બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 60

ઓં ।
આવૃત્તિરસકૃદુપદેશાત્ ।
સાધનં નિરૂપ્ય ફલં નિરૂપ્યત ઇત્યધ્યાયયોર્હતુફલભાવં સંગતિમાહ- તૃતીય ઇતિ ।
ફલપ્રાસઙ્ગેનોત્ક્રાન્તિરર્ચિરાદિમાર્ગશ્ચ વિચાર્યત ઇત્યાહ- પ્રસઙ્ગેતિ ।
પૂર્વં સાક્ષાદેવ શ્રુત્યુક્તં સંન્યાસાદિ સાધનં ચિન્તિતં, સંપ્રતિ ફલાર્થાપત્તિગમ્યમાવૃત્ત્યાદિકમદ્યાશ્લેષાધિકરણાત્પ્રાક્ ચિન્ત્યતે, તદારભ્ય જીવન્મુક્તિસ્તતો દ્વિતીયપાદે ઉત્ક્રાન્તિસ્તૃતીયે અર્ચિરાદિમાર્ગસ્ય ગન્તવ્યસ્ય ચ નિર્ણયશ્ચતુર્થે જ્ઞાનોપાસનયોઃ ફલનિર્ણય ઇતિ પાદાર્થવિવેકઃ ।
આદ્યાધિકરણસ્ય શ્રવણાદિસાધનં વિષયમનૂદ્ય દ્વેધાનુષ્ઠાનદર્શનાત્સંશયમાહ- આત્મા વા ઇતિ ।
શ્રૌતાત્મધીસાધનફલવિચારાત્મકત્વાત્સર્વાધિકરણાનાં શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયસંગતય ઉક્તાઃ ।
તત્તત્પદાર્થસંબન્ધાત્તત્તત્પાદસઙ્ગતિઃ ।
મોક્ષે વિશેષાભાવવચ્છ્રવણાદાવાવૃત્તિવિશેષો નાસ્તીતિ દૃષ્ટાન્તલક્ષણાવાન્તરસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- કિં તાવદિતિ ।
અત્ર પૂર્વ પક્ષે શ્રવણાદેઃ પ્રયાજવદદૃષ્ટાર્થત્વાત્સકૃદનુષ્ઠાનં ફલં, સિદ્ધાન્તે ત્વવઘાતવદ્દૃષ્ટાર્થત્વાદ્યાવત્ફલમાવૃત્તિરિતિ ભેદઃ ।
અસકૃદુપદેશાન્યથાનુપપત્ત્યા સાધનાવૃત્તૌ શાસ્ત્રસ્ય તાત્પર્યમિતિ શઙ્કતે- નન્વસકૃદિતિ ।
શ્રવણાદીનાં સમુચ્ચયસિધ્યર્થત્વેનાસકૃદુક્તેરન્યથોપપત્તેર્નાવૃત્તૌ તાત્પર્યમિત્યાહ- એવમપીતિ ।
સગુણસાક્ષાત્કારસાધનેષ્વપ્યનાવૃત્તિમાહ- સકૃદિતિ ।
યદ્યપ્યસકૃદુપદેશ આવૃત્તિસમુચ્ચયયોરન્યતરસૂચકત્વેનાન્યથાસિદ્ધઃ, તથાપિ દૃષ્ટે સંભવત્યદૃષ્ટમાત્રકલ્પનાનુપપત્તેઃ શ્રવણાદેરાવૃત્તિદ્વારા સાક્ષાત્કારફલસ્ય ષડ્જાદૌ દૃષ્ટત્વાદસકૃદુક્તિરાવૃત્તિં સૂચયતિ દૃષ્ટાર્થત્વાદિતિ ન્યાયાનુગ્રહાદિત્યાહ- ન દર્શનપર્યવસાનત્વાદિતિ ।
ધ્યાનસ્ય ત્વાવૃત્તેર્વેદોપાસીતેતિ શબ્દે શ્રુતત્વાન્ન કેવલાર્થિકત્વમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
અસ્ત્યુપાસ્તિશબ્દસ્યાવૃત્તિવાચિત્વં તથાપિ વેદેતિશબ્દોક્તવેદનેષ્વહઙ્ગ્રહેષુ કથમાવૃત્તિસિદ્ધિરિત્યત આહ- વિદ્યુપાસ્ત્યોશ્ચેતિ ।
શબ્દયોરેકાર્થત્વમુદાહરતિ- ક્વચિદિતિ ।
સ રૈક્વો યદ્વેદ તત્પ્રાણતત્ત્વં રૈક્વાદન્યો ઽપિ યઃ કશ્ચિદ્વેદ તત્ફલે સર્વમન્તર્ભવતીત્યેતદુક્તે ઇત્થં મયોત્કૃષ્ટત્વેન સ રૈક્વ ઉક્ત ઇતિ હંસં પ્રતિ હંસાન્તરવચનં, તચ્છ્રુત્વા રૈક્વં ગત્વોવાચ જાનશ્રુતિઃ, હે ભગવઃ, એતાં રૈક્વવિદિતાં દેવતાં મે ઽનુશાધિ મહ્યમુપદિશેત્યર્થઃ ।
એવં સગુણનિર્ગુણસાક્ષાત્કારસાધનધ્યાનસ્યાવૃત્તિઃ શ્રૌતી ચાર્થસિદ્ધા ચ દૃષ્ટાર્થત્વાત્, શ્રવણમનનયોસ્ત્વસકૃદુપદેશાદર્થસિદ્ધૈવાવૃત્તિરિતિ વિશેષઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,1.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,1.1.2
લિઙ્ગાચ્ ચ । બ્બ્સ્_4,1.2 ।
લિઙ્ગમ્ અપિ પ્રત્યયાવૃત્તિં પ્રત્યાયયતિ ।
તથા હિ ઉદ્ગીથવિજ્ઞાનં પ્રસ્તુત્ય ઽઆદિત્ય ઉદ્ગીથઃઽ (છા. 1.5.1) ઇતિ એતત્ એકપુત્રતાદોષેણ આપોદ્ય ઽરશમીંસ્તવં પર્યાવર્તયાત્ઽ (છા. 1.5.2) ઇતિ રશ્મિબહુત્વ વિજ્ઞાનં બહુપુત્રતાયૈ વિદધત્ સિદ્ધવત્ પ્રત્યયાવૃત્તિં દર્શયતિ ।
તસ્માત્ તત્ સામાન્યાત્ સર્વપ્રત્યયેષુ આવૃત્તિસિદ્ધિઃ ।
અત્ર આહ - ભવતુ નામ સાધ્યફલેષુ પ્રત્યયેષુ આવૃત્તિઃ ।
તેષુ આવૃત્તિસાદ્યસ્ય અતિશયસ્ય સંભવાત્ ।
યઃ તુ પરબ્રહ્મવિષયઃ પ્રત્યયો નિત્ય શુદ્ધ બુદ્ધ મુક્ત સ્વભાવમેવ આત્મભૂતં પરં બ્રહ્મ સમર્પયતિ તત્ર કિમ્ અર્થાવૃત્તિઃ ઇતિ ।
સકૃત્ શ્રુતૌ ચ બ્રહ્મ આત્મત્વપ્રતીતિ અનુપપત્તેઃ આવૃત્તિ અભ્યુપગમ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
આવૃત્તૌ અપિ તત્ અનુપપત્તેઃ ।
યદિ હિ ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ એવઞ્જાતીયકં વાક્યં સકૃત્ શ્રૂયમાણં બ્રહ્માત્મત્વ પ્રતીતિં ન ઉત્પાદયેત્ તતઃ તદેવ આવર્ત્યમાનમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ ઇતિ કા પ્રત્યાશા સ્યાત્ ।
અથ ઉચ્યેત ન કેવલં વાક્યં કઞ્ચિદર્થં સાક્ષાત્કર્તું શક્નોતિ અતો યુક્ત્યપેક્ષં વાક્યમ્ અનુભાવયિષ્યતિ બ્રહ્માત્મત્વમ્ ઇતિ ।
તથા અપિ આવૃત્તિ આનર્થક્યમેવ ।
સા અપિ હિ યુક્તિઃ સકૃત્ પ્રવૃત્તૈવ સ્વમ્ અર્થમ્ અનુભાવયિષ્યતિ ।
અથાપિ સ્યાત્ ઉક્ત્યા વાક્યેન ચ સામાન્યવિષયમેવ વિજ્ઞાનં ક્રિયતે ન વિશેષવિષયમ્ ।
યથા અસ્તિ મે હૃદયે શૂલમ્ ઇત્યતો વાક્યાત્ ગાત્ર કમ્પાદિ લિઙ્ગાત્ ચ શૂલસદ્ભાવ સામાન્યમેવ પરઃ પ્રતિપદ્યતે ન વિશેષમ્ અનુભવતિ યથા સ એવ શૂલી ।
વિશેષ અનુભવઃ ચ અવિદ્યાયા નિવર્તકઃ તતઃ તદર્થ આવૃત્તિઃ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અસકૃત્ અપિ તાવત્ માત્રે ક્રિયમાણે વિશેષવિજ્ઞાન ઉત્પત્તિ અસંભવાત્ ।
ન હિ સકૃત્ પ્રયુક્તાભ્યાં શાસ્ત્રયુક્તિભ્યામ્ અનવગતો વિશેષઃ શતકૃત્વઃ અપિ પ્રયુજ્યમાનાભ્યામ્ અવગન્તું શક્યતે ।
તસ્માત્ યદિ શાસ્ત્રયુક્તિભ્યાં વિશેષઃ પ્રતિપાદ્યતે યદિ વા સામાન્યમેવ ઉભયથા અપિ સકૃત્ પ્રવૃત્તે એવ તે સ્વકાર્યં કુરુત ઇતિ આવૃત્તિ અનુપયોગઃ ।
ન ચ સકૃત્ પ્રયુક્તે શાસ્ત્રયુક્તી કસ્યચિત્ અપિ અનુભવં ન ઉત્પાદયત ઇતિ શક્યતે નિયન્તું વિચિત્રપ્રજ્ઞત્વાત્ પ્રતિપત્તૃણામ્ ।
અપિ ચ અનેક અંશોપેતે લૌકિકે પદાર્થે સામાન્ય વિશેષવત્ એકેન અવધાનેન એકમ્ અંશમ્ અવધારયતિ અપરેણ અપરમ્ ઇતિ સ્યાત્ અપિ અભ્યાસ ઉપયોગો યથા દીર્ઘપ્રપાઠકગ્રહણાદિષુ ।
ન તુ નિર્વિશેષે બ્રહ્મણિ સામાન્ય વિશેષરહિતે ચૈતન્યમાત્રાત્મકે પ્રમા ઉત્પત્તૌ અભ્યાસાપેક્ષા યુક્ત ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - ભવેત્ આવૃત્તિ આનર્થક્યં તં પ્રતિ યઃ તત્ત્વમસિ ઇતિ સકૃત્ ઉક્તમેવ બ્રહ્માત્મત્વમ્ અનુભવિતું શક્નુયાત્ ।
યસ્તુ ન શક્નોતિ તં પ્રત્યુપયુજ્યત એવ આવૃત્તિઃ ।
તથા હિ છાન્દોગ્યે ઽતત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ ઉદિશ્ય ઽભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ પુનઃ પરિચોદ્યમાનઃ તત્ તત્
આદાશઙ્કા કારણં નિરાકૃત્ય તત્ત્વમસિ ઇતિ એવ અસકૃત્ ઉપદિશતે ।
તથા ચ ઽશ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ (બૃ. 4.5.6) ઇત્યાદિ દર્શિતમ્ ।
નનુ ઉક્તં સકૃત્ શ્રુતં ચેત્ તત્ત્વમસિ વાક્યં સ્વમ્ અર્થમ્ અનુભાવયિતું ન શક્નોતિ તત આવર્ત્યમાનમ્ અપિ ન એવ શક્ષ્યતિ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
નહિ દૃષ્ટે અનુપપન્નં નામ ।
દૃશ્યન્તે હિ સકૃત્ શ્રુતાત્ વાક્યાત્ મન્દપ્રતીતં વાક્યાર્થમ્ આવર્તયન્તઃ તત્ તત્ આભાસવ્યુદાસેન સમ્યક્ પ્રતિપદ્યમાનાઃ ।
અપિ ચ તત્ત્વમસિ ઇતિ એતત્ વાક્યં ત્વં પદાર્થસ્ય તત્ પદાર્થભાવમ્ આચષ્ટે ।
તત્ પદેન ચ પ્રકૃતં સત્ બ્રહ્મ ઈક્ષિતૃ જગતો જન્માદિકારણમ્ અભિધીયતે ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્ત બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1.1) ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.8.11) ઽઅદૃષ્ટં દ્રષ્ટૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઽઅવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઽઅજમજરમમરમ્ અસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ઘમ્ઽ (બૃ. 3.8.8) ઇત્યાદિ શાસ્ત્ર પ્રસિદ્ધમ્ ।
તત્ર અજાદિશબ્દૈઃ જન્માદયો ભાવવિકારા નિવર્તિતાઃ ।
અસ્થૂલાદિશબ્દૈઃ ચ સ્થૌલ્યાદયો દ્રવ્યધર્માઃ ।
વિજ્ઞાનાદિશબ્દૈઃ ચ ચૈતન્યપ્રકાશાત્મકત્વમ્ ઉક્તમ્ ।
એષ વ્યાવૃત્તસર્વસંસારધર્મકઃ ।
અનુભાવાત્મકો બ્રહ્મસંજ્ઞકઃ તત્ પદાર્થો વેદાન્ત અભિયુક્તાનાં પ્રસિદ્ધઃ ।
તથા ત્વંપદાર્થઃ અપિ પ્રત્યગાત્મા શ્રોતા દેહાત્ આરભ્ય પ્રત્યગાત્મતયા સંભાવ્યમાનઃ ચૈતન્યપર્યન્તત્વેન અવધારિતઃ ।
તત્ર યેષામ્ એતૌ પદાર્થૌ અજ્ઞાન સંશય વિપર્યય પ્રતિબદ્ધૌ તેષાં તત્વમસિ ઇત્યેતત્ વાક્યં સ્વાર્થે પ્રમાં ન ઉત્પાદયિતું શક્નોતિ પદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્ વાક્યાર્થસ્ય ઇતિ અતસ્તાત્ પ્રત્યેષ્ટવ્યઃ પદાર્થવિવેકપ્રયોજનઃ શાસ્ત્રયુક્ત્યભ્યાસઃ ।
યદ્યપિ ચ પ્રતિપત્તવ્ય આત્મા નિરંશઃ તથા અપિ અધ્યારોપિતં તસ્મિન્ બહુ અશત્વં દેહ ઇન્દ્રિય મનો બુદ્ધિ વિષય વેદનાદિ લક્ષણં તત્ર એકેન અવધાનેન એકમ્ અંશમ્ અપોહતિ અપરેણ અપરમ્ ઇતિ યુજ્યતે તત્ર ક્રમવતી પ્રતિપત્તિઃ ।
તત્ તુ પૂર્વરૂપમેવ આત્મપ્રતિપત્તેઃ ।
યેષાં પુનઃ નિપુણમતીનાં ન અજ્ઞાનસંશયવિપર્યયલક્ષણઃ પદાર્થવિષયઃ પ્રતિબન્ધઃ અસ્તિ તે શક્નુવન્તિ સકૃત્ ઉક્તમેવ તત્ત્વમસિ વાક્યાર્થમ્ અનુભવિતુમ્ ઇતિ તાન્ પ્રત્યાવૃત્તિ આનર્થક્યમ્ ઇષ્ટમેવ ।
સકૃત્ ઉત્પન્ન એવ હિ આત્મપ્રતિપત્તિઃ અવિદ્યાં નિવર્તયતિ ઇતિ ન અત્ર કશ્ચિત્ અપિ ક્રમઃ અભ્યુપગમ્યતે ।
સત્યમેવં યુજ્યેત યદિ કસ્યચિત્ એવં પ્રતિપત્તિઃ ભવેત્ ।
બલવતી હિ આત્મનો દુઃખત્વાદિ પ્રતિપત્તિઃ ।
અતો ન દુઃખિત્વાદિ અભાવં કશ્ચિત્ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
દેહાદિ અભિમાનવત્ દુઃખિત્વાદિ અભિમાનસ્ય મિથ્યા અભિમાનત્વ ઉપપત્તેઃ ।
પ્રત્યક્ષં હિ દેહે છિદ્યમાને દહ્યમાને વા અહં છિદ્યે દહ્ય ઇતિ ચ મિથ્યા અભિમાનો દૃષ્ટઃ ।
તથા બાહ્યતરેષુ અપિ પુત્રમિત્રાદિષુ સંતપ્યમાનેષુ અહમેવ સંતપ્ય ઇત્યદિ આરોપો દૃષ્ટઃ ।
તથા દુઃખિત્વાદિ અભિમાનઃ અપિ સ્યાત્ ।
દેહાદિવત્ એવ ચૈતન્યાત્ બહિઃ ઉપલભમાનત્વાત્ દુઃખિત્વાદીનાં સુષુપ્તાદિષુ ચ અનનુવૃત્તેઃ ।
ચૈતન્યસ્ય તુ સુષુપ્તે અપિ અનુવૃત્તિમ્ આમનન્તિ ઽયદ્વૈ તન્ન પશ્યતિ પશ્યન્વૈ તન્ન પશ્યતિઽ (બૃ. 4.3.23) ઇત્યાદિના ।
તસ્માત્ સર્વદુઃખવિનિર્મુક્ત એકચૈતન્યાત્મકઃ અહમ્ ઇત્યેષ આત્માનુભવઃ ।
ન ચ એવમ્ આત્માનમ્ અનુભવતઃ કિઞ્ચિત્ અન્યત્ કૃત્યમ્ અવશિષ્યતે ।
તથા ચ શ્રુતિઃ - ઽકિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોકઃઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ આત્મવિદઃ કર્તવ્ય અભાવં દર્શયતિ ।
સ્મૃતિઃ અપિ - ઽયસ્ત્વાત્મરતિરેવ સ્યાદાત્મતૃપ્તશ્ચ માનવઃ ।
આત્મન્યેવ ચ સંતુષ્ટસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતેઽ (ગી. 3.17) ઇતિ ।
યસ્ય તુ ન એષઃ અનુભવો દ્રાગિવ જાયતે તં પ્રત્યનુભવાર્થ એવ આવૃત્તિ અભ્યુપગમઃ ।
તત્ર અપિ ન તત્ત્વમસિ વાક્યાર્થાત્ પ્રચ્યાવ્યાવૃત્તૌ પ્રવર્તયેત્ ।
ન હિ વરઘાતાય કન્યામ્ ઉદ્વાહયન્તિ ।
નિયુક્તસ્ય ચ અસ્મિન્ અધિકૃતઃ અહં કર્તા મયા ઇદં મન્દમ્ અપ્રતિભાનાત્ તં બ્રહ્મપ્રત્યયાત્ વિપરીતપ્રત્યય ઉત્પદ્યતે ।

યઃ તુ સ્વયમેવ મન્દમતિઃ અપ્રતિભાનાત્ તં વાક્યાર્થં જિહાસેત્ તસ્ય એતસ્મિન્ એવ વાક્યાર્થે સ્થિરીકાર આવૃત્ત્યાદિ વાચો યુક્ત્યા અભ્યુપેયતે ।
તસ્માત્ પરબ્રહ્મવિષયે અપિ પ્રત્યયે તત્ ઉપાય ઉપદેશેષુ આવૃત્તિસિદ્ધિઃ