બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

ઇતિ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાભાષ્યે શ્રીશઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ

fન્: યથાયોગં કિઞ્ચિદત્ર જીવવાક્યં કિઞ્ચિન્મુખ્યપ્રાણવાક્યં કિઞ્ચિદ્બ્રહ્મવાક્યમિત્યર્થઃ ।
પ્રાણસંવાદે- વાગાદયઃ સર્વે પ્રત્યેકમાત્મનઃ શ્રૈષ્ઠ્યં મન્યમાનાસ્તન્નિર્દિધારયિષયા પ્રજાપતિમુપજગ્મુઃ ।
સ તાનુવાચ યસ્મિન્નુત્ક્રાન્તે શરીરં પાપિષ્ઠતરમિવ ભવતિ સ વઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ ।
તતઃ ક્રમેણ વાગાદિષૂત્ક્રાન્તેષ્વપિ શરીરં સ્વસ્થમસ્થત્ ।
મુખ્યપ્રાણસ્યોચ્ચિક્રમિષાયાં સર્વેષાં વ્યાકુલત્વે ।
વરિષ્ઠઃ પ્રાણો ઽબ્રવીદહમેવ પઞ્ચધા પ્રાણાપાનાદિભાવેનાત્માનં વિભજ્ય એતદ્ભાતિ ગચ્છતીતિ વાનં તદેવ બાણમસ્થિરં શરીરમવષ્ટભ્યાશ્રિત્યેતિ ।
પઞ્ચ શબ્દાદયઃ પઞ્ચ પૃથિવ્યાદય ઇતિ દશ ભૂતમાત્રાઃ ।
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધય ઇતિ દશ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ ।
અન્યત્ર ઽઅત એવ પ્રાણઽ ઇત્યાદૌ ।
યેન ચૈતન્યેન વાગભ્યુદ્યતે પ્રેર્યતે વદનસામર્થ્યમાપદ્યતે તદેવ વાગાદેરગમ્યં બ્રહ્મ ।
ઉપાસેતિ સ્વતન્ત્રાણાં ત્રયાણામુપાસ્તૌ વાક્યભેદઃ, નત્વેકસ્યૈવ બ્રહ્મણસ્તદ્ધર્મેણેત્યર્થઃ ।
તસ્યાયુષ્ટ્વં જીવનસ્ય તદધીનત્વાત્ ।
ઉત્થાપયતીત્યુક્થમિતિ પ્રાણધર્મઃ ।
અથેતિ જીવધર્મઃ ।
દેહોત્થાપનં જીવલિઙ્ગં કિં ન સ્યાત્, તત્રાહ- શરીરધારણં ચેતિ ।
સર્વે વાગાદયઃ પ્રાણા અહમહં શ્રેષ્ઠ ઇતિ વિવદમાનાઃ પ્રજાપતિમુપજગ્મુઃ ।
સ ચ તાનુવાચ, યસ્મિન્નુત્ક્રાન્તે શરીરં પાપિષ્ઠતરં પતિષ્યતિ સ વઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ તથાક્રમેણ વાગાદિપૂત્ક્રાન્તેષ્વપિ મૂકાદિભાવેન શરીરં સ્વસ્થમસ્થાત્ ।
મુખ્યપ્રાણસ્ય તુ ઉચ્ચિક્રમિષાયાં સર્વેષાં વ્યાકુલત્વાપ્તૌ તાન્વાગાદીન્વરિષ્ઠઃ પ્રાણ ઉવાચ, યૂયં મોહં માપદ્યથ યતો ઽહમેવૈતત્કરોમિ ।
કિં તત્, પઞ્ચધા પ્રાણાપાનાદિભાવેનાત્માનં વિભજ્ય એતદ્વાતિ ગચ્છતીતિ વાનં તદેવ બાણમસ્થિરં શરીરમવષ્ટભ્યાશ્રિત્ય ધારયામીત્યર્થઃ ।
દ્વિવચનસહવાસોત્ક્રાન્તિશ્રુતેશ્ચ ન બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યાહ- જીવમુખ્યેતિ ।
અભેદનિર્દેશમાહ- યો વા ઇતિ ।
ભેદમાહ- સહેતિ ।
યદિ જીવમુખ્યપ્રાણયોર્લિઙ્ગાદુપાસ્તત્વં તર્હિ બ્રહ્મણો ઽપિ લિઙ્ગાનામુક્તત્વાદુપાસનં સ્યાત્ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ. ઉપક્રમાદિન નિશ્ચિતૈકવાક્યતાભઙ્ગપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ- નૈતદેવમિત્યાદિના ।
નચ સ્વતન્ત્રપદાર્થભેદાદ્વાક્યભેદઃ કિં ન સ્યાદિતિ વાચ્યં, જીવમુખ્યપ્રાણયોરુક્તલિઙ્ગાનાં બ્રહ્મણિનેતં શક્યતયા સ્વાતન્ત્ર્યાસિદ્ધેઃ, અફલપદાર્થસ્ય ફલવદ્વાક્યાર્થશેષત્વેન પ્રધાનવાક્યાર્થાનુસારેણ તલ્લિઙ્ગનયસ્યોચિતત્વાચ્ચ ।
નહિ પ્રધાનવાક્યાર્થબ્રહ્મલિઙ્ગમન્યથા નેતું શક્યં, ન વા તદુચિતમિત્યાહ- નચ બ્રહ્મલિઙ્ગમિતિ ।
સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- આશ્રિતત્વાચ્ચેતિ ।
અન્યત્ર ઽઅત એવ પ્રાણઃઽઇત્યાદૌ વૃત્તેરાશ્રિત્વાદિહાપિ તસ્ય બ્રહ્મલિઙ્ગસ્ય યોગાદ્બ્રહ્મપર એવ પ્રાણશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રાણાદિલિઙ્ગાનિ સર્વાત્મકે બ્રહ્મણ્યનાયાસેન નેતું શક્યનીત્યાહ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
યસ્મિન્નેતૌ પ્રેર્યત્વેન સ્થિતૌ તેનેતરેણ બ્રહ્મણા સર્વે પ્રાણાદિવ્યાપારં કુર્વન્તીત્યર્થઃ ।
વિશેષં પરિચ્છેદાભિમાનમિત્યર્થઃ ।
ઽવત્કારં વિદ્યાત્ઽઇતિ ન વક્તુર્જ્ઞેયત્વમુચ્યતે, તસ્ય લોકસિદ્ધત્વાત્, કિન્તુ તસ્ય બ્રહ્મત્વં બોધ્યતે ।
તદ્બોધાભિમુખ્યાય લિઙ્ગાદય ઇત્યત્ર શ્રુત્યન્તરમાહ- યદ્વાચેતિ ।
યેન ચૈતન્યેન વાગભ્યુદ્યતે સ્વકાર્યાભિમુખ્યેન પ્રેર્યતે તદેવ વાગાદિરગમ્યં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
તત્ત્વંપદવાચ્યયોઃ સ્વરૂપતો ભેદસ્થાભ્યામુપલક્ષ્યાત્મસ્વરૂપાભેદાદેકત્વં નિર્દિશ્યત ઇત્યાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
સ્વમતેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય વૃત્તિકૃન્મતેન વ્યાચષ્ટે- અથવેતિ ।
ઉપાસનાત્રિત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ પૂર્વમુક્તમ્ ।
અત્ર ત્રિપ્રકારકસ્યૈકબ્રહ્મવિશેષેકસ્યૈકસ્યોપાસનસ્ય વિવક્ષિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
અતો ન વાક્યોભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
દેહચેષ્ટાત્મકજીવનહેતુત્વં પ્રાણસ્યાયુષ્ટ્વં દેહાપેક્ષયા તસ્ય આમુક્તેરવસ્થાનાદમૃતત્વં, ઉત્થાપયતીત્યુક્થત્વમિતિ પ્રાણધર્મઃ ।
જીવધર્માનાહ- અથેતિ ।
બુદ્ધિપ્રાણયોઃ સહસ્થિત્યુત્ક્રાન્ત્યુક્ત્યનન્તરમિત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રજ્ઞાપદેન સાભાસા જીવાખ્યા બુદ્ધિરુચ્યતે ।
તસ્યાઃ સંભન્ધીનિ દૃશ્યાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ યથૈકં ભવન્ત્યધિષ્ઠાનચિદાત્મના તથા વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્યુપક્રમ્યોક્તમ્-ઽવાગેવઽઇત્યાદિ ।
ચક્ષુરેવાસ્યા એકમઙ્ગમદૂદુહદિત્યાદિપર્યાયાણાં સંક્ષિપ્તાર્થં ઉચ્યતે ।
ઉત્પન્નાયા અસત્કલ્પનાયાઃ સાભાસબુદ્ધેર્નામપ્રપઞ્ચવિષયિત્વમર્ધં શરીરમ્, અર્થાત્મકરૂપપ્રપઞ્ચવિષયિત્વમર્ધં શરીરમિતિ મિલિત્વા વિષયિત્વાખ્યં પૂર્ણં શરીરમિન્દ્રિયસાધ્યમ્ ।
તત્ર કર્મેન્દ્રિયેષુ વાગેવાસ્યાઃ પ્રજ્ઞાયા એકમઙ્ગં દેહાર્ધમદૂદુહત્ પૂરયામાસ ।
વાગિન્દ્રિયદ્વારા નામપ્રપઞ્ચવિષયિત્વં બુદ્ધિર્લભત ઇત્યર્થઃ ।
ચતુર્થી ષષ્ઠ્યર્થા ।
તસ્યાઃ પુનર્નામ કિલ ચક્ષુરાદિના પ્રતિવિહિતા જ્ઞાપિતાભૂતમાત્રા રૂપાદ્યર્થરૂપા પરસ્તાદપરાર્ધે કારણં ભવતિ ।
જ્ઞાનકારણદ્વરાર્થપ્રપઞ્ચવિષયિત્વં બુદ્ધિઃ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
એવં બુદ્ધેઃ સર્વાર્થદ્રષ્ટૃત્વમુપપાદ્ય તન્નિષ્ઠચિત્પ્રતિબિમ્બદ્વારા સાક્ષિણિ દ્રષ્ટૃત્વાધ્યાસમાહ- પ્રજ્ઞયેતિ ।
બુદ્ધિદ્વારા ચિદાત્મા વાચમિન્દ્રિયંસમારુહ્ય તસ્યાઃ પ્રેરકો ભૂત્વા વાચા કરણેન સર્વાણિ નામાનિ વક્તવ્યત્વેનાપ્નોતિ, ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણિ પશ્યતીત્યેવં દ્રષ્ટા ભવતીત્યર્થઃ ।
તથાચ સર્વદ્રષ્ટૃત્વં ચિદાત્મનિ દ્રષ્ટૃત્વાધ્યાસનિમિત્તત્વં ચ બુદ્ધેર્ધર્મ ઇત્યુક્તં ભવતિ સર્વાધારત્વાન્દત્વાદિઃ બ્રહ્મધર્મ ઇત્યાહ- તા વા ઇતિ ।
દશત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રજ્ઞા ઇન્દ્રિયજાત્યા અધિકૃત્ય ગ્રાહ્યા ભૂતમાત્રા વર્તન્તે, પ્રજ્ઞામાત્રા ઇન્દ્રિયાણિ ગ્રાહ્યં ભૂતજાતમધિકૃત્ય વર્તન્ત ઇતિ ગ્રાહ્ય ગ્રાહકયોર્મિથઃ સાપેક્ષત્વમુક્તં સાધયતિ- યદિતિ ।
તદેવ સ્ફુટયતિ- ન હીતિ ।
ગ્રાહ્યેણ ગ્રાહ્યસ્વરૂપં ન સિધ્યતિ કિન્તુ ગ્રાહકેણ ।
એવં ગ્રાહકમપિ ગ્રાહ્યમનપેક્ષ્યા ન સિધ્યતિ ।
તસ્માત્સાપેક્ષત્વાદેતદ્ગ્રાહ્યગ્રાહકદ્વયં વસ્તુતો ન ભિન્નં કિન્તુ ચિદાત્મન્યરોપિતમિત્યાહ-
નો ઇતિ ।
તદ્યથેત્યાદિ કૃતવ્યાખ્યાનમ્ ।
સૂત્રાર્થમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
અન્યધર્મેણાન્યસ્યોપાસનં કથમિત્યાશઙ્ક્યાશ્રિતત્વાદિત્યાહ- અન્યત્રાપીતિ ।
ઉપાધિર્જીવઃ ।
તત્ અન્યધર્મેણોપાસનમ્ ।
ઇયમસંગતા વ્યાખ્યા ।
તથાહિ-ન તાવદારુણ્યાદ્યનેકગુણવિશિષ્ટપ્રાપ્તક્રયણવદુપાસાત્રયવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણો વિધિઃ સંભવતિ, સિદ્ધસ્ય વિધ્યનર્હત્વાત્ ।
નાપિ બ્રહ્માનુવાદેનોપાસાત્રયવિધિઃ, વાક્યભેદાત્ ।
નચ નાનાધર્મવિશિષ્ટમેકમુપાસનં વિધીયત ઇતિ વાચ્યં, તાદૃશવિધિવાક્યસ્યાત્રાશ્રવણાત્ ।
નચ ઽતં મામાયુરમૃતમિત્યુપાઃસ્વઽઇત્યત્ર મામિતિ જીવેન, આયુરિતિ પ્રાણેન, અમૃતમિતિ બ્રહ્મણા સ્વસ્વધર્મવતા વિશિષ્ટોપાસનાવિધિરિતિ વાચ્યં, સર્વેષાં ધર્માણામશ્રવણાત્, બ્રહ્માશ્રુતેશ્ચ ।
ઽપ્રાણો વા અમૃતમ્ઽઇતિ પ્રાણસ્યૈવામૃતત્વશ્રુતેઃ ।
અત ઉપાસનાવિધિલુબ્ધેન ઽવક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઽએતદેવોક્થમુપાસીતઽ ઽસ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્ઽઇતિ જીવપ્રાણબ્રહ્મોપાસનવિધયઃ, અન્યે ગુણવિધય ઇતિ સ્વીકૃત્યૈકવાક્યત્વં ત્યાજ્યં, તચ્ચાયુક્તં, ઉપક્રમાદિનૈકવાક્યતાનિર્ણયાદિતિ ।

તસ્માજ્જ્ઞેયપ્રત્યગ્બ્રહ્મપરમિદં વાક્યમિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ