Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 57
evaṃ siddhāntamupakramya pūrvapakṣayati- śeṣatvāditi /
sūtrer'thavādapadamāvartanīyam /
jñānātpuruṣārthavādor'thavāda ityarthaḥ /
jñānaṃ karmāṅgam, aphalatve sati karmeśeṣāśrayatvātprokṣaṇaparṇamayītvādivaditi bhāvaḥ /
tattvanirṇayārthaṃ guruśiṣyayoḥ kathāvādo 'yamiti jñāpanārthaṃ jaiminigrahaṇam /
aṅgiphalenāṅgabhūta ātmāvagataprayojanastadāśraye tatsaṃskāre jñāne phalaśrutirarthavāda ityatra dṛṣṭāntaḥ- yatheti /
parṇamayī dravyaṃ, yajamānasyāñjanaṃ saṃskāraḥ, prayājādīni karmāṇi teṣvityarthaḥ /
varma kavacam /
ātmajñānaṃ na karmāṅgaṃ mānābhāvāditi siddhāntī śaṅkate- kathamiti /
pūrvapakṣyāha- kartriti /
yukto hyanārabhyādhītāyāḥ parṇatāyā juhūdvāreṇa vākyātkratvaṅgabhāvo juhvāḥ kratuvyāpyatayā kratūpasthāpakatvāt, na tathātmavijñānasya 'ātmā draṣṭavyaḥ'iti vākyātkratusaṃbandha upapadyate, ātmanaḥ kratuvyāptyabhāvāditi siddhāntī dūṣayati- neti /
dehabhinnatvena jñātātmanaḥ kratuvyāpyatvamastīti pūrvapakṣī samādhatte- na vyatireketi /
sarvatheti /
dehātmatvenāpītyarthaḥ /
dehabhinnakartṛjñānasyāṅgatve 'pyakartṛbrahmātmajñānasya nāṅgatvamiti śaṅkate- nanvapahateti /
yasyārthe jāyādikaṃ priyaṃ bhogyaṃ sa ātmā draṣṭavya iti bhogyaliṅgena sūcitabhoktṛbhinnamakartṛsvarūpaṃ nāstīti samādhyarthaḥ /
janmādisūtramārabhya sādhitaṃ svarūpaṃ kathaṃ nāstīti śaṅkate- nanviti /
svarūpajñānaṃ vedāntānāṃ phalaṃ, tasya kratvarthatvapuruṣārthatvavicāreṇa dārḍhyaṃ kriyata ityāha- satyamiti
END BsCom_3,4.1.2
START BsCom_3,4.1.3
ācāradarśanāt | BBs_3,4.3 |
'janako ha vaideho bahudakṣiṇena yajñeneje' (bṛ. 3.1.1) 'yakṣyamāṇo vai bhagavanto 'hamasmi' (chā. 5.11.5) ityevamādīni brahmavidāmapyanyapareṣu vākyeṣu karmasaṃbandhadarśanāni bhavanti /
tathoddālakādīnāmapi putrānuśāsanādidarśanādgārhasthyasaṃbandho 'vagamyate /
kevalāccejjñānātpuruṣārthasiddhiḥ syātkimarthamanekāyāsasamanvitāni karmāṇi te kuryuḥ 'arke cenmadhu vindeta kimarthaṃ parvataṃ vrajet' iti nyāyāt
brahmavidāṃ karmācāradarśanaṃ brahmavidyāyāḥ karmāṅgatve liṅgamityāha- ācāreti /
īje yāgaṃ kṛtavānityarthaḥ /
he bhagavanta iti brāhmaṇānsaṃbodhya brahmavitkaikeyarājo brūte ahaṃ yakṣyamāṇo yāgaṃ kariṣyamāṇo 'smi vasantvatra bhagavanta ityarthaḥ /
anyapareṣviti vidyāvidhipareṣvityarthaḥ /
alpāyāsaṃ mukterūpāyaṃ jñānaṃ labdhvā bahvāyāsaṃ karma na kuryurityatra dṛṣṭāntamāha- akva iti /
samīpa ityarthaḥ //
arka iti pāṭhe 'pyayamevārthaḥ
END BsCom_3,4.1.3
START BsCom_3,4.1.4
tacchruteḥ | BBs_3,4.4 |
'yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati' (chā. 1.1.10) iti ca karmaśeṣatvaśravaṇādvidyāyā na kevalāyāḥ puruṣārthahetutm
brahmavidyāyāḥ karmāṅgatve tṛtīyā śrutirapyastītyāha- tacchruteriti
END BsCom_3,4.1.4
START BsCom_3,4.1.5
samanvārambhaṇāt | BBs_3,4.5 |
'taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete' (bṛ. 4.4.2) iti ca vidyākarmaṇoḥ phalārambhe sahakāritvadarśanānna svātantryaṃ vidyāyāḥ
liṅgāntaramāha- samiti /
taṃ paralokaṃ gacchantaṃ vidyākarmaṇī anugacchata ityarthaḥ
END BsCom_3,4.1.5
START BsCom_3,4.1.6
tadvato vidhānāt | BBs_3,4.6 |
'ācāryakulādvedamadhītya yathāvidānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛttya kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyānaḥ' (chā. 8.15.1) iti caivañjātīyakā śrutiḥ samastavedārthavijñānavataḥ karmādhikāraṃ darśayati tasmādapi na vijñānasya svātantryeṇa phalahetutvam /
nanvatrādhītyetyadhyayanamātraṃ vedasya śrūyate nārthavijñānam /
naiṣa doṣaḥ /
dṛṣṭārthatvādvedādhyayanamarthāvabodhaparyantamitisthitam
guroḥ śuśrūṣārūpaṃ karma kurvannatiśeṣeṇāvaśiṣṭena kālena yathāvidhānaṃ vedamadhītyānantaramācāryasya kulādgṛhāt /
brahmacaryāditi yāvat /
abhisamāvartanaṃ kṛtvā kuṭumbe gārhasthye sthitaḥ pratyahaṃ śucau deśe svādhyāyādhyayanaṃ kurvannanyāṃśca nityādidharmānanutiṣṭhanbrahmalokaṃ prāpnotīti śrutyarthaḥ /
yathāvaghātastuṣavimokaparyanta evamadhyayanamarthāvabodhāntam /
dṛṣṭer'thāvabodhākhye phale saṃbhavati adhyayanasyādṛṣṭārthatvāyogāditi pūrvatantre sthitam /
tataśca brahmāpi vedārtha iti tadavabedhavataḥ karmavidhānamityarthaḥ
END BsCom_3,4.1.6
START BsCom_3,4.1.7
niyamāc ca | BBs_3,4.7 |
'kurvanneveha karmāṇi jijīviṣecchataṃ samāḥ /
evaṃ tvayi nānyatheto 'sti na karma lipyate nare' (īśa. 2) iti /
tathā 'etadvai jarāmaryaṃ satraṃ yadagnihotraṃ jarayā vā hyevāsmānmucyate mṛtyunā vā' ityevañjātīyakānniyamādapi karmaśeṣatvameva vidhyayā iti
yāvajjīvaṃ karmaniyamo 'pyatra liṅgamityāha- niyamācceti /
iha dehe karmāṇi kurvanneva śataṃ saṃvatsarāñjīvitumicchedevaṃ karmitvena jīvati tvayi nare karma pāpaṃ na lipyate /
itaḥ karmaṇo 'nyathā nāsti /
karma vinā śreyo nāstītyarthaḥ /
jarāmaryaṃ jarāmaraṇāvadhikamityarthaḥ
END BsCom_3,4.1.7
START BsCom_3,4.1.8
evaṃ prāpte pratividhatte -
adhikopadeśāt tu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt | BBs_3,4.8 |
tuśabdātpakṣo viparivartate /
yaduktam - 'śeṣatvātpuruṣārthavādaḥ' (bra. sū. 3.4.2) iti tannopapadyate /
kasmāt /
adhikopadeśāt /
yadi saṃsāryevātmā śārīraḥ kartā bhoktā ca śarīramātravyatirekeṇa vedānteṣūpadiṣṭaḥ syāttato varṇitena prakāreṇa phalaśruterarthavādatvaṃ syāt /
adhikastāvaccharīrādātmano 'saṃsārīśvaraḥ kartṛtvādisaṃsāridharmarahito 'pahatapāpmatvādiviśeṣaṇaḥ paramātmā vedyatvenopadiśyate vedānteṣu /
naca tadvijñānaṃ karmaṇāṃ pravartakaṃ bhavati pratyuta karmāṇyucchinattīti vakṣyati 'upamardaṃ ca' (bra.sū. 3.4.16) ityatra /
tasmāt 'puruṣārtho 'taḥ śabdāt' (bra.sū. 3.4.1) iti yanmataṃ bhagavato bādarāyaṇasya tattathaiva tiṣṭhati na śeṣatvaprabhṛtibhirhetvābhāsaiścālayituṃ śakyate /
tathāhi tamadhikaṃ śārīrādīśvaramātmānaṃ darśayanti śrutayaḥ - 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' (muṇḍa. 1.19) 'bhīṣāsmādvātaḥ pavate' (tai. 2.8.1) 'mahadbhayaṃ vajramudyatam' (kaṭha. 6.2) 'etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi' (bṛ. 3.8.9) 'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo 'sṛjata' (chā. 6.2.3) ityevamādyāḥ /
yattu priyādisaṃsūcitasya saṃsāriṇa evātmano vedyatayānukarṣaṇam 'ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati /
ātmā vā are draṣṭavyaḥ' (bṛ. 2.4.5) 'yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaraḥ' (bṛ. 3.4.1) 'ya eṣo 'kṣīṇi puruṣo dṛśyate' (chā. 8.7.4) ityupakramya 'etaṃ tveva te bhūyo 'nuvyākhyasyāmi' (chā. 8.9.3) iti caivamādi tadapi 'asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedaḥ' (bṛ. 2.4.10) 'yo 'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyeti' (bṛ. 3.5.1) 'paraṃ jyotirupasaṃpadya svenarūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamaḥ puruṣaḥ' (chā. 8.12.3) ityevamādibhirvākyaśeṣaiḥ satyāmevādhikopadidikṣāyāmatyantābhedābhiprāyamityavirodhaḥ /
pārameśvarameva hi śārīrasya pāramārthikaṃ svarūpam /
upādhikṛtaṃ tu śārīratvam 'tatvamasi' (chā. 6.8.7) 'nānyodato 'sti draṣṭṛ' (bṛ. 3.8.11) ityādiśrutibhyaḥ /
sarvaṃ cātadvistareṇāsmābhiḥ purastāttatra tatra varṇitam
karturadhikasyāsaṃsāryātmanaḥ karmaśeṣatvābhāvāttattvajñānaṃ karmāṅgaṃ neti siddhāntayati- adhiketi /
asya mahata iti vākyaśeṣātpriyasaṃsūcita ātmā para eva draṣṭavyaḥ /
yaḥ prāṇādi prerayati so 'pyaśanāyādyatyayavākyaśeṣātpara eva /
tathākṣipuruṣo 'pyavasthāsākṣi parañjyotiriti vākyaśeṣātpara iti vibhāgaḥ jīvānukarṣaṇamabhedābhiprāyamityaṅgīkāre na virodha iti katham, abhede jīvatvavirodhādityata āha- pārameśvaramiti /
jñānaṃ karmāṅgamaphalatve sati karmaśeṣāśrayatvādityukto heturasiddha iti bhāvaḥ
END BsCom_3,4.1.8
START BsCom_3,4.1.9-10
tulyaṃ tu darśanam | BBs_3,4.9 |
yattūktamācāradarśanātkarmaśeṣo vidyeti /
atra brūmaḥ - tulyāmācāradarśanamakmaśeṣitve 'pi vidyāyāḥ /
tathāhi śrutirbhavati - 'etadvā sma vai tadvidvāṃsa āhurṛṣayaḥ kāvaṣeyāḥ kimarthā vayamadhyeṣyāmahe kimarthāvayaṃ yakṣyāmahe /
etaddha sma vai tatpūrve vidvāṃso 'gnihotraṃ na juhavāñcakrire' 'etaṃ vai tamātmānaṃ viditvā brāhmaṇāḥ putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇayāśca lokaiṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti' (bṛ. 3.5.1) ityevajātīyakā /
yājñavalkyādīnāmapi brahmavidāmarmaniṣṭhatvaṃ dṛśyate - 'etāvadare khalvamṛtatvamiti hoktvā yājñavalkyo vijahāra' (bṛ. 4.5.15) ityādiśrutibhyaḥ /
apica yakṣyamāṇo vai bhagavanto 'hamasami (chā. 5.11.5) ityetalliṅgadarśanaṃ vaiśvānaravidyāviṣayam /
saṃbhavati ca sopādhikāyāṃ brahmavidyāyāṃ karmasāhityadarśanam /
natvatrāpi karmāṅgatvamasti /
prakaraṇādyabhāvāt
yatpunaruktam - 'tacchruteḥ' (bra.sū. 3.4.4) iti atra brūmaḥ -
asārvatrikī | BBs_3,4.10 |
'yadeva vidyayā karoti' (chā. 1.1.10) ityeṣā śrutirna sarvavidyāviṣayā /
prakṛtavidyābhisaṃbandhāt /
prakṛtā codgīthavidyā 'omityetadakṣaramudgīthamupāsīta' (chā. 1.1.1) ityatra
brahmavidāṃ karmavatsaṃnyāsasyāpi darśanātteṣāṃ karmadarśanātmakaṃ liṅgaṃ lokasaṃgrahārthatvenānyathāsiddhamityāha- tulyaṃ tviti /
kiñca yasya karma sa na brahmavidityāha- apiceti /
tarhi vaiśvānaravidyāyāḥ karmāṅgatvaṃ syādityata āha- natviti /
brahmavidāṃ lokasaṃgrahārthaṃ kriyamāṇamapi karma na bhavati abhimānābhāvenānadhikāritvāditi bhāvaḥ
END BsCom_3,4.1.9-10
START BsCom_3,4.1.11
vibhāgaḥ śatavat | BBs_3,4.11 |
yadapyuktam - 'taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete' (bṛ. 4.4.2) ityetatsamānvārambhavacanamasvatantrye vidyāyā liṅgamiti tatpratyucyate /
vibhāgo 'tra draṣṭavyo vidyānyaṃ puruṣamanvārabhate karmānyamiti /
śatavat /
yathā śatamābhyāṃ dīyatāmityukte vibhajya dīyate pañcāśadekasmai pañcāśadaparasmai tadvat /
nacedaṃ samanvāramabhavacanaṃ mumukṣuviṣayam 'iti nu kāmayamānaḥ' (bṛ. 4.4.6) iti saṃsāriviṣayatvopasaṃhārāt /
'athākāmayamānaḥ' (bṛ. 4.4.6) iti ca mumukṣoḥ pṛthagupakramāt /
tatra saṃsāriviṣaye vidyā vihitā pratiṣiddhā ca parigṛhyate viśeṣābhāvāt /
karamāpi vihitaṃ pratiṣiddhaṃ ca yathāprāptānuvāditvāt /
evaṃ satyavibhāgenāpīdaṃ samanvārambhavacanamavakalpate
samanvārambhavacanasya mumukṣuviṣayatvamaṅgīkṛtya vidyā anyaṃ mumukṣuṃ muktatvenānvārabhata iti vibhāga uktaḥ sūtrakṛtāḥ vastutastu tannāstītyāha- nacedaṃ samanvārambhavacanamiti /
tatra saṃsāriviṣaye taṃ vidyetyādivākye yathāprāptānuvādini vidyādipadārthamāha- tatreti /
vihitodgīthādividyā pratiṣiddhā nagnistrīdhyānādirūpā
END BsCom_3,4.1.11
START BsCom_3,4.1.12-13
yaccaitat 'tadvato vidhānāt' (bra. sū. 3.4.6) ityata uttaraṃ paṭhati -
adhyayanamātravataḥ | BBs_3,4.12 |
'ācāryakulādvedamadhītya' (chā. 8.15.1) ityadhyayanamātrasya śravaṇādadhyayanamātravata eva karmavidhirityadhyavasyāmaḥ /
nanvevaṃ satyāvidyatvānadhikāraḥ karmasu prajyeta /
naiṣa doṣaḥ /
na vayamadhyayanaprabhavaṃ karmāvabodhanamadhikārakāraṇaṃ vārayāmaḥ kiṃ tarhyeniṣadamātmajñānaṃ svātantryeṇaiva prayojanavatpratīyamānaṃ na karmādhikārakāraṇatāṃ pratipadyata ityetāvatpratipādayāmaḥ /
yathāca na kratvantarajñānaṃ kratvantarādhikāreṇāpekṣyata evametadapi draṣṭavyamiti
yadapyuktaṃ niyamacca (bra. sū. 3.4.7) ityatrābhidhīyate -
nāviśeṣāt | BBs_3,4.13 |
'kurvanneveha karmāṇi jijīviṣet' (īśā. 2) ityelamādiṣu niyamaśravaṇeṣu na viduṣa iti viśeṣo 'sti /
aviśeṣeṇa niyamavidhānāt
yaccaitaditi /
uktamiti śeṣaḥ avidyatvādvedārthajñānaśūnyatvādityarthaḥ /
mātrapadamātmajñānasya vyāvartakaṃ na karmajñānasyetyāha- naiṣa doṣa iti
END BsCom_3,4.1.12-13
START BsCom_3,4.1.14
stutaye 'numatirvā | BBs_3,4.14 |
'kurvanneveha karmāṇi' (īśā. 2) ityatrāparo viśeṣa ākhyāyate yadyapyatra prakaraṇasāmarthyādvidvāneva kurvanniti saṃbadhyate tathāpi vidyāstutaye karmānujñānametaddraṣṭavyam /
'na karma lipyate nare' (īśā. 2) iti hi vakṣyati /
etaduktaṃ bhavati /
yāvajjīvaṃ karma kurvatyapi viduṣi puruṣe hi vakṣyati /
etaduktaṃ bhavati /
yāvajjīvaṃ karma kurvatyapi viduṣupuruṣe na karma lepāya bhavati vidyāsāmarthyāditi tadevaṃ vidyā stūyate
niyamavākyamajñaviṣayamityuktaṃ viduṣo jñānastutyarthaṃ vetyāha- stutaya iti /
evaṃ karma kurvityapi tvayi nare neto vidyālabdhādbrahmabhāvādanyathāsti karmaṇā saṃsāro nāstīti yāvat /
yataḥ karma na lipyate /
apūrvarūpalepāya na bhavatītyarthaḥ śruteriti bhāvaḥ
END BsCom_3,4.1.14
START BsCom_3,4.1.15
kāmakāreṇa caike | BBs_3,4.15 |
apicaike vidvāṃsaḥ pratyakṣīkṛtavidyāphalāḥ santastadavaṣṭabhyātphalāntarasādhaneṣu prajādiṣu prayojanābhāvaṃ parāmṛśanti /
kāmakāreṇeti śrutirbhavati vājasaneyinām 'etaddha sma vai tatpūrve vidvāṃsaḥ prajāṃ na kāmayante kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no 'yamātmāyaṃ lokaḥ' (bṛ. 4.4.22) iti anubhavārūḍhameva ca vidyāphalaṃ na kriyāphalavatkālāntarabhāvītyasakṛdavocāma /
ato 'pi na vidyāyāḥ karmaśeṣatvaṃ nāpi tadviṣayāyāḥ phalaśruterayathārthatvaṃ śakyamāśrayitum
svecchātaḥ karmasādhanaprajādityāliṅgācca vidyā svatantraphaletyāha- kāmeti /
tadetadbrahma yeṣāṃ no 'smākaṃ ayamaparokṣa ātmā ayameva lokaḥ puruṣārthaste vayaṃ kiṃ prajādinā kariṣyāma ityālocya karma tyaktavanta ityarthaḥ /
nanvayaṃ loka iti jñānaphalasya pratyakṣatvoktirayuktā karmaphalavadadṛṣṭatvādityata āha- anubhaveti
END BsCom_3,4.1.15
START BsCom_3,4.1.16
upamardaṃ ca | BBs_3,4.16 |
apica karmākārahetoḥ kriyākārakaphalalakṣaṇasya samastasya prapañcasyāvidyākṛtasya vidyāsāmarthyātsvarūpopamardamāmananti - 'yatra vā asya sarvamātmatmaivābhūttatkena kaṃ paśyettatkena kaṃ jighret' (bṛ. 2.4.14) ityādinā /
vedāntoditātmajñānapūrvikāṃ tu karmādhikārasiddhiṃ pratyāśāsanasya karmādhikārocchittireva prasajyeta /
tasmādapi svātantryaṃ vidyāyāḥ
na kevalamanupayogājjñānasya karmānaṅgatvaṃ kintu karmanāśakatvāccetyāha- upamardaṃ ceti
END BsCom_3,4.1.16
START BsCom_3,4.1.17
ūrdhvaretassu ca śabde hi | BBs_3,4.17 |
ūrdhvaretaḥsu cāśrameṣu vidyā śrūyate /
naca tatra karmāṅgatvaṃ vidyāyā upapadyate /
karmābhāvāt /
nahyagnihotrādīni vaidikāni karmāṇi teṣāṃ santi /
syādetat /
ūrdhvaretasa āśramā na śrūyante veda iti tadapi nāsti /
te 'pi hi vaidikeṣu śabdeṣvavagamyante 'trayo dharmaskandhāḥ' (chā. 2.23.1) 'ye ceme 'raṇye śraddhā tapa ityupāsate' (chā. 5.10.1) 'tapaḥśraddhe yo hyupavasantyaraṇye' (mu. 1.2.11) 'etameva pravājino lokamicchantaḥ pravajanti' (bṛ. 4.4.22) 'brahmacaryādeva pravrajet' (jā. 4) ityevamādiṣu /
pratipannāpratipannagārhasthyānāmapākṛtānāpākṛtarṇatrayāṇāṃ cordhvaretastvaṃ śrutismṛtiprasiddham /
tasmādapi svātantryaṃ vidyāyāḥ
kiñca karmatattvajñāne nāṅgāṅgibhūte bhinnādhikāristhatvādrājasūyabṛhaspatisavavadityāha- ūrdhveti /
trayo dharmaskandhāḥ karmapradhānā āśramāścaturtho brahmasaṃstha ityarthaḥ /
'brahmacaryeṇa ṛṣibhyo yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhya eva vā anṛṇaḥ'iti śruteḥ /
'ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet /
anapākṛtya mokṣaṃ tu sevamāno vrajatyadhaḥ'iti smṛteśca prāptagārhasthyasyaiva nirastarṇatrayasya pārivrājyamityapi śaṅkā na kāryā /
brahmacaryādeva pravrajediti dvitīyamāśramamicchettamāvasediti ca vidhiśrutismṛtivirodhena arthavādaśrutismṛtyoraviraktaviṣayatvāgamādityāha- pratipanneti /
tasmādi ti saṃnyāsaniṣṭhatvādityarthaḥ
END BsCom_3,4.1.17
START BsCom_3,4.2.18
2 parāmarśādhikaraṇam / sū. 18-20
parāmarśaṃ jaiminiracodanāccāpavadati hi | BBs_3,4.18 |
'trayo dharmaskandhāḥ' (chā. 2.2.3.1) ityādayo ye śabdā ūrdhvaretasāmāśramāṇāṃ sadbhāvāyodāhṛtā na te tatpratipādanāya prabhavanti /
yataḥ parāmarśameṣu śabdeṣvāśramāntarāṇāṃ jaiminirācāryo manyate na vidim /
kutaḥ - nahyatra liṅgādīnāmanyatamaścodanāśabdo 'sti /
arthāntaraparatvaṃ caiṣu pratyekamupalabhyate /
trayo dharmaskandhā ityatra tāvadyajño 'dhyayanaṃ dānamiti prathamastapa eva dvitīyo brahmacāryācāryakulavāsī tṛtīyo 'tyantamātmānamācāryakule 'vasādayansarva ete puṇyalokā bhavantīti parāmarśapūrvakamāśramāṇāmanātyantikaphalatvaṃ saṃkīrtyātyantikaphalatayā brahmasaṃsthatā stūyate - 'brahmasaṃstho 'mṛtatvameti' (chā. 2.23.1) iti /
nanu parāmarśe 'pyāśramā gamyanta eva /
satyaṃ gamyante /
smṛtyācārābhyāṃ tu teṣāṃ prasiddhirna pratyakṣaśruteḥ /
ataśca pratyakṣaśrutivirodhe satyanādaraṇīyāste bhaviṣyanti /
anadhikṛtaviṣayā vā /
nanu gārhasthyamapi sahaivordhvaretobhiḥ parāmṛṣṭaṃ yajño 'dhyayanaṃ dānamiti prathama iti /
satyamevaṃ tathāpi tu gṛhasthaṃ pratyevāgnihotrādīnāṃ karmaṇāṃ vidhānācchrutiprasiddhameva hi tadastitvam /
tasmātstutyartha evāyaṃ paramarśo na codanārthaḥ /
apicāpavadati hi pratyakṣā śrutirāśramāntar 'vīrahā vā eṣa devānāṃ yo 'gnimudvāsayate', 'ācāryāya priyaṃ dhanamāhṛtya prajātantuṃ mā vyavacchetsīḥ' (tai. 1.11.1) 'nāputrasya loko 'stīti tatsarve paśavo viduḥ' ityevamādyā /
tathā 'ye cemeraṇye śraddhā tapa ityupāsate' (chā. 5.10.1) 'tapaḥśraddhe ye hyupāsantyaraṇye' (muṇḍa. 1.2.11) iti ca devayānopadeśo nāśramāntaropadeśaḥ /
saṃdigdhaṃ cāśramāntarābhidhānam 'tapa eva dvitīyaḥ' (chā. 2.2.3.1) ityevamādiṣu /
tathā etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti' (bṛ. 4.4.22) iti lokasaṃstavo 'yaṃ na pārivrājyavidhiḥ /
nanu brahmacaryādeva pravrajeditivispaṣṭamidaṃ pratyakṣaṃ privrājyavidhānaṃ jābālānām /
satyametat /
anapekṣya tvetāṃ śrutimayaṃ vicāra iti draṣṭavyam
saṃnyāso nāstītyākṣipati- parāmarśaṃ jaiminiriti /
ūrdhvaretaḥ śabditaṃ pārivrājyamanuṣṭheyaṃ na veti mānabhrāntimūlatvābhyāṃ saṃdehe bhrāntimūlatvānnānuṣṭheyamityāha- traya iti /
āśramāṇāmavāntarabhedāpekṣayā bahuvacanam /
tathāca kāṇvāyanasmṛtirarthato 'nukramyate /
gāyatro brāhmaḥ prājāpatyo bṛhanniti brahmacārīcaturvidhaḥ /
tatropanayanādūrdhvaṃ yastrirātramakṣārālavaṇāśī gāyatrīmadhīte sa gāyatraḥ /
yastu vedasya grahaṇāntaṃ brahmacaryaṃ carati sa brāhmaḥ /
ṛtukāle svadāragāmī nityaṃ parastrīvimukhaḥ prājāpatyaḥ, saṃvatsaraṃ vedavratakṛdvaṭurvā prājāpatyaḥ /
āmaraṇaṃ gurukulavāsī naiṣṭhiko bṛhannityucyate /
gṛhastho 'pi caturvidhaḥ vārtāko yāyāvaraḥ śālīno ghorasaṃnyasikaśceti /
tatra kṛṣigorakṣādikayā vaiśyādivṛttyā jīvannityādikriyāparo vārtākavṛttiḥ /
yāyāvarastvayācitavṛttiryājanādhyāpanapratigrahavimukhaḥ /
śālīnastu ṣaṭkarmanirato yājanādivṛttiḥ saṃcayī /
uddhṛtaparipūtābhiradbhiḥ kāryaṃ kurvanpratyahaṃ kṛtoñchavṛttirgrāmavāsī ghorasaṃnyasika ityucyate, hiṃsāvimukhatvāt /
vānaprastho 'pi caturvidhaḥ vaikhānasa audumbaro vālakhilyaḥ phenapaśceti /
tatrākṛṣṭapacyauṣadhībhirgrāmabahiṣkṛtābhiragnihotrādikurvanvaikhānasa ucyate /
yastu prātaruthāya yāṃ diśaṃ paśyati tatratyaudumbarabadarīnīvāraśyāmākaiḥ karmaparaḥ sa audumbaraḥ /
yastu jaṭāvalkaladhārī aṣṭau prātasānvṛttyupārjanaṃ kṛtvā cāturmāsye saṃgṛhītāśī kārtikyāṃ saṃgṛhītapuṣpaphalatyāgī sa vālakhilyaḥ /
phenapāstu śīrṇaparṇaphalavṛttayo yatra kvacidvasantaḥ karmaparā iti /
tathā parivrājākāścaturvidhāḥ kuṭīcakā bahūdakā haṃsāḥ paramahaṃsāśceti /
tatra svaputragṛhe bhikṣāṃ carantastridaṇḍinaḥ kuṭīcakāḥ /
bahūdakāstu tridaṇḍinaḥ śikyajalapavitrapādukāsanaśikhāyajñopavītakaupīnakāṣāyaveṣadhārāstīrthānyaṭanto bhaikṣaṃ caranta ātmānaṃ prārthayante /
haṃsāstu ekadaṇḍinaḥ śikhāvarjaṃ yajñopavītadharāḥ śikyakamaṇḍalupāṇayaḥ grāmaikarātravāsinaḥ kṛcchracāndrāyaṇaparāḥ /
paramahaṃsāstvekadaṇḍadharā muṇḍā ayajñopavītinaḥ tyaktasarvakarmāṇa ātmaniṣṭhā iti /
atra pūrvapakṣe saṃnyāsābhāvāñjñānasya svatantraphalatvāsiddhiḥ siddhānte tadbhāvāttatsiddhiriti phalabhedaḥ /
skandhā āśramāḥ ātmānaṃ śarīramācāryasya kule gṛhe karśayannaiṣṭhika ityarthaḥ /
skandhaśrutāvāśramā na vidhīyante kintu brahmasaṃsthatāsturthamanūdyanta ityukte śaṅkate- nanu parāmarśe 'pīti /
anuvādāpekṣitapurovādātpratītimaṅgīkaroti- satyamiti /
pratyakṣā skandhaśrutireva purovādo 'stu nānuvāda ityata āha- smṛtīti /
tayorapi iyameva śrutirmūlamastu /
kḷptaśrutau vidhimātrakalpanālāghavāt /
asyā anuvādatve tu mūlatvena sāgnikānagnikāśramaśrutistatra vidhiśceti dvayakalpanāgauravādityata āha- ataśceti /
smārtatvādāśramāḥ pratyakṣayāvajjīvakarmavidhiśrutyaviruddhā grāhyāḥ /
viruddhāstvanagnikāśramā upekṣyāḥ karmānadhikṛtairandhādibhirvā anuṣṭheyā ityarthaḥ /
yāvajjīvaśrutivirodhāllāghavaṃ tyājyamiti bhāvaḥ /
skandhaśrutāvanuvādyatvāviśeṣādgārhasthyavaditareṣāmanuṣṭheyatvamāśaṅkya tasya śrautatvādanuṣṭhānaṃ netareṣāmaśrautatvādato brahmasaṃsthatāstutiparamidaṃ skandhavākyamityāha- nanvityādinā /
tantuṃ saṃtatim /
tathā ye ceti /
te 'rciṣamabhisaṃbhavantīti vākyaśeṣādityarthaḥ /
skandhaśabdasya āśrameṣvarūḍhatvāccātra nāśramividhirityāha- saṃdigdhaṃ ceti /
tarhi pravrajantītyāśramavidhirītyata āha- tathaitamiti /
ātmaloko mahīyān yadarthamaśakyāṃ pravrajyāmapi kurvantīti stutirvartamānāpadeśādityarthaḥ /
saṃprati pūrvapakṣamākṣipyeyaṃ śrutirnāstītikṛtvā cintyata ityāha- nanvityādinā
END BsCom_3,4.2.18
START BsCom_3,4.2.19
anuṣṭheyaṃ bādarāyaṇaḥ sāmyaśruteḥ | BBs_3,4.19 |
anuṣṭheyamāśramāntaraṃ bādarāyaṇa ācāryo manyate /
vede śravaṇāt /
agnihotrādīnāṃ cāvaśyānuṣṭhoyatvāttadvirodhādanadhikṛtānuṣṭheyamāśramāntaramitihīmāṃ matiṃ nirākaroti gārhasthyavadevāśramāntaramapyanicchatā pratipattavyamiti manyamānaḥ /
kutaḥ sāmyaśruteḥ /
samā hi gārhastyenāśramāntarasya parāmarśaśrutirdṛśyate 'trayo dharmaskandhāḥ' (chā. 2.2.3.1)ityādyā /
yatheha śrutyantaravihitameva gārhastyaṃ parāmṛṣṭamevāśramāntaramapīti pratipattavyam /
yathāca śāstrāntaraprāptayoreva nivītaprācīnavītayoḥ parāmarśa upavītavidhipare vākye /
tasmāttulyamanuṣṭheyatvaṃ gārhasthyenāśramāntarasya /
tathā 'etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti' (bṛ. 4.4.22) ityasya vedānuvacanādibhiḥ samabhivyāhāraḥ /
'ye ceme 'ramye śraddā tapa ityupāsate' (chā. 5.101) ityasya ca pañcāgnividyayā /
yattūktam 'tapa eva dvitīyaḥ (chā. 2.2.3.1) ityādiṣvāśramāntarābhidhānaṃ saṃdigdhamiti /
naiṣa doṣaḥ /
niścayakāraṇasadbhāvāt /
'trayo dharmaskandhāḥ' (chā. 2.23.1) iti hi dharmaskandhatritvaṃ pratijñātam /
naca yajñādayo bhūyāṃso dharmā utpattibhinnāḥ santo 'nyatrāśramasaṃbandhātritve 'ntarbhāvayituṃ śakyante /
tatra yajñādiliṅgo gṛhāśrama eko dharmaskandho nirdiṣṭo brahmacārīti ca spaṣṭa āśramanirdeśastapaityapi ko 'nyastapaḥpradhānādāśramāddharmaskandho 'bhyupagamyeta /
'ye ceme 'raṇye' (chā. 5.10.1) iti cāraṇyaliṅgācchraddhātapobhyāmāśramagṛhītiḥ /
tasmātparāmarśe 'pyanuṣṭheyamāśramāntaram
skandhaśrutāvitarāśramāḥ śrutyantaravihitā anūdyante etadvākyānuvādyatvādgārhasthyavaditi siddhāntayati- anuṣṭheyamiti /
anuvādasya kvacidvidhipūrvakatve dṛṣṭāntamāha- yathāceti /
nivītaṃ manuṣyāṇāṃ prācīnāvītaṃ pitṛṇāmupavītaṃ devānāmiti vākye daive karmaṇyupavītaṃ vidhīyate /
tatstutaye dvayamanūdyate /
mānuṣakriyāsu dehārdhavastrabandhanākhyanivītasya saukaryārtatayā prāptatvāt pitrye karmaṇi prācīnāvītasyāpi vidhyantaraprāptatvādityarthaḥ /
vākyāntare ca sākṣādeva pārivrājyavidhirvidheyaiḥ sāhityādityāha- tathaitameveti /
asyeti pārivrājyoktiḥ /
vidheyavedānuvacanādisāhityātpārivrājyasya vidheyatetyarthaḥ /
vākyāntare 'pi sāmyaśrutimāha- ya ceti /
asyeti vānaprasthoktiḥ /
vidheyapañcāgnividyayā tānaprasthasya sahoktyā tadapi vidheyamityarthaḥ /
śrutatritvānyathānupapattyā skandhaśabdasya āśramaparatvaniścaya ityāha- yattūktamityādinā /
utpattibhinnā iti /
yajetādhyetavyaṃ dadyādīti pṛthagutpannā ityarthaḥ
END BsCom_3,4.2.19
START BsCom_3,4.2.20
vidhir vā dhāraṇavat | BBs_3,4.20 |
vidhirivāyamāśramāntarasya na parāmarśamātram /
nanu vidhitvābhyupagama ekavākyatāpratītiruparudhyeta pratīyate cātraikavākyatā puṇyalokaphalāstrayo dharmaskandhā brahmasaṃsthātā tvamṛtatvaphaleti /
satyametat /
satīmapi tvekavākyatāpratītiṃ parityajya vidhirevābhyupagantavyo 'pūrvatvāt /
vidhyantarasyādarśanāt /
vispaṣṭāccāśramāntarapratyayādguṇavādakalpanayaikavākyatvāyojanānupapatteḥ /
dhāraṇavat /
yathā 'adhastatsamidhaṃ dhārayannanudravedupari hi devebhyo dhārayati' ityatra satyāmapyavirodhodhāraṇainaikavākyatāpratītau vidhīyata evoparidhāraṇamapūrvatvāt /
tathācoktaṃ śeṣalakṣaṇe - 'vidhistu dhāraṇe 'pūrvatvāt' iti /
tadvadihāpyāśramaparāmarśaśrutirvidhiriveti kalpyate /
yadāpi parāmarśa evāyamāśramāntarāṇāṃ tadapi brahmasaṃsthatā tāvatsaṃstavasāmarthyādavaśyaṃ vidheyābhyupagantavyā /
sā ca kiṃ caturṣvāśrameṣu yasya kasyacidāhosvitparivrājakasyaiveti vivektavyam /
yadi ca brahmācāryanteṣvāśrameṣu parāmṛśyamāneṣu parivrājako 'pi parāmṛṣṭastaścaturṇāmapyāśramāṇāṃ parāmṛṣṭatvāviśeṣādanāśramitvānupapatteśca yaḥ kaściccaturṣvāśrameṣu brahmasaṃstho bhaviṣyati /
atha na parāmṛṣṭastataḥ pariśiṣyamāṇaḥ parivrāḍeva brahmasaṃstha iti saṃtsyati /
tatra tapaḥśabdena vaikhānasagrāhiṇāparāmṛṣṭaḥparivrāḍapīti kecit /
tadapyuktam /
nahi satyāṃ gatau vānaprasthaviśeṣaṇena parivrājako grahaṇamiti /
yathātra brahmacārigṛhamedhināvasādāraṇenaiva svena svena viśeṣaṇena viśeṣitāvevaṃ bhikṣuvaikhānasāvapīti yuktam /
tapaścāsādhāraṇodharmo vānaprasthānāṃ kāyakleśapradhānatvāt /
tapaḥśabdasya tatra rūḍheḥ /
bhikṣostu dharma indriyasaṃyamādilakṣaṇo naiva tapaḥśabdenābhilapyate /
catuṣṭhvena ca prasiddhā āśramāstritvena parāmṛśyanta ityanyāyyam /
apica bhedavyapadeśo 'tra bhavati 'traya ete puṇyalokabhāja eko 'mṛtatvabhāk' iti /
pṛthaktveva caiṣa bhedavyapadeśo 'vakalpate /
nahyevaṃ bhavati devadattayajñadattau mandaprajñāvanyastvanayormahāprajña iti /
bhavati tvevaṃ devadattayajñadattau mandaprajñau viṣṇumitrastu mahāprajña iti /
tasmātpūrvo traya āśramiṇaḥ puṇyalokabhājaḥ pariśiṣyamāṇaḥ parivrāḍevāmṛtatvabhāk /
kathaṃ punarbrahmasaṃsthaśabdo yogātpravartamānaḥ sarvatra saṃbhavanparivrājaka evāvatiṣṭheta /
rūḍhyabhyupagame cāśramamātrādamṛtatvaprāpterjñānānarthakyaprasaṅga iti /
atrocyate - brahmasaṃstha iti hi brahmaṇi parisamptirananyavyāpāratārūpaṃ tanniṣṭhatvamabhidhīyate /
tacca trayāṇāmā8māṇāṃ na saṃbavati /
svāśramavihitakarmānanuṣṭhāne pryavāyaśravaṇāt /
parivrājakasya tu sarvakarmasaṃnyāsātapratyavāyo na saṃbhavatyananuṣṭhānanimittaḥ /
śamadamādistu tadīyo dharmo brahmasaṃsthatāyā upodbalako na virodhī /
brahmaniṣṭhatvameva hi tasya śamadamādyupabṛṃhitaṃ svāśramavihitaṃ karma yajñādīni cetareṣāṃ tadvyatikrame ca tasya pratyavāyaḥ tathāca 'nyāsa iti brahmā brahmā hi paraḥ paro hi brahma tāni vā etānyavarāṇi tapāṃsi nyāsa evātyarecayat' (nārā. 78) 'vedāntavijñānasuniṣcitārthāḥ saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ' (muṇḍa. 3.2.6. nārā. 1.2.3. kaivalya. 3) ityādyāḥ śrutayaḥ /
smṛtayaśca -'tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ' (gī. 5.17) ityādyā brahmasaṃsthasya karmābhāvaṃ darśayanti /
tasmātaparivrājakasyāśramamātrādamṛtatvaprāpterjñānānarthakyaprasaṅga ityeteṣo 'pi doṣo nvatarati /
tadevaṃ parāmarśo 'pītareṣāmāśramāṇāṃ pārivrājyaṃ tāvadbrahmasaṃsthatālakṣaṇaṃ labhyetaiva /
anapekṣyaiva jābālaśrutimāśramāntaravidhāyinīmayamācryoṇa vicāraḥ pravartitaḥ /
vidyata eva tvāśramāntaravidhiśrutiḥ pratyakṣā /
'brahmacaryaṃ parisampya gṛhī bhavedgṛhī bhūtvā vanībhavedvanī bhūtvā pravrajet /
yadi vetarathā brahmacaryādeva brahmacaryādeva pravrajedgṛhādvā vanādvā' (jābā. 4) iti /
na ceyaṃ śrutiranadikṛtāviṣayā śakyā vaktum /
aviśeṣaśravaṇāt /
pṛthagnidhānāccānadhikṛtānāma 'atha punareva vratī vāvratī vā snātako vāsnātako votsannāgniranagniko vā' (jābā. 4) ityādinā /
brahmadānaparipākāṅgatvācca pārivrājyasya nānadhikṛtaviṣayatvam /
tacca darśayati - 'atha parivrāḍvivarṇavāsā muṇḍo 'parigrahaḥ śuciradrohī bhaikṣāṇo brahmabhūyāya bhavati' (jābā. 5) iti /
tasmātsiddhā ūrdhvaretasāmāśramāḥ /
siddhaṃ cordhvaretaḥsu vidānādvidyāyāḥ svātantryamiti
skandhaśruteranuvādakatvamaṅgīkṛtya vidhyantarakalpanenāśramā anuṣṭheyā ityuktam /
idānīṃ vidhitvaṃ tasyā eva kalpyaṃ lāghavādityāha- vidhirveti /
yāvajjīvādiśruteraviraktaviṣayatvānna lāghavabādhakatvamiti bhāvaḥ /
alpaphalatvenāśramatrayanindayā brahmasaṃsthatāstutiparamekamidaṃ vākyaṃ bhāti /
tatrāśramavidhicatuṣṭayamayuktamiti śaṅkate- nanviti /
āśramāṇāṃ vidhyantaraprāptyabhāvādanuvādāyogāt /
stutilakṣaṇādoṣācca varaṃ vispaṣṭāśramavidhibhedakalpanamapūrvatvādityāha- satyamityādinā /
pratītaikavākyatvabhaṅgena bhedakalpane dṛṣṭāntamāha- dhāraṇavaditi /
mahāpitṛyajñe pretāgnihotre ca sruci prakṣiptaṃ havirāhavanīyaṃ prati yadā nīyate tasya haviṣaḥ 'adhastātsamidhaṃ dhārayannanudravet'iti vihitādhodhāraṇastāvakatayopari hītyasyaikavākyatvabhāne 'pi daive home srugdaṇḍopari samiddhāraṇe vidhirevāpūrvatvāditi vākyabhedastṛtīyādhyāye jaiminyācāryeṇokta ityarthaḥ /
evaṃ catvāra āśramā vidhīyanta iti pakṣa uktaḥ /
saṃpratyāśramatrayānuvādena pārivrājyamekameva vidhīyata iti pakṣāntaramāha- yadāpītyādinā /
brahmasaṃsthatāvidhau kathaṃ pārivrājyavidhirityāśaṅkya vicārayati- sā ceti /
nanu traya iti vākya āśramacatuṣṭayasyāprāpternirbījo 'yaṃ vicāra ityāśaṅkya tadvākye parivrājakaḥ parāmṛṣṭo na veti saṃdihyādye pūrvapakṣaprāptimāha- yadiceti /
nanvanāśramyeva brahmasaṃsthaḥ kiṃ na syādata āha- anāśramitveti /
anāśramī na tiṣṭheteti niṣedhāditi bhāvaḥ /
dvitīye siddhānprāptimāha- atheti /
evaṃ parāmarśatadabhāvābhyāṃ saṃśayamuktvā pūrvapakṣayati- tatreti /
vanasthasya hyasādhāraṇaṃ kṛcchrādikaṃ tapa iti prasiddham /
tenaikena tapaḥ śabdenobhayagrahaṇamanyāyyaṃ bhikṣostapasvitvaprasiddhyābhāvācca //
tathāca yajñādyasādhāraṇadharmadvārā gṛhasthādyāśramatrayavadbrahmasaṃsthaśabdenaiva brahmaniṣṭhāpradhānaścaturthāśramo gṛhyate /
sa ca stutisāmarthyāt saha brahmasaṃsthayā vidhīyata iti siddhāntayati- tadayuktamityādinā /
pṛthagvyapadeśācca brahmasaṃsthaḥ pūrvoktebhya āśramibhyaḥ pṛthagbhūta ityāha- apiceti /
nacāvasthābhedena teṣāmeva brahmasaṃsthā syāditi vācyam /
kālabhedenāpi sati mandaprajñatve prajñādhikyavatsati karmitve teṣāṃ vikṣiptacetasāṃ brahmasaṃsthānupapatteḥ /
karmatyāge ca parivrāḍeva brahmasaṃstha ityasmadiṣṭasiddhiriti bhāvaḥ /
imamevārthaṃ spaṣṭayituṃ śaṅkate- kathaṃ punariti /
yadyapi brahmasaṃsthaśabdaḥ saṃnyāsāśrame na rūḍhastathāpi yogāttamevopasthāpayati /
anyāśrameṣu yaugikārthāsamavāyādityāha- atrocyata iti /
sarvakarmatyāginaḥ praṇavārthabrahmaniṣṭhātirekeṇānuṣṭheyaṃ nāstītyatra mānamāha- tathāceti /
nyāsaḥ saṃnyāso brahmeti stutau hetumāha- brahmā hīti /
hiraṇyagarbho hi para iti prasiddhaḥ ato brahmatvena stutaḥ saṃnyāsaḥ para eveti stutvā karmāṇi nindati tānīti /
tato nyāsa eva jñānadvārā mocakatvādadhika ityarthaḥ /
tadbuddhaye brahmacittāstadātmāno brahmasvarūpāstanniṣṭhāḥ śravaṇādiparāstatparāyaṇāḥ brahmaprepsavaḥ niṣkāmā iti yāvat /
evaṃ brahmasaṃsthaśabdasya jñānapradhānāśramavācitvādamṛtatvakāmastvamumāśramamanutiṣṭhediti vidhiḥ pariṇamyate /
ato na jñānānarthakyadoṣa ityupasaṃharati- tasmāditi /
saṃprati kṛtvācintāmuddhāṭayati- anapekṣyeti /
śiṣyabuddhivaiśadyārthaṃ skandhaśrutimādāya cintā kṛteti bhāvaḥ /
yadivetaratheti /
brahmacarye sthitasyaiva pūrvasukṛtaparipākādvairāgyaṃ yadi syādityarthaḥ /
yaduktaṃ karmānadhikṛtāndhādiviṣayaḥ saṃnyāsa iti tannetyāha- naceti /
sāmānyaśruteḥ saṃkocahetvabhāvāditi bhāvaḥ /
pṛthagiti /
saṃnyāsasyeti śeṣaḥ /
vratī godānādivedavratavān /
gurukulānnivṛttirūpasnānānantaramakṛtagārhasthyo gurusevī snātakaḥ utsannāgnirvidhuraḥ agṛhītāgniranagnikaḥ pravrajedityanvayaḥ /
sakalāṅgānameva kathañcitkarmānadhikṛtānāṃ saṃnyāso yuktaḥ vikalāṅgānāṃ tvandhādīnāṃ na jñānapradhānasaṃnyāsādhikāra ityāha- brahmeti /
dṛṣṭipūtasaṃcāraśravaṇādikaṃ vinā jñānānutpatteḥ /
'śarīraṃ me vicarṣaṇaṃ jihvā me madhumattamā /
karṇābhyāṃ bhūriviśruvam'ityaṅgasākalyaprārthanāliṅgācca nāndhapaṅgumūkabadhiradīnāmadhikāra ityarthaḥ /
tacceti /
pārivrājyasya brahmajñānāṅgatvaṃ cetyarthaḥ /
brahmabhūyāya brahmasākṣātkārāyeti yāvat
END BsCom_3,4.2.20
START BsCom_3,4.3.21
stutimātrādhikaraṇam / sū. 21-22
stutimātram upādānād iti cen nāpūrvatvāt | BBs_3,4.21 |
'sa eṣa rasānāṃ rasatamaḥ paramaḥ parārdhyo 'ṣṭamo yadudgīthaḥ' (chā. 1.1.3) 'ityevamāgniḥ sāma' ( chā. 1.6.1) ayaṃ vāva loka eṣo 'gniścitaḥ /
tadidamevokthamiyameva pṛthivī' ityevañjātīkāḥ śrutayaḥ kimudgīthādeḥ stutyarthā āhosvidupāsanāvidyarthā ityasminsaṃśaye stutyarthā iti yuktam /
udgīthādīni karmāṅgānyupādāya śravaṇāt /
yathā 'iyameva juhūrādityaḥ kūrmaḥ svargo loka āhavanīyaḥ' ityādyā juhvādistutyarthāstadvaditi cet /
netyāha /
nahi stutimātramāsāṃ śrutīnāṃ prayojanaṃ yuktamapūrvatvāt /
vidhyarthatāyāṃ hyapūrvor'tho vihito bhavati stutyarthatāyāṃ tvānarthakyameva syāt /
vidhāyakasya hi śabdasya vākyaśeṣabhāvaṃ pratipadyamānā stutirupayujyata ityuktam 'vidhinā tvekavākyatvātstutyarthena vidhīnāṃ syuḥ ityatra /
pradeśāntaravihitānāṃ tūdgīthādīnāmiyaṃ pradeśāntarapaṭhitā stitirvākyaśeṣabhāvamapratipadyamānānarthikaiva syāt /
iyameva juhūrityādi tu vidhisaṃnidhāvevāmnatamiti vaiṣamyam /
tasmādvidhyarthā evaivañjātīyakāḥ śrutayaḥ
stutimātraṃ /
pṛthivyaboṣadhipuruṣavāgṛksāmnāṃ saptānāṃ rasānāṃ rasatamo 'ṣṭama udgīthāvayava oṅkāraḥ paramaḥ paramātmapratīkatvātparasya brahmaṇor'dhaṃ sthānaṃ tadarhatīti parārdhyaṃ ityarthaḥ /
āsu śrutīṣvaṅgopādānādapūrvārthatvācca saṃśayamāha- kimiti /
yathānuṣṭheyagārhasthyasāmyaśruteḥ pārivrājyasyānuṣṭheyatvaṃ tadvadāsāṃ śrutīnāṃ juhvādistutiśrutisāmyātstutitvamiti pūrvapakṣayati- stutyarthā iti /
juhūriyameva pṛthivīti stūyate /
cayanasthaḥ kūrma āditya iti /
āhavanīyaḥ svargaloka iti stutiḥ /
tathodgīthādīnāṃ rasatamatvādiguṇaiḥ stutirityarthaḥ /
stutilakṣaṇāto varaṃ vidhikalpanamanuṣṭhānaphalalābhāditi siddhāntayati- nahi stutīti /
pūrvapakṣe svananuṣṭhānaṃ phalaṃ siddhānte tvanuṣṭhānaṃ phalamiti mantavyam /
stāvakatvenārthavattvaṃ kiṃ na syādityata āha- vidhāyakasyeti /
yuktamiyameva juhūrityādiśrutīnāṃ phalavajjuhvādividhiprakaraṇasthatayā stāvakatvenārthavattvaṃ;rasatamādiśrutīnāṃ tu kratvaṅgavidhiprakaraṇasthatvābhāvātphalavadapūrvopāstividhāyakatvameva yuktaṃ kratvantaraśrutivaditi bhāvaḥ
END BsCom_3,4.3.21
START BsCom_3,4.3.22
bhāvaśabdāc ca | BBs_3,4.22 |
'udgīthamupāsīta' (chā. 1.1.1) 'sāmopāsīta' (chā. 2.2.1) 'ahamukthamasmīti vidyāt' ityādayaśca vispaṣṭā vidhiśabdāḥ śrūyante te ca stutimātraprayojanatāyāṃ vyāhanyeran /
tathāca nyāyavidāṃ smaraṇam -'kuryātkriyeta kartavyaṃ bhavetasyāditi pañcamam /
etatsyātsarvavedeṣu niyataṃ vidhilakṣaṇam' iti liṅgādyartho vidhiriti manyamānāsta evaṃ smaranti /
pratiprakaraṇaṃ ca phalāni śrāvyate - 'āpayitā ha vai kāmānāṃ bhavati' (chā. 1.1.7) 'eṣa hyeva kāmāgānasyeṣṭe' (chā. 1.7.9) 'kalpante hāsmai lokā ūrdhvaścāvṛttāśca' (chā. 2.2.3) ityādīni /
tasmādapyupāsanāvidhānārthā udgīthādiśrutayaḥ
kiñcātra vidhikalpya iti kṛtvācintayoktaṃ vastutastu na kalpyaḥ kḷptatvādityāha- bhāveti /
na caivamupāsānāvidhistāvakatvaṃ rasatamādiśrutīnāmiti sāṃpratam /
vidhyapekṣitaviṣayārpakatvasaṃbhave stutilakṣaṇayogāditi bhāvaḥ /
devo madiṣṭaṃ kuryāditi prārthanādāvapi liṅgādiprayogādupāsītetyādiśabdānāṃ kathaṃ vidhiparatvaniścaya ityata āha- tathāceti /
etalliṅgādikaṃ vedeṣūtsargato niyameneṣṭasādhanatvākhyavidherlakṣaṇaṃ jñāpakaṃ syāt /
upapadādibādhake tvanyārthaparamityarthaḥ /
tadidamāha- liṅādīti /
naca śloke pañcamamityukteḥ pañcapadānāmeva vidhilakṣaṇatvaṃ nopāsītetyādīnāmiti bhramitavyam /
kriyāsāmānyavācināṃ kṛbhvastīnāmudāharaṇena sarvadhātūparaktaliṅādīnāṃ vidhilakṣaṇatvasya vivakṣitatvātpañcamapadaṃ tūktāpekṣayā ślokapūraṇārthaṃ mṛtyurdhāvati pañcama itivat /
yadyapi ḍukṛñ karaṇa iti dhātereva karaṇaśabditabhāvanākhyakriyāsāmānyavācitvaṃ netarayordhātvorbhū sattāyāmas bhuvītyarthāntarokteḥ tathāpi janmākhyabhavanasya tatphalasyāstitvasya ca prayojyaniṣṭhasya prayojakavyāpārātmakabhāvanāvyāptatvāttayoḥ kriyāsāmānyavācitvavyavahāraḥ /
tatra kuryāditi prakṛtyarthabhāvanākhyātenānūdyate yathā dvāviti prayoge prakṛtyartho dvitvaṃ pratyayenānūdyate /
tadvalliṅā ca tasyā iṣṭasādhanatvākhyavidhirbodhyate /
kartā tu tayākṣipyata ityākṣiptakartṛkā bhāvanodāhṛtā /
tathā kriyetetyatrāpi prakṛtipratyayārthau vyākhyātau /
karmātra prādhānyenākṣipyata ityākṣiptakarmikābhāvanodāhṛtā /
ākhyātānāṃ kartrādikārake śaktya bhāvātkartṛkarmaṇorākṣepa eveti mīmāṃsakamatam /
kartavyamiti kṛtyapratyayena karmakārakamucyate /
tasyopasarjanatvena prakṛtyā bhāvanokteti bhedaḥ /
tathā daṇḍī bhavet bhūyate daṇḍinā bhavitavyamityudāhartavyam /
tathā syādbhūyeta bhavitavyamityastidhātorapyudāharaṇaṃ draṣṭavyam /
asterbhūrādeśāt /
etaddhātutrayoparaktaliṅādibhiḥ sarvadhātvarthoparaktabhāvanāgateṣṭasādhānatvarūpo vidhireka evocyate /
dhātūnāṃ pratyayānāṃ kartrādikārakāṇāṃ ca bhede 'pi vidhibhedo nāstīti jñāpanārthaṃ pratidhātūdāharaṇatrayaṃ darśitamiti sarvamavadātam /
evaṃ sūtre bhāvo vidhiriti vyākhyāya caśabdātphalamiti vyācaṣṭe- pratiprakaraṇaṃ iti /
eṣa ṛtvigupāsakaḥ kāmāgānasya gānena phalasaṃpādanasyeṣṭe samartha ityarthaḥ /
evamaṅgāśritavidyā api svatantraphalāḥ kimu vaktavyamanaṅgātmavidyāyāḥ svātantryamiti /
ātmavidyāsvātantryo cintāyā asyāḥ paryavasānātpādasaṃgatirbodhyāḥ
END BsCom_3,4.3.22
START BsCom_3,4.4.23
4 pāriplavādhikaraṇam / sū. 23-24
pāriplavārthā iti cen na viśeṣitatvāt | BBs_3,4.23 |
'atha ha yājñavalkyasya dve bhārye babhūvaturmaitreyī ca kātyayanī ca' (bṛ. 4.5.1) 'pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma' (kauṣī. 3.1) 'jānaśrutirha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa' (chā. 4.1.1) ityevamādiṣu vedāntapaṭhiteṣvākhyāneṣu saṃśayaḥ - kimimāni pāriplavaprayogārthānyohosvitsaṃnihitavidyāpratipattyarthānīti /
pāriplavārthā imā ākhyānaśrutayaḥ /
ākhyānasāmānyāt /
ākhyānaprayogasya ca pariplave coditatvāt /
tataśca vidyāpradhānatvaṃ vedāntānāṃ na syāt, mantravatprayogaśeṣatvāditi cet /
tanna /
kasmāt /
viśeṣitatvāt /
'pāriplavamācakṣīta' iti hi prakṛtya 'manurvaivasvato rājā' ityevamādīni kānicidevākhyānāni tatra viśeṣyante /
ākhyānasāmānyāccetsāmānyāccetsarvagṛhītiḥ syādanarthakamevedaṃ viśeṣaṇaṃ bhavet /
tasmānna pāriplavārthā etā ākhyānaśrutayaḥ
pāriplavārthāḥ /
aśvamedhe putrādiparivṛtāya rājñe pāriplavamācakṣīteti nānāvidhākhyānakathanātmakaḥ pāriplavaprayogo vihitaḥ /
tathāca vedāntasthakathānāmākhyānatvasāmānyādvidyāsaṃnidhānācca saṃśayamāha- kimiti /
pūrvaṃ stutyapekṣayā vijhirjyāyānanuṣṭhānalābhādityuktam /
tathaiva kathānāṃ na vidyāstāvakatvaṃ pāriplavānuṣṭhānalābhāditi pūrvapakṣaḥ /
tatra phalamāha- tataśceti /
yathā devasya tvā saviturityādimantre kasyacitpadasya prayogasamavetārthatayā śeṣasya prayogāṅgatvaṃ tathā vedāntasthakathānāṃ prayogaśeṣatvam /
tadekavākyatayā sarvavedāntānāṃ karmaśeṣatvānna vidyāprādhānyamityarthaḥ /
kathānāṃ guruśiṣyasamācārapradarśanena buddhisaukaryadvārā saṃnihitavidyāśeṣatvaṃ sāmardhyaliṅgādato vidyāprādhānyamiti phalaṃ matvā siddhāntayati- tannetyādinā /
aśvamedhe prathama'hani manurvaivasvata iti kathāṃ brūyāddvitīye 'hani yamo vaivasvata iti tṛtīye 'hani varuṇa āditya iti vākyaśeṣe kathānāṃ viśiṣyoktatvādupakramasya saṃkoco yukta iti bhāvaḥ
END BsCom_3,4.4.23
START BsCom_3,4.5.24
tathā caikavākyatopabandhāt | BBs_3,4.24 |
asati ca pariplavārthatva ākhyānānāṃ saṃnihitavidyāpratipādanopayogitaiva nyāyyā /
ekavākyatobandhāt /
tathāhi ta6 tatra saṃnihitābhirekavākyatā dṛśyate prarocanopayogātpratipattisaukaryopayogācca /
maitreyībrāhmaṇe tāvat - 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ' (bṛ. 4.5.6) ityādyā vidyayaikavākyatā dṛśyate /
prātardane 'pi prāṇo 'smi prajñātmā ityādyayā /
jānaśrutiriyyatrāpi 'vāyurvāva saṃvargaḥ' (chā. 4.3.1) ityādyā /
yathā 'sa ātmāno vapāmudakhidat' ityevamādīnāṃ karmaśrutigatānāmākhyānāṃ saṃnihitavidhistutyarthatā tadvat /
tasmānna pāriplavārthatvam
kva tarhi kathānāṃviniyoga ityāśaṅkya saṃnidhānādvidyāsvityāha -tathāceti /
prarocanaṃ prītijananaṃ sa prajāpatirvapāmudakhidat homāyoddhṛtavānityasya prājāpatyamajaṃ tūparamālabheteti vidhiśeṣatve evamanyeṣāṃ tattadvidhiśeṣatvaṃ draṣṭavyam
END BsCom_3,4.5.24
START BsCom_3,4.5.25
5 agnīndhanādyadhikaraṇam / sū. 25
ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā | BBs_3,4.25 |
'puruṣārtho 'taḥ śabdāt' (bra.sū. 3.4.1) ityetadvyavahitamapi saṃbhavādata iti parāmṛśyate /
ateva ca vidyāyāḥ puruṣārthahetutvādagnīndhanādīnyāśramakmāṇi vidyayā svārthasiddhau nāpekṣitavyānītyādyasyaivādhikaraṇasya phalamupasaṃharatyadhikavivakṣayā
evamādyādhikaraṇaprameyaṃ vidyāsvātantryamadhikaraṇatrayeṇa dṛḍhīkṛtyādyādhikaraṇasya phalamāha- ata eva ceti /
brahmavidyā svaphale mokṣe janayitavye sahakāritvena karmāṇyapekṣate na veti vādivivādātsaṃśaye tenaiti brahmavitpuṇyakṛttaijasa ityādiśrutyā jñānakarmasamuccayena mokṣaprāptikathanādapekṣata iti prāpte vidyāyā muktihetutvādavidyānivṛttyākhyamuktau na karmāpekṣeti siddhāntayati- puruṣārtha iti /
agnīndhanapadena tatsādhyakarmāṇi lakṣyante /
puṇyakṛttaijasaḥ śuddhasatve brahmavidbhūtvā tena vedanenaiti brahma prāpnotīti śrutirvyākhyeyeti bhāvaḥ /
muktāveva karmaṇāmasāmarthyādanapekṣā vidyāyāṃ tvasti cittaśuddhidvārā teṣāmapekṣetyadhikaṃ vaktumayamupasaṃhāra ityupasaṃhārasūtrasya phalamāha- adhiketi
END BsCom_3,4.5.25
START BsCom_3,4.6.26
6 sarvāpekṣādhikaraṇam / sū. 26-27
sarvāpekṣā ca yajñādiśruter aśvavat | BBs_3,4.26 |
idamidānīṃ cintyate kiṃ vidyāyā atyantamevānapekṣāśramakarmamāmutāsti kācidapekṣeti /
tatrāta evāgnīndhanādīnyāśramakarmāṇi vidyā svārthasiddhau nāpekṣyanta evamatyantamevānapekṣāyāṃ prāptāyāmidamucyate sarvāpekṣā ceti /
apekṣata ca vidyā sarvāṇyāśramakarmāṇi nātyantamanapekṣaiva /
nanu viruddhamidaṃ vacanamapekṣate cāśramakarmāṇi vidyā nāpekṣate ceti /
neti brūmaḥ /
utpannā hi vidyā phalasiddhiṃ prati na kiñcidanyadapekṣata utpattiṃ prati tvapekṣate /
kutaḥ - yajñādiśruteḥ /
tathāhi śrutiḥ - 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena' (bṛ. 4.4.22) iti yajñādīnāṃ vidyāsādhanabhāvaṃ darśayati /
vividiṣāsaṃyogāccaiṣāmutpattisādhanabhāvoṣavasīyate /
'atha yadyajña ityācakṣate brahmacaryasya yajñādibhiḥ yaṃstavādyajñādīnāmapi hi sādhanabhāvaḥ sūcyate /
'sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti /
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa bravīmi' (kaṭha. 2.15) ityevamādyā ca śrutirāśramakarmaṇāṃ vidyāsādhanabhāvaṃ sūcayati /
smṛtirapi - 'kaṣāyapakatiḥ karmāṇi jñānaṃ tu paramā gatiḥ /
kaṣāye karmabhiḥ pakke tato jñānaṃ pravartate' ityevamādyā /
aśvavaditi yogyatānidarśanam /
yathāca yogyatāvaśenāśvo na lāṅgalākarṣaṇe yujyate rathacaryāyāṃ tu yujyate /
evamāśramakarmāṇi vidyayā phalasiddhau nāpekṣyanta utpattau cāpekṣyanta iti
adhikamāha- sarvāpekṣā /
yathā pramāphalatvādavidyānivṛttau karmānapekṣā tathā pramātvādvidyāyāmapi pramākaraṇamātrasādhyāyāṃ nāsti karmāpekṣeti pūrvapakṣaḥ /
tatra vidyārthaṃ karmānuṣṭhānāsiddhiḥ /
phalaṃ siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
atra vividiṣāyāmiṣyamāṇajñāne vā yajñādīnāṃ karmaṇāṃ hetutvamapūrvatvādvidhīyate /
pramāyā apyutpattipratibandhakaduritakṣayākhyaśuddhidvārā karmasādhyatvasaṃbhavāt /
naca pāraṃparye tṛtīyāśrutivirodhaḥ /
jvālādvārā pāraṃparye 'pi kāṣṭhaiḥ pacatīti prayogāt, dvārasyāvyavadhāyakatvāt /
naca śuddherdvāratve mānābhāvaḥ /
'jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ /
kaṣāye karmabhiḥ pakve tato jñānaṃ pravartate'iti smṛteḥ /
'avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute'ityādiśrutyā karmaṇā pāpanivṛttau jñānena muktyabhidhānācceti siddhāntayati- idamiti /
nanvatra vividiṣantīti pañcamalakāreṇa vividiṣāṃ bhāvayeyuriti sanarthecchaiva bhāvyatayā bhāti /
tāṃ viṣayasaundaryalabhyatayollaṅghya vedanaṃ cedbhāvyamucyate tarhi vedanamapyullaṅghya tatphalaṃ mokṣa eva karmabhirbhāvyaḥ kiṃ na syādityata āha- vividiṣāsaṃyogācceti /
iṣyamāṇatayā vidyāyāḥ śabdataḥ phalatvabhānādaśrutamokṣo na phalamanyathā kāṣṭhaiḥ pacatītyatrāpi kāṣṭhānāṃ pākaphalatṛptihetutvaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
karmaṇāṃ jñānārthatve liṅgavākyānyāha- athetyādinā /
kaścidvedabhāgaḥ sākṣādbrahmākhyaṃ padaṃ brūte /
kaścittu jñānārthakarmadvāreti matvā sarve vedāntā ityuktam /
spaṣṭamanyat
END BsCom_3,4.6.26
START BsCom_3,4.6.27
śamadamādyupetas syāt tathāpi tu tadvidhes tadaṅgatayā teṣām apy avaśyānuṣṭheyatvāt | BBs_3,4.27 |
yadikaścinmanyeta yajñādīnāṃ vidyāsādhanabhāvo na nyāyyo vidhyabāvāt /
'yajñena vividiṣanti' ityevañjātīyakā hi śrutiranuvādasvarūpāvidyābhiṣṭavaparā na yajñādividhiparā /
itthaṃ mahābhāgā vidyā syādvidyārthī 'tasmādevaṃvicchanto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvātmaneyevātmānaṃ paśyati' (bṛ. 4.4.23) iti vidyāsādhanatvena śamadamādīnāṃ vidhānādvihitānāṃ cāvaśyānuṣṭheyatvāt /
nanvatrāpi śamādyupeto bhūtvā paśyatīti vartamānāpadeśa upalabhyate na vidhiḥ /
neti brūmaḥ /
tasmāditi prakṛtapraśaṃsāparigrahādvidhitvapratīteḥ /
paśyediti na mādhyandinā vispaṣṭameva vidhimadhīyate /
tasmādyajñādyanapekṣāyāmapi śamadīnyapekṣitavyāni /
yajñādīnyapi tvapekṣitavyānīti yajñādiśrutereva /
nanūktaṃ yajñādibhirvividiṣantītyatra na vidhirupalabhyata iti /
satyamuktaṃ tathāpi tvatpūrvatvātsaṃyogasya vidhiḥ parikalpyate /
nahyayaṃ yajñādīnāṃ vividiṣāsaṃyogaḥ pūrvaṃ prāpto yenānūdyeta /
'tasmātpūṣā prapiṣṭabhāgo 'dantako hi ityevamādiṣu cāśrutavidhikeṣvapi vākyeṣvapūrvatvādvidhiṃ parikalpya pauṣṇaṃ peṣaṇaṃ vikṛtau pratīyetyādivicāraḥ prathame tantre pravartitaḥ /
tathācoktam 'vidhirvā dhāraṇavat' (bra, sū. 3.4.20) iti /
smṛtirapi bhagavadgītādyāsvanabhisaṃdhāya phalamanutiṣṭhitāni yajñādīni mumukṣorjñānasādhanāni bhavantīti prapañcitam /
tasmādyajñādīni śamadamādīni ca yathāśramaṃ sarvāṇyevāśramakarmāṇi vidyotpattāvapekṣitavyāni /
tatrāpyevaṃviditi vidyāsaṃyogātpratyāsannāni vidyāsādhanāni śamādīni, vividiṣāsaṃyogāttu brahyatarāṇi yajñādīnīti vivektavyam
evaṃ vidyotpattau bahiraṅgāni karmāṇyuktvāntaraṅgaṇyāha- śameti /
vidyāstutyarthatvenaikavākyatvasaṃbhave vartamānoktibhaṅgena vidhikalpanamayuktaṃ vidyāvākyādbhedaprasaṅgāt /
atastattvamasīti śabdamātralabhyā vidyeti parābhiprāyamanūdyāṅgīkaroti- tathāpi tviti /
śamāderāvaśyakatvānna śabdamātralabhyā vidyetyarthaḥ yasmādevaṃvinna lipyate karmaṇā pāpakena tasmādeva vidyārthī śamādyupeto bhūtvā vicārayediti vidhirgamyata ityāha- neti brūma iti /
atroparatapadena saṃnyāsa uktastasya śravaṇāṅgatvamate śamādiviśiṣṭaśravaṇamatra vidhīyate /
yadi tu 'lokamicchantaḥ pravrajanti', 'jñānaṃ puraskṛtya saṃnyaset'ityādi śrutismṛtiṣu phalavattvenotpannasaṃnyāsasyāṅgatvāyogāt, śrotavya iti vihitaśravaṇānuvādenānekaśamādividhāne vākyabhedāpātāt, paśyediti ca prakṛtyā śravaṇalakṣaṇādoṣācca saṃnyāso na śravaṇasyāṅgaṃ kintu tataḥ prāganuṣṭhoyatve 'pi śravaṇavajjñānārtha iti mataṃ tadā śamādisamuccayena jñānaṃ bhāvayediti jñānārthaṃ śamādisamuccayavidhirityanavadyam /
yaḥ pūrvaṃ yajñādiśruteḥ stutyarthatvāṅgīkāraḥ āpātato guḍajihvikānyāyena śamādisvīkārārthaṃ kṛtastamidānīṃ tyajati- yajñādīnyapīti /
yajñādīnāṃ vidyāsādhanatvarūpasaṃyogasyāpūrvatvādavāntaravākyabhedena vidhiḥ svīkriyata /
brahmavidyāvākyena mahāvākyaikavākyatā cetyarthaḥ /
paramaprakaraṇe 'pyavāntaravidhirityatra pūrvatantrasaṃmatimāha- tasmātpūṣeti /
darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrutaṃ pūṣā prapiṣṭabhāga iti /
tatra pūṣā devatā piṣṭabhāgo vā darśapūrmamāsayornāsti /
ataḥ samāsātpratītasya kālatrayānavamṛṣṭasya dravyadevatāsaṃbandhasyāvinābhāvena yāgavidhyupasthāpakatvāt prayogajñānāya vidhipadamadhyāhṛtya prakaraṇādutkarṣeṇa pūṣoddeśena piṣṭabhāgaḥ kartavya iti vikṛtau saṃbandhaḥ /
pauṣṇaṃ peṣaṇamiti sūtre vicāritamityarthaḥ /
'svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ'ityādyāḥ smṛtyaḥ /
karmaṇāṃ jñānahetutve śamādivadyāvajjñānodayamanuvṛttiḥ syāttathāca saṃnyāsābhāva ityata āha- tatrāpīti /
dṛṣṭavikṣepanivṛttidvārā śamādīnāṃ śānārthatvādanuvṛttirna karmaṇāmadṛṣṭadvārā jñānārthatvāditi bhāvaḥ
END BsCom_3,4.6.27
START BsCom_3,4.7.28-29
7 sarvānnānumatyadhikaraṇam / sū. 28-31
sarvān nānumatiś ca prāṇātyaye taddarśanāt | BBs_3,4.28 |
prāṇasaṃvāde śrūyate chandogānām - 'na ha vā evaṃvidi kiñcanānannaṃ bhavati' (chā. 5.2.1) iti /
tathā vājasaneyinām - 'na ha vā asyānnaṃ jagdhaṃ bhavati nānannaṃ pratigṛhītam' (bṛ. 6.1.14) iti /
sarvamevāsyādanīyameva bhavatītyarthaḥ /
kimidaṃ sarvānnānujñānaṃ śamādivadvidyāṅgaṃ vidhīyata uta stutyarthaṃ saṃkārtyata iti saṃśaye vidhiriti tāvatprātm /
tathāhi - pravṛttiviśeṣakara upadeśo bhavatyataḥ prāṇavidyāsaṃnidhānāttadaṅgatveneyaṃ niyamanivṛttirupadiśyate /
nanvevaṃsati bhakṣyābhakṣyavibhāgaśāstravyāghātaḥ syāt /
naiṣa doṣaḥ /
smānyaviśeṣabhāvādbādhopapatteḥ /
yathā prāṇihiṃsāpratiṣedhasya paśusaṃjñāpanavidhinā bādhaḥ /
yathāca 'na kāñcana pariharettadvratam' (chā. 2.13.2) ityanena vāmadevyāvidyāviṣayeṇa sarvastrayaparihāravacanena tatsāmānyaviṣayaṃ gamyāgamyavibhāgaśāstraṃ bādhyate /
evamanenāpi prāṇavidyāviṣayeṇa sarvānnabhakṣaṇavacanena bhakṣyābhakṣyavibhāgaśāstraṃ bādhyateti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - nedaṃ sarvānnānujñānaṃ vidhīyata iti /
nahyatra vidhāyakaḥ śabda upalabhyate 'na ha vā evaṃvidi kiñcanānannaṃ bhavati' (chā. 5.2.1) iti vartamānāpadeśāt /
nacāsatyāmapi vidhipratītau pravṛttiviśeṣakaratvalobhenaiva vidhirabhyupagantuṃ śakyate /
apica śvādimaryādaṃ prāṇasyānnamityuktvedamucyate 'naivaṃvidaḥ kiñcidanannaṃ bhavati' iti /
naca śvādimaryāmannaṃ mānuṣeṇa dehenopabhoktuṃ śakyate /
śakyate tu prāṇasyānnamidaṃ sarvamiti vicintayitum /
tasmātprāṇānnavijñānapraśaṃsārtho 'yamarthavādo na sarvānnānujñānavidhiḥ /
taddarśayati 'sarvānnānumatiśca prāṇātyaye' iti /
etaduktaṃ bhavati- prāṇātyaya eva hi parasyāmāpadi sarvamannamadīyatvenābhyanujñāyate taddarśanāt /
tathāhi śrutiścākrāyaṇasyerṣeḥ kaṣṭāyāmavasthāyāmabhakṣyabhakṣaṇe pravṛttiṃ darśayati - 'maṭacīhateṣu kuruṣu' (chā. 1.10.1) ityasminbrāhmaṇe /
cākrāyaṇaḥ kilarṣirāpadgata ibhyena sāmikhādintānkulmāṣāṃścakhāda /
anupānaṃ tu tadīyamucchiṣṭadoṣātpratyācacakṣe /
kāraṇaṃ cātrovāca 'na vā ajīviṣyamimānakhādan' (chā. 1.10.4) iti, 'kāmo ma udapānam' (chā. 1.10.4) iti ca /
pinaścottaredyustāneva svaparocchiṣṭānparyuṣitānkulmāṣānbhakṣayāṃbabhūveti /
tadetaducchiṣṭaparyuṣitabhakṣaṇaṃ darśayantyāḥ śruterāśayātiśayo lakṣyate prāṇātyayaprasaṅge prāṇasaṃdhāraṇāyābhakṣyamapi bhakṣayitavyamiti /
svasthāvasthāyāṃ tu tanna kartavyaṃ vidyāvatāpītyanupānapratyākhyānādgamyate /
tasmādarthavādo 'na ha vā evaṃvidi' (cā. 5.2.1) ityevamādiḥ
abādhāc ca | BBs_3,4.29 |
evañca satyāhāraśuddhau sattvaśuddhirityevamādi bhakṣyābhakṣyavibhāgaśāstramabādhitaṃ bhaviṣyati
sarvānnānumatiḥ evaṃvidi prāṇasyānnaṃ sarvamiti dhyānavatītyarthaḥ /
jagdhaṃ bhakṣitam /
apūrvatvādvidhyaśruteśca saṃśayaḥ /
apūrvatvādyajñādivadvidhiḥ kalpya iti iti pūrvapakṣayati- vidhiriti /
atra bhakṣyābhakṣyaniyamatyāgasya vidyāṅgatvasiddhiḥ phalaṃ siddhānte tu vidyāstutiriti vivekaḥ /
na kalañjaṃ bhakṣyediti śāstraṃ prāṇavidvyatiriktaviṣayam /
yathā grāmyakarmaṇi vāmadevyasāmopāsakavyatiriktaviṣayaṃ parastrīniṣedhaśāstraṃ tadvaditi prāpte siddhāntaṃ sūtrādbahireva darśayati- nedamiti /
prāṇavidyāvidhisaṃnidheraśakyatvācca stutireva na vidhiḥ kalpyaḥ niṣedhaśāstravirodhāt kḷpto hi vidhiḥ sāmānyaśāstrabādhako natu kalpya iti bhāvaḥ /
svasthasya prāṇavido na sarvānnānumatirityatra liṅgaṃ vadan sūtraṃ yojayati- taddarśayatīti /
maṭacyo raktakṣudrapakṣiṇastairhateṣu kurudeśasthasasyeṣu durbhikṣe jāte bālayā saha jāyayā munirdeśāntaraṃ gacchannibhyāgrāme sthitavānibhyo hastipālakastena sāmikhāditānardhabhakṣitān kutsitamāṣān yācayitvā bhakṣitavān /
ibhvena jalaṃ gṛhāṇetyukte satyucchiṣṭaṃ vai me pītaṃ syāditi pratiṣidhya māṣāḥ kiṃ nocchiṣṭā itībhyenokte sati māṣabhakṣaṇe jalatyāge ca kāraṇamuvāca /
annāṃśe mama āpadasti /
jalapānaṃ tu svecchātastaḍāgādau labhyata iti māṣān khāditvāvaśiṣṭāñjāyāyai dattavān /
sā cānāpadgatā patyurāpadaṃ jñātvā māṣānsaṃrakṣya prātastasmai dadau /
sa ca tān khāditvā rājño yajñaṃ gatvā prastotrādīnākṣipya prāṇādikāṃ prāstāvādidevatāmupadīśya dhanaṃ prāpya sthita iti bhāvaḥ /
atrocchiṣṭabhakṣaṇajalatyāgātmakaśiṣṭācāraliṅgācchrautādanāpadi viduṣāpyabhakṣyaṃ na bhakṣaṇīyamiti sūcyata iti bhāvaḥ
END BsCom_3,4.7.28-29
START BsCom_3,4.7.30
api ca smaryate | BBs_3,4.30 |
apicāpadi sarvānnabhakṣaṇamapi smaryateviduṣo.viduṣaścāviśeṣeṇa - 'jīvitātyayamāpanno yo 'nnamatti yatastataḥ /
lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā' iti /
tathā 'madyaṃ nityaṃ brāhmaṇaḥ', 'surāpasya brāhmaṇasyoṣṇāmasiṃceyuḥ', 'surāpāḥ kṛmayo bhavantyabhakṣyabhakṣaṇāt' iti ca smaryatevarjanamannasya
FN: uṣṇamatitaptām /
surāpānenāpi jīvanamāśaṅkya kadāpi tanna kāryamityāha- tathā madyaṃ nityaṃ brahmaṇa iti /
varjayoditi śeṣaḥ /
kuta ityāśaṅkya maraṇāntaprāyaścittavidhānādityāha- surāpasyeti /
uṣṇāmatitaptāṃ surāmiti śeṣaḥ /
itaśca sā na peyetyāha- surāpā iti
END BsCom_3,4.7.30
START BsCom_3,4.7.31
śabdaś cāto 'kāmakāre | BBs_3,4.31 |
śabdaścānannasya pratiṣedhakaḥ kāmakāranivṛttiprayojanaḥ kāṭhakānāṃ saṃhitāyāṃ śrūyate - 'tasmādbrahmaṇaḥ surāṃ na pibet' iti /
so 'pi 'na ha vā evaṃvidi' (chā. 5.2.1) ityasyārthavādatvādupapannataro bhavati /
tasmādevañjātīyakā arthavādā na vidhaya iti
udāhṛtasmṛtīnāṃ mūlaśrutimāha- śabdaśceti /
kāmakāro yatheṣṭapravṛttiḥ so 'pi niṣedho 'pi upapannataro bhavati /
na ha vā evaṃvidītyasyārthavādatvāt /
yadyayamapi vidhiḥ syāttarhi vihitapratiṣiddhatvātṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇavatsurāpāne vikalpaḥ syātsa ca sarvasmṛtibhiḥ śiṣṭācāreṇa ca viruddha iti tātparyārthaḥ
END BsCom_3,4.7.31
START BsCom_3,4.8.32
8 āśramakarmādhikaraṇam / sū. 32-36
vihitatvāc cāśramakarmāpi | BBs_3,4.32 |
'sarvāpekṣā ca -' (bra. sū. 3.4.23) ityatrāśramakarmaṇāṃ vidyāsādhanatvamavadhāritam /
idānīṃ tu kimamumukṣorapyaśramamātraniṣṭhasya vidyāmakāmamayamānasya tānyanuṣṭheyānyutāho neti cintyate /
tatra 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti' (bṛ. 4.4.22) ityādināśramakarmaṇāṃ vidyāsādhanatvena vihitatvādvidyāmanicchataḥ phalāntaraṃ kāmayamānasya nityanyananuṣṭheyāni /
atha tasyāpyanuṣṭheyāni na tarhyeṣāṃ vidyāsādhanatvaṃ nityānityasaṃyogavirodhāditi /
asyāṃ prāptau paṭhati - 'āśramamātraniṣṭhasyāpyamumukṣoḥ kartavyanyeva nityāni karmāṇi yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti' ityādinā vihitatvāt /
nahi vacanasyātibhāro nāma kaścidasti
vihitatvāccāśramakarmāpi /
nityāgnihotrādikarmasu vihitatvādviniyuktaviniyogavirodhācca saṃśaye śāstrāntaravirodhātsarvānnatvokteḥ stutitvavannityaviniyuktatvaśrutivirodhādvividiṣāyāṃ viniyogaśruteḥ stutitvamiti pūrvapakṣamāha- tatreti /
jñānakāmanayānuṣṭhāne karmaṇāmanityatvamanāvaśyakatvam /
tasyā anityatvādyāvajjīvādividhinā tu nityatvaṃ ceti viruddhadharmadvayāpātādvividiṣāśruteḥ stutitvamiti phalaṃ pūrvapakṣe /
siddhānte tūbhayathānuṣṭhānaṃ phalam
END BsCom_3,4.8.32
START BsCom_3,4.8.33
atha yaduktaṃ naivaṃ sati vidyāsādhanatveṣāṃ syādityata uttaraṃ paṭhati -
sahakāritvena ca | BBs_3,4.33 |
vidyāsahakārīṇi caitāni syurvihitatvādeva 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti' (bṛ. 4.4.22) ityādinā /
taduktam - 'sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat' (bra. sū. 3.4.26) iti /
nacedaṃ vidyāsahakāritvāvacanamāśramakarmaṇāṃ prayājādivadvidyāphalaviṣayaṃ mantavyam /
avidhilakṣaṇatvādvidyāyāḥ /
asādhyatvācca vidyāphalasya /
vidhilakṣaṇaṃ hi sādhanaṃ darśapūrṇamāsādi svargaphalasiṣādhayiṣayā sahakārisādhanāntaramapekṣate naivaṃ vidyā /
tathācoktam 'ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā' (bra. sū. 3.4.25) iti /
tasmāduttpattisādhanatva evaiṣāṃ sahakāritvavācoyuktiḥ /
nacātra nityānityasaṃyogavirodha āśaṅkayaḥ, karmābhede 'pi saṃyogabhedāt /
nitye hyekaḥ saṃyogo yāvajjīvādivākyakalpito na tasya vidyāphalatvam /
anityastvaparaḥ saṃyogaḥ 'tametaṃ vedānuvacanena' (bṛ. 4.4.22)
ityādivākyakalpitastasya vidyāphalatvam /
yathaikasyāpi khādiratvasya nityena saṃyogena kratvarthatvamanityena saṃyogena puruṣārthatvaṃ tadvat
saha militvā śuddhidvārā vidyāṃ kurvantīti sahakārīṇi karmāṇi /
teṣāṃ bhāvastatvaṃ tenetyarthaḥ /
vidyayā saha phalakāritvaṃ sahakāripadātprāptaṃ nirasyati- nacedamiti /
vidyāyā avihitatvānnāṅgapekṣāsti /
ato vihitāni karmāṇi avihitāyā na sahakāryaṅgāni mokṣasyāsādhyatvācca na karmāṇāṃ sahakāritvasaṃbhava ityarthaḥ /
tulyabalaśrutidvayena viniyogapṛthaktvaṃ saṃyogabhedastato na virodhaḥ /
kāmanāyā anityatve 'pi karmaṇāṃ nānityatvaṃ nityavidhinā prayogasya nityatvāt /
satyāṃ kāmanāyāṃ kāmyaprayogenaiva nityatvasiddherna kaścidvirodhaḥ /
idañca 'ekasya tūbhayatve saṃyogapṛthaktvam'iti sūtre cintitam /
yathā 'khādiro yūpo bhavati'iti śrutyā khādiratvasya kratvarthatā khādiraṃ vīryakāmasyeti śrutyā puruṣārthatā ceti /
ataḥ sati vākyadvaye viniyuktaviniyogo na virudhyata ityarthaḥ
END BsCom_3,4.8.33
START BsCom_3,4.8.34
sarvathāpi ta evobhayaliṅgāt | BBs_3,4.34 |
sarvathāpyāśramakarmapakṣe vidyāsahakāritvapakṣe ca ta evāgnihotrādayo dharmā anuṣṭoyāḥ /
ta evetyavadhārayannācryaḥ kiṃ nivartayati /
karmabhedaśah kāmiti brūmaḥ /
yathā kuṇḍapāyināmayane 'māsamagnihotraṃ jihoti' ityatra nityādagnihotrātkarmāntaramupadiśyate naivamiha karmabhedo 'stītyarthaḥ /
kutaḥ -ubhayaliṅgāt /
śrutiliṅgātsmṛtiliṅgācca /
śrutiliṅgaṃ tāvat 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti' (bṛ. 4.4.22) iti siddhavadutpannarūpāṇyeva yajñādīni vividiṣāyāṃ viniyuṅ kte natu juhvatītyādivadapūrvameṣāṃ rūpamutpādayatīti /
smṛtiliṅgamapi 'anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ' (6.1) iti vijñātakartavyatākameva karma vidyotpattyarthaṃ darśayati /
yasyaite 'ṣṭācatvāriṃśatsaṃskārā ityādyā ca saṃskāratvaprasiddhirvaidikeṣu karmasu tatsaṃskṛtasya vidyotpattimabhipretya smṛtau bhavati /
tasmātsādvidamabhedāvadhāraṇam
nanu nityāgnihotrādibhyo bhinnā evāpūyarvajñādayo vividiṣāyāṃ viniyujyantāṃ tatra kuto viniyuktaviniyogastatrāha- sarvathāpīti /
nityatve kāmyatve cetyarthaḥ /
kuṇḍapāyināmayane māsamagnihotraṃ juhvatītyākhyātasya sādhyahomavācitvāttadekārthakāgnihotrapadasya vyavahitasiddhāgnihotraparāmarśakatvāyogānmāsaguṇaviśiṣṭaṃ karmāntaraṃ vidhīyata iti yuktamiha tu yajñenetyādi subantānāmākhyātenaikārthatvābhāvātsiddhavyavahitakarmānuvādakatvātteṣāmeva karmaṇāṃ jñānārthatvavidhiriti bhāvaḥ /
siddhakarmasu saṃskāratvaprasiddhirapi śuddhākhyasaṃskāradvārā jñānārthakakarmābhede liṅgamityāha- yasyaita iti
END BsCom_3,4.8.34
START BsCom_3,4.8.35
anabhibhavaṃ ca darśayati | BBs_3,4.35 |
sahakāritvasyaivaitadupodbalakaṃ liṅgadarsanamanabhibhavaṃ ta darśayati śrutirbrahmacaryādisādhanasaṃpannasya rāgadibhiḥ kleśaiḥ 'eṣa hyātmā na naśyati yaṃ brahmacaryeṇānuvindate' (chā. 8.5.3) ityādinā /
tasmādyajñādīnyāśramakarmāṇi ca bhavanti vidyāsahakārīṇi ceti niścitam
brahmacaryādikarmaṇāṃ pratibandhadhvaṃsadvārā vidyārthatve liṅgamāha- anabhibhavaṃ ceti
END BsCom_3,4.8.35
START BsCom_3,4.9.36-37
9 vidhurādikaraṇam / sū. 36 -39
antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ | BBs_3,4.36 |
vidhurādīnāṃ dravyādisaṃpadrahitānāṃ cānyatamāśramapratipattihīnānāmantarālavartināṃ kiṃ vidyāyāmadhikāro 'sti kiṃvā nāstīti saṃśaye nāstīti tāvatprāptam /
āśramakarmaṇāṃ vidyāhetutvāvadhāraṇādāśramakarmāsaṃbhavāccaiteṣāmiti /
evaṃ prāpta idamāha - antarā cāpi tvanāśramitvena vartamāno 'pi vidyāyāmadhikriyate /
kutaḥ taddṛṣṭeḥ /
raikvavācaknavīprabhṛtīnāmevaṃbhūtānāmapi brahmatvaśrutyupalabdheḥ
api ca smaryate | BBs_3,4.37 |
saṃvartaprabhṛtīnāṃ ca nagnacaryādiyogādanapekṣitāśramakarmāṇāmapi mahāyogitvaṃ smaryata itihāse
antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ /
anāśramiṇāṃ japādikarmasattvānninditatvācca saṃśaye sati āśramakarmaṇāmeva vidyāhetutvaśruteranāśramasya ninditatvāccānadhikāra iti pūrvapakṣaḥ /
tatrānāśramakarmaṇāṃ vidyāhetutvāsiddhiḥ /
siddhānte tatsiddhiriti phalam
END BsCom_3,4.9.36-37
START BsCom_3,4.9.38
nanu liṅgamidaṃ śrutismṛtidarśanamipanyastaṃ kā nu khalu prāptiriti sābhidhīyate -
viśeṣānugrahaś ca | BBs_3,4.38 |
teṣāmapi ca vidhurādīnāmaviruddhaiḥ puruṣamātrasaṃbandhibhirjapopavāsadevatārādhanādibhirdharmaviśeṣairanugraho vidyāyāḥ saṃbhavati /
tathāca smṛtiḥ - 'japyenaiva tu saṃsiddhyedbrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ /
kuryādantra vā kuryānmantro brāhmaṇa ucyate' ityasaṃbhavadāśramakarmāṇo 'pi japye 'dhikāraṃ darśayati /
janmāntarānuṣṭhitairapi cāśramakarmabhiḥ saṃbhavatyeva vidyāyā anugrahaḥ /
tathāca smṛtiḥ - 'anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim' (6.45) iti janmāntarasaṃcitānāmapi saṃskāraviśeṣānanugrahītṛnvidyāyāṃ darśayati /
dṛṣṭārthā ca vidyā pratiṣedhābhāvamātreṇāpyartinamadhikaroti śravaṇādiṣu /
tasmādvidhurādīnāmapyadhikāro na virudhyate
raikvādīnāṃ vidyāvattvaliṅgasya janmāntarāśramakarmaṇānyathāsiddheranāśramakarmaṇo vidyārthatvaprāpakaṃ mānāntaraṃ vācyamiti śaṅkate- nanu liṅgamiti /
anāśramitvāviruddhānāṃ varṇamātraprāptadharmāṇāṃ vidyārthatve mānamāha- tathāceti /
maitro dayāvānityarthaḥ /
nanvanāśramiṇāṃ karma bhavatu vidyāhetustathāpi teṣāṃ na śravaṇādāvadhikāraḥ saṃnyāsābhāvādityata āha- dṛṣṭārthā ceti /
bandhakājñānadhvastiphalakavidyākāmasya śravaṇe 'dhikāraḥ /
saṃnyāso 'pi kadācitkṛto jñāna upakaroti śravaṇaṃ pratyanaṅgatvāditi bhāvaḥ
END BsCom_3,4.9.38
START BsCom_3,4.9.39
atas tv itarajjyāyo liṅgāc ca | BBs_3,4.39 |
atastvantarālavartitvāditaradāśramavartitvaṃ jyāyo vidyāsādhanam /
śrutismṛtisaṃdṛṣṭatvāt /
śrutiliṅgācca 'tenaiti brahmavitpūṇyakṛttejasaśca' (bṛ. 4.4.1) iti /
'anāśramī na tiṣṭheta dinamekamapi dvijaḥ /
saṃvatsaramanāśramī sthitvā kṛcchramekaṃ caret' iti ca smṛtiliṅgāt
tarhyāśramitvaṃ vṛthetyata āha- atastviti /
puṇyakṛttaijasaḥ śuddhasatvastena jñānamārgeṇaiti brahma prāpnotītyarthaḥ //
atra puṇyakṛttvaliṅgādāśramitvaṃ jyāyaḥ puṇyopacaye śīghraṃ vidyālābhādanāśramasya ninditatvācceti bhāvaḥ
END BsCom_3,4.9.39
START BsCom_3,4.10.40
10 tadbhūtādhikaraṇam / sū. 40
tadbhūtasya tu nātadbhāvo jaiminer api niyamāt tadrūpābhāvebhyaḥ | BBs_3,4.40 |
santyūrdhvaretasā āśramā iti sthāpitam /
tāṃstu prāptasya kathañcittataḥ pracyutirasti nāsti veti saṃśayaḥ /
pūrvakarmasvanuṣṭhānacikīrṣayā vā rāgādivaśena vā pracyuto 'pi syādviśeṣābhāvāditi /
evaṃ prāpta ucyate - tadbhūtasya tu pratipannordhvaretobhāvasya na kathañcidapyatadbhāvo na tataḥ pracyutiḥ syāt /
kutaḥ - niyamātadrūpābhāvebhyaḥ /
tathāhi - 'atyantamātmānamācāryakule 'vasādayan' (chā. 2.23.1) iti 'araṇyamiyāditi padaṃ tato na punareyādityupaniṣat' iti 'ācāryeṇābhyanujñātaścaturṇāmekamāśramam /
ā vimokṣāccharīrasya so 'nutiṣṭhedyathāvidi' iti caivañjātīyake niyamaḥ pracyutyaprabhāvaṃ darśayati /
yathāca 'brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhavet' (jā. 4) 'brahmacaryādeva pravrajet' (jā. 4) iti caivamādīnyāroharūpāṇi vacāṃsyupalabhyante naivaṃ pratyavaroharūpāṇi /
nacaivamācārāḥ śiṣṭhā vidyante /
yattu pūrvakarmasvanuṣṭhānacikīrṣayā pratyavarohaṇamiti tadasat 'śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt' (3.35) iti smaraṇāt /
nyāyācca /
yo hi yaṃ prati vidhīyate sa tasya dharmo natu yo yena svanuṣṭhātuṃ śakyate /
codanālakṣaṇatvāddharmasya /
naca rāgādivaśātpracyutiḥ /
niyamaśāstrasya balīyastvāt /
jaiminerapītyapiśabdena jaiminibādarāyaṇayoratra saṃpratipattiṃ śāsti pratipattidārḍhyāya
tadbhūtasya tu /
uttamāśramātpūrvāśramaṃ prāptasya pracyutasya karmāpi vidyāheturanāśramikarmavaditi saṃgatiḥ, pūrvapakṣaphalaṃ caitat /
siddhānte tu bhraṣṭasya karma na heturiti phalam /
rāgādiprābalyātpracyutiniṣedhācca pracyutiḥ prāmāṇikī na veti saṃśayamāhaḥ /
siddhāntasūtre niyamaṃ vyācaṣṭe- tathāhīti /
atyantamiti naiṣṭhikatvaniyamaḥ /
araṇyamityekāntopalakṣitaṃ pārivrājyaṃ gṛhyate /
tadiyādgacchediti padaṃ śāstramārgastatastasmātpārivrājyānna punareyānna pracyavediti uniṣadrahasyamityarthaḥ /
atadrūpaṃ pracyutau pramāṇābhāvaṃ vyācaṣṭe- yathāceti /
śiṣṭācārābhāvamāha- nacaivamiti /
'caṇḍālāḥ pratyavasitāḥ'iti smṛteśca patitānāṃ karma niṣphalamiti bhāvaḥ
END BsCom_3,4.10.40
START BsCom_3,4.11.41
11 adhikārādhikaraṇam / sū. 41 - 42
na cādhikārikam api patanānumānāt tadayogāt | BBs_3,4.41 |
yadi naiṣṭhiko brahmacārī pramādādavakīryeta kiṃ tasya 'brahmacaryāvakīrṇī nairṛtaṃ gardabhamālabhet' ityetatprāyaścittaṃ syāduta neti /
netyucyate /
yadapyadhikāralakṣaṇe nirṇītaṃ prāyaścittam 'avakīrṇipaśuśca tadvadādhānasyāprāptakālatvāt' (jai. sū /
6.8.21) iti tadapina naiṣṭhikasya bhavitumarhati /
kiṃ kāraṇam - 'ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharmaṃ yastu pracyavate pinaḥ /
prāyaścittaṃ na paśyāmi yena śuddhyetsa ātmahā' ityapratisamādheyapatanasmaraṇācchinnaśirasa iva pratikriyānupapatteḥ /
upakurvāṇasya tu tādṛkpatanasmaraṇābhāvādupapadyate tatprāyaścittam
nacādhikārikam /
avakīryeta vyabhicaredityarthaḥ /
avakīrṇaṃ yonau niṣiktaṃ reto 'syāstītyavakīrṇī /
atra pracyutasya prāyaścittaṃ syānnaveti upapātakatvātpatanasmṛteśca saṃśayaḥ /
pracyutasya yajñādikaṃ niṣphalamityuktaṃ tadvatprāyaścittamāpi niṣphalamiti pūrvapakṣayati- netyucyata iti /
atra kṛtaprāyaścittasya karma jñānaheturna bhavatīti phalaṃ siddhānte tu bhavatītidaḥ /
yathopanayanakāle homo laukikāgnāveva kāryaḥ /
dārasaṃbandhottarakālavihitādhānasya saṃpratyaprāptakālatvenāhavanīyābhāvāttadvadavakīrṇino brahmacāriṇaḥ prāyaścittapaśurgardabho laukikāgnau hotavya ityadhikāralakṣaṇe ṣaṣṭhādhyāye nirṇītaṃ prāyaścittamādhikārikaṃ tadupakurvāṇasyaiva na naiṣṭhikasyeti prāpte siddhāntayati
END BsCom_3,4.11.41
START BsCom_3,4.11.42
upapūrvam api tv eke bhāvamaśanavat tad uktam | BBs_3,4.42 |
apitveka ācāryā upapātakamevaitaditi manyate /
yannaiṣṭhikasya gurudārādibhyo 'nyatra brahmacaryaṃ viśīryeta na tanmahāpātakaṃ bhavati gurutalpādiṣu mahāpātakeṣvaparigaṇanāt /
tasmādupakurvāṇavannaiṣṭhikasyāpi prāyaścittasya bhāvamicchanti brahmacāritvāviśeṣādavakīrṇitatvāviśeṣācca /
aśanavat /
yathā brahmacāriṇo madhumāṃsāśane vratalopaḥ punaḥsaṃskāraścaivamiti /
ye hi prāyaścittasyābhāvamicchanti teṣāṃ na mūlamupalabhyate /
ye tu bhāvamicchanti teṣāṃ brahmacāryavakīrṇetyadaviśeṣaśravaṇaṃ mūlam /
tasmādbhāvo yuktataraḥ /
taduktaṃ pramāṇalakṣaṇe - 'samā vipratipattiḥ syāt' (jai. sū. 1.3.8) 'śāstrasthā vā tannimittatvāt' (jai. sū. 1.3.9) iti /
prāścittābhāvasmaraṇaṃ tvevaṃ sati yatnagauravotpādanārthamiti vyākhyātam /
evaṃ bhikṣuvaikhānasayorapi vānaprastho dīkṣābhede kṛcchraṃ dvādaśarātraṃ caritvā mahākakṣaṃ vardhayet bhikṣurvānaprasthavatsomavalliṅgavarjaṃ svaśāstrasaṃskāraśca ityavamādi prāyaścittasmaraṇamanuvartavyam
upapūrvamiti /
upapadaṃ pūrvaṃ yasya pātakasya tadupapātakamityarthaḥ /
'prāyaścittaṃ na paśyāmi'iti darśanābhāvasmṛteḥ prāyaścittābhāvāparatvaṃ kalpayitvā tanmūlaśrutikalpanātprāgeva kḷptasādhāraṇaśrutyā prāyaścittasadbhāvasiddheḥ /
kalpanaṃ nodeti kḷptaśrutivirodhāditi bhāvaḥ /
prāyaścittasya bhāvābhāvasiddhyoḥ samatve 'pi bhāvaprasiddhiḥ śrutimūlatvādādartavyetyatra saṃmatimāha- taduktamiti /
yavamayaścarūrityatra yavaśabdaṅkeciddīrghaśūke prayuñjate keciddeśaviśeṣe priyaṅguṣu /
ataḥ kasya caruḥ kārya iti saṃdehe vṛddhaprayogasāmyātsamā tulyā vikalpena pratipattiḥ syāditi prāpte siddhāntaḥ-śāstramūlā pratipattirgrāhyā śāstranimittatvāddharmādijñānasya /
tathāca 'yadānyā oṣadhayo mlāyantyathaite yavā modamānāstiṣṭhanti, iti śāstramūlatvāddīrghaśūkaprayogasyaivādara ityarthaḥ /
smṛtergatimāha- prāyaścitteti /
brahmacaryarakṣārthaṃ yatnādhikyaṃ kāryamiti jñāpanārthaṃ prāyaścittaṃ spaṣṭamapi na paśyāmītyuktaṃ bhagavadatriṇetyarthaḥ /
naiṣṭhikavadyativanasthayorapi pramādādbrahmacaryabhaṅge prāyaścittamastītyāha- evamiti /
kṛcchraṃ prājāpatyaṃ mahākakṣaṃ bahutṛṇakāṣṭhadeśaṃ jaladānādinā vardhayeta /
yatistu somalatāvarjaṃ vardhayet /
'sarvapāpaprasakto 'pi dhyāyannimiṣamacyutam /
bhūyastapasvī bhavati paṅktipāvana eva ca /
upāpātakasaṅgheṣu pātakeṣu mahatsu ca /
praviśya rajanīpādaṃ brahmadhyānaṃ samācaret //
'ityādisvaśāstravihitadhyānaprāṇāyāmādisaṃskāro 'pi bhikṣuṇā kārya ityarthaḥ /
ādipadāt 'manovākkāyajāndoṣānajñānotthānpramādajān /
sarvāndahati yogāgnistūlarāśimivānalaḥ /
nityameva tu kurvīta prāṇāyāmāṃstu ṣoḍaśa /
api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ /
'ityādivākyaṃ grāhyam
END BsCom_3,4.11.42
START BsCom_3,4.12.43
12 bahiradhikaramam / sū. 43
bahis tūbhayathāpi smṛter ācārāc ca | BBs_3,4.43 |
yadūrdhvaretasāṃ svaśramebhyaḥ pracyavanaṃ mahāpātakaṃ yadi vopapātakamubhayathāpi śiṣṭhaiste bahirkartavyāḥ /
'ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharmaṃ yastu pracyavate punaḥ /
prāyaścittaṃ na paśyāmi yena śudhyetsa ātmahā' iti 'ārūḍhapatitaṃ vipraṃ maṇḍalācca viniḥsṛtam /
udbaddhaṃ kṛmidaṣṭaṃ ca spṛṣṭvā cāndrāyaṇaṃ caret' iti caivamādinindātiśayasmṛtibhyaḥ /
śiṣṭācārācca /
nahi yajñādhyayanavivāhādīni taiḥ sahācaranti śiṣṭāḥ
bahistūbhayathāpi /
kṛtaprāyaścittaistaiḥ saha kṛtaśravaṇādikaṃ jñānasādhanaṃ na veti saṃdehe teṣāṃ śuddhatvātsādhanamiti prāpte prāyaścittātparaloke teṣāṃ śuddhatve 'pyatra śuddhabhāvānna sādhanamiti siddhāntayati- yadyūrdhveti /
sugamaṃ bhāṣyam
END BsCom_3,4.12.43
START BsCom_3,4.13.44
13 svāmyadhikaraṇam / sū. 44 -46
svāminaḥ phalaśruter ity ātreyaḥ | BBs_3,4.44 |
aṅgeṣūpāsaneṣu saṃśayaḥ /
kiṃ tāni yajamānakarmāṇyāhosvidṛtvikkarmāṇīti /
kiṃ tāvatprāptam yajamānakarmāṇīti /
kutaḥ - phalaśruteḥ /
phalaṃ hi śrūyate - 'varṣati hāsmai varṣayati ha ya etadevaṃ vidvānvṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāste' (chā. 2.3.2) ityādi /
tacca svāmigāmi nyāyyam /
tasya sāṅge prayoge 'dhikṛtatvāt /
adhikṛtādhikāratvāccaivañjātīyakasya /
phalaṃ ca kartaryupāsanānāṃ śrūyate - 'varṣatyasmai ya upāste' ityādi /
nanvṛtvijo 'pi phalaṃ dṛṣṭam 'ātmane vā yaṃ kāmaṃ kāmayate tamāgāyati' (bṛ. 1.3.28) iti /
na /
tasya vācanikatvāt /
tasmātsvāmina eva phalavatsūpāsaneṣu kartṛtvamityātreya ācāryo manyate
svāminaḥ phalaśruteḥ /
aṅgāśritopāstiṣūbhayakartṛkatvasaṃbhavātsaṃśayaḥ /
yaḥ kṛtaprāyaścittaḥ sa saṃvyavahārya ityutsargasya nindātiśayasmṛtyā naiṣṭhikādiṣu bādhavadyo yadaṅgakartā sa tadāśritasya kartetyutsargasya kartuḥ phalaśrutyā bādha iti pūrvapakṣamāha- kimiti /
atra kartṛtvabhoktṛtvayoraikādhikaraṇyaṃ phalaṃ siddhānte tvaṅgāśritā ṛtvikkartṛkā apyupāstayo yajamānagāmisvatantraphalāḥ kimu vācyaṃ svaniṣṭhabrahmavidyāyāḥ svātantryamiti phalaṃ vivektavyam /
ataḥ pādasaṃgatiḥ hiṅkāraprastāvodgīthapratihāranidhanākhyapañcaprakāre sāmni vṛṣṭidhyāturvarṣasamṛddhiḥ phalamiti śrutyarthaḥ /
śrutaṃ phalaṃ ṛtviggataṃ kiṃ na syādityata āha- tacceti /
yathāsāṅgakratvadhikṛtādhikāratvādgodohanasya phalaṃ kratvadhikārigataṃ tadvadaṅgopāsanasyāpi phalaṃ tadgatamevetyarthaḥ /
astu tasya phalaṃ tadgataṃ kartātvanyaḥ kiṃ na syādityata āha- phalaṃ ceti /
yaduktaṃ yajamānāgāmi phalamiti tasyāpavādaṃ śaṅkate- nanviti /
udgānena sādhayatītyarthaḥ /
yājamānaṃ phalamityutsargasyāsati bādhakavacane siddhiriti samādhyarthaḥ /
tasmātphalabhoktṛtvādityarthaḥ
END BsCom_3,4.13.44
START BsCom_3,4.13.45-46
ārtvijyam ity auḍulomiḥ tasmai hi parikrīyate | BBs_3,4.45 |
naitadasti svāmikarmāṇyupāsanānīti /
ṛtvikkarmāṇyetāni syurityauḍulomirācāryo manyate /
kiṃ kāraṇaṃ, tasmai hi sāṅgāya karmaṇe yajamānenartvikparikrīyate /
tatprayogāntaḥpātīni codgīthādyupāsanānyadhikṛtādhikārakatvāt /
tasmādgodohanādiniyamavadevartvigbhirnirvartyetan /
tathāca 'taṃ ha bako dālbhyo vidāñcakāra sa ha naimiśīyānāmudgātā babhūva (chā. 1.2.13) ityudgātṛkatṛrkatāṃ vijñānasya darśayati /
yattūktaṃ kartrāśrayaṃ phalaṃ śrūyata iti /
naiṣa doṣaḥ /
parārthatvādṛtvijo 'nyatra vacanātphalasaṃbandhānupapatteḥ
śruteśca | BBs_3,4.46 |
yāṃ vai kāñcana yajña ṛtvija āśiṣamāśāsata iti yajamānāyaiva tāmāśāsata iti hovāceti tasmādu haivaṃvidudgātā brūyātkaṃ te kāmamāgāyāni (chā. 1.7.8 - 9) iti /
taccarvitvakkartṛkasya vijñānasya yajamānagāmi phalaṃ darśayati /
tasmādaṅgopāsanānāmṛtvikkarmatvasiddhiḥ
upāsanamārtvijyaṃ ṛtvikkartṛkamityata śrautaṃ liṅgamāha- tathāceti /
tamudgīthākhyaṃ praṇavaṃ prāṇadṛṣṭyā dhyātavāndhyātvā ca naimiśīyānāṃ satriṇāmudgātāsīdityarthaḥ /
yajamānena svagāmiphalakasāṅgaprayogakaraṇāyartvijāṃ krītatvātkartṛtve 'pi na tatphalabhāktvamutsargasya bādhakābhāvādityuktatvāt /
krayaṇadvārā kartṛtvabhoktṛtvasāmānādhikaraṇyaṃ copapadyate bhṛtyakartṛke yuddhe rājā yudhyate jayati cetivaditi bhāvaḥ
END BsCom_3,4.13.45-46
START BsCom_3,4.14.47
14 sahakāryantaravidhyadhikaraṇam / sū. 47 - 49
sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat | BBs_3,4.47 |
'tasmādbrahmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāsedbālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniramaunaṃ ca monaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇaḥ' (bṛ. 3.5.1) iti bṛhadāraṇyake śrūyate /
tatra saṃśayaḥ maunaṃ vidīyate na veti /
na vidīyata iti tāvatprāptam /
bālyena tiṣṭhāsedityatraiva vidheravasitatvāt /
nahyatha munirityatra vidāyakā vibhaktirupalabhyate tasmādayamanuvādo yuktaḥ /
kutaḥ prāptiriti cet /
munipaṇḍitaśabdayorjñānārthatvātpāṇḍityaṃ nirvidyetyevaṃ prāptaṃ maunam /
apicāmaunaṃ ca maunaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇa ityatra tāvanna brāhmaṇatvaṃ vidhīyate prāgeva prāptatvāt /
tasmādatha brāhmaṇa iti praśaṃsāvadastathaivātha munirityapi bhavitumarhati samānanirdeṣatvāditi /
evaṃ prāpte brūmaḥ - sahakāryantaravidhiriti /
vidyāsahakāriṇo maunasya bālyapāṇḍityavadvidhirevāśrayitavyo 'pūrvavat /
nanu pāṇḍityaśabdenaiva maunasyāvagatatvamuktam /
naiṣa doṣaḥ /
muniśabdasya jñānātiśayārthatvāt /
mananānmuniriti ca vyutpattiriti ca vyutpattisaṃbhavāt /
'munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ' (gī. 10.37) iti ca prayogadarśanāt /
nanu muniśabda uttamāśramavacano 'pi śrūyate 'gārhasthyamācāryakulaṃ maunaṃ vānaprastham' ityatra /
na /
'vālmīkirmunipuṅgavaḥ' ityādiṣu vyabicāradarśanāt /
itarāśramasaṃnidhānāttu pāriśeṣyāttatrottamāśramopādānaṃ jñānapradhānatvādutmāśramasyaṣa tasmādbālyapāṇḍityāpekṣayā tṛtīyamidaṃ maunaṃ jñānātiśayarūpaṃ vidīyate /
yattu bālya eva vidheḥ paryavasānamiti tathāpyapūrvatvānmunitvasya vidheyatvāmāśrīyate muniḥ syāditi /
nirvedanīyatvanirdeśādapi maunasya bālyapāṇḍityavadvidheyatvāśrayaṇam /
tadvato vidyāvataḥ sanyāsinaḥ /
kathañca vidyāvaḥ saṃnyāsina ityavagamyate /
tadadhikārāt 'ātmānaṃ viditvā putrādyeṣaṇābhyo vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti' iti /
nanu sati vidyāvattve prāpnotyeva tatrātiśayaḥ kiṃ monavidhinetyata āha - pakṣeṇeti /
etaduktaṃ bhavati -
yasminpakṣe bhedadarśanaprābalyānna prāpnoti tasminneṣa vidhiriti /
vidhyādivat /
yathā - 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' ityevañjātīyake vidhyādau sahakāritvenāgnyanbādhānādikamaṅgajātaṃ vidhīyate /
evamavipradhāne 'pyasminvidyāvākye maunavidhirityarthaḥ
sahakāryantaravidhiḥ /
yasmātpūrve brāhmaṇā ātmānaṃ viditvā saṃnyasya bhikṣācaryaṃ caranti tasmādadyatano 'pi brāhmaṇa āpātajñānarūpapaṇḍāvānpaṇḍitastasya kṛtyaṃ pāṇḍityaṃ śravaṇaṃ tannirvidya niścayena labdhvā bālyena śravaṇajajñānasya balabhāvena mananenāsaṃbhāvanānirāsena bālasya bhāvena vā śuddhacittatvena sthātumicchedevaṃ mananaśravaṇe kṛtvādānantaraṃ munirnididhyāsanakṛtsyādevamamaunaṃ ca maunādanyadbālyapāṇḍityadvayaṃ maunaṃ ca nididhyāsanaṃ labdhvā atha jñānasāmagrīpauṣkalyānantaraṃ brahmāhamiti sākṣātkāravān brāhmaṇo bhavatītyarthaḥ /
maunaśabdasya siddharūpe pārivrājye anuṣṭheye ca dhyāne prayogātsaṃśayaḥ /
yathā taṃ ha baka ityādivākyaśeṣādudgīthādyupāsanasyārtvijyatvanirṇayastadvadatha brāhmaṇa iti vidhihīnavākyaśeṣānmaunasyāpyavidheyatvaniścaya iti pūrvapakṣamāha- na vidhīyata iti /
atra dhyānasyānanuṣṭhānaṃ siddhānte tvanuṣṭhānamiti phalam /
yadi maunaṃ pārivrājyaṃ tadā vākyāntaraprāptamanūdyate bālyavidhipraśaṃsārtham /
yadi jñānaṃ tadā pāṇḍityaśabdātprāptamiti pūrvapakṣagranthārthaḥ /
muniśabdādvijñānātiśayaḥ pratīyate tasya jñānamātravācipāṇḍityaśabdānna prāptiḥ /
nāpi muniśabdaḥ parivrāḍvācakaḥ vālmīkyādiṣu prayujyamānatvāt /
tasmādaprāptaṃ maunamapūrvatvādvidhiṃ kalpyatīti siddhāntayati- evamityādinā /
āpastambaprayogasya gatimāha- itarāśrameti /
kiñcāmaunaṃ ca maunaṃ ca nirvidyeti śravaṇamananavadanuṣṭheyatvoktermaunasya vidheyatetyāha- nirvedanīyatveti /
naca trayāṇāṃ vidhāne vākyabhedo doṣaḥ /
uparidhāraṇavadiṣṭatvāttadvākyabhedasyeti bhāvaḥ /
kasyedaṃ dhyānaṃ vidhīyata ityāha- tadvata iti /
ātmānaṃ viditveti parokṣajñānavataḥ saṃnyāsinaḥ prakṛtatvādityarthaḥ /
sūkṣmārthasākṣātkārasādhanatvena dhyānādeḥ ṣaḍjādau lokataḥ prāptiṃ śaṅkitvā niyamavidhimāha- nanvityādinā /
nanu brahmavidyāpare vākye kathaṃ jñānāṅgamiti cetsaphalakratuparavākye 'ṅgavidhivadityāha- vidhyādivaditi /
pradhānamārabhyāṅgaparyanto vidhiḥ /
tatra pradhānaḥ kraturvidhyādirata evāṅgaṃ vidhyanta ityucyata ityarthaḥ /
etatsūtrabhāṣyabhāvānabhijñāḥ saṃnyāsāśramadharmaśravaṇādau vidhirnāstīti vadanti /
vidhau hyaprāptimātramapekṣitaṃ tacca bhedadarśanaprābalyāddarśitamiti saṃpradāyavidaḥ
END BsCom_3,4.14.47
START BsCom_3,4.14.48
evaṃ bālyādiviśiṣṭe kaivalyāśrame śrutimati vidyamāne kasmācchāndogye gṛhiṇopasaṃhāraḥ 'abhisamāvṛtya kuṭumbe' (chā. 8.15.1) ityatra /
tena hyupasaṃharaṃstadviṣayamādaraṃ darśatīti /
ata uttaraṃ paṭhati -
kṛtsnabhāvāt tu gṛhiṇopasaṃhāraḥ | BBs_3,4.48 |
tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ /
kṛtsnabhāvo 'sya viśeṣyate /
bahulāyāsāni hi bahūnyāśramakarmāṇi yajñādīni taṃ prati kartavyatayopadiṣṭānyāśramāntarakarmāṇi ca yathāsaṃbhavamahiṃsendriyasaṃyamādīni tasya vidyante /
tasmādgṛhamedhinopasaṃhāro na virudhyate
samāvartanānantaraṃ kuṭumbe sthito brahmalokaṃ prāpnoti naca punarāvartata ityupasaṃhārātsaṃnyāso nāstīti śaṅkārthaḥ /
āyāsaviśiṣṭakarmabāhulyādgṛhiṇopasaṃhāraḥ kṛto na saṃnyāsābhavāditi samādhyarthaḥ
END BsCom_3,4.14.48
START BsCom_3,4.14.49
maunavad itareṣām apy upadeśāt | BBs_3,4.49 |
yathā maunaṃ gārhasthyaṃ caitāvāśramau śrutimantāvevamitarāvapi vānaprasthagurukulavāsau /
darśitā hi purastācchrutiḥ- 'tapaḥ eva dvitīyo brahmacaryācāryakulavāsī tṛtīyaḥ' (chā. 2.23.1) ityādyā /
tasmāccaturṇāmapyāśramāṇāmupadeśāviśeṣāttulyavadvikalpasamuccayābhyāṃ pratipattiḥ /
itareṣāmiti dvayorāśramayorbahuvacanaṃ vṛttibhedāpekṣayānuṣṭhātṛbhedāpekṣayā veti draṣṭavyam
saṃnyāsagārhasthyadvayamatra sūtrakṛtoktam /
tato 'nyadāśramadvayaṃ nāstīti kasyacidbhramaḥ syāttaṃ nirasyati- maunavaditi /
āśramadvayavadityarthaḥ /
itarayorapīti vācye bahūktiravāntarabhedamapekṣya /
sa cāsmābhiḥ prāgdarśitaḥ
END BsCom_3,4.14.49
START BsCom_3,4.15.50
15 anāviṣkārādhikaraṇam / sū. 50
anāviṣkurvann anvayāt | BBs_3,4.50 |
'tasmādbrahmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvedya bālyena tiṣṭhāset' (bṛ. 3.5.1) iti bālyamanuṣṭheyatayā śrūyate /
tatra bālasya bhāvaḥ karma vā bālyamitiraddhite sati bālabhāvasya vayoviśeṣasyecchāyā saṃpādayitumaśakyatvādyathopapādaṃ mūtrapurīṣatvādibālacaritantargatā vā bhāvaviśuddhiraprarūḍhendriyatvaṃ dambhadarpādirahitatvaṃ vā bālyaṃ syāditi saṃśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptaṃ kāmacāravādabhakṣaṇatā yathopapādamūtrapurīṣatvaṃ ca prasiddhataraṃ loke bālyamiti tadgrahaṇaṃ yuktam /
nanu patitatvādidoṣaprāpterna yuktaṃ kāmacāratādyāśrayaṇam /
na /
vidyāvataḥ saṃnyāsino vacanasmarthyāddoṣanivṛtteḥ paśuhiṃsādiṣviveti /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate /
na /
vacanasya gatyantarābhāvāt /
aviruddhe hyanyasminbālyaśabdābhilapye labhyamāne na vidhyantaravyāghātakalpanā yuktā /
pradhānopakārāya cāṅgaṃ vidhīyate /
jñānābhyāsaśca pradhānamiha yatīnāmanuṣṭheyam /
naca sakalāyāṃ bālacaryāyāmaṅgīkriyamāṇāyāṃ jñānābhyāsaḥ saṃbhāvyate /
tasmādāntaro bhāvaviśeṣo bālyasyāprarūḍhendriyatvādiriha bālyamāśrīyate /
tadāha - anāviṣkurvanniti /
jñānādhyayanadhārmikatvādibhirātmānamavikhyāpayandambhadarpādirahito bhavet /
yathā bālo 'prarūḍhendriyatayā na pareṣāmātmānamāviṣkartumīhate tadvat /
evaṃ hyasya vākyasya pradhānopakāryārthānugama upapadyate /
tathācoktaṃ smṛtikāraiḥ - 'yaṃ na santaṃ na cāsantaṃ nāśrutaṃ na bahuśrutam /
na suvṛttaṃ na durvṛttaṃ veda kaścitsa brāhmaṇaḥ //
gūḍhadharmāśrito vidvānajñātacaritaṃ caret /
andhavajjaḍavaccāpi mūkavacca mahīṃ caret' //
'avyaktaliṅgo 'vyaktācāraḥ' iti caivamādi
anāviṣkurvannanvayāt /
tatra bālye viṣaye taddhitasya bhāvārthatvāsaṃbhavātkarmārthatvaṃ gṛhītvā tiṣṭhanmūtratvādikarmaṇo 'prarūḍhendriyatvādirūpabhāvaśuddheśca bālakarmatvāviśeṣātsaṃśayamāha- tatreti /
pūrvapakṣe vidyāṅgatvena tiṣṭhanmūtratvāderapyanuṣṭhānaṃ siddhānte bhāvaśuddhereveti phalam /
pūrvatra maunaśabdasya jñānātiśaye dhyāne prasiddhatvāt dhyānaṃ vidheyamityuktam, tadvadbālyaśabdasya kāmacārādau prasiddhestadvidhigrahaṇamityāha- kiṃ tāviditi /
kāmataścaraṇavadanabhakṣaṇāni yasya sa kāmacāravādabhakṣaṇastasya bhāvastattetyarthaḥ /
yathopapādaṃ yathāsaṃbhavaṃ mūtrādi yasya tadbhāvastattvaṃ bālyavidhibalātpātityaśāstramanyaviṣayamiti bhāvaḥ /
'yastvavijñānavānbhavatyamanaskaḥ sadāśuciḥ /
na sa tatpadamāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati'ityādi śaucabhikṣādiniyamavidhiśāstrāviruddhasya bhāvaśuddhākhyabālyasya vidhisaṃbhavānna yatheṣṭaceṣṭāvidhiriti siddhāntayati- evamiti /
pradhānavirodhitvācca na tadvidhirityāha- pradhāneti /
bhāvaśuddhervidyopakārakatvenānvayādanāviṣkurvanbhavediti bālyavidhyartha iti sūtrayojanā
END BsCom_3,4.15.50
START BsCom_3,4.16.51
16 aihikādhikaraṇam / sū. 51
aihikam apy aprastutapratibandhe taddarśanāt | BBs_3,4.51 |
'sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat (bra.sū. 3.4.23) ityata ārabhyoccāvacaṃ vidyāsādhanamavadhāritaṃ, tatphalaṃ vidyā siddhyantī kimihaiva janmani siddhyatyuta kadācidamutrāpīti cnavtyate /
kiṃ tāvatprāptam /
ihaiveti /
kiṃ kāraṇam /
śravaṇādipūrvikā hi vidyā /
naca kaścidamutra me vidyā jāyatāmityabhisaṃdhāya śravaṇādiṣu pravartate /
samāna eva tu janmani vidyājanmābhisaṃdhāyaiteṣu pravartamāno dṛśyate /
yajñādīnyapi śravaṇādidvāreṇaiva vidyāṃ janayanti prāmāṇajanyatvādvidyāyāḥ /
tasmādaihikameva vidyājanmeti /
evaṃ prāpte vadāmaḥ - aihikaṃ vidyājanma bhavatyasati prastutapratibandha iti /
etadapaktaṃ bhavati - yadā prakrāntasya vidyāsādhanasya kaścitpratibandho na kriyata upasthitavipākena karmāntareṇa tadehaiva vidyotpadyate, yadā tu khalu tatpratibandhaḥ kriyate tadāmutreti /
upasthitavipākatvaṃ ca karmaṇo deśakālanimittopaninipātādbhavati /
yāni cākasya karmaṇo vipācakāni deśakālanimittāni tānyevānyasyāpīti na niyantuṃ śakyate /
yato viruddhaphalānyapi karmāṇi bhavanti /
śāstramapyasya karmaṇa idaṃ phalaṃ bhavatītyetāvati paryavasitaṃ na deśakālanimittaviśeṣamapi saṃkārtayati /
sādhanavīryaviśeṣāttvatīndriyā kasyacicchaktirāvirbhavati tatpratibaddhā parasya tiṣṭhati /
nacāviśeṣeṇa vidyāyāmabhisaṃdhirnotpadyata ihāmutra vā me vidyā jāyatāmityabhisaṃdherniraṅ kuśatvāt /
śravaṇādi dvāreṇāpi vidyotpadyamānā pratibandhakṣayāpekṣayaivotpadyate /
tathācaśrutirdurbodhatvamātmano darśayati - 'śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ śṛṇvanto 'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ /
āścaryo 'sya vaktā kuśalo 'sya labdhāścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ' (ka. 2.7) iti /
garbhasya eva ca vāmadevaḥ pratipede brahmabhāvamiti vadantī janmāntarasaṃcitātsādhanājjanmāntare vidyotpattiṃ darśayati /
nahi garbhasyaivaihikaṃ kiñcitsādhanaṃ saṃbhāvyate /
samṛtāvapi - 'aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati' (gī. 6.36) ityarjunena pṛṣṭo bhagavānvāsudevaḥ 'nahi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati' (gī. 6.40) ityuktvā punastasya puṇyalokaprāptiṃ sādhukule saṃbūtiṃ cābhidhāyānantaram 'tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam' (gī.
6.43) ityādinā 'anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim' (gī. 6.45) ityetenaitadeva darśayati /
tasmādaihikamāmuṣmikaṃ vā vidyājanma pratibandhakṣayāpekṣayeti sthitam
aihikamapi saṃnyāsādibālyāntaṃ sādhanajātamuktvā tatsādhyavidyājanma vicāryata iti saṃgatiṃ vadan sādhanasya dvidhā phalasaṃbhavātsaṃśayamāha- sarvetyādinā /
kārīrīṣṭivadaihikaphalatvaniyamaḥ śravaṇādīnāmiti pūrvapakṣamāha- tintāvaditi /
nanvāmuṣmikaphalakayajñādisādhyavidyāyāḥ kathamaihikatvaniyama ityata āha- yajñādīnyapīti /
śuddhidvārā yajñādibhiḥ śravaṇādiṣu sākṣādvidyāhetuṣu ghaṭiteṣu vidyāvilambo na yuktaḥ /
dṛśyate ca vilambaḥ ataḥ śravaṇādervidyāhetutvamasiddhamiti pūrvapakṣe phalam /
pratibandhakavaśādvilambe 'pi hetutvasiddhiriti siddhānte phalaṃ matvā citrādivadaniyataphalaṃ śravaṇādikamiti siddhāntayati- evamiti /
nanu prārabdhakarmaviśeṣeṇa śravaṇādiphalapratibandhaḥ kimiti kriyate śravaṇādinaiva karmavipākapratibandhaḥ kiṃ na syādityata āha- upasthitavipākatvaṃ ceti /
deśādimahimnā karmāṇi vipacyanta ityarthaḥ /
tena śravaṇādikameva kimiti na vipacyante, tatrāha- yāni ceti /
vipācakatvaṃ palaunmukhyahetutvam /
nanu tarhi śravaṇādivipācakadeśādikaṃ kīdṛśamityata āha- śāstramapīti /
phalabalāddeśādijñānamiti bhāvaḥ /
tathāpi karmaṇaiva śravaṇādipratibandho na vaiparītyamityatra ko hetustamāha- sādhaneti /
pratibandhakatvaśaktirapi phalabalājjñātavyeti bhāvaḥ /
pratibandhakasadbhāve śrautaṃ smārtaṃ ca liṅgamāha- tathācetyādinā /
śṛṇvanto 'pi na vidyurityukteḥ pratibandhasiddhiḥ /
ātmano yathāvadvaktāpyāścaryaḥ adbhutavat kaścideva bhavati /
tiṣṭhatu labdhā sākṣātkāravān, parokṣato jñātāpyāścaryaḥ /
kuśalenācāryeṇānuśiṣṭo 'pītyarthaḥ
END BsCom_3,4.16.51
START BsCom_3,4.17.52
17 muktiphalādhikaraṇam / sū. 52
evaṃ muktiphalāniyamas tadavasthāvadhṛtes tadavasthāvadhṛteḥ | BBs_3,4.52 |
yathā mumukṣorvidyāsādhanāvalambinaḥ sādhanavīryaviśeṣādvidyalakṣaṇe phala aihikāmuṣmikaphalatvakṛto viśeṣapratiniyamo dṛṣṭaḥ /
evaṃ muktilakṣaṇe 'pyutkarṣīpakarṣakṛtaḥ kaścidviśeṣapratiniyamaḥ /
syādityāśaṅkyāha - evaṃ muktiphalāniyama iti /
na khalu muktiphale kaścidevaṃbhūto viśeṣapratiniyama āśaṅkitavyaḥ /
kutaḥ - tadavasthāvadhṛteḥ /
muktyavasthā hi sarvavedānteṣvekarūpaivāvadhāryate /
brahmaiva hi muktyavasthā naca brahmaṇo 'nekākārayogo 'sti /
ekaliṅgatvāvadhāraṇāt 'astūlamanaṇu' (bṛ. 3.8.8) 'sa eṣa neti netyātmā' (bṛ. 3.9.23) 'yatra nānyatpaśyati' (chā. 7.24.1) 'brahmaivedamamṛtaṃ purastāt' (muṇḍa. 2.2.11) 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' (bṛ. 2.4.6) 'sa vā eṣa mahānaja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma' (bṛ. 4.4.25) 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛ. 4.5.15) ityādiśrutibhyaḥ /
apica vidyāsādhanaṃ svavīryaviśeṣāsvaphala eva vidyāyāṃ kañcidatiśayamāsañjayenna vidyāphale muktau /
taddhyasādhyaṃ nityasiddhasvabhāvameva vidyāyādhigamyata ityasakṛdavādiṣma /
naca tasyāmapyutkarṣanikarṣātmako 'tiśaya upapadyate nikṛṣṭāyā vidyātvābhāvādutkṛṣṭaiva hi vidyā bhavati /
tasmāttasyāṃ cirācirotpattirūpo 'tiśayo bhavanbhavet /
natu muktau kaścidatiśayasaṃbhavo 'sti /
vidyābhedābhāvādapi tatphalabhedaniyamābhāvaḥ karmaphalavat /
nahi muktisādhanabhūtāyā vidyāyāḥ karmaṇāmiva bhedo 'stīti /
saguṇāsu tu vidyāsu - 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' (chā. 3.14.2) ityādyāsu guṇāvāpodvāpavaśādbhedopapattau satyāmupapadyate yathāsvaṃ phalabhedaniyamaḥ karmaphalavat /
tathāca liṅgadarśanam - 'taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavati' iti /
naivaṃ nirguṇāyāṃ vidyāyāṃ guṇābhāvāt /
tathāca smṛtiḥ - 'nahi gatiradhikāsti kasyacitsati hi guṇe pravadantyatulyatām' iti /
tadavasthāvadhṛtestadavasthādhṛteriti padābhyaso 'dhyāyaparisamāptiṃ dyotayati
asati prārabdhakarmapratibandhe śravaṇādinehaiva vidyodayaḥ yajñādibhiḥ saṃcitapāpapratibandhasya nirastatvāt /
sati tu bhogena tannirāsādamutreti vidyāyā aihikāmuṣmikatvaviśeṣaniyama uktastadvatphale 'pi mokṣe kaścidutkarṣādiviśeṣaḥ syādityata āha- evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ /
muktiratra viṣayaḥ /
tasyāṃ vidyāvadviśeṣaniyamo 'sti na veti phalasyobhayathāsaṃbhavātsaṃśaye pūrvapakṣamāha- yatheti /
muktiḥ saviśeṣā, phalatvādvidyāvadataḥ karmasādhyā muktiriti phalam /
siddhānte tu nirviśeṣatvāvadhāraṇaśrutibādhitamanumānamato jñānaikavyaṅgyā muktiriti phalam /
kiñca śravaṇāditāratamyādvidyāyāṃ kañcidatiśayamaṅgīkṛtya vidyālabhyamuktau nātiśaya ityāha- apica vidyāsādhanamiti /
nanu brahmaṇo nityasiddhatvādavidyānivṛtteścānyatve dvaitāpatteḥ, ananyatve cāsādhyatvādikaṃ vidyāphalamityata āha- taddhīti /
vidyayābhivyaktatvena brahmānanda eva mukhyaphalamabhivyaktiravidyānivṛttirānandasvarūpasphūrtipratibandhakābhāvatayā vidyayā sādhyate sā cānirvācyeti na dvaitāpattiḥ /
anye tu sā brahmānanyetyāhuḥ /
naca sādhyatvānupapattestatra vidyāvaiyarthyamiti vācyam /
yadabhāve yadabhāvastattatsādhyamiti jñānātsarvo lokaḥ pravartate /
yathāca vidyāyā abhāve brahmasvarūpamukterabhāvo 'nartharūpā avidyaivāsti /
asyā avidyāyā eva muktirnāstītivyavahāraviṣayatvena muktyabhāvatvāt /
tathāca vidyāṃ vinā muktirnāstīti niścayādvidyāmupādatte /
vidyodaye ca svataḥsiddhanityanivṛttānarthasvaprakāśabrahmānandātmanavatiṣṭhata ityanavadyam /
saṃprati vidyāyāmatiśayāṅgīkāra tyajati- naceti /
ekarūpe viṣaye pramāyāṃ tāratamyānupapatterityarthaḥ /
kathaṃ tarhi pūrvādhikaraṇe vidyāyā viśeṣa uktaḥ, tatrāha- tasmāditi /
satyāmapi sāmagryāṃ jñāne vilamba ukto na tāratamyamityarthaḥ /
tarhi satyapi jñāne muktau vilambaḥ kiṃ na syādityata āha- natviti /
vāyvādipratibandhāddipotpattivilambe 'pyutpanne tamonivṛttivilambādarśanātsati jñāne nājñānanivṛttau vilamba iti bhāvaḥ /
kiñca karmaṇāmupāsanānāṃ ca guṇabhedena tāratamyātphalatāratamyaṃ yuktam /
nirguṇavidyāyāstvekarūpatvāttatphalaikarūpyamityāha- vidyābhedetyādinā /
smṛtau kasyacinnirguṇavida ityarthaḥ /
tasmādvidyāsamakālaiva muktiriti siddham
END BsCom_3,4.17.52
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīmacchaṅkarabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsābhāṣye tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatkṛtau śārīrakavyākhyāyā bhāṣyaratnaprabhāṭīkāyāṃ tṛtīyasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0