Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 60

60.1

oṃ /
āvṛttirasakṛdupadeśāt /
sādhanaṃ nirūpya phalaṃ nirūpyata ityadhyāyayorhatuphalabhāvaṃ saṃgatimāha- tṛtīya iti /
phalaprāsaṅgenotkrāntirarcirādimārgaśca vicāryata ityāha- prasaṅgeti /
pūrvaṃ sākṣādeva śrutyuktaṃ saṃnyāsādi sādhanaṃ cintitaṃ, saṃprati phalārthāpattigamyamāvṛttyādikamadyāśleṣādhikaraṇātprāk cintyate, tadārabhya jīvanmuktistato dvitīyapāde utkrāntistṛtīye arcirādimārgasya gantavyasya ca nirṇayaścaturthe jñānopāsanayoḥ phalanirṇaya iti pādārthavivekaḥ /
ādyādhikaraṇasya śravaṇādisādhanaṃ viṣayamanūdya dvedhānuṣṭhānadarśanātsaṃśayamāha- ātmā vā iti /
śrautātmadhīsādhanaphalavicārātmakatvātsarvādhikaraṇānāṃ śrutiśāstrādhyāyasaṃgataya uktāḥ /
tattatpadārthasaṃbandhāttattatpādasaṅgatiḥ /
mokṣe viśeṣābhāvavacchravaṇādāvāvṛttiviśeṣo nāstīti dṛṣṭāntalakṣaṇāvāntarasaṃgatyā pūrvapakṣamāha- kiṃ tāvaditi /
atra pūrva pakṣe śravaṇādeḥ prayājavadadṛṣṭārthatvātsakṛdanuṣṭhānaṃ phalaṃ, siddhānte tvavaghātavaddṛṣṭārthatvādyāvatphalamāvṛttiriti bhedaḥ /
asakṛdupadeśānyathānupapattyā sādhanāvṛttau śāstrasya tātparyamiti śaṅkate- nanvasakṛditi /
śravaṇādīnāṃ samuccayasidhyarthatvenāsakṛdukteranyathopapatternāvṛttau tātparyamityāha- evamapīti /
saguṇasākṣātkārasādhaneṣvapyanāvṛttimāha- sakṛditi /
yadyapyasakṛdupadeśa āvṛttisamuccayayoranyatarasūcakatvenānyathāsiddhaḥ, tathāpi dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭamātrakalpanānupapatteḥ śravaṇāderāvṛttidvārā sākṣātkāraphalasya ṣaḍjādau dṛṣṭatvādasakṛduktirāvṛttiṃ sūcayati dṛṣṭārthatvāditi nyāyānugrahādityāha- na darśanaparyavasānatvāditi /
dhyānasya tvāvṛttervedopāsīteti śabde śrutatvānna kevalārthikatvamityāha- apiceti /
astyupāstiśabdasyāvṛttivācitvaṃ tathāpi vedetiśabdoktavedaneṣvahaṅgraheṣu kathamāvṛttisiddhirityata āha- vidyupāstyośceti /
śabdayorekārthatvamudāharati- kvaciditi /
sa raikvo yadveda tatprāṇatattvaṃ raikvādanyo 'pi yaḥ kaścidveda tatphale sarvamantarbhavatītyetadukte itthaṃ mayotkṛṣṭatvena sa raikva ukta iti haṃsaṃ prati haṃsāntaravacanaṃ, tacchrutvā raikvaṃ gatvovāca jānaśrutiḥ, he bhagavaḥ, etāṃ raikvaviditāṃ devatāṃ me 'nuśādhi mahyamupadiśetyarthaḥ /
evaṃ saguṇanirguṇasākṣātkārasādhanadhyānasyāvṛttiḥ śrautī cārthasiddhā ca dṛṣṭārthatvāt, śravaṇamananayostvasakṛdupadeśādarthasiddhaivāvṛttiriti viśeṣaḥ

60.2

END BsCom_4,1.1.1
START BsCom_4,1.1.2
liṅgāc ca | BBs_4,1.2 |
liṅgam api pratyayāvṛttiṃ pratyāyayati /
tathā hi udgīthavijñānaṃ prastutya 'āditya udgīthaḥ' (chā. 1.5.1) iti etat ekaputratādoṣeṇa āpodya 'raśamīṃstavaṃ paryāvartayāt' (chā. 1.5.2) iti raśmibahutva vijñānaṃ bahuputratāyai vidadhat siddhavat pratyayāvṛttiṃ darśayati /
tasmāt tat sāmānyāt sarvapratyayeṣu āvṛttisiddhiḥ /
atra āha - bhavatu nāma sādhyaphaleṣu pratyayeṣu āvṛttiḥ /
teṣu āvṛttisādyasya atiśayasya saṃbhavāt /
yaḥ tu parabrahmaviṣayaḥ pratyayo nitya śuddha buddha mukta svabhāvameva ātmabhūtaṃ paraṃ brahma samarpayati tatra kim arthāvṛttiḥ iti /
sakṛt śrutau ca brahma ātmatvapratīti anupapatteḥ āvṛtti abhyupagama iti cet /
na /
āvṛttau api tat anupapatteḥ /
yadi hi 'tattvamasi' (chā. 6.8.7) iti evañjātīyakaṃ vākyaṃ sakṛt śrūyamāṇaṃ brahmātmatva pratītiṃ na utpādayet tataḥ tadeva āvartyamānam utpādayiṣyati iti kā pratyāśā syāt /
atha ucyeta na kevalaṃ vākyaṃ kañcidarthaṃ sākṣātkartuṃ śaknoti ato yuktyapekṣaṃ vākyam anubhāvayiṣyati brahmātmatvam iti /
tathā api āvṛtti ānarthakyameva /
sā api hi yuktiḥ sakṛt pravṛttaiva svam artham anubhāvayiṣyati /
athāpi syāt uktyā vākyena ca sāmānyaviṣayameva vijñānaṃ kriyate na viśeṣaviṣayam /
yathā asti me hṛdaye śūlam ityato vākyāt gātra kampādi liṅgāt ca śūlasadbhāva sāmānyameva paraḥ pratipadyate na viśeṣam anubhavati yathā sa eva śūlī /
viśeṣa anubhavaḥ ca avidyāyā nivartakaḥ tataḥ tadartha āvṛttiḥ iti cet /
na /
asakṛt api tāvat mātre kriyamāṇe viśeṣavijñāna utpatti asaṃbhavāt /
na hi sakṛt prayuktābhyāṃ śāstrayuktibhyām anavagato viśeṣaḥ śatakṛtvaḥ api prayujyamānābhyām avagantuṃ śakyate /
tasmāt yadi śāstrayuktibhyāṃ viśeṣaḥ pratipādyate yadi vā sāmānyameva ubhayathā api sakṛt pravṛtte eva te svakāryaṃ kuruta iti āvṛtti anupayogaḥ /
na ca sakṛt prayukte śāstrayuktī kasyacit api anubhavaṃ na utpādayata iti śakyate niyantuṃ vicitraprajñatvāt pratipattṛṇām /
api ca aneka aṃśopete laukike padārthe sāmānya viśeṣavat ekena avadhānena ekam aṃśam avadhārayati apareṇa aparam iti syāt api abhyāsa upayogo yathā dīrghaprapāṭhakagrahaṇādiṣu /
na tu nirviśeṣe brahmaṇi sāmānya viśeṣarahite caitanyamātrātmake pramā utpattau abhyāsāpekṣā yukta iti /
atra ucyate - bhavet āvṛtti ānarthakyaṃ taṃ prati yaḥ tattvamasi iti sakṛt uktameva brahmātmatvam anubhavituṃ śaknuyāt /
yastu na śaknoti taṃ pratyupayujyata eva āvṛttiḥ /
tathā hi chāndogye 'tattvamasi śvetaketo' (chā. 6.8.7) iti udiśya 'bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatu' (chā. 6.8.7) iti punaḥ paricodyamānaḥ tat tat
ādāśaṅkā kāraṇaṃ nirākṛtya tattvamasi iti eva asakṛt upadiśate /
tathā ca 'śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ' (bṛ. 4.5.6) ityādi darśitam /
nanu uktaṃ sakṛt śrutaṃ cet tattvamasi vākyaṃ svam artham anubhāvayituṃ na śaknoti tata āvartyamānam api na eva śakṣyati iti /
na eṣa doṣaḥ /
nahi dṛṣṭe anupapannaṃ nāma /
dṛśyante hi sakṛt śrutāt vākyāt mandapratītaṃ vākyārtham āvartayantaḥ tat tat ābhāsavyudāsena samyak pratipadyamānāḥ /
api ca tattvamasi iti etat vākyaṃ tvaṃ padārthasya tat padārthabhāvam ācaṣṭe /
tat padena ca prakṛtaṃ sat brahma īkṣitṛ jagato janmādikāraṇam abhidhīyate 'satyaṃ jñānamananta brahma' (tai. 2.1.1) 'vijñānamānandaṃ brahma' (bṛ. 3.8.11) 'adṛṣṭaṃ draṣṭṛ' (bṛ. 3.8.11) 'avijñātaṃ vijñātṛ' (bṛ. 3.8.11) 'ajamajaramamaram asthūlamanaṇvahrasvamadīrgham' (bṛ. 3.8.8) ityādi śāstra prasiddham /
tatra ajādiśabdaiḥ janmādayo bhāvavikārā nivartitāḥ /
asthūlādiśabdaiḥ ca sthaulyādayo dravyadharmāḥ /
vijñānādiśabdaiḥ ca caitanyaprakāśātmakatvam uktam /
eṣa vyāvṛttasarvasaṃsāradharmakaḥ /
anubhāvātmako brahmasaṃjñakaḥ tat padārtho vedānta abhiyuktānāṃ prasiddhaḥ /
tathā tvaṃpadārthaḥ api pratyagātmā śrotā dehāt ārabhya pratyagātmatayā saṃbhāvyamānaḥ caitanyaparyantatvena avadhāritaḥ /
tatra yeṣām etau padārthau ajñāna saṃśaya viparyaya pratibaddhau teṣāṃ tatvamasi ityetat vākyaṃ svārthe pramāṃ na utpādayituṃ śaknoti padārthajñānapūrvakatvāt vākyārthasya iti atastāt pratyeṣṭavyaḥ padārthavivekaprayojanaḥ śāstrayuktyabhyāsaḥ /
yadyapi ca pratipattavya ātmā niraṃśaḥ tathā api adhyāropitaṃ tasmin bahu aśatvaṃ deha indriya mano buddhi viṣaya vedanādi lakṣaṇaṃ tatra ekena avadhānena ekam aṃśam apohati apareṇa aparam iti yujyate tatra kramavatī pratipattiḥ /
tat tu pūrvarūpameva ātmapratipatteḥ /
yeṣāṃ punaḥ nipuṇamatīnāṃ na ajñānasaṃśayaviparyayalakṣaṇaḥ padārthaviṣayaḥ pratibandhaḥ asti te śaknuvanti sakṛt uktameva tattvamasi vākyārtham anubhavitum iti tān pratyāvṛtti ānarthakyam iṣṭameva /
sakṛt utpanna eva hi ātmapratipattiḥ avidyāṃ nivartayati iti na atra kaścit api kramaḥ abhyupagamyate /
satyamevaṃ yujyeta yadi kasyacit evaṃ pratipattiḥ bhavet /
balavatī hi ātmano duḥkhatvādi pratipattiḥ /
ato na duḥkhitvādi abhāvaṃ kaścit pratipadyata iti cet /
na /
dehādi abhimānavat duḥkhitvādi abhimānasya mithyā abhimānatva upapatteḥ /
pratyakṣaṃ hi dehe chidyamāne dahyamāne vā ahaṃ chidye dahya iti ca mithyā abhimāno dṛṣṭaḥ /
tathā bāhyatareṣu api putramitrādiṣu saṃtapyamāneṣu ahameva saṃtapya ityadi āropo dṛṣṭaḥ /
tathā duḥkhitvādi abhimānaḥ api syāt /
dehādivat eva caitanyāt bahiḥ upalabhamānatvāt duḥkhitvādīnāṃ suṣuptādiṣu ca ananuvṛtteḥ /
caitanyasya tu suṣupte api anuvṛttim āmananti 'yadvai tanna paśyati paśyanvai tanna paśyati' (bṛ. 4.3.23) ityādinā /
tasmāt sarvaduḥkhavinirmukta ekacaitanyātmakaḥ aham ityeṣa ātmānubhavaḥ /
na ca evam ātmānam anubhavataḥ kiñcit anyat kṛtyam avaśiṣyate /
tathā ca śrutiḥ - 'kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no 'yamātmāyaṃ lokaḥ' (bṛ. 4.4.22) iti ātmavidaḥ kartavya abhāvaṃ darśayati /
smṛtiḥ api - 'yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ /
ātmanyeva ca saṃtuṣṭasya kāryaṃ na vidyate' (gī. 3.17) iti /
yasya tu na eṣaḥ anubhavo drāgiva jāyate taṃ pratyanubhavārtha eva āvṛtti abhyupagamaḥ /
tatra api na tattvamasi vākyārthāt pracyāvyāvṛttau pravartayet /
na hi varaghātāya kanyām udvāhayanti /
niyuktasya ca asmin adhikṛtaḥ ahaṃ kartā mayā idaṃ mandam apratibhānāt taṃ brahmapratyayāt viparītapratyaya utpadyate /

yaḥ tu svayameva mandamatiḥ apratibhānāt taṃ vākyārthaṃ jihāset tasya etasmin eva vākyārthe sthirīkāra āvṛttyādi vāco yuktyā abhyupeyate /
tasmāt parabrahmaviṣaye api pratyaye tat upāya upadeśeṣu āvṛttisiddhiḥ

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc