ब्रह्मसूत्र2 (टीका सहित) · अध्याय 61

आदित्यस्यैकस्यैवोद्गीथे संपाद्योपासनान्मम त्वमेक एव पुत्रो ऽसीति कौषीतकिः पुत्रमुवाच, अतस्त्वं तथा माकृथाः किन्तु बहून् रश्मीनादित्यं च पर्यावर्तयतात् पृथगावर्तयस्वेत्यर्थः ।
तलोपश्छान्दसः ।
अत्र पर्यावृत्तिशब्दात्सिद्धवदुद्गीथध्यानस्यावृत्तिरुक्ता ततो ध्यानत्वसामान्यात्फलपर्यन्तत्वसामान्याद्वा लिङ्गात्सर्वत्र श्रवणमननध्यानेष्वावृत्तिसिद्धिरित्याह- लिङ्गाच्चेति ।
एवं तावत्सगुणनिर्गुणसाक्षात्कारसाधनेष्वावृत्तिरुक्ता तत्र सगुणध्यानादेरावृत्तिमङ्गीकृत्य निर्गुणश्रवणादिष्वावृत्तिमाक्षिपति- अत्राहेत्यादिना ।
वाक्यं निर्गुणसाक्षात्कारजनने शक्तं न वा, आद्ये सकृच्छ्रुतवाक्यात्साक्षात्कारसिद्धेरावृत्तिर्वृथेत्युक्त्वा द्वितीयं शङ्कते- सकृदिति ।
अशक्तस्यावृत्तावपि फलानुपपत्तिरित्याह- नेति ।
तथापीति स्वतो ऽशक्तस्य युक्तिसाहित्याच्छक्तावपीत्यर्थः ।
वाक्ययुक्तिभ्यां परोक्षज्ञाने जाते ऽप्यपरोक्षज्ञानार्थमावृत्तिरिति शङ्कते- अथापि स्यादिति ।
तयोः परोक्षज्ञानहेतुत्वस्वाभाव्यादावृत्तावपि न साक्षात्कारः स्यादिति परिहरति- नासकृदपीति ।
यदि तयोः साक्षात्कारसामर्थ्यं यदि वा परोक्षज्ञानसामर्थ्यमुभयथाप्यावृत्त्यनपेक्षेत्याह- तस्मादिति ।
प्रमातृवैचित्र्यादप्यावृत्त्यनियम इत्याह- नचेति ।
प्रमेयस्यानंशत्वाच्च तथेत्याह- अपिचेति ।
द्विविधो ह्यधिकारी स्यात्कश्चिज्जन्मान्तराभ्यासान्निरस्तसमस्तासंभावनादिप्रतिबन्धः कश्चित्तु प्रतिबन्धवानिति ।
तत्राद्यं प्रत्यावृत्तेरानर्थक्यमिष्टं, द्वितीयस्य तु प्रतिबन्धनिरासाय तदपेक्षेति समाधत्ते- अत्रोच्यत इति ।
आवृत्तेः प्रतिबन्धानिरासार्थत्वे लिङ्गमाह- तथाहीति ।
यथा षड्जादिस्वरभेदसाक्षात्कारशक्तमपि श्रोत्रमभ्यासमपेक्षते तथा ब्रह्मात्मसाक्षात्कारशक्तं वाक्यं तदपेक्षमित्यनुभवमाश्रित्याह- नहि दृष्टे ऽनुपपन्नं नामेति ।
तत्त्वंपदलक्ष्यार्थस्य दुर्बोधत्वादज्ञानप्रयुक्तसंशयादिप्रतिबन्धसंभवात्तद्ध्वंसायावृत्त् इरेष्टव्येति वाच्यलक्ष्यविवेकपूर्वकमाह- अपिचेत्यादिना ।
यदुक्तमनंशत्वात्प्रमेयस्यावृत्त्यानर्थक्यमिति, तत्राह- यद्यपीति ।
आरोपितांशनिरासाय न मे देहो नेन्द्रियमित्यभ्यासो युक्त इत्यर्थः ।
वाक्यार्थज्ञाने सति कथमभ्यासनियमः, प्रमाणज्ञानस्याभ्यासायोगाज्ज्ञानिनः श्रवणादिनियमायोगाच्चेत्यत आह- तत्त्विति ।
ज्ञानात्प्रागेव श्रवणादिव्यापारनियमनं क्रियत इत्यर्थः ।
अधिकं शङ्कितुमुक्तमनुवदति- येषामिति ।
अधिकं शङ्कते- सत्यमिति ।
दुःखित्वप्रत्यक्षविरोधाद्वाक्यादैक्यधीर्नोदेतीत्यर्थः ।
प्रत्यक्षस्य भ्रान्तित्वादविरोध इत्याह- नेत्यादिना ।
दुःखादयो नात्मधर्माः दृश्यत्वाद्देहादिवत्, नाप्यात्मस्वरूपाः आत्मनि सत्यप्यननुवृत्तित्वाद्व्यतिरेकेण चैतन्यवदित्यर्थः ।
निर्दुःखे चिदात्मनि दुःखादिधियो भ्रान्तित्वाद्वाक्यार्थानुभवो न विरुध्यत इत्याह- तस्मादिति ।
अनुभवे जाते ऽप्यावृत्त्याद्यनुष्ठानं किं न स्यादित्यत आह- न चैवमिति ।
रतिः कामः आत्मकामतया तृप्तिर्विषयतृष्णाक्षयः तेन संतोषे आत्मानन्दानुभव इति भेदः ।
नन्वावृत्तौ नियोगात्प्रवृत्तिर्वाच्या तथा च नियुक्तत्वबुद्धेरकर्त्रात्मधीर्न स्यादित्यत आह- तत्रापीति ।
आवृत्त्यभ्युपगमे ऽप्यकर्ताहमित्यनुभवात्प्रच्याव्य गुरुरन्यो वा नियोगान्न प्रवर्तयेदुक्तदोषादित्यर्थः ।
कथं तर्हि प्रवृत्तिरित्यत आह- यस्त्विति ।
अप्रतिभानादसंभावनादिनेत्यर्थः ।
शिष्यबुद्ध्यनुसारेण त्रोतव्यादिवचोभिः प्रधानसिद्ध्यर्थमावृत्त्यादौ प्रवर्तयेदित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.1.2
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.2.3
2 आत्मत्व उपासन अधिकरणम् । सू. 3
आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च । ब्ब्स्_4,1.3 ।
यः शास्त्रोक्तविशेषण परमात्मा स किम् अहम् इति ग्रहीतव्यः किंवा मत् अन्य इति एतत् विचारयति ।
कथं पुनः आत्मशब्दे प्रत्यगात्मविषये श्रूयमाणे संशय इति ।
उच्यते - अयम् आत्मशब्दो मुख्यः शक्यते अभ्युपगन्तुं सति जीव ईश्वरयोः अभेदसंभव इतरथा तु गौणः अयम् अभ्युपगन्तव्य इति मन्यते ।
किं तावत् प्राप्तं न अहम् इति ग्राह्यः ।
न हि अपहतपाप्मत्वादि गुणो विपरीत गुणत्वेन शक्यते ग्रहीतुं विपरीत गुणो च अपहतपाप्मत्वादि गुणत्वेन ।
अपहतपाप्मत्वादि गुणः च परमेश्वरः तद्विपरीतगुणः तु शारीरः ।
ईश्वरस्य च संसारि आत्मत्व ईश्वर अभावप्रसङ्गः ।
ततः शास्त्र आनर्थक्यम् ।
संसारिणः अपि ईश्वर आत्मत्वे अधिकारि अभावात् शास्त्र आनर्थक्यमेव, प्रत्यक्षादि विरोधः च ।
अन्यत्वे अपि तादात्म्य दर्शनं शास्त्रात् कर्तव्यं प्रतिमादिषु इव विष्णु आदिदर्शनम् इति चेत् काममेवं भवतु ।
न तु संसारिणो मुख्य आत्म ईश्वर इत्येतत् नः प्रापयितव्यम् ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - आत्म इत्येव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः ।
तथा हि परमेश्वर प्रक्रियायां जाबाला आत्मत्वेन एव एतम् उपगच्छन्ति - ऽत्वं वा अहमस्मि भगवो देवतो ऽहं वै त्वमसि भगवो देवेतिऽ इति ।
तथा अन्ये अपि ऽअहं ब्रह्मास्मिऽ इत्येवम् आदय आत्मत्व उपगमा द्रष्टव्याः ।
ग्राहयन्ति च आत्मत्वेन एव ईश्वरं वेदान्तवाक्यानि ऽएष त आत्मा सर्वान्तरःऽ (बृ. 3.4.1) ऽएष त आत्मान्तर्याम्यमृतःऽ (बृ. 3.7.3) ऽतत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसिऽ (छा. 6.8.7) इति एवमादीनि ।
यत् उक्तं प्रतीक दर्शनम् इदं विष्णुप्रतिमा न्यायेन भविष्यति इति तत् अयुक्तं गौणत्व प्रसङ्गात् ।
वाक्य वैरूप्यात् च ।
यत्र हि प्रतीकदृष्टिः अभिप्रेयते सकृदेव तत्र वचनं भवति यथा - ऽमनो ब्रह्मऽ (छा. 3.18.1) ऽआदित्यो ब्रह्मऽ (छा. 3.19.1) इत्यादि ।
इह पुनः त्वम् अहम् अस्मि अहं च त्वम् असि इति आह, अतः प्रतीक श्रुति वैरूप्यात् अभेदप्रतिपत्तिः ।
भेददृष्टि अपवादात् च ।
तथा हि - ऽअथ यो ऽन्यां देवतामुपास्ते ऽन्यो ऽसावन्यो ऽहमीति न स वेदऽ (बृ. 1.4.10) ऽमृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतिऽ (बृ. 4.5.7) इति एवमाद्या भूयसी श्रुतिः भेददर्शनम् अपवदति ।
यत् तु उक्तं न विरुद्धगुणयोः अन्योन्य आत्मसंभव इति ।
न अयं दोषः ।
विरुद्धगुणताया मिथ्यात्व उपपत्तेः ।
यत्पुनः उक्तम् ईश्वर अभावप्रसङ्ग इति ।
तत् असत् ।
शास्त्रप्रामाण्यात् अनभ्युपगमात् च ।
न हि ईश्वरस्य संसारि आत्मत्वं प्रतिपाद्यत इति अभ्युपगच्छामः किं तर्हि संसारिणः संसारित्व अपोहेन ईश्वरात्मत्वं प्रतिपिपायिषितम् इति ।
एवं च सति अद्वैत ईश्वरस्य अपहतपाप्मत्वादिगुणता विपरीतगुणता तु इतरस्य मिथ्या इति व्यवतिष्ठते ।
यत् अपि उक्तम् अधिकारि अभावः प्रत्यक्षादिविरोधः च इति ।
तत् अपि असत् ।
प्राक्प्रबोधात् संसारित्व अभ्युपगमात् ।
तद्विषयत्वात् च प्रत्यक्षादि व्यवहारस्य ।
ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ (बृ. 2.4.14) इत्यादिना हि प्रबोधे प्रत्यक्षादि अभावं दर्शयति ।
प्रत्यक्षादि अभावे श्रुतेः अपि अभावप्रसङ्ग इति चेत् ।
न ।
इष्टत्वात् ।
ऽअत्र पितापिता भवतिऽ (बृ. 4.3.22) इति उपक्रम्य ऽवेदा अवेदाःऽ (बृ. 4.3.22) इति वचनात् इष्यत एव अस्माभिः श्रुतेः अपि अभावः प्रबोधे ।
कस्य पुनः अयम् अप्रबोध इति चेत् ।
य- त्वं पृच्छसि तस्य त इति वदामः ।
ननु अहम् ईश्वर एव उक्तः श्रुत्या, यदि एवं प्रतिबुद्धः असि न अस्ति कस्यचित् अप्रबोधः ।
यः अपि दोषः चोद्यते कैश्चित् अविद्या किल आत्मनः सद्वितीयत्वात् अद्वैत अनुपपत्तिः इति सः अपि एतेन प्रत्युक्तः ।
तस्मात् आत्म इति एव ईश्वरे मनो दधीत

आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च ।
पूर्वत्र ध्यानादेरावृत्तिरुक्ता तामुपजीव्य तत्त्वज्ञानार्थं ध्यानावृत्तिकाले किमहं ब्रह्मेति ध्यातव्यमुत मत्स्वामीश्वर इत्यैक्यभेदमानाभ्यां संशयमाह- य इति ।
शब्दादेव प्रमित इत्यादावयमात्मा ब्रह्मेत्याद्यभेदश्रुतिभिरैक्यनिर्णयात्संशयमाक्षिपति- कथमिति ।
भेदश्रुत्यनुग्रहाद्भेदप्रत्यक्षादिप्राबल्यमालम्ब्य संशय इत्याह- उच्यत इति ।
अभेदश्रुतीनां गौणत्वमुख्यत्वे उभयत्र फलं, यद्यप्ययं प्रत्यक्षादिविरोधपरिहारो द्वितीयाध्यायसंगतस्तथाप्यैक्यश्रुतेरविरुद्धत्वनिश्चयस्य समाधावन्तरङ्गत्वादिह संगतिः ।
विरुद्धयोरैक्यदृष्टिरसिद्धेत्याह- नाहमिति ।
किञ्च किमीश्वरस्य जीवमात्रत्वमैक्यं जीवस्येश्वरमात्रत्वं वेति विकल्प्य क्रमेण दूषयति- ईश्वरस्य चेत्यादिना ।
एकत्वश्रुतिप्रामाण्यायैक्यध्यानं कार्यमिति शङ्कते- अन्यत्वे ऽपीति ।
एकत्वध्यानमस्मदिष्टमेव ।
एकत्वं तु नास्तीत्याह- काममिति ।
अभेदश्रुतीनां फलवदपूर्वार्थतात्पर्येण गौणत्वायोगाद्भेदश्रुतीनां कल्पितभेदानुवादित्वात्प्रत्यक्षादेरपि तद्विषयत्वाद्विम्बप्रतिबिम्बयोरिव विरुद्धधर्माणां मिथ्यात्वान्मुख्यमैक्यमिति सिद्धान्ययति- एवमित्यादिना ।
ईश्वरस्य जीवत्वं न प्रतिपाद्यं येनेश्वराभावः स्यात्किन्तु जीवस्येश्वरत्वम् ।
न चैवमधिकार्यभावः ।
एकत्वप्रबोधात्प्रागधिकारिभेदाङ्गीकारादित्याह- यत्पुनरुक्तमित्यादिना ।
वेद्ःअसत्यत्वश्रद्धालुः शङ्कते- प्रत्यक्षाद्यभाव इति ।
वर्णेषु क्रमस्वरयोरभावादुपलब्धध्वनिस्थयोरारोपो वाच्यस्तथा चारोपितक्रमस्वरविशिष्टवर्णात्मकवेदस्य मिथ्यात्वं दुर्वारं, वादिनां सत्यत्वाग्रहस्त्वविद्याविजृम्भित इति वेदसत्यत्वाभावो न दोष इत्याह- नेति ।
अविद्यामाक्षिपति- कस्येति ।
प्रश्नलिङ्गेन त्वय्येव तस्याः सिद्धेस्त्वदाक्षेपानुपपत्तिरित्याह- यस्त्वमिति ।
अज्ञानमूलत्वात्प्रश्नादेरिति भावः ।
सर्वज्ञाभिन्ने मयि कथमज्ञानमिति शङ्कते- नन्विति ।
अभेदज्ञानात्प्राक् चिन्मात्रस्य तवैवाज्ञानाश्रयत्वमनुभवसिद्धाज्ञानस्यापलापायोगात् ।
ज्ञाने त्वनिर्वाच्यस्य तस्य बाधान्नाश्रयापेक्षेत्याह- यद्येवमिति ।
अनिर्षाच्यत्वेन दोषान्तरमपि निरस्तमित्याह- यो ऽपीति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.2.3
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.3.4
3 प्रतीक अधिकरणम् । सू. 4
न प्रतीके न हि सः । ब्ब्स्_4,1.4 ।
ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेतिऽ (छा. 3.18.1) ऽतथा आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशःऽ (छा. 3.19.1) ऽस यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽ (छा. 7.1.5) इति एवमादिषु प्रतीक उपासनेषु संशयः - किं तेषु अपि आत्मग्रहः कर्तव्यो न वा इति ।
किं तावत् प्राप्तम् ।
तेषु अपि आत्मग्रह एव युक्तः ।
कस्मात् ।
ब्रह्मणः श्रुतिषु आत्मत्वेन प्रसिद्धत्वात् प्रतीकानाम् अपि ब्रह्मविकारत्वात् ब्रह्मत्वे सत्याम् आत्मत्व उपपत्तेः इति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - न प्रतीकेषु आत्म मतिं बध्नीयात् ।
न हि स उपासकः प्रतीकानि व्यस्तानि आत्मत्वेनाकलयेत् ।
यत् पुनः ब्रह्मविकारत्वात् प्रतीकानां ब्रह्मत्वं ततः च आत्मत्वम् इति ।
तत् असत् ।
प्रतीक अभावप्रसङ्गात् ।
विकारस्वरूप उपमर्देन हि नामादि जातस्य ब्रह्मत्वमेव आश्रिते भवति ।
स्वरूप उपमर्दे च नामादीनां कुतः प्रतीकत्वम् आत्मग्रहो वा ।
न च ब्रह्मण आत्मत्वात् ब्रह्मदृष्टि उपदेशेषु आत्मदृष्टिः कल्प्या ।
कर्तृत्वादि अनिराकरणात् ।
कर्तृत्वादि संवर्ग संसार धर्मनिराकरणे हि ब्रह्मण आत्मत्व उपदेशः ।
तत् अनिराकरणेन च उपासनविधानम् ।
अतः च उपासकस्य प्रतीकैः समत्वात् आत्मग्रहो न उपपद्यते ।
न हि रूचक स्वस्तिकयोः इतरेतर आत्मत्वम् अस्ति ।
सुवर्ण आत्मत्वेन इव तु ब्रह्म आत्मत्वेन एकत्वे प्रतीक अभावप्रसङ्गम् अवोचाम ।
अतो न प्रतीकेषु आत्मदृष्टिः क्रियते

न प्रतीके नहि सः ।
उभयथा ध्यानसंभवात्संशयः ।
यथा ब्रह्मण्यभेदसत्तवादहङ्ग्रह उक्त एवं प्रतीकेष्वपि ब्रह्मविकारतया जीवाभिन्नब्रह्माभिन्नत्वाज्जीवाभेदसत्त्वेनाहङ्ग्रहः कार्य इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षः ।
अत्र प्रतीकोपास्तीनामहङ्ग्रहोपास्तिभिरविशेषः ।
सिद्धान्ते तु विशेषसिद्धिरिति फलम् ।
एतदारभ्याधिकरणत्रयस्य प्रासङ्गिकी पादसङ्गतिः, ब्रह्मैक्यध्यानप्रसङ्गागतत्वादिति विवेकः ।
किं प्रतीकेष्वात्मत्वानुभवबलादहङ्ग्रह उत वस्तुतो जीवाभेदसत्त्वात् ।
नाद्य इत्याह- नहि स इति ।
नानुभवतीत्यर्थः ।
द्वितीयमप्यसिद्ध्या दूषयति- यत्पुनरिति ।
विकारस्य ब्रह्मणा स्वरूपैक्यायोगाद्बाधेनैक्यं वाच्यं प्रतीकबाधे चोपास्तिविधिर्न स्यादित्यर्थः ।
किञ्च कर्तृत्वाद्यबाधेनोपास्तिविधिप्रवृत्तिर्वाच्या बाधे तदयोगात् ।
तथाच बाधमूलब्रह्मैक्यज्ञानं द्वारीकृत्य प्रतीकेष्वहङ्ग्रहोपास्तिकल्पना न युक्ता, बाधविरोधादित्याह- नच ब्रह्मण इति ।
अतो जीवप्रतीकयोः स्वरूपभेदादहङ्ग्रहे विध्यश्रवणाच्च नाहङ्ग्रह इति फलितमाह- अतश्चेति ।
यथा रुचकस्वस्तिकयोः सुवर्णात्मनैक्ये ऽपि मिथो नैक्यं तथा जीवप्रतीकयोः ब्रह्मात्मनैक्ये ऽपि भेदः समः ।
यदिच धर्मिव्यतिरेकेण तयोरभावनिश्चयाद्वस्त्वैक्यं तदोपासनोच्छेद उक्त इत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.3.4
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.4.5
4 ब्रह्म दृष्टि अधिकरणम् । सू. 5
ब्रह्मदृष्टिर् उत्कर्षात् । ब्ब्स्_4,1.5 ।
तेषु एव उदाहरणेषु अन्यः संशयः - किम् आदित्यादि दृष्टयो ब्रह्मणि अध्यसितव्याः किंवा ब्रह्मदृष्टिः आदित्यादिषु इति ।
कुतः संशयः -सामानाधिकरम्ये कारण अनवधारणात् ।
अत्र हि ब्रह्मशब्दस्य आदित्यादिशब्दैः सामानाधिकरण्यम् उपलभ्यते ।
आदित्यो ब्रह्म प्राणो ब्रह्म विद्युत् ब्रह्म इत्यादि समान विभक्ति निर्देशात् ।
न च अत्र आञ्जसं सामानाधिकरण्यम् अवकल्पते ।
अर्थान्तरवचनत्वात् ब्रह्म आदित्यादिशब्दानाम् ।
न हि भवति गौः अश्व इति सामानाधिकरण्यम् ।
ननु प्रकृतिविकारभावात् ब्रह्म आदित्यानां मृत् शरावादिवत् सामानाधिकरण्यं स्यात् ।
न इति उच्यते ।
विकारप्रविलयो हि एवं प्रकृतिसामानाधिकरण्यात् स्यात् ।
ततः च प्रतीक अभावप्रसङ्गम् अवोचाम ।
परमात्म वाक्यं च इदं तदानीं स्यात् ततः च उपासन अधिकारो बाध्येत ।
परिमितविकार उपादानं च व्यर्थम् ।
तस्मात् ब्राह्मणः अग्निः वैश्वानर इत्यादिवत् अन्यत्र अन्यदृष्टि अध्यासे सति क्व किन्दृष्टिः अध्यस्यताम् इति संशयः ।
तत्र अनियमो नियमकारिणः शास्त्रस्य अभावात् इत्येवं प्राप्तम् ।
अथवा आदित्यादि दृष्टय एव ब्रह्मणि कर्तव्या इति एवं प्राप्तम् ।
एवं हि आदित्यादि दृष्टिभिः ब्रह्म उपासितं भवति ब्रह्म उपासनं च फलवत् इति शास्त्रमर्यादा ।
तस्मात् न ब्रह्मदृष्टिः आदित्यादिषु इति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - ब्रह्मदृष्टिः एव आदित्यादिषु स्यात् इति ।
कस्मात् ।
उत्कर्षात् ।
एवम् उत्कर्षेण आदित्यादयो दृष्टा भवन्ति ।
उत्कृष्टदृष्टेः तेषु अध्यासात् ।
तथा च लौकिको न्यायो अनुगतो भवति ।
उत्कृष्टदृष्टिः हि निकृष्टे अध्यसितव्य इति लौकिको न्यायः ।
यथा राजदृष्टिः क्षत्तरि ।
स च अनुसर्तव्यः ।
विपर्यये प्रत्यवाय प्रसङ्गात् ।
न हि क्षत्तृदृष्टिपरिगृहीतो राजा निकर्षं नीयमानः श्रेयसे स्यात् ।
ननु शास्त्रप्रामाण्यात् अनाशङ्कनीयः अत्र प्रत्यवाय प्रसङ्गो न च लोकिकेन न्यायेन शास्त्रीया दृष्टिः नियन्तुं युक्त इति ।
अत्र उच्यते - निर्धारिते शास्त्रार्थ एतत् एवं स्यात् ।
संदिग्धे तु तस्मिन् निर्णयं प्रति लोकिकः अपि न्याय आश्रीयनाणो न विरुध्यते ।
तेन च उत्कृष्टदृष्टि अध्यासे शास्त्रार्थे अवधार्यमाणे निकृष्टदृष्टिम् अध्यस्यन् प्रत्यवेयात् इति श्लिष्यते ।
प्राथम्यात् च आदित्यादि शब्दानां मुख्यार्थत्वम् अविरोधात् गृहीतव्यम् ।
तैः स्वार्थवृत्तिभिः अवरुद्धायां बुद्धौ पश्चात् अवतरतो ब्रह्मशब्दस्य मुख्यया वृत्त्या सामानाधिकरण्य असंभवात् ब्रह्मदृष्टिविधानार्थत एव अवतिष्ठते ।
इतिपरत्वात् अपि ब्रह्मशब्दस्य एष एव अर्थो न्याय्यः ।
तथा हि ऽब्रह्मेत्यादेशःऽ ऽब्रह्मेत्युपासीतऽ ऽब्रहमेत्युपास्तेऽ इति च सर्वत्र इतिपरं ब्रह्मशब्दम् उच्चारयति शुद्धान् तु आदित्यादि शब्दान् ।
तत- च यथा शुक्तिकां रजतम् इति प्रत्येति इत्यत्र शुक्तिवचन एव शुक्तिका शब्दो रजतशब्दः तु रजतप्रतीति लक्षणार्थः ।
प्रत्येत्येव हि केवलं रजतम् इति न तु तत्र रजतम् अस्ति ।
एवम् अत्र अपि आदित्यादीन् ब्रह्म इति प्रतीयात् इति गम्यते ।
वाक्यशेषः अपि च द्वितीयानिर्देशेन आदित्यादीनेव उपास्तिक्रियया व्याप्यमानान् दर्शयति - ऽस य एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्तेऽ (छा. 3.19.4), ऽयो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽ (छा. 7.2.2), ऽयः संकल्पः ब्रह्मेत्युपास्तेऽ (छा. 7.4.3) इति च ।
यत् तु उक्तं ब्रह्म उपासनाम् एव अत्र आदरणीयं फलत्वाय इति ।
तत् अयुक्तम् ।
उक्तेन न्यायेन आदित्यादीनाम् एव उपास्यत्व अवगमात् ।
फलं तु अतिथ्यादि उपासन इव आदित्यादि उपासने ऽपि ब्रह्म एव दास्यति सर्व अध्यक्षत्वात् ।
वर्णितं च एतत् ऽफलमत उपपत्तेःऽ (ब्र.सू. 3.2.38) इति अत्र ।
ईदृशं च अत्र ब्रह्मण उपास्यत्वं यत् प्रतीकेषु तत् दृष्टि अध्यारोपणं प्रतिमादिषु इव विष्णु आदीनाम्

ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ।
एकविषयत्वं संगतिः ।
प्रश्नपूर्वकं संशयबीजमाह- कुत इत्यादिना ।
सामानाधिकरण्यं श्रुतं तन्न तावन्मुख्यं, ब्रह्मविकारयोर्गवाश्वयोरिवाभेदायोगात् ।
नापि प्रकृतिविकारभावनिबन्धनं, वाक्यस्य विकारबाधेन ब्रह्मपरत्वापातात् ।
न चेष्टापत्तिः ।
नाम ब्रह्मेत्युपासीतेति विधिश्रुतिविरोधात्, परिमितनामग्रहणानर्थक्यापाताच्च ।
ब्रह्मपरत्वे सर्वं ब्रह्मेति वक्तव्यत्वात् ।
अतः परिशेषादध्यास एव सामानाधिकरण्यकारणम् अध्यासे च नियामकाभावात्संशय इत्यर्थः ।
उत्कृष्टनिकृष्टयोर्निकृष्टमप्युपास्यं फलवत्त्वादिति न्यायो नियामक इत्यरुचेराह- अथवेति ।
अत्र विकारदृष्टिभिर्ब्रह्मोपास्तिसिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तु विकारदृष्ट्या ब्रह्मण उपास्यत्वे निकर्षप्राप्तौ सत्यां फलवत्त्वासिद्धेर्विकारा एवोत्कृष्टब्रह्मदृष्ट्योपास्या इति फलम् ।
किञ्च लौकिकन्यायाविरुद्धार्थसंभवे विरुद्धार्थो न ग्राह्यः प्रत्यवायप्रसङ्गात् ।
किञ्च प्रथमश्रुतानामादित्यादिपदानामसंजातविरोधितया मुख्यार्थत्वग्रहो न्याय्यः, ब्रह्मशब्दे च दृष्टिलक्षणाग्रहः, तथा चादित्यादयो ब्रह्मदृष्ट्योपास्या इत्येव वाक्यार्थ इत्याह- प्राथम्याच्चेति ।
ब्रह्मशब्दस्यैव दृष्ट्यर्थत्वे हेत्वन्तरमाह- इतिपरत्वादिति ।
इतिशब्दशिरस्कः शब्दः समभिव्याहृतक्रियालक्षक इति लोके प्रसिद्धमित्यर्थः ।
द्वितीयाश्रुतेश्चादित्यादीनामेवोपास्तिकर्मत्वमित्याह- वाक्यशेषो ऽपीति ।
उत्कृष्टमेवोपास्यमिति न्यायमुक्तमनुवदति- यत्तूक्तमिति ।
द्वितीयेतिश्रुतिभ्यां लौकिकन्यायाच्चोक्तन्यायबाध इत्याह- तदिति ।
ब्रह्मणो ऽनुपास्यत्वे कथं फलदातृत्वं, तत्राह- फलं त्विति ।
किञ्च यद्दृष्ट्या विकारस्योत्कर्षः तस्य ब्रह्मणो विशेषणत्वे ऽप्युपास्यत्वं चातीत्याह- ईदृशं चेति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.4.5
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.5.6
आदित्यादिमति अधिकरणम् । सू. 6
आदित्यादिमतयश् चाङ्ग उपपत्तेः । ब्ब्स्_4,1.6 ।
ऽय एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतऽ (छा. 1.3.1), ऽलोकेषु पञ्चविधं सामोपासीतऽ (छा. 2.2.1), ऽवाचि सप्तविधं सामोपासीतऽ (छा. 2.8.1), ऽइयमेवर्गग्निः सामऽ (छा. 1.6.1) इति एवमादिषु अङ्गावबद्धेषु उपासनेषु संशयः किम् आदित्यादिषु उद्गीथादि दृष्टयो विधीयन्ते किं वा उद्गीथादिषु एव आदित्यादि दृष्टय इति ।
तत्र अनियमो नियमकारण अभावात् इति प्राप्तम् ।
न हि अत्र ब्रह्मण इव कस्यचित् उत्कर्षविशेषः अवधार्यते ऽब्रह्म हि समस्त जगत् कारणत्वात् अपहतपाप्मत्वादि गुणयोगात् च आदित्यादिभ्य उत्कृष्टम् इति शक्यम् अवधारयितुं न तु आदित्य उद्गीथादीनां विकारत्व अविशेषात् कञ्चित् उत्कर्षविशेष अवधारणे कारणम् अस्ति ।
अथवा नियमेन उद्गीथादिमतय आदित्यादिषु अध्यस्येरन् ।
कस्मात् ।
कर्मात्मकत्वात् उद्गीथादीनां कर्मणः च फलप्राप्तिप्रसिद्धेः ।
उद्गीथादिमतिभिः उपास्यमाना आदित्यादयः कर्मात्मकाः सन्तः फलहेतवो भविष्यन्ति ।
तथा च ऽइयमेवर्गग्निः सामऽ(छा. 1.6.1) इति अत्र ऽतदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं सामऽ (छा. 1.6.1) इति ऋक्शब्देन पृथिवीं निर्दिशति सामशब्देन अग्निं तत् च पृथिवि अग्न्योः रृक् सामदृष्टिचीकीर्षायाम् अवकल्पते न ऋक् सामयोः पृथिवि अग्निदृष्टि चिकीर्षायाम् ।
क्षत्तरि हि राजदृष्टिकरणात् राजशब्द उपचर्यते न राजनि क्षत्तृशब्दः ।
अपि च ऽलोकेषु पञ्चविधं सामोपासीतऽ (छा. 2.2.1) इति अधिकरणनिर्देशात् लोकेषु साम अध्यसितव्यम् इति प्रतीयते ।
ऽएतद्गायत्रं प्राणेषु प्रोतम्ऽ (छा. 2.11.1) इति च एतदेवं दर्शयति ।
प्रथमनिर्दिष्टेषु च आदित्यादिषु चरमनिर्दिष्टं ब्रह्म अध्यस्तम् ऽआदित्यो ब्रह्मेत्यादेशःऽ (छा. 3.19.1) इत्यादिषु ।
प्रथमनिर्दिष्टाः च पृथिव्यादयः चरमनर्दिष्टा हिङ्कारादयः ऽपृथिवी हिङ्कारःऽ (छा. 2.2.1) इत्यादि श्रुतिषु ।
अतः
अनङ्गेषु आदित्यादिषु अङ्गम् अतिनिक्षेप इति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - आदित्यादिमतय एव अङ्गेषु उद्गीथादिषु क्षिप्येरन् ।
कुतः - उपपत्तेः ।
उपपद्यते हि एवम् अपूर्वसंनिकर्षात् आदित्यादिमतिभिः संस्क्रियमाणेषु उद्गीथादिषु कर्मसमृद्धिः ।
ऽयदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतिऽ (छा. 1.1.10) इति च विद्यायाः कर्मसमृद्धिहेतुत्वं दर्शयति ।
भवतु कर्मसमृद्धिफलेषु एवं, स्वतन्त्रफलेषु तु कथम् ऽय एतदेवं विद्वांल्लोकेषु पञ्चविधं सामोपास्तेऽ (छा. 2.2.3) इत्यादिषु ।
तेषु अपि अधिकृत अधिकारात् प्रकृत अपूर्वसंनिकर्षेण एव फलकल्पना युक्ता गोदोहनादीनियमवत् ।
फलात्मकत्वात् च आदित्यादीनाम् उद्गीथादिभ्यः कर्मात्मकेभ्य उत्कर्ष उपपत्तिः आदित्यादिप्राप्तिलक्षणं हि कर्मफलं शिष्यते श्रुतिषु ।
अपि च ऽओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतऽ (छा. 1.1.1) ऽखल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यातं भवतिऽ (छा. 1.1.10)
इति च उद्गीथमेव उपास्यत्वेन उपक्रम्य आदित्यादिमतीः विदधाति ।
यत् तु उक्तम् उद्गीथादिमतिभिः उपास्यमाना आदित्यादयः कर्मभूयं भूत्वा फलं करिष्यन्ति इति ।
तत् अयुक्तम् ।
स्वयमेव उपासनस्य कर्मत्वात् फलवत्त्व उपपत्तेः ।
आदित्यादिभावेन अपि च दृश्यमानानाम् उद्गीथादीनां कर्मात्मकत्वान् अपायात् ।
ऽतदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं सामऽ (छा. 1.6.1) इति तु लाक्षणिक एव पृथिवी अग्न्योः ऋक् सामशब्दप्रयोगः ।
लक्षणा च यथासंभवं संनिकृष्टेन विप्रकृष्टेन वा स्वार्थसंबन्धेन प्रवर्तते ।
तत्र यदि अपि ऋक् सामयोः पृथिवी अग्न्योः च संनिधानयोरेव एष ऋक् सामशब्दप्रयोग ऋक् सामसंबन्धात् इति निश्चीयते ।
क्षत्तृशब्दःअपि हि कुतश्चित् कारणात् राजानम् उपसर्पन् न निवारयितुं पार्यते ।
ऽइयमेवर्कऽ(छा. 1.6.1) इति च यथा अक्षरन्यासम् ऋच एव पृथिवीत्वम् अवधारयति ।
पृथिव्या हि अक्त्वे अवधार्यमाण इयम् ऋक् एव इत्यक्षरन्यासः स्यात् ।
ऽय एवं विद्वान्साम गायतिऽ (छा. 1.7.7) इति च अङ्गाश्रयमेव विज्ञानम् उपसंहरति न पृथिव्यादि आश्रयम् ।
तथा ऽलोकेषु पञ्चविधं सामोपासीतऽ (छा. 2.2.1) इति यदि अपि सप्तमीनिर्दिष्टा लोकाः तथापि साम्न्येव ते अध्यस्येरन् द्वितीयानिर्देशेन साम्न उपास्यत्व अवगमात् ।
सामनि हि लोकेषु अध्यस्यमानेषु साम लोकात्मन उपासितं भवति ।
अन्यथा पुनः लोकाः सामा आत्मन उपासिताः स्युः ।
एतेन ऽएतद्गायत्रं प्राणेषु प्रोतम्ऽ (छा. 2.11.1) इत्यादि व्याख्यातम् ।
यत्र अपि तुल्यो द्वितीयनिर्देशः - ऽअथ खल्वमुमादित्यं सप्तविधं सामोपासीतऽ (छा. 2.9.1) इति, तत्र अपि ऽसमस्तस्य खलु साम्न उपासनं साधुऽ (छा. 2.8.1) ऽइति च पञ्चविधस्यऽ (छा. 2.7.2 ) ऽअथ सप्तविधस्यऽ (छा. 2.8.1) इति च साम्न एव उपास्यत्व उपक्रमात् तस्मिन् एव आदित्यादि अध्यासः ।
एतस्मात् एव च साम्न उपास्यत्व अवगमात् ऽपृथिवी हिङ्कारःऽ (छा. 2.2.1) इत्यादिनिर्देशविपर्यये अपि हिङ्कारादिषु एव पृथिव्यादि दृष्टिः ।
तस्मात् अनङ्गाश्रया आदित्यादिमतयः अङ्गेषु उद्गीथादिषु क्षिप्येरन् इति सिद्धम्

आदित्यादि ।
पृथिव्यग्न्यन्तरीक्षादित्यद्युसंज्ञेषु लोकेषु हिङ्कारप्रस्तावोद्गीथप्रतीहारनिधनैरंशैः पञ्चांशं, साम, तैरेवादिरिति उपद्रव इति च भक्तिद्वयाधिकैः सप्तांश सामेति भेदः ।
अत विशेषाज्ञानात्संशयः ।
पूर्ववदुत्कर्षनवधारणादनियम इति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षमाह- तत्रेति ।
सिद्धरूपादित्यादिभ्यः कर्मरूपोद्गीथादीनां फलसंनिकर्षेणोत्कर्षाद्ब्रह्मवद्विशेषणत्वे नियम इति दृष्टान्तेन मुख्यं पूर्वपक्षमाह- अथवेति ।
तत्तत्पक्षसिद्धिरेव पूर्वोत्तरपक्षफलं मन्तव्यम् ।
किञ्चानङ्गेष्वेवाङ्गदृष्टिरित्यत्र तेष्वङ्गवाचिपदप्रयोगं लिङ्गमाह- तथाचेयमेवेति ।
तदेतदग्न्याख्यं साम एतस्यां पृथिवीरूपायामृच्यध्यूढमुपरिस्थितमित्यर्थः ।
ऋचि सामवत्पृथिव्यामग्निर्दृश्यते, अतः साम्यात्पृथिव्येवर्गग्निः सामेति ध्यानं विहितं, तत्र यदि ऋक्सामात्मकयोः कर्माङ्गयोः पृथिव्यग्निदृष्ठिः स्यात्, तदा पृथिव्यग्न्योरृक्सामपदप्रयोगो न स्यादित्यत्र दृष्टान्तमाह- क्षत्तरीति ।
अतः प्रयोगान्यथानुपपत्त्य पृथिव्यग्न्योरृसामदृष्टिरित्यर्थः ।
विषयसप्तम्या चैवमेवेत्याह- अपिचेति ।
गायत्रसंज्ञं साम ।
किञ्च पूर्वाधिकरणसिद्धान्तन्यायेनाप्येवमित्याह- प्रथमेति ।
अनङ्गबुद्ध्याङ्गान्युपास्यानीति सिद्धान्तयति- एवमिति ।
उपास्तीनां हि कर्मसमृद्धिः फलं श्रूयते, सा च ताभिरङ्गेषु संस्क्रियमाणेषूपपद्यते, अङ्गानां समृद्ध्यनुकूलप्रकृतकर्मापूर्वजनकत्वादित्यर्थः ।
ननु यत्रोपास्तीनां प्रकृतकर्मापूर्वसंनिकृष्टाङ्गद्वारापेक्षं फलं श्रुतं तत्र फलोपपत्तये ऽङ्गानामुपास्यत्वं भवतु तदनपेक्षलोकादिफलेषु तूपासनेषु कथमुपास्यविवेक इति शङ्कते- भवत्विति ।
यथा स्वतन्त्रपशुफलस्यापि गोदोहनस्य अङ्गद्वारापेक्षयैव फलमिष्टं तद्वल्लोकादिफलेषूपासनेष्वपि कर्मापूर्वाङ्गद्वारैव फलकल्पना युक्ता, कर्माधिकृतस्यैवाङ्गाश्रितोपासनेष्वधिकारात्, अतो ऽङ्गानामेवोपास्यत्वमिति समाधत्ते- तेष्वपीति ।
उत्कर्षानवधारणादनियम इत्युक्तं निरस्यति- फलात्मेति ।
उपक्रमबलाच्चाङ्गमुपास्यमित्याह- अपिचेति ।
रसतमत्वाद्ःइगुणाद्युपसंख्यानमित्यर्थः ।
द्वितीयं पूर्वपक्षं दूषयति- यत्तूक्तमित्यादिना ।
कर्मभूयं कर्मात्मकत्वं प्राप्येत्यर्थः ।
सिद्धादित्याद्यात्मना कर्मणां दृष्टौ कर्मत्वहानिः स्यादित्यत आह- आदित्यादिभावेनेति ।
माणवके ऽग्निदृष्टिवदुद्गीथादिष्वादित्यादिधियां गौणत्वान्न कर्मत्वाभिभावकत्वमित्यङ्गेष्वनङ्गत्वधीरविरुद्धेत्याशयः ।
प्रयोगानुपपत्तिमुक्तां निरस्यति- तदेतदिति ।
लक्षणाबीजं संबन्धमाह- लक्षणा चेति ।
गङ्गायां घोष इत्यत्र संनिकृष्टसंयोगसंबन्धेन तीरलक्षणा, अग्निर्माणवक इत्यत्राग्निनिष्ठशुचित्वादिगुणवत्त्वरूपपरम्परासंबन्धेन लक्षणा दृष्टा, तथा चात्र ऋक्सामयोः पृथिव्याग्निदृष्टिपक्षे ऽपि ऋक्सामपदाभ्यां स्ववाच्यार्थे द्रष्टव्यताख्यपरम्परासंबन्धेन पृथिव्यग्निलक्षणा युक्तेत्यर्थः ।
ननु प्रतीकवाचिपदस्य ध्येये अर्थे लक्षणा न युक्ता, क्षतृपदस्य राजन्यप्रयोगादिति शङ्कते- तत्र यद्यपीति ।
तथापि ऋक्सामसंबन्धात्पृथिव्यग्न्योरेवैतस्यामृच्यध्यूढं सामेति मुख्ययोः पृथगुक्तेस्तदेतस्यामित्यत्रापि तयोर्ग्रहे पुनरुक्तिः स्यात्, अतः प्रतीकाभेददृष्ट्या पृथिव्यग्न्योः प्रतीकसंनिधानात्तयोरेव प्रतीकपदप्रयोगः कृतस्तभेददार्ढ्यायेत्यर्थः ।
तर्हि क्षत्तृशब्दो ऽपि राजनि स्यादित्यत आह- क्षत्रिति ।
स्थितप्रयोगस्य निमित्तं किमपि वाच्यं न तु निमित्तमस्तीति प्रयोग आपाद्य इति भावः ।
क्षत्ता सूतः, तस्य कार्यं रथचर्यादि यदा राजेव करोति तदा क्षत्तृशब्दो राजन्यप्यस्तीत्यक्षरार्थः ।
ऋगादावेव पृथिव्यादिदृष्टिरित्यत्र हेत्वन्तरमाह- इयमिति ।
सप्तम्या लोकानामुपास्यत्वमुक्तं निरस्यति- तथा लोकेष्विति ।
सामात्मना लोकानुपासीतेति द्वितीयासप्तम्योर्भङ्गस्त्वया कार्यस्ततो वरं लोकात्मना सामोपासीतेति सप्तमीमात्रभङ्ग इत्यर्थः ।
एतेनेति एकविभक्तिभङ्गलाघवेन प्राणात्मना गायत्रं सामोपास्यमिति व्याख्यातमित्यर्थः ।
ननु विभक्तिसाम्ये कथं निर्णयस्तत्राह- यत्रापीति ।
ऽसाम्न उपासनं साधुऽइत्युपक्रम्य पृथिवी हिङ्गार इत्यादिना हिङ्गारादिपञ्चावयवस्य साम्न उपासनमुक्त्वा ऽइति तु पञ्चविधस्योपासनम्ऽइत्युपसंहृत्य, अथेति सप्तविधस्य साम्न उपासनं प्रक्रम्य प्रपञ्चितमतः साम्न एवोपास्यत्वमित्यर्थः ।
यदुक्तं प्राथम्यात्पृथिव्यादेरूपास्यत्वमिति, तत्राह- एतस्मादेवेति ।
यद्यपि हिङ्कारोद्देशेन पृथिवीत्वविधेरुद्देश्यस्य प्रथमनिर्देशो वाच्यस्तथाप्युक्तन्यायबलाद्व्यत्ययो ग्राह्य इत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.5.6
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.6.7
6 आसीन अधिकरणम् । सू. 7-10
आसीनः संभवात् । ब्ब्स्_4,1.7 ।
कर्माङ्गसंबद्धेषु तावत् उपासनेषु कर्मतन्त्रत्वात् न आसनादिचिन्ता न अपि सम्यक् दर्शने वस्तुतन्त्रत्वात् विज्ञानस्य ।
इतरेषु तु उपासनेषु किम् अनियमेन तिष्ठन् आसीनः शयानो वा प्रवर्तेत उत नियमेन आसीन एव इति चिन्तयति ।
तत्र मानसत्वात् उपासनस्य अनियमः शरीरस्थितेः इति ।
एवं प्राप्ते ब्रवीति - आसीन एव उपासीत इति ।
कुतः - संभवात् ।
उपासनं नाम समानप्रत्ययप्रवाहकरणं न च तत् गच्छतो धावतो वा संभवति गत्यादीनां चित्तविक्षेपकत्वात् ।
तिष्ठतः अपि देहधारणे व्यापृतं मनो न सूक्ष्मवस्तुनिरीक्षणक्षमं भवति ।
शयानस्य अपि अकस्मात् एव निद्रया अभिभूयेत ।
आसीनस्य तु एवञ्जातीयको भूयान् दोषः सुपरिहर इति संभवति तस्य उपासनम्

आसीनः संभवात् ।
कर्मण उत्थितेनोपविष्टेन वानेकधानुष्ठानदर्शनात्संशयः कर्माङ्गाश्रितोपासनानामासननियमानपेक्षाणामनुष्ठानप्रकार उक्तस्तद्वदङ्गानाश्रितोपासनेष्वप्यनियम इति पूर्वपक्षयति- तत्रेति ।
अत्रासनाभ्यासासिद्धिः, सिद्धान्ते तु मनोदेहयोर्भिन्नत्वे ऽपि देहचाञ्चल्ये मनसो ऽनवस्थानस्य अनुभवसिद्धत्वान्मनोव्यापारेषूपासनेषु देहस्थैर्यार्थमासननियमापेक्षेति फलभेदः ।
तिष्ठत उत्थितस्य

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.6.7
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.6.8
ध्यानाच् च । ब्ब्स्_4,1.8 ।
अपि च ध्यायति अर्थं एष यत् समानप्रत्ययप्रवाहकरणम् ।
ध्यायतिः च प्रशिथिल अङ्गचेष्टेषु प्रतिष्ठितदृष्टिषु एकविषय आक्षिप्तचित्तेषु उपचर्यमाणो दृश्यते ध्यायति बको ध्यायति प्रोषितबन्धुः इति ।
आसीनः च अनायासो भवति ।
तस्मात् अपि आसीनकर्म उपासनम्

किञ्च ध्यातार आसीन एव स्युः ध्यायतिशब्दार्हत्वाद्बकादिवदित्याह- ध्यानाच्चेति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.6.8
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.6.9
अचलत्वं चापेक्ष्य । ब्ब्स्_4,1.9 ।
अपि च ऽध्यायतीव पृथिवीऽ (छा. 7.6.1) इति अत्र पृथिव्यादिषु अचलत्वमेव अपेक्ष्य ध्यायतिवादो भवति तत् च लिङ्गम् उपासनस्य आसीनकर्मत्वे

अत्रैव श्रौतं दृष्टान्तमाह- अचलत्वं चेति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.6.9
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.6.10
स्मरन्ति च । ब्ब्स्_4,1.10 ।
स्मरन्ति अपि च शिष्टा उपासन अङ्गत्वेन आसनम् - ऽशुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनःऽ (गी. 6.11) इत्यादिना ।
अत एव पद्मकादीनाम् आसनविशेषाणाम् उपदेशो योगशास्त्रे

ब्रह्मस्य शारीरस्य चासनस्य स्मरणान्नियम इत्याह- स्मरन्ति चेति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.6.10
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.7.11
7 एकाग्रता अधिकरणम् । सू. 11
यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् । ब्ब्स्_4,1.11 ।
दिक् देशकालेषु संशयः - किम् अस्ति कश्चित् नियमो न अस्ति वा इति ।
प्रायेण वैदिकेषु आरम्भेषु दिगादिनियमदर्शनात् स्यात् इह अपि कश्चित् नियम इति यस्य मतिः तं प्रति आह दिक् देशकालेषु अर्थलक्षण एव नियमः ।
यत्र एव अस्य दिशि देशे काले वा मनसः सोकर्येण एकाग्रता भवति तत्र एव उपासीत प्राचीदिक् पूर्वाह्न प्राचीन प्रवणादिवत् विशेष अश्रावणात् ।
एकाग्रतया इष्टायाः सर्वत्र अविशेषात् ।
ननु विशेषम् अपि केचित् आमनन्ति - ऽसमे शुचौ खर्करावह्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः ।
मनोनुकूले नतु चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत्ऽ (श्वे. 2.10) इति यथा इति ।
उच्यते - सत्यम् अस्ति एवञ्जातीयको नियमः ।
सति तु एतस्मिन् तद्गतेषु विशेषनियम इति सुहृत् भूत्वा आचार्य आचष्टे ।
ऽमनोनुकूलेऽ इति च एषा श्रुतिः यत्र एकाग्रता तत्र एव इति एतत् एव दर्शयति

यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ।
तेष्वेवाङ्गानाश्रितोपासनेषु प्राच्यादिदिशि तीर्थादिदेशे प्रदोषादिकाले नियमो ऽस्ति न वेत्युभयथासंभवात्संशयः ।
एकविषयत्वं संगतिरूपास्तीनां विहितत्वाद्यागादिवदस्ति दिगादिनियम इति पूर्वपक्षः ।
अत्र दिगादिष्वादरः फलं सिद्धान्ते त्वनादरः ।
ध्येये चित्तैकाग्र्यस्य प्राधान्यात्प्रधानाक्षिप्तदेशादिग्रहणस्योचितत्वादिविवेकः ।
अर्थलक्षण एवेति ।
ऐकाग्र्यफललिङ्गक एवेत्यर्थः ।
प्राचीनप्रवणे प्राग्देशे निम्नस्थाने वैश्वदेवं कुर्यादितिवदत्र दिगादिविशेषो न श्रूयते अतो ऽनुमानमप्रयोजकमिति भावः ।
विशेषाश्रवणमसिद्धमिति शङ्कते- ननु विशेषमपीति ।
शर्कराः सूक्ष्मपाषाणाः ।
जलाश्रयवर्जनं शीतनिवृत्त्यर्थम् ।
चक्षुःपीडनो मशकः ।
वाचनिकं समदेशादिनियममङ्गीकृत्य चित्तैकाग्र्यविरुद्धेषु देशादिगतेषु प्राचीनप्रवणत्वादिष्वनादर इति सुहृद्भावेन सूत्रकृदुपदिशति ।
देशाद्याग्रहे चित्तविक्षेपात्समाधिभङ्गः स्यात्स माभूदिति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.7.11
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.8.12
8 आप्रायण अधिकरणम् । सू. 12
आ प्रयाणात् तत्रापि हि दृष्टम् । ब्ब्स्_4,1.12 ।
आवृत्तिः सर्व उपासनेषु आदर्तव्य इति स्थितम् आद्ये अधिकरणे ।
तत्र यानि तावत् सम्यक् दर्शनार्थानि उपासनानि तानि अवघातादिवत् कार्यपर्यवसानानि इति ज्ञातमेव एषाम् आवृत्तिपरिमाणम् ।
न हि सम्यक् दर्शने कार्ये निष्पन्ने यत्नान्तरं किञ्चित् शासितुं शक्यम् ।
अनियोज्यब्रह्मात्मत्वप्रतिपत्तेः शास्त्रस्य अविषयत्वात् ।
यानि पुनः अभ्युदयफलानि तेषु एषा चिन्ता किं कियन्तञ्चित् कालं प्रत्ययम् आवर्त्य उपरमेत् उत यावज्जीवम् आवर्तयेत् इति ।
किं तावत् प्राप्तम् ।
कियन्तञ्चित् कालं प्रत्ययम् अभ्यस्य उत्सृजेत् आवृत्तिविशिष्टस्य उपासनशब्दार्थस्य कृतत्वात् इति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः - आप्रायणात् एव आवर्तयेत् प्रत्ययम् ।
अन्त्यप्रत्ययवशात् अदृष्टफलप्राप्तेः ।
कर्माणि अपि हि जन्मान्तर उपभोग्यं फलम् आरभमाणानि तत् अनुरूपं भावनाविज्ञानं प्रायणकाल आक्षिपन्ति, ऽसविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्ववक्रामतिऽ ऽयच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति, प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना यथासंकल्पितं लोकं नयतिऽ इति च एवमादिश्रुतिभ्यः ।
तृणजलूकानिदर्शनात् च ।
प्रत्ययाः तु एते स्वरूप अनुवृत्तिं मुक्त्वा किम् अन्यत् प्रायणकालभावि भावनाविज्ञानम् अपेक्षेरन् ।
तस्मात् ये प्रतिपत्तव्यफलभावनात्मकाः प्रत्ययः तेषु अप्रायणात् आवृत्तिः ।
तथा च श्रुतिः -ऽस यावत्क्रतुरयमस्माल्लोकात्प्रैतिऽ इति प्रायणकाले अपि प्रत्यय अनुवृत्तिं दर्शयति ।
स्मृतिः अपि - ऽयं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितःऽ (गी. 8.6) इति ऽप्रयाणकाले मनसाचलेनऽ (गी. 8.10) इति च ।
ऽसो ऽन्तवेलायामेतत्त्रयं प्रतिपद्येतऽ इति च मरणवेलायाम् अपि कर्तव्यशेषं श्रावयति

आप्रायणात् ।
व्यवहितेनास्य संबन्धमाह- आवृत्तिरिति ।
अनियोज्ये ब्रह्मण्यात्मत्वप्रतिपत्तिर्यस्य तस्य विदुष इत्यर्थः ।
अहङ्ग्रहोपासनेष्वनुष्ठानस्योभयथादृष्टेः संशयमाह- यानि पुनरिति ।
यथा दिगादिनियमस्याविधेरनादरस्तद्वदामरणमुपास्यावृत्तेरविधानादिनियम्ःअ इति पूर्वपक्षः ।
मरणपर्यन्तमावृत्तिरिति सिद्धान्तयति- एवमिति ।
उपास्तीनां कर्मणां चान्त्यकाले प्राप्तव्यफलस्फूर्तिद्वारा फलहेतुत्वे मानमाह- सविज्ञान इति ।
भावनामयं विज्ञानं फलस्फुरणं तेन सहितः सविज्ञानो विज्ञानस्फुरितफलं विज्ञानमित्यर्थः ।
यस्मिंल्लोके चित्तं संकल्पो ऽस्येति यच्चित्तस्तेन संकल्पितेन लोकेन सह फलस्फूर्त्यनन्तरं मनः प्राणे लीयते इति यावत् ।
तेज उदानः ।
आत्मा जीवः ।
जलौकादृष्टान्तश्रुतेश्च भाविफलस्फूर्तिरस्तीत्यर्थः ।
अस्त्विदमन्त्यफलं विज्ञानं कर्मणमिवादृष्टद्वारोपास्तीनां ततः कुत आमरणमावृत्तिरित्यत आह- प्रत्ययास्त्विति ।
उपास्तिप्रत्ययानां धारावाहिकतया स्वरूपानिवृत्तिरेवान्त्यं विज्ञानं, नत्वदृष्टद्वारकमन्यदपेक्षितं सर्वभावानामेव स्वसामानजातीयद्वारानपेक्षतया प्रत्ययानां प्रत्ययान्तरपेक्षायोगात्, कर्मणां तु दृष्टद्वारान्त्यधीफलत्वानुपपत्तेः अदृष्टद्वारकल्पनेति भावः ।
क्रतुर्ध्यानम् ।
उपासक एतन्त्रयम् ऽअक्षितमसिऽ, ऽअच्युतमसिऽ, ऽप्राणसंशितमसिऽइति मन्त्रत्रयं मरणकाले ऽपि स्मरेदित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.8.12
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.9.13
9 तत् अधिगम अधिकरणम् । सू. 13
तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोर् अश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् । ब्ब्स्_4,1.13 ।
गतः तृतीयशेषः ।
अथ इदानीं ब्रह्मविद्याफलं प्रति चिन्ता प्रतायते ।
ब्रह्म अधिगमे सति तत् विपरीतफलं दुरितं क्षीयते न क्षीयते वा इति संशयः ।
किं तावत् प्राप्तम् ।
फलार्थत्वात् कर्मणः फलम् अदत्वा न संभाव्यते क्षयः ।
फलदायिनी हि अस्य शक्तिः श्रुत्या समधिगता ।
यदि तदन्तरेण एव फल उपभोगम् अपवृज्येत श्रुतिः कदर्थिता स्यात् ।
स्मरन्ति च ऽनहि कर्म क्षीयतेऽ इति ।
ननु एवं सति प्रायश्चित्त उपदेशःअनर्थकः प्राप्नोति ।
न एष दोषः ।
प्रायश्चित्तानां नैमित्तिकत्व उपपत्तेः गृहदाह इष्ट्यादिवत् ।
अपि च प्रायश्चित्तानां दोषसंयोगेन विदानात् भवेत् अपि दोषक्षपणार्थता न तु एवं ब्रह्मविद्यायां विधानम् अस्ति ।
ननु अनभ्युपगम्यमाने ब्रह्मविदः कर्मक्षये तत्फलस्य अवश्यं भोक्तव्यतावात् अनिर्मोक्षः स्यात् ।
न इति उच्यते ।
देशकालनिमित्तापेक्षो मोक्षः कर्मफलवत् भविष्यति ।
तस्मात् न ब्रह्म अधिगमे दुरितनिवृत्तिः इति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः- तत् अधिगमे ब्रह्म अधिगमे सति उत्तरपूर्वयोः अघयोः अश्लेषविनाशौ भवतः उत्तरस्य अश्लेषः पूर्वस्य विनाशः ।
कस्मात् ।
तत् व्यपदेशात् ।
तथा हि ब्रह्मविद्या प्रक्रियायां संभाव्यमानसंबन्धस्य आगामिनो दुरितस्य अनभिसंबन्धं विदुषो व्यपदिशति - ऽयथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यतेऽ (छा.4.14.3) इति ।
तथा विनाशम् अपि पूर्व उचितस्य दुरितस्य व्यपदिशति - ऽतद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्तेऽ (छा. 5.24.3) इति ।
अयम् अपरः कर्मक्षयव्यपदेशो भवति - ऽभिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरेऽ (मु. 2.2.8) इति ।
यत् उक्तम् अनुपभुक्तफलस्य कर्मणः क्षयकल्पनायां शास्त्रं कदर्थितं स्यात् इति ।
न एष दोषः ।
न हि वयं कर्मणः फलदायिनीं शक्तिम् अवजानीमहे, विद्यत एव सा, सा तु विद्यादिना कारणान्तरेण प्रतिबध्यत इति वदामः ।
शक्तिसद्भावमात्रे च शास्त्रं व्याप्रियते न प्रतिबन्ध अप्रतिबन्धयोः अपि ।
न हि कर्म क्षीयत इति एतत् अपि स्मरणम् औत्सर्गिकं न भोगात् ऋते कर्म क्षीयत तदर्थत्वात् इति ।
इष्यत एव तु प्रायश्चित्तादिना तस्य क्षयः ऽसर्वं पाप्मानं तरतिऽ ऽतरति ब्रह्महत्यां यो ऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेव वदऽ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ।
यत् तु उक्तं नैमित्तिकानि प्रायश्चित्तानि भविष्यन्ति इति ।
तत् असत् ।
दोषसंयोगेन चोद्यमानानाम् एषां दोषनिर्घातफलसंभवे फलान्तरकल्पना अनुपपत्तेः ।
यत्पुनः एतत् उक्तं न प्रायश्चित्तवत् दोषक्षय उद्देशेन विद्याविदानम् अस्ति इति ।
अत्र ब्रूमः - सगुणासु तावत् विद्यासु विद्यत एव विधानम् ।
तासु च वाक्यशेष ऐश्वर्यप्राप्तिः पापनिवृत्तिः च विद्यावत उच्यते ।
तयोः च अविवक्षाकारणं न अस्ति इति अतः पाप्मप्रहाणपूर्वक ऐश्वर्यप्राप्तिः तासां फलम् इति निश्चीयते ।
निर्गुणायां तु विद्यायां यदि अपि विधानं न अस्ति तथा अपि अकर्तृ आत्मत्वबोधात् कर्मप्रदाहसिद्धिः ।
अश्लेष इति च आगामिषु कर्मसु कर्तृत्वमेव न प्रतिपद्यते ब्रह्मवित् इति दर्शयति ।
अतिक्रान्तेषु तु यदि अपि मिथ्याज्ञानात् कर्तृत्वं प्रतिपेद इव तथा अपि विद्यासामर्थ्यात् मिथ्याज्ञाननिवृत्तेः तानि अपि प्रविलीयन्त इति आह विनाश इति ।
पूर्वसिद्धकर्तृत्व भोक्तृत्व विपरीतं हि त्रिषु अपि कालेषु अकर्तृत्व अभोक्तृत्वस्वरूपं ब्रह्म अहम् अस्मि न इतः पूर्वम् अपि कर्ता भोक्ता वा अहम् आसं न इदानीं न अपि भविष्यत्काल इति ब्रह्मवित् अवगच्छति ।
एवम् एव च मोक्ष उपपद्यते ।
अन्यथा हि अनादिकालप्रवृत्तानां कर्माणां क्षयाभावे मोक्ष अभावः स्यात् ।
न च देशकालनिमित्तापेक्षो मोक्षः कर्मफलवत् भवितुम् अर्हति ।
अनित्यत्व प्रसङ्गात् ।
परोक्षत्व अनुपपत्तेः च ज्ञानफलम् ।
तस्मात् ब्रह्म अधिगमे दुरितक्षय इति स्थिरम्

यथोपासकानां यावज्जीवं कर्तव्यमस्ति न तथात्मविदामिति कर्मक्षयलक्षणां जीवन्मुक्तिमाह- तदधिगम इति ।
ज्ञानसाधनेषु फलाधिक्यार्थं फलाध्याये ऽपि साधनविचारः कृतः, संप्रति फलाध्यायस्था फलचिन्ता क्रियत इत्याह- गत इति ।
कर्मणां फलान्तत्वशास्त्राज्ज्ञाननाश्यत्वशास्त्राच्च संशयः, पूर्वपक्षे ज्ञानिनो ऽपि संचितपापभोगानन्तरं मुक्तिः, सिद्धान्ते तु ज्ञानसमकालं पापनाशाज्जीवन्मुक्तिरिति फलम् ।
न हिंस्यादित्यादिनिषेधश्रुत्या दुरितादृष्टस्य दुःखदायिनी शक्तिरधिगता ।
ऽनाभुक्तं क्षीयते कर्मऽइति च स्मरन्ति ।
अतः फलान्तमेव पापं न मध्ये नश्यतीति पूर्वपक्षः ।
ननु तर्हि तन्नाशार्थं प्रायश्चित्तविधिर्न स्यादिति चेत् ।
न ।
यथा आहिताग्नेर्गृहदाहे निमित्ते सति ऽअग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्ऽइति इष्टिविधिस्तद्वद्दोषे निमित्तमात्रे सति प्रायश्चित्तविधेर्देषनाशार्थत्वासिद्धेः ।
ननु विषम उपन्यासः, युक्तं गृहदाहस्य सिद्धत्वादयोग्यत्वाच्चाफलतया निमित्तमात्रत्वं दोषवान्प्रायश्चित्तं कुर्यादित्यत्र तु मलिनः स्नायादितिवद्दोषपदस्य निवृत्तिद्वारा फलपरत्वसंभवात् ऽतरति ब्रह्महत्यां यो ऽश्वमेधेन यजतेऽइति प्रायश्चित्तात्पापनिवृत्तिश्रुतेश्चायुक्तं प्रायश्चित्तस्य नैमित्तिकत्वमित्यत आह- अपिचेति ।
ज्ञानस्य दोषनाशार्थतया विधानं नास्ति ऽक्षीयन्ते चास्य कर्माणिऽइत्यादेर्ज्ञानस्तावकमात्रत्वादित्यर्थः ।
कर्मभोगानन्तरं देशकालान्तरे मोक्षो भविष्यति शास्त्रप्रामाण्यादित्याह- नेत्युच्यत इति ।
ज्ञानात्कर्मक्षयस्यापूर्वत्वान्मानान्तरविरुद्धत्वाच्च तत्परानेकवाक्यानां स्तावकत्वायोगात्तस्यास्तित्वमिति सिद्धान्तयति- एवमित्यादिना ।
पापक्रियातो ऽपूर्वानुत्पत्तिरश्लेषः ।
सगुणब्रह्मविद्यायां व्यपदेशमुक्त्वा निर्गुणायां तमाह- अयमपर इति ।
परोक्तं दूषयति- यदुक्तमित्यादिना ।
विधिनिषेधशास्त्रं ऽनाभुक्तं क्षीयतेऽइत्यादि, स्मृतिश्च कर्मणः फलशक्तौ प्रमाणमतः शक्तस्यापि कुतश्चिन्नाशाङ्गीकारेण शास्त्रविरोध इत्यर्थः ।
तत्त्वज्ञानमात्मन्यशेषदुरितनाशकं तन्मूलध्यासबाधकत्वात्स्वप्नदुरितमूलकर्तृत्वाध्यासबाधकजाग्रद्बोध्ःअवदित्याह- तथाप्यकर्त्रात्मबोधादिति ।
श्रुतार्थमेव युक्त्या द्रढयति- अश्लेष इति चेति ।
मूलाध्यासानुत्पत्तेः पापस्याश्लेषः, तन्नाशात्तद्विनाश इत्यर्थः ।
अध्यासाभावे विद्वदनुभवमाह- पूर्वेति ।
मोक्षशास्त्रबलाच्च ज्ञानात्कर्मक्षयसिद्धिरित्याह- एवमेवेति ।
ज्ञानात्कर्मक्षये सत्येवेत्यर्थः ।
मोक्षस्य कर्मफलसाम्यमुक्तं निरस्यति- नचेति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.9.13
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.10.14
10 इतर असंश्लेष अधिकरणम् । सू. 14
इतरस्याप्य् एवम् असंश्लेषः पाते तु । ब्ब्स्_4,1.14 ।
पूर्वस्मिन् अधिकरणे बन्धहेतोः अघस्य स्वाभाविकस्य अश्लेषविनाशौ ज्ञाननिमित्तौ शास्त्रव्यपदेशात् निरूपितौ ।
धर्मस्य पुनः शास्त्रीयत्वात् शास्त्रीयेण ज्ञानेन अविरोध इति आशङ्क्य तत् निराकरणाय पूर्व अधिकरणन्याय अतिदेशः क्रियते ।
इतरस्य अपि पुण्यस्य कर्मण एवम् अघवत् असंश्लेषो विनाशः च ज्ञानवतो भवतः ।
कुतः - तस्य अपि स्वफलहेतुत्वेन ज्ञानफलप्रतिबन्धित्वप्रसङ्गात् ।
ऽउभे उ हैवैष एते तरतिऽ (बृ. 4.4.22) इत्यादिश्रुतिषु च दुष्कृतवत् सुकृतस्य अपि प्रणाशव्यपदेशात् ।
अकर्तृ आत्मत्वबोधनिमित्तस्य च कर्मक्षयस्य सुकृतदुष्कृतयोः तुल्यत्वात् ऽक्षीयन्ते चास्य कर्माणिऽ (मु. 2.2.8) इति च अविशेषश्रुतेः ।
यत्र अपि केवल एव पाप्मशब्दो दृश्यते तत्र अपि तेन एव पुण्यम् अपि अकलितम् इति द्रष्टव्यम् ।
ज्ञानफल अपेक्षया निकृष्टफलत्वात् ।
अस्ति च श्रुतौ पुण्ये अपि पाप्मशब्दः ऽनैनं सेतुमहोरात्रे तरतःऽ (छा. 8.4.1) इति अत्र सह दुष्कृतेन सकृतमपि अनुक्रम्य सर्वे पाप्मानः अतो निवर्तन्त इति अविशेषेण एव प्रकृते पुण्ये पाप्मशब्दप्रयोगात् ।
पाते तु इति तु शब्दः अवधारणार्थः ।
एवं धर्म अधर्मयोः बन्धहेत्वोः विद्यासामर्थ्यात् अश्लेषविनाशसिद्धेः अवश्यंभाविनी विदुषः शरीरपाते मुक्तिः इति अवधारयति

इतरस्यापि-तु ।
अतिदेशत्वान्न संगत्याद्यपेक्षा ।
ज्ञानात्पुण्यं क्षीयते न वेति पूर्ववत्संदेहे ज्ञानं तु न पुण्यनाशकं शास्त्रीयत्वात्पुण्यवदित्यधिकाशङ्कामुक्त्वातिदेशं व्याचष्टे- धर्मस्येत्यादिना ।
ज्ञानं पुण्यनाशकं समूलविद्याघातित्वादिति न्यायोपेतागमबाधितमनुमानमिति भावः ।
ननु क्षीयन्ते चेत्यविशेषश्रुतिः पापविषया सर्वं पाप्मानं तरतीति विशेषश्रुतेरित्यत आह- यत्रापि केवल इति ।
पापपुण्यक्षयपराधिकरणद्वयस्य फलमाह- पाते त्विति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.10.14
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.11.15
11 अनारब्ध अधिकरणम् । सू. 15
अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः । ब्ब्स्_4,1.15 ।
पूर्वयोः अधिकरणयोः ज्ञाननिमित्तः सुकृतदुष्कृतयोः विनाशः अवधारितः स किम् अविशेषेण आरब्धकार्ययोः अनारब्धकार्ययोः च भवति उत विशेषेण अनारब्धकार्ययोः एव इति विचार्यते ।
ऽतत्र उभे उ हैवैष एते तरतिऽ (बृ. 4.4.22) इति एवमादिश्रुतिषु अविशेषश्रवणात् अविशेषेण एव क्षय इति ।
एवं प्राप्ते प्रत्याह - अनारब्धकार्ये एव तु इति ।
अप्रवृत्तफले एव पूर्वे जन्मान्तरसंचिते अस्मिन् अपि च जन्मनि प्राक् ज्ञान उत्पत्तेः संचिते सुकृतदुष्कृते ज्ञान अधिगमात् क्षीयेते न तु आरब्धकार्ये सामिभुक्तफले याभ्याम् एतत् ब्रह्मज्ञान आयतनं जन्म निर्मितम् ।
कुत एतत् - ऽतस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये ऽथ संपत्स्येऽ (छा. 6.14.2) इति शरीरपातौ अधिकरणात् क्षेमप्राप्तेः ।
इतरथा हि ज्ञानात् अशेषकर्मक्षये सति स्थितिहेतु अभावात् ज्ञानप्राप्ति अनन्तरमेव क्षेमम्श्नु अवीत, तत्र शरीरपातप्रतीक्षां न आचक्षीत ।
ननु वस्तुबलेन एव अयम् अकर्तृ आत्मावबोधः कर्माणि क्षपयन् कथं कानिचित् क्षपयेत् कानिचित् च उपेक्षेत ।
न हि समाने अग्निबीजसंपर्के केषाञ्चित् बीजशक्तिः क्षीयते केषाञ्चित् न क्षीयत इति शक्यम् अङ्गीकर्तुम् इति ।
उच्यते - न तावत् अनाश्रित्य आरब्धकार्यं कर्माशयं ज्ञान उत्पत्तिः उपपद्यते ।
आश्रिते च तस्मिन् कुलालचक्रवत् प्रवृत्तवेगस्य अन्तराले प्रतिबन्ध असंभवात् भवति वेगक्षयप्रतिपालनम् ।
अकर्तृ आत्मबोधः अपि हि मिथ्याज्ञानबाधनेन कर्माणि उच्छिनत्ति ।
बाधितम् अपि तु मिथ्याज्ञानं द्विचन्द्रज्ञानवत् संस्कारवशात् कञ्चित्कालम् अनुवर्तत एव ।
अपि च न एव अत्र विवदितव्यं ब्रह्मविदा कञ्चित्कालं शरीरं ध्रियते न वा ध्रियत इति ।
कथं हि एकस्य स्वहृदयप्रत्ययं ब्रह्मवेदनं देहधारणं च अपरेण प्रतिक्षेप्तुं शक्येत ।
श्रुतिस्मृतिषु च स्थितप्रज्ञलक्षणनिर्देशेन एतदेव निरुच्यते ।
तस्मात् अनारब्धकार्ययोः एव सुकृतदुष्कृतयोः विद्यासामर्थ्यात् क्षय इति निर्णयः

अनारब्धकार्ये एव तु ।
उक्तकर्मक्षयं विषयीकृत्य क्षीयन्ते चेत्यविशेषश्रुतेस्तस्य तावदेव चिरमिति श्रुतेश्च संशयमाह- पूर्वयोरिति ।
जीवन्मुक्त्यसिद्धिस्तत्सिद्धिश्चेत्युभयत्र फलम् ।
पूर्वसिद्धान्तन्यायेन पूर्वपक्षप्राप्तौ उक्तोत्सर्गतः कर्मक्षतिः प्रारब्धान्यकर्मविषयेत्यपवादं सिद्धान्यति- एवमिति ।
सामिशब्दोर्ऽधवाचकः ।
प्रारब्धाद्यावन्न विमुच्यते तावानेव विलम्बस्तन्मोक्षे ब्रह्म संपद्यत इति श्रुत्यर्थः ।
देहपातावधिलिङ्गात्तत्त्वविदां याज्ञवल्क्यादीनां देहधारणश्रुतिस्मृतिलिङ्गाच्च प्रारब्धकर्मणस्तत्त्वज्ञानं प्रति हेतुत्वेनोपजीव्यत्वाच्च प्राबल्यसिद्धेस्तत्प्रतिबद्धं तत्त्वज्ञानं तत्सिद्ध्यर्थमविद्यांशं विक्षेपशक्त्याख्यं विहायावरकाविद्यांशं नाशयतीत्याह- उच्यते-न-तावदिति ।
विक्षेपकाविद्यालेश एव तत्संस्कारः ।
शिष्यान्प्रति जीवन्मुक्तौ स्वानुभवमाह- अपिच नैवेति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.11.15
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.12.16
12 अग्निहोत्रादि अधिकरणम् । सू. 16-17
अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् । ब्ब्स्_4,1.16 ।
पुण्यस्य अपि अश्लेषविनाशयोः अघन्यायः अतिदिष्टः सः अतिदेशः सर्वपुण्यविषय इति आशङ्क्य प्रतिवक्ति - अग्निहोत्रादि तु इति ।
तु शब्द आशङ्काम् उपनुदति ।
यत् नित्यं कर्म वैदिकम् अग्निहोत्रादि तत् तत् कार्याय एव भवति, ज्ञानस्य यत्कार्यं तदेव अस्य अपि कार्यम् इत्यर्थः ।
कुतः - ऽतमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेनऽ (बृ. 4.4.22) इत्यादिदर्शनात् ।
ननु ज्ञानकर्मणोः विलक्षणकार्यत्वात् कार्य एकत्व अनुपपत्तिः ।
न एष दोषः ।
ज्वरमरणकार्ययोः अपि दधिविषयोः गुडमन्त्रसंयुक्तयोः तृप्तिपुष्टिकार्यदर्शनात् ।
तद्वत् कर्मणः अपि ज्ञानसंयुक्तस्य मोक्षकार्य उपपत्तेः ।
ननु अनारभ्यो मोक्षः कथम् अस्य कर्मकार्यत्वम् उच्यते ।
न एष दोषः ।
आरात् उपकारकत्वात् कर्मणः ।
ज्ञानस्य एव हि प्रापकं सत्कर्म प्राणाड्या मोक्षकारणम् इति उपचर्यते ।
अत एव च अतिक्रान्तविषयम् एतत् कार्य एकत्व अभिधानम् ।
न हि ब्रह्मविद आगामि अग्निहोत्रादि संभवति ।
अनियोज्यब्रह्मात्मत्व प्रतिपत्तेः शास्त्रस्य अविषयत्वात् ।
सगुणासु तु विद्यासु कर्तृत्व अनतिवृत्तेः संभवति आगामि अपि अग्निहोत्रादि ।
तस्य अपि निरभिसंधिनः कार्यान्तर अभावात् विद्यासंगति उपपत्तिः

अग्निहोत्रादि तु ।
नित्यं नैमित्तिकं कर्म ज्ञानान्नश्यति न वेति संदेहे उभे पुण्यपापे तरतीत्यविशेषश्रुतेर्नश्यतीत्याशङ्क्योत्तरस्यापीत्युक्तातिदेशस्य नित्याद्यतिरिक्तकाम्यपुण्यविषयत्वेनात्रापवादं सिद्धान्तयति- पुण्यस्येत्यादिना ।
अत्र पूर्वपक्षे ज्ञानार्थं नित्याद्यनुष्ठानासिद्धिः पङ्कक्षालनन्यायात्, सिद्धान्ते तु ज्ञानेत्पत्त्यर्थत्वात्तत्सिद्धिरिति विवेकः ।
अत्र भाष्ये ज्ञानकर्मणोः साक्षादेककार्यत्वं परमतेनोक्त्वा साक्षात्पारम्पर्याभ्यां मोक्षहेतुत्वं स्वमतमुक्तमिति मन्तव्यम् ।
अत एवेति ज्ञानादूर्ध्वं कर्माभावात्पूर्वकर्मविषयमित्यर्थः ।
निर्गुणविद्यायाः कर्मसाहित्यं तृप्तिं प्रति भोजनस्य लाङ्गलेनेव दर्शितं, संप्रति सगुणविद्यापरत्वेन सूत्रस्याञ्जस्यमाह- सगुणास्विति

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.12.16
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.12.17
किंविषयं पुनः इदम् अश्लेषविनाश वचनं किंविषयं वा अदो विनियोगवचनम् एकेषां शाखिनाम् ऽतस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्ऽ इति ।
अत उत्तरं पठति -
अतो ऽन्यापि ह्य् एकेषाम् उभयोः । ब्ब्स्_4,1.17 ।
अतः अग्निहोत्रादेः नित्यात्कर्मणः अन्यापि हि अस्ति साधुकृत्या या फलम् अभिसंधाय क्रियते तस्या एष विनियोग उक्त एकेषां शाखिनाम् ऽसुहृदः साधुकृत्यामुपयन्तिऽ इति ।
तस्या एव च इदम् अघवत् अश्लेषविनाशनिरूपणम् इतरस्य अपि एवम् अश्लेष इति ।
तथा जातीयकस्य काम्यस्य कर्मणो विद्यां प्रति अनुपकारकत्वे संप्रतिपत्तिः उभयोः अपि जैमिनिबादरायणयोः आचार्ययोः

उत्तरसूत्रार्थं गृह्णाति- किमित्यादिना ।
यत्प्रारब्धादन्यत्काम्यं पुण्यं पापं च तदेव विद्वत्सुहृद्द्विषतोः स्वसमानजातीयं कर्म जनयति स्वयं च ज्ञानान्नश्यतीति भावः

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.12.17
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.13.18
13 विद्याज्ञानसाधन अधिकरणम् । सू. 18
यद् एव विद्ययेति हि । ब्ब्स्_4,1.18 ।
समधिगतम् एतत् अनन्तर अधिकरणे नित्यम् अग्निहोत्रादिकं कर्म मुमुक्षुणा मोक्षप्रयोजन उद्देशेन कृतम् उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वद्वारेण सत्त्वशुद्धिकारणतां प्रतिपद्यमानं मोक्षप्रयोजनब्रह्म अधिगमनिमित्तत्वेन ब्रह्मविद्यया सह एककार्यं भवति इति ।
तत्र अग्निहोत्रादि कर्माङ्गव्यपाश्रयविद्यासंयुक्तं केवलं च अस्ति ।
ऽय एवं विद्वानयजतिऽ ऽय एवं विद्वाञ्जुहोतिऽ ऽय एवं विद्वाञ्छंसतिऽ ऽय एवं विद्वान्गायतिऽ ऽतस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्विति नानेवं विदंऽ (छा. 4.17.10) ऽतेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेदऽ (छा. 1.1.10) इत्यादिवचनेभ्यो विद्यासंयुक्तम् अस्ति केवलम् अपि अस्ति ।
तत्र इदं विचार्यते - किं विद्यासंयुक्तमेव अग्निहोत्रादिकं कर्म मुमुक्षोः विद्याहेतुत्वेन तया सह एककार्यत्वं प्रतिपद्यते न केवलम् उत विद्यासंयुक्तं केवलं च अविशेषेण इति ।
कुतः संशयः - ऽतमेतमात्मानं यज्ञेन विविदिषन्तिऽ इति यज्ञादीनाम्वि अशेषेण आत्मवेदनाङ्गत्वेन श्रवणात् ।
विद्यासंयुक्तस्य च अग्निहोत्रादीनाम् अविशेषत्व अवगमात् ।
किं तावत् प्राप्तं विद्यासंयुक्तम् एव कर्माग्निहोत्रादि आत्मविद्याशेषत्वं प्रतिपद्यते न विद्याहीनम् ।
विद्या उपेतस्य विशिष्टत्व अवगमात् विद्याविहीनात् ।
ऽयदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवंविद्वान्ऽ इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
ऽबुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसिऽ (गी. 2.39) ऽदूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जयऽ (गी. 2.49)
इत्यादिस्मृतिभ्य- च इति ।
एवं प्राप्ते प्रतिपद्यते - यदेव विद्यया इति हि ।
सत्यम् एतत् ।
विद्यासंयुक्तं कर्माग्निहोत्रादिकं विद्याविहीनात् कर्मणः अग्निहोत्रात् विशिष्टं विद्वानिव ब्राह्मणो विद्याविहीनात् ब्राह्मणात् ।
तथा अपि न अत्यन्तम् अनपेक्षं विद्याविहीनं कर्माग्निहोत्रादिकम् ।
कस्मात् - ऽतमेतमात्मानं यज्ञेन विविदिषन्तिऽ इति अविशेषेण अग्निहोत्रादेः विद्याहेतुत्वेन श्रुतत्वात् ।
ननु विद्यासंयुक्तस्य अग्निहोत्रादेः विद्याविहीनात् विशिष्टत्व अवगमात् विद्याविहीनम् अग्निहोत्रादि आत्मविद्याहेतुत्वेन अनपेक्षमेव इति युक्तम् ।
न एतत् एवम् ।
विद्यासहायस्य अग्निहोत्रादेः विद्यानिमित्तेन सामर्थ्य अतिशयेन योगात् आत्मज्ञानं प्रति कश्चित् कारण अतिशयो भविष्यति न तथा विद्याविहीनस्य इति युक्तं कल्पयितुम् ।
नतु ऽयज्ञेन विविदिषन्तिऽ इति अत्र अविशेषेण आत्मज्ञानाङ्गत्वेन श्रुतस्य अग्निहोत्रादेः अनङ्गत्वं शक्यम् अभ्युपगन्तुम् ।
तथा हि श्रुतिः - ऽयदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतिऽ (छा. 1.1.10) इति विद्यासंयुक्तस्य कर्मणः अग्निहोत्रादेः वीर्यवत्तरत्व अभिधानेन स्वकार्यं प्रति कञ्चित् अतिशयं ब्रुवाणा विद्याविहीनस्य तस्य एव तत् प्रयोजनं प्रति वीर्यवत्त्वं दर्शयति ।
कर्मण- च वीर्यवत्त्वं तत् यत् स्वप्रयोजनसाधनप्रसहत्वम् ।
तस्मात् विद्यासंयुक्तं नित्यम् अग्निहोत्रादि विद्याविहीनं च उभयम् अपि मुमुक्षुणा मोक्षप्रयोजन उद्देशेन इह जन्मनि जन्मान्तरे च प्राक् ज्ञान उत्पत्तेः कृतं यत् तत् यथासामर्थ्यं ब्रह्म अधिगमप्रतिबन्धकारण उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वद्वारेण ब्रह्म अधिगमकारणत्वं प्रतिपद्यमानं श्रवण मनन श्रद्धा तात्पर्यादि अन्तरङ्गकारणापेक्षं ब्रह्मविद्यया सह एककार्यं भवति इति स्थितम्

यदेव विद्ययेति हि ।
उक्तनित्यादिकं विषयमुपजीव्य सबीजं संशयमुक्त्वा पूर्वपक्षमाह- विद्यासंयुक्तमेवेति ।
अत्र पूर्वपक्षे कर्माङ्गोपास्तिहीनकर्मणो ज्ञानार्थत्वासिद्धिः, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति भेदः ।
भवतु विद्याविशिष्टस्य कर्मणो ज्ञानं प्रति शीघ्रकारित्वाख्यः कश्चिदतिशयो विद्यासामर्थ्यात् ।
नैतावता केवलस्य वैयर्थ्यं विविदिषाश्रुतिविरोधात् ।
नच तत्र श्रुतौ यज्ञादिशब्दानां विद्योपेतकर्मपरतया संकोचो युक्तः ।
हि यतः ।
ऽयदेव विद्ययाऽइति श्रुतिः केवलस्यापि वीर्यवत्त्वं गमयतीति सिद्धान्तग्रन्थार्थः

एन्द् ब्स्चोम्_4,1.13.18
स्तर्त् ब्स्चोम्_4,1.14.19
14 इतरक्षपण अधिकरणम् । सू. 19
भोगेन त्व् इतरे क्षपयित्वाथ संपद्यते । ब्ब्स्_4,1.19 ।
अनारब्धकार्ययोः पुण्यपापयोः विद्यासामर्थ्यात् क्षय उक्तः इतरे तु आरब्धकार्ये पुण्यपापे उपभोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म संपद्यते ऽतस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये ऽथ संपत्स्येऽ (छान्दो. 6.14.2) इति ऽब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येतिऽ इति च एवमादिश्रुतिभ्यः ।
ननु सति अपि सम्यक् दर्शने यथा प्राक् देहपातात् भेददर्शनं द्विचन्द्रदर्शनन्यायेन अनुवृत्तमेवं पश्चात् अपि अनुवर्तेत ।
न ।
निमित्त अभावात् ।
उपभोगशेषक्षपणं हि तत्र अनुवृत्तिनिमित्तं न च तादृशमात्र किञ्चित् अस्ति ।
ननु अपरः कर्माशयोः अभिनवम् उपभोग्म् आरप्स्यते ।
न ।
तस्य दग्धबीजत्वात् ।
मिथ्याज्ञान अवष्टम्भं हि कर्मान्तरं देहपात उपभोगान्तरम् आरभते तत् च मिथ्याज्ञान अवष्टम्भं हि कर्मान्तरं देहपात उपभोगान्तरम् आरभते तत्च मिथ्याज्ञानं सम्यक् ज्ञानेन दग्धम् इत्यतः साधु एतत् आरब्धकार्यक्षये विदुषः कैवल्यम् अवश्यं भवति इति

भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते ।
तत्त्वविदत्र विषयः, स किं प्रारब्धक्षयानन्तरं संसरत्युत नेति निमित्तभावाभावाभ्यां संशये सिद्धान्तमुपक्रमते- अनारब्धेति ।
अनारब्धकर्मणः क्षयोक्तावारब्धस्य कथं क्षय इत्याकाङ्क्षायामस्योत्थानात्सङ्गतिः ।
पूर्वपक्षे विदेहकैवल्यासिद्धिः सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति भेदः ।
देहपातोत्तरमपि तत्त्ववित्संसरति संसारयोग्यत्वाद्यथा देहपातात्पूर्वमित्यनारब्धाधिकरणदृष्टान्तेन पूर्वपक्षमाह- नन्विति ।
भोगनिमित्तकर्माभावाद्धेत्वसिद्धिः ।
यत्तु संचितं कर्मान्तरं तन्न निमित्तं फलस्य, दग्धमूलत्वात् ।
अविद्यादयो हि क्लेशाः कर्मणस्तत्फलस्य च मूलम् ।
तदुक्तं योगशास्त्रे ऽक्लेशमूलः कर्माशयः सति मूले ताद्विपाकःऽइति ।
तच्च मूलं ज्ञानाग्निना दग्धमिति कुतः पुनः संसारस्तस्माद्देहपाते कैवल्यमिति सिद्धम्