુમાનમિતિ ભાવઃ ।
નનુ ક્ષીયન્તે ચેત્યવિશેષશ્રુતિઃ પાપવિષયા સર્વં પાપ્માનં તરતીતિ વિશેષશ્રુતેરિત્યત આહ- યત્રાપિ કેવલ ઇતિ ।
પાપપુણ્યક્ષયપરાધિકરણદ્વયસ્ય ફલમાહ- પાતે ત્વિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.10.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.11.15
11 અનારબ્ધ અધિકરણમ્ । સૂ. 15
અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ પૂર્વે તદવધેઃ । બ્બ્સ્_4,1.15 ।
પૂર્વયોઃ અધિકરણયોઃ જ્ઞાનનિમિત્તઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ વિનાશઃ અવધારિતઃ સ કિમ્ અવિશેષેણ આરબ્ધકાર્યયોઃ અનારબ્ધકાર્યયોઃ ચ ભવતિ ઉત વિશેષેણ અનારબ્ધકાર્યયોઃ એવ ઇતિ વિચાર્યતે ।
ઽતત્ર ઉભે ઉ હૈવૈષ એતે તરતિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ એવમાદિશ્રુતિષુ અવિશેષશ્રવણાત્ અવિશેષેણ એવ ક્ષય ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ ઇતિ ।
અપ્રવૃત્તફલે એવ પૂર્વે જન્માન્તરસંચિતે અસ્મિન્ અપિ ચ જન્મનિ પ્રાક્ જ્ઞાન ઉત્પત્તેઃ સંચિતે સુકૃતદુષ્કૃતે જ્ઞાન અધિગમાત્ ક્ષીયેતે ન તુ આરબ્ધકાર્યે સામિભુક્તફલે યાભ્યામ્ એતત્ બ્રહ્મજ્ઞાન આયતનં જન્મ નિર્મિતમ્ ।
કુત એતત્ - ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ (છા. 6.14.2) ઇતિ શરીરપાતૌ અધિકરણાત્ ક્ષેમપ્રાપ્તેઃ ।
ઇતરથા હિ જ્ઞાનાત્ અશેષકર્મક્ષયે સતિ સ્થિતિહેતુ અભાવાત્ જ્ઞાનપ્રાપ્તિ અનન્તરમેવ ક્ષેમમ્શ્નુ અવીત, તત્ર શરીરપાતપ્રતીક્ષાં ન આચક્ષીત ।
નનુ વસ્તુબલેન એવ અયમ્ અકર્તૃ આત્માવબોધઃ કર્માણિ ક્ષપયન્ કથં કાનિચિત્ ક્ષપયેત્ કાનિચિત્ ચ ઉપેક્ષેત ।
ન હિ સમાને અગ્નિબીજસંપર્કે કેષાઞ્ચિત્ બીજશક્તિઃ ક્ષીયતે કેષાઞ્ચિત્ ન ક્ષીયત ઇતિ શક્યમ્ અઙ્ગીકર્તુમ્ ઇતિ ।
ઉચ્યતે - ન તાવત્ અનાશ્રિત્ય આરબ્ધકાર્યં કર્માશયં જ્ઞાન ઉત્પત્તિઃ ઉપપદ્યતે ।
આશ્રિતે ચ તસ્મિન્ કુલાલચક્રવત્ પ્રવૃત્તવેગસ્ય અન્તરાલે પ્રતિબન્ધ અસંભવાત્ ભવતિ વેગક્ષયપ્રતિપાલનમ્ ।
અકર્તૃ આત્મબોધઃ અપિ હિ મિથ્યાજ્ઞાનબાધનેન કર્માણિ ઉચ્છિનત્તિ ।
બાધિતમ્ અપિ તુ મિથ્યાજ્ઞાનં દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનવત્ સંસ્કારવશાત્ કઞ્ચિત્કાલમ્ અનુવર્તત એવ ।
અપિ ચ ન એવ અત્ર વિવદિતવ્યં બ્રહ્મવિદા કઞ્ચિત્કાલં શરીરં ધ્રિયતે ન વા ધ્રિયત ઇતિ ।
કથં હિ એકસ્ય સ્વહૃદયપ્રત્યયં બ્રહ્મવેદનં દેહધારણં ચ અપરેણ પ્રતિક્ષેપ્તું શક્યેત ।
શ્રુતિસ્મૃતિષુ ચ સ્થિતપ્રજ્ઞલક્ષણનિર્દેશેન એતદેવ નિરુચ્યતે ।
તસ્માત્ અનારબ્ધકાર્યયોઃ એવ સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ વિદ્યાસામર્થ્યાત્ ક્ષય ઇતિ નિર્ણયઃ

અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ ।
ઉક્તકર્મક્ષયં વિષયીકૃત્ય ક્ષીયન્તે ચેત્યવિશેષશ્રુતેસ્તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ શ્રુતેશ્ચ સંશયમાહ- પૂર્વયોરિતિ ।
જીવન્મુક્ત્યસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધિશ્ચેત્યુભયત્ર ફલમ્ ।
પૂર્વસિદ્ધાન્તન્યાયેન પૂર્વપક્ષપ્રાપ્તૌ ઉક્તોત્સર્ગતઃ કર્મક્ષતિઃ પ્રારબ્ધાન્યકર્મવિષયેત્યપવાદં સિદ્ધાન્યતિ- એવમિતિ ।
સામિશબ્દોર્ઽધવાચકઃ ।
પ્રારબ્ધાદ્યાવન્ન વિમુચ્યતે તાવાનેવ વિલમ્બસ્તન્મોક્ષે બ્રહ્મ સંપદ્યત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
દેહપાતાવધિલિઙ્ગાત્તત્ત્વવિદાં યાજ્ઞવલ્ક્યાદીનાં દેહધારણશ્રુતિસ્મૃતિલિઙ્ગાચ્ચ પ્રારબ્ધકર્મણસ્તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રતિ હેતુત્વેનોપજીવ્યત્વાચ્ચ પ્રાબલ્યસિદ્ધેસ્તત્પ્રતિબદ્ધં તત્ત્વજ્ઞાનં તત્સિદ્ધ્યર્થમવિદ્યાંશં વિક્ષેપશક્ત્યાખ્યં વિહાયાવરકાવિદ્યાંશં નાશયતીત્યાહ- ઉચ્યતે-ન-તાવદિતિ ।
વિક્ષેપકાવિદ્યાલેશ એવ તત્સંસ્કારઃ ।
શિષ્યાન્પ્રતિ જીવન્મુક્તૌ સ્વાનુભવમાહ- અપિચ નૈવેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.11.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.12.16
12 અગ્નિહોત્રાદિ અધિકરણમ્ । સૂ. 16-17
અગ્નિહોત્રાદિ તુ તત્કાર્યાયૈવ તદ્દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_4,1.16 ।
પુણ્યસ્ય અપિ અશ્લેષવિનાશયોઃ અઘન્યાયઃ અતિદિષ્ટઃ સઃ અતિદેશઃ સર્વપુણ્યવિષય ઇતિ આશઙ્ક્ય પ્રતિવક્તિ - અગ્નિહોત્રાદિ તુ ઇતિ ।
તુ શબ્દ આશઙ્કામ્ ઉપનુદતિ ।
યત્ નિત્યં કર્મ વૈદિકમ્ અગ્નિહોત્રાદિ તત્ તત્ કાર્યાય એવ ભવતિ, જ્ઞાનસ્ય યત્કાર્યં તદેવ અસ્ય અપિ કાર્યમ્ ઇત્યર્થઃ ।
કુતઃ - ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેનઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિદર્શનાત્ ।
નનુ જ્ઞાનકર્મણોઃ વિલક્ષણકાર્યત્વાત્ કાર્ય એકત્વ અનુપપત્તિઃ ।
ન એષ દોષઃ ।
જ્વરમરણકાર્યયોઃ અપિ દધિવિષયોઃ ગુડમન્ત્રસંયુક્તયોઃ તૃપ્તિપુષ્ટિકાર્યદર્શનાત્ ।
તદ્વત્ કર્મણઃ અપિ જ્ઞાનસંયુક્તસ્ય મોક્ષકાર્ય ઉપપત્તેઃ ।
નનુ અનારભ્યો મોક્ષઃ કથમ્ અસ્ય કર્મકાર્યત્વમ્ ઉચ્યતે ।
ન એષ દોષઃ ।
આરાત્ ઉપકારકત્વાત્ કર્મણઃ ।
જ્ઞાનસ્ય એવ હિ પ્રાપકં સત્કર્મ પ્રાણાડ્યા મોક્ષકારણમ્ ઇતિ ઉપચર્યતે ।
અત એવ ચ અતિક્રાન્તવિષયમ્ એતત્ કાર્ય એકત્વ અભિધાનમ્ ।
ન હિ બ્રહ્મવિદ આગામિ અગ્નિહોત્રાદિ સંભવતિ ।
અનિયોજ્યબ્રહ્માત્મત્વ પ્રતિપત્તેઃ શાસ્ત્રસ્ય અવિષયત્વાત્ ।
સગુણાસુ તુ વિદ્યાસુ કર્તૃત્વ અનતિવૃત્તેઃ સંભવતિ આગામિ અપિ અગ્નિહોત્રાદિ ।
તસ્ય અપિ નિરભિસંધિનઃ કાર્યાન્તર અભાવાત્ વિદ્યાસંગતિ ઉપપત્તિઃ

અગ્નિહોત્રાદિ તુ ।
નિત્યં નૈમિત્તિકં કર્મ જ્ઞાનાન્નશ્યતિ ન વેતિ સંદેહે ઉભે પુણ્યપાપે તરતીત્યવિશેષશ્રુતેર્નશ્યતીત્યાશઙ્ક્યોત્તરસ્યાપીત્યુક્તાતિદેશસ્ય નિત્યાદ્યતિરિક્તકામ્યપુણ્યવિષયત્વેનાત્રાપવાદં સિદ્ધાન્તયતિ- પુણ્યસ્યેત્યાદિના ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનાર્થં નિત્યાદ્યનુષ્ઠાનાસિદ્ધિઃ પઙ્કક્ષાલનન્યાયાત્, સિદ્ધાન્તે તુ જ્ઞાનેત્પત્ત્યર્થત્વાત્તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
અત્ર ભાષ્યે જ્ઞાનકર્મણોઃ સાક્ષાદેકકાર્યત્વં પરમતેનોક્ત્વા સાક્ષાત્પારમ્પર્યાભ્યાં મોક્ષહેતુત્વં સ્વમતમુક્તમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
અત એવેતિ જ્ઞાનાદૂર્ધ્વં કર્માભાવાત્પૂર્વકર્મવિષયમિત્યર્થઃ ।
નિર્ગુણવિદ્યાયાઃ કર્મસાહિત્યં તૃપ્તિં પ્રતિ ભોજનસ્ય લાઙ્ગલેનેવ દર્શિતં, સંપ્રતિ સગુણવિદ્યાપરત્વેન સૂત્રસ્યાઞ્જસ્યમાહ- સગુણાસ્વિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.12.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.12.17
કિંવિષયં પુનઃ ઇદમ્ અશ્લેષવિનાશ વચનં કિંવિષયં વા અદો વિનિયોગવચનમ્ એકેષાં શાખિનામ્ ઽતસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તિ સુહૃદઃ સાધુકૃત્યાં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યામ્ઽ ઇતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ -
અતો ઽન્યાપિ હ્ય્ એકેષામ્ ઉભયોઃ । બ્બ્સ્_4,1.17 ।
અતઃ અગ્નિહોત્રાદેઃ નિત્યાત્કર્મણઃ અન્યાપિ હિ અસ્તિ સાધુકૃત્યા યા ફલમ્ અભિસંધાય ક્રિયતે તસ્યા એષ વિનિયોગ ઉક્ત એકેષાં શાખિનામ્ ઽસુહૃદઃ સાધુકૃત્યામુપયન્તિઽ ઇતિ ।
તસ્યા એવ ચ ઇદમ્ અઘવત્ અશ્લેષવિનાશનિરૂપણમ્ ઇતરસ્ય અપિ એવમ્ અશ્લેષ ઇતિ ।
તથા જાતીયકસ્ય કામ્યસ્ય કર્મણો વિદ્યાં પ્રતિ અનુપકારકત્વે સંપ્રતિપત્તિઃ ઉભયોઃ અપિ જૈમિનિબાદરાયણયોઃ આચાર્યયોઃ

ઉત્તરસૂત્રાર્થં ગૃહ્ણાતિ- કિમિત્યાદિના ।
યત્પ્રારબ્ધાદન્યત્કામ્યં પુણ્યં પાપં ચ તદેવ વિદ્વત્સુહૃદ્દ્વિષતોઃ સ્વસમાનજાતીયં કર્મ જનયતિ સ્વયં ચ જ્ઞાનાન્નશ્યતીતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.12.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.13.18
13 વિદ્યાજ્ઞાનસાધન અધિકરણમ્ । સૂ. 18
યદ્ એવ વિદ્યયેતિ હિ । બ્બ્સ્_4,1.18 ।
સમધિગતમ્ એતત્ અનન્તર અધિકરણે નિત્યમ્ અગ્નિહોત્રાદિકં કર્મ મુમુક્ષુણા મોક્ષપ્રયોજન ઉદ્દેશેન કૃતમ્ ઉપાત્તદુરિતક્ષયહેતુત્વદ્વારેણ સત્ત્વશુદ્ધિકારણતાં પ્રતિપદ્યમાનં મોક્ષપ્રયોજનબ્રહ્મ અધિગમનિમિત્તત્વેન બ્રહ્મવિદ્યયા સહ એકકાર્યં ભવતિ ઇતિ ।
તત્ર અગ્નિહોત્રાદિ કર્માઙ્ગવ્યપાશ્રયવિદ્યાસંયુક્તં કેવલં ચ અસ્તિ ।
ઽય એવં વિદ્વાનયજતિઽ ઽય એવં વિદ્વાઞ્જુહોતિઽ ઽય એવં વિદ્વાઞ્છંસતિઽ ઽય એવં વિદ્વાન્ગાયતિઽ ઽતસ્માદેવંવિદમેવ બ્રહ્માણં કુર્વિતિ નાનેવં વિદંઽ (છા. 4.17.10) ઽતેનોભૌ કુરુતો યશ્ચૈતદેવં વેદ યશ્ચ ન વેદઽ (છા. 1.1.10) ઇત્યાદિવચનેભ્યો વિદ્યાસંયુક્તમ્ અસ્તિ કેવલમ્ અપિ અસ્તિ ।
તત્ર ઇદં વિચાર્યતે - કિં વિદ્યાસંયુક્તમેવ અગ્નિહોત્રાદિકં કર્મ મુમુક્ષોઃ વિદ્યાહેતુત્વેન તયા સહ એકકાર્યત્વં પ્રતિપદ્યતે ન કેવલમ્ ઉત વિદ્યાસંયુક્તં કેવલં ચ અવિશેષેણ ઇતિ ।
કુતઃ સંશયઃ - ઽતમેતમાત્માનં યજ્ઞેન વિવિદિષન્તિઽ ઇતિ યજ્ઞાદીનામ્વિ અશેષેણ આત્મવેદનાઙ્ગત્વેન શ્રવણાત્ ।
વિદ્યાસંયુક્તસ્ય ચ અગ્નિહોત્રાદીનામ્ અવિશેષત્વ અવગમાત્ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તં વિદ્યાસંયુક્તમ્ એવ કર્માગ્નિહોત્રાદિ આત્મવિદ્યાશેષત્વં પ્રતિપદ્યતે ન વિદ્યાહીનમ્ ।
વિદ્યા ઉપેતસ્ય વિશિષ્ટત્વ અવગમાત્ વિદ્યાવિહીનાત્ ।
ઽયદહરેવ જુહોતિ તદહઃ પુનર્મૃત્યુમપજયત્યેવંવિદ્વાન્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
ઽબુદ્ધ્યા યુક્તો યયા પાર્થ કર્મબન્ધં પ્રહાસ્યસિઽ (ગી. 2.39) ઽદૂરેણ હ્યવરં કર્મ બુદ્ધિયોગાદ્ધનઞ્જયઽ (ગી. 2.49)
ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્ય- ચ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિપદ્યતે - યદેવ વિદ્યયા ઇતિ હિ ।
સત્યમ્ એતત્ ।
વિદ્યાસંયુક્તં કર્માગ્નિહોત્રાદિકં વિદ્યાવિહીનાત્ કર્મણઃ અગ્નિહોત્રાત્ વિશિષ્ટં વિદ્વાનિવ બ્રાહ્મણો વિદ્યાવિહીનાત્ બ્રાહ્મણાત્ ।
તથા અપિ ન અત્યન્તમ્ અનપેક્ષં વિદ્યાવિહીનં કર્માગ્નિહોત્રાદિકમ્ ।
કસ્માત્ - ઽતમેતમાત્માનં યજ્ઞેન વિવિદિષન્તિઽ ઇતિ અવિશેષેણ અગ્નિહોત્રાદેઃ વિદ્યાહેતુત્વેન શ્રુતત્વાત્ ।
નનુ વિદ્યાસંયુક્તસ્ય અગ્નિહોત્રાદેઃ વિદ્યાવિહીનાત્ વિશિષ્ટત્વ અવગમાત્ વિદ્યાવિહીનમ્ અગ્નિહોત્રાદિ આત્મવિદ્યાહેતુત્વેન અનપેક્ષમેવ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન એતત્ એવમ્ ।
વિદ્યાસહાયસ્ય અગ્નિહોત્રાદેઃ વિદ્યાનિમિત્તેન સામર્થ્ય અતિશયેન યોગાત્ આત્મજ્ઞાનં પ્રતિ કશ્ચિત્ કારણ અતિશયો ભવિષ્યતિ ન તથા વિદ્યાવિહીનસ્ય ઇતિ યુક્તં કલ્પયિતુમ્ ।
નતુ ઽયજ્ઞેન વિવિદિષન્તિઽ ઇતિ અત્ર અવિશેષેણ આત્મજ્ઞાનાઙ્ગત્વેન શ્રુતસ્ય અગ્નિહોત્રાદેઃ અનઙ્ગત્વં શક્યમ્ અભ્યુપગન્તુમ્ ।
તથા હિ શ્રુતિઃ - ઽયદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ (છા. 1.1.10) ઇતિ વિદ્યાસંયુક્તસ્ય કર્મણઃ અગ્નિહોત્રાદેઃ વીર્યવત્તરત્વ અભિધાનેન સ્વકાર્યં પ્રતિ કઞ્ચિત્ અતિશયં બ્રુવાણા વિદ્યાવિહીનસ્ય તસ્ય એવ તત્ પ્રયોજનં પ્રતિ વીર્યવત્ત્વં દર્શયતિ ।
કર્મણ- ચ વીર્યવત્ત્વં તત્ યત્ સ્વપ્રયોજનસાધનપ્રસહત્વમ્ ।
તસ્માત્ વિદ્યાસંયુક્તં નિત્યમ્ અગ્નિહોત્રાદિ વિદ્યાવિહીનં ચ ઉભયમ્ અપિ મુમુક્ષુણા મોક્ષપ્રયોજન ઉદ્દેશેન ઇહ જન્મનિ જન્માન્તરે ચ પ્રાક્ જ્ઞાન ઉત્પત્તેઃ કૃતં યત્ તત્ યથાસામર્થ્યં બ્રહ્મ અધિગમપ્રતિબન્ધકારણ ઉપાત્તદુરિતક્ષયહેતુત્વદ્વારેણ બ્રહ્મ અધિગમકારણત્વં પ્રતિપદ્યમાનં શ્રવણ મનન શ્રદ્ધા તાત્પર્યાદિ અન્તરઙ્ગકારણાપેક્ષં બ્રહ્મવિદ્યયા સહ એકકાર્યં ભવતિ ઇતિ સ્થિતમ્

યદેવ વિદ્યયેતિ હિ ।
ઉક્તનિત્યાદિકં વિષયમુપજીવ્ય સબીજં સંશયમુક્ત્વા પૂર્વપક્ષમાહ- વિદ્યાસંયુક્તમેવેતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે કર્માઙ્ગોપાસ્તિહીનકર્મણો જ્ઞાનાર્થત્વાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
ભવતુ વિદ્યાવિશિષ્ટસ્ય કર્મણો જ્ઞાનં પ્રતિ શીઘ્રકારિત્વાખ્યઃ કશ્ચિદતિશયો વિદ્યાસામર્થ્યાત્ ।
નૈતાવતા કેવલસ્ય વૈયર્થ્યં વિવિદિષાશ્રુતિવિરોધાત્ ।
નચ તત્ર શ્રુતૌ યજ્ઞાદિશબ્દાનાં વિદ્યોપેતકર્મપરતયા સંકોચો યુક્તઃ ।
હિ યતઃ ।
ઽયદેવ વિદ્યયાઽઇતિ શ્રુતિઃ કેવલસ્યાપિ વીર્યવત્ત્વં ગમયતીતિ સિદ્ધાન્તગ્રન્થાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.13.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.14.19
14 ઇતરક્ષપણ અધિકરણમ્ । સૂ. 19
ભોગેન ત્વ્ ઇતરે ક્ષપયિત્વાથ સંપદ્યતે । બ્બ્સ્_4,1.19 ।
અનારબ્ધકાર્યયોઃ પુણ્યપાપયોઃ વિદ્યાસામર્થ્યાત્ ક્ષય ઉક્તઃ ઇતરે તુ આરબ્ધકાર્યે પુણ્યપાપે ઉપભોગેન ક્ષપયિત્વા બ્રહ્મ સંપદ્યતે ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ (છાન્દો. 6.14.2) ઇતિ ઽબ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ ઇતિ ચ એવમાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
નનુ સતિ અપિ સમ્યક્ દર્શને યથા પ્રાક્ દેહપાતાત્ ભેદદર્શનં દ્વિચન્દ્રદર્શનન્યાયેન અનુવૃત્તમેવં પશ્ચાત્ અપિ અનુવર્તેત ।
ન ।
નિમિત્ત અભાવાત્ ।
ઉપભોગશેષક્ષપણં હિ તત્ર અનુવૃત્તિનિમિત્તં ન ચ તાદૃશમાત્ર કિઞ્ચિત્ અસ્તિ ।
નનુ અપરઃ કર્માશયોઃ અભિનવમ્ ઉપભોગ્મ્ આરપ્સ્યતે ।
ન ।
તસ્ય દગ્ધબીજત્વાત્ ।
મિથ્યાજ્ઞાન અવષ્ટમ્ભં હિ કર્માન્તરં દેહપાત ઉપભોગાન્તરમ્ આરભતે તત્ ચ મિથ્યાજ્ઞાન અવષ્ટમ્ભં હિ કર્માન્તરં દેહપાત ઉપભોગાન્તરમ્ આરભતે તત્ચ મિથ્યાજ્ઞાનં સમ્યક્ જ્ઞાનેન દગ્ધમ્ ઇત્યતઃ સાધુ એતત્ આરબ્ધકાર્યક્ષયે વિદુષઃ કૈવલ્યમ્ અવશ્યં ભવતિ ઇતિ

ભોગેન ત્વિતરે ક્ષપયિત્વા સંપદ્યતે ।
તત્ત્વવિદત્ર વિષયઃ, સ કિં પ્રારબ્ધક્ષયાનન્તરં સંસરત્યુત નેતિ નિમિત્તભાવાભાવાભ્યાં સંશયે સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે- અનારબ્ધેતિ ।
અનારબ્ધકર્મણઃ ક્ષયોક્તાવારબ્ધસ્ય કથં ક્ષય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામસ્યોત્થાનાત્સઙ્ગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે વિદેહકૈવલ્યાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
દેહપાતોત્તરમપિ તત્ત્વવિત્સંસરતિ સંસારયોગ્યત્વાદ્યથા દેહપાતાત્પૂર્વમિત્યનારબ્ધાધિકરણદૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષમાહ- નન્વિતિ ।
ભોગનિમિત્તકર્માભાવાદ્ધેત્વસિદ્ધિઃ ।
યત્તુ સંચિતં કર્માન્તરં તન્ન નિમિત્તં ફલસ્ય, દગ્ધમૂલત્વાત્ ।
અવિદ્યાદયો હિ ક્લેશાઃ કર્મણસ્તત્ફલસ્ય ચ મૂલમ્ ।
તદુક્તં યોગશાસ્ત્રે ઽક્લેશમૂલઃ કર્માશયઃ સતિ મૂલે તાદ્વિપાકઃઽઇતિ ।
તચ્ચ મૂલં જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધમિતિ કુતઃ પુનઃ સંસારસ્તસ્માદ્દેહપાતે કૈવલ્યમિતિ સિદ્ધમ્