બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 57

એવં સિદ્ધાન્તમુપક્રમ્ય પૂર્વપક્ષયતિ- શેષત્વાદિતિ ।
સૂત્રેર્ઽથવાદપદમાવર્તનીયમ્ ।
જ્ઞાનાત્પુરુષાર્થવાદોર્ઽથવાદ ઇત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનં કર્માઙ્ગમ્, અફલત્વે સતિ કર્મેશેષાશ્રયત્વાત્પ્રોક્ષણપર્ણમયીત્વાદિવદિતિ ભાવઃ ।
તત્ત્વનિર્ણયાર્થં ગુરુશિષ્યયોઃ કથાવાદો ઽયમિતિ જ્ઞાપનાર્થં જૈમિનિગ્રહણમ્ ।
અઙ્ગિફલેનાઙ્ગભૂત આત્માવગતપ્રયોજનસ્તદાશ્રયે તત્સંસ્કારે જ્ઞાને ફલશ્રુતિરર્થવાદ ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
પર્ણમયી દ્રવ્યં, યજમાનસ્યાઞ્જનં સંસ્કારઃ, પ્રયાજાદીનિ કર્માણિ તેષ્વિત્યર્થઃ ।
વર્મ કવચમ્ ।
આત્મજ્ઞાનં ન કર્માઙ્ગં માનાભાવાદિતિ સિદ્ધાન્તી શઙ્કતે- કથમિતિ ।
પૂર્વપક્ષ્યાહ- કર્ત્રિતિ ।
યુક્તો હ્યનારભ્યાધીતાયાઃ પર્ણતાયા જુહૂદ્વારેણ વાક્યાત્ક્રત્વઙ્ગભાવો જુહ્વાઃ ક્રતુવ્યાપ્યતયા ક્રતૂપસ્થાપકત્વાત્, ન તથાત્મવિજ્ઞાનસ્ય ઽઆત્મા દ્રષ્ટવ્યઃઽઇતિ વાક્યાત્ક્રતુસંબન્ધ ઉપપદ્યતે, આત્મનઃ ક્રતુવ્યાપ્ત્યભાવાદિતિ સિદ્ધાન્તી દૂષયતિ- નેતિ ।
દેહભિન્નત્વેન જ્ઞાતાત્મનઃ ક્રતુવ્યાપ્યત્વમસ્તીતિ પૂર્વપક્ષી સમાધત્તે- ન વ્યતિરેકેતિ ।
સર્વથેતિ ।
દેહાત્મત્વેનાપીત્યર્થઃ ।
દેહભિન્નકર્તૃજ્ઞાનસ્યાઙ્ગત્વે ઽપ્યકર્તૃબ્રહ્માત્મજ્ઞાનસ્ય નાઙ્ગત્વમિતિ શઙ્કતે- નન્વપહતેતિ ।
યસ્યાર્થે જાયાદિકં પ્રિયં ભોગ્યં સ આત્મા દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ભોગ્યલિઙ્ગેન સૂચિતભોક્તૃભિન્નમકર્તૃસ્વરૂપં નાસ્તીતિ સમાધ્યર્થઃ ।
જન્માદિસૂત્રમારભ્ય સાધિતં સ્વરૂપં કથં નાસ્તીતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
સ્વરૂપજ્ઞાનં વેદાન્તાનાં ફલં, તસ્ય ક્રત્વર્થત્વપુરુષાર્થત્વવિચારેણ દાર્ઢ્યં ક્રિયત ઇત્યાહ- સત્યમિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.3
આચારદર્શનાત્ । બ્બ્સ્_3,4.3 ।
ઽજનકો હ વૈદેહો બહુદક્ષિણેન યજ્ઞેનેજેઽ (બૃ. 3.1.1) ઽયક્ષ્યમાણો વૈ ભગવન્તો ઽહમસ્મિઽ (છા. 5.11.5) ઇત્યેવમાદીનિ બ્રહ્મવિદામપ્યન્યપરેષુ વાક્યેષુ કર્મસંબન્ધદર્શનાનિ ભવન્તિ ।
તથોદ્દાલકાદીનામપિ પુત્રાનુશાસનાદિદર્શનાદ્ગાર્હસ્થ્યસંબન્ધો ઽવગમ્યતે ।
કેવલાચ્ચેજ્જ્ઞાનાત્પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ સ્યાત્કિમર્થમનેકાયાસસમન્વિતાનિ કર્માણિ તે કુર્યુઃ ઽઅર્કે ચેન્મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્ઽ ઇતિ ન્યાયાત્

બ્રહ્મવિદાં કર્માચારદર્શનં બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વે લિઙ્ગમિત્યાહ- આચારેતિ ।
ઈજે યાગં કૃતવાનિત્યર્થઃ ।
હે ભગવન્ત ઇતિ બ્રાહ્મણાન્સંબોધ્ય બ્રહ્મવિત્કૈકેયરાજો બ્રૂતે અહં યક્ષ્યમાણો યાગં કરિષ્યમાણો ઽસ્મિ વસન્ત્વત્ર ભગવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અન્યપરેષ્વિતિ વિદ્યાવિધિપરેષ્વિત્યર્થઃ ।
અલ્પાયાસં મુક્તેરૂપાયં જ્ઞાનં લબ્ધ્વા બહ્વાયાસં કર્મ ન કુર્યુરિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- અક્વ ઇતિ ।
સમીપ ઇત્યર્થઃ ॥
અર્ક ઇતિ પાઠે ઽપ્યયમેવાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.4
તચ્છ્રુતેઃ । બ્બ્સ્_3,4.4 ।
ઽયદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ (છા. 1.1.10) ઇતિ ચ કર્મશેષત્વશ્રવણાદ્વિદ્યાયા ન કેવલાયાઃ પુરુષાર્થહેતુત્મ્

બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વે તૃતીયા શ્રુતિરપ્યસ્તીત્યાહ- તચ્છ્રુતેરિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.5
સમન્વારમ્ભણાત્ । બ્બ્સ્_3,4.5 ।
ઽતં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતેઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ ચ વિદ્યાકર્મણોઃ ફલારમ્ભે સહકારિત્વદર્શનાન્ન સ્વાતન્ત્ર્યં વિદ્યાયાઃ

લિઙ્ગાન્તરમાહ- સમિતિ ।
તં પરલોકં ગચ્છન્તં વિદ્યાકર્મણી અનુગચ્છત ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.6
તદ્વતો વિધાનાત્ । બ્બ્સ્_3,4.6 ।
ઽઆચાર્યકુલાદ્વેદમધીત્ય યથાવિદાનં ગુરોઃ કર્માતિશેષેણાભિસમાવૃત્ત્ય કુટુમ્બે શુચૌ દેશે સ્વાધ્યાયમધીયાનઃઽ (છા. 8.15.1) ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકા શ્રુતિઃ સમસ્તવેદાર્થવિજ્ઞાનવતઃ કર્માધિકારં દર્શયતિ તસ્માદપિ ન વિજ્ઞાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ ફલહેતુત્વમ્ ।
નન્વત્રાધીત્યેત્યધ્યયનમાત્રં વેદસ્ય શ્રૂયતે નાર્થવિજ્ઞાનમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
દૃષ્ટાર્થત્વાદ્વેદાધ્યયનમર્થાવબોધપર્યન્તમિતિસ્થિતમ્

ગુરોઃ શુશ્રૂષારૂપં કર્મ કુર્વન્નતિશેષેણાવશિષ્ટેન કાલેન યથાવિધાનં વેદમધીત્યાનન્તરમાચાર્યસ્ય કુલાદ્ગૃહાત્ ।
બ્રહ્મચર્યાદિતિ યાવત્ ।
અભિસમાવર્તનં કૃત્વા કુટુમ્બે ગાર્હસ્થ્યે સ્થિતઃ પ્રત્યહં શુચૌ દેશે સ્વાધ્યાયાધ્યયનં કુર્વન્નન્યાંશ્ચ નિત્યાદિધર્માનનુતિષ્ઠન્બ્રહ્મલોકં પ્રાપ્નોતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
યથાવઘાતસ્તુષવિમોકપર્યન્ત એવમધ્યયનમર્થાવબોધાન્તમ્ ।
દૃષ્ટેર્ઽથાવબોધાખ્યે ફલે સંભવતિ અધ્યયનસ્યાદૃષ્ટાર્થત્વાયોગાદિતિ પૂર્વતન્ત્રે સ્થિતમ્ ।
તતશ્ચ બ્રહ્માપિ વેદાર્થ ઇતિ તદવબેધવતઃ કર્મવિધાનમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.7
નિયમાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,4.7 ।
ઽકુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ ।
એવં ત્વયિ નાન્યથેતો ઽસ્તિ ન કર્મ લિપ્યતે નરેઽ (ઈશ. 2) ઇતિ ।
તથા ઽએતદ્વૈ જરામર્યં સત્રં યદગ્નિહોત્રં જરયા વા હ્યેવાસ્માન્મુચ્યતે મૃત્યુના વાઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકાન્નિયમાદપિ કર્મશેષત્વમેવ વિધ્યયા ઇતિ

યાવજ્જીવં કર્મનિયમો ઽપ્યત્ર લિઙ્ગમિત્યાહ- નિયમાચ્ચેતિ ।
ઇહ દેહે કર્માણિ કુર્વન્નેવ શતં સંવત્સરાઞ્જીવિતુમિચ્છેદેવં કર્મિત્વેન જીવતિ ત્વયિ નરે કર્મ પાપં ન લિપ્યતે ।
ઇતઃ કર્મણો ઽન્યથા નાસ્તિ ।
કર્મ વિના શ્રેયો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
જરામર્યં જરામરણાવધિકમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.8
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિવિધત્તે -
અધિકોપદેશાત્ તુ બાદરાયણસ્યૈવં તદ્દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_3,4.8 ।
તુશબ્દાત્પક્ષો વિપરિવર્તતે ।
યદુક્તમ્ - ઽશેષત્વાત્પુરુષાર્થવાદઃઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.2) ઇતિ તન્નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
અધિકોપદેશાત્ ।
યદિ સંસાર્યેવાત્મા શારીરઃ કર્તા ભોક્તા ચ શરીરમાત્રવ્યતિરેકેણ વેદાન્તેષૂપદિષ્ટઃ સ્યાત્તતો વર્ણિતેન પ્રકારેણ ફલશ્રુતેરર્થવાદત્વં સ્યાત્ ।
અધિકસ્તાવચ્છરીરાદાત્મનો ઽસંસારીશ્વરઃ કર્તૃત્વાદિસંસારિધર્મરહિતો ઽપહતપાપ્મત્વાદિવિશેષણઃ પરમાત્મા વેદ્યત્વેનોપદિશ્યતે વેદાન્તેષુ ।
નચ તદ્વિજ્ઞાનં કર્મણાં પ્રવર્તકં ભવતિ પ્રત્યુત કર્માણ્યુચ્છિનત્તીતિ વક્ષ્યતિ ઽઉપમર્દં ચઽ (બ્ર.સૂ. 3.4.16) ઇત્યત્ર ।
તસ્માત્ ઽપુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 3.4.1) ઇતિ યન્મતં ભગવતો બાદરાયણસ્ય તત્તથૈવ તિષ્ઠતિ ન શેષત્વપ્રભૃતિભિર્હેત્વાભાસૈશ્ચાલયિતું શક્યતે ।
તથાહિ તમધિકં શારીરાદીશ્વરમાત્માનં દર્શયન્તિ શ્રુતયઃ - ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ (મુણ્ડ. 1.19) ઽભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતેઽ (તૈ. 2.8.1) ઽમહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતમ્ઽ (કઠ. 6.2) ઽએતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિઽ (બૃ. 3.8.9) ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇત્યેવમાદ્યાઃ ।
યત્તુ પ્રિયાદિસંસૂચિતસ્ય સંસારિણ એવાત્મનો વેદ્યતયાનુકર્ષણમ્ ઽઆત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ ।
આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ (બૃ. 2.4.5) ઽયઃ પ્રાણેન પ્રાણિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃઽ (બૃ. 3.4.1) ઽય એષો ઽક્ષીણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 8.7.4) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યસ્યામિઽ (છા. 8.9.3) ઇતિ ચૈવમાદિ તદપિ ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃઽ (બૃ. 2.4.10) ઽયો ઽશનાયાપિપાસે શોકં મોહં જરાં મૃત્યુમત્યેતિઽ (બૃ. 3.5.1) ઽપરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેનરૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ ઉત્તમઃ પુરુષઃઽ (છા. 8.12.3) ઇત્યેવમાદિભિર્વાક્યશેષૈઃ સત્યામેવાધિકોપદિદિક્ષાયામત્યન્તાભેદાભિપ્રાયમિત્યવિરોધઃ ।
પારમેશ્વરમેવ હિ શારીરસ્ય પારમાર્થિકં સ્વરૂપમ્ ।
ઉપાધિકૃતં તુ શારીરત્વમ્ ઽતત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઽનાન્યોદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
સર્વં ચાતદ્વિસ્તરેણાસ્માભિઃ પુરસ્તાત્તત્ર તત્ર વર્ણિતમ્

કર્તુરધિકસ્યાસંસાર્યાત્મનઃ કર્મશેષત્વાભાવાત્તત્ત્વજ્ઞાનં કર્માઙ્ગં નેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- અધિકેતિ ।
અસ્ય મહત ઇતિ વાક્યશેષાત્પ્રિયસંસૂચિત આત્મા પર એવ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યઃ પ્રાણાદિ પ્રેરયતિ સો ઽપ્યશનાયાદ્યત્યયવાક્યશેષાત્પર એવ ।
તથાક્ષિપુરુષો ઽપ્યવસ્થાસાક્ષિ પરઞ્જ્યોતિરિતિ વાક્યશેષાત્પર ઇતિ વિભાગઃ જીવાનુકર્ષણમભેદાભિપ્રાયમિત્યઙ્ગીકારે ન વિરોધ ઇતિ કથમ્, અભેદે જીવત્વવિરોધાદિત્યત આહ- પારમેશ્વરમિતિ ।
જ્ઞાનં કર્માઙ્ગમફલત્વે સતિ કર્મશેષાશ્રયત્વાદિત્યુક્તો હેતુરસિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.9-10
તુલ્યં તુ દર્શનમ્ । બ્બ્સ્_3,4.9 ।
યત્તૂક્તમાચારદર્શનાત્કર્મશેષો વિદ્યેતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - તુલ્યામાચારદર્શનમક્મશેષિત્વે ઽપિ વિદ્યાયાઃ ।
તથાહિ શ્રુતિર્ભવતિ - ઽએતદ્વા સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાંસ આહુરૃષયઃ કાવષેયાઃ કિમર્થા વયમધ્યેષ્યામહે કિમર્થાવયં યક્ષ્યામહે ।
એતદ્ધ સ્મ વૈ તત્પૂર્વે વિદ્વાંસો ઽગ્નિહોત્રં ન જુહવાઞ્ચક્રિરેઽ ઽએતં વૈ તમાત્માનં વિદિત્વા બ્રાહ્મણાઃ પુત્રૈષણાયાશ્ચ વિત્તૈષણયાશ્ચ લોકૈષણાયાશ્ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિઽ (બૃ. 3.5.1) ઇત્યેવજાતીયકા ।
યાજ્ઞવલ્ક્યાદીનામપિ બ્રહ્મવિદામર્મનિષ્ઠત્વં દૃશ્યતે - ઽએતાવદરે ખલ્વમૃતત્વમિતિ હોક્ત્વા યાજ્ઞવલ્ક્યો વિજહારઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અપિચ યક્ષ્યમાણો વૈ ભગવન્તો ઽહમસમિ (છા. 5.11.5) ઇત્યેતલ્લિઙ્ગદર્શનં વૈશ્વાનરવિદ્યાવિષયમ્ ।
સંભવતિ ચ સોપાધિકાયાં બ્રહ્મવિદ્યાયાં કર્મસાહિત્યદર્શનમ્ ।
નત્વત્રાપિ કર્માઙ્ગત્વમસ્તિ ।
પ્રકરણાદ્યભાવાત્

યત્પુનરુક્તમ્ - ઽતચ્છ્રુતેઃઽ (બ્ર.સૂ. 3.4.4) ઇતિ અત્ર બ્રૂમઃ -
અસાર્વત્રિકી । બ્બ્સ્_3,4.10 ।
ઽયદેવ વિદ્યયા કરોતિઽ (છા. 1.1.10) ઇત્યેષા શ્રુતિર્ન સર્વવિદ્યાવિષયા ।
પ્રકૃતવિદ્યાભિસંબન્ધાત્ ।
પ્રકૃતા ચોદ્ગીથવિદ્યા ઽઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઇત્યત્ર

બ્રહ્મવિદાં કર્મવત્સંન્યાસસ્યાપિ દર્શનાત્તેષાં કર્મદર્શનાત્મકં લિઙ્ગં લોકસંગ્રહાર્થત્વેનાન્યથાસિદ્ધમિત્યાહ- તુલ્યં ત્વિતિ ।
કિઞ્ચ યસ્ય કર્મ સ ન બ્રહ્મવિદિત્યાહ- અપિચેતિ ।
તર્હિ વૈશ્વાનરવિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વં સ્યાદિત્યત આહ- નત્વિતિ ।
બ્રહ્મવિદાં લોકસંગ્રહાર્થં ક્રિયમાણમપિ કર્મ ન ભવતિ અભિમાનાભાવેનાનધિકારિત્વાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.9-10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.11
વિભાગઃ શતવત્ । બ્બ્સ્_3,4.11 ।
યદપ્યુક્તમ્ - ઽતં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતેઽ (બૃ. 4.4.2) ઇત્યેતત્સમાન્વારમ્ભવચનમસ્વતન્ત્ર્યે વિદ્યાયા લિઙ્ગમિતિ તત્પ્રત્યુચ્યતે ।
વિભાગો ઽત્ર દ્રષ્ટવ્યો વિદ્યાન્યં પુરુષમન્વારભતે કર્માન્યમિતિ ।
શતવત્ ।
યથા શતમાભ્યાં દીયતામિત્યુક્તે વિભજ્ય દીયતે પઞ્ચાશદેકસ્મૈ પઞ્ચાશદપરસ્મૈ તદ્વત્ ।
નચેદં સમન્વારમભવચનં મુમુક્ષુવિષયમ્ ઽઇતિ નુ કામયમાનઃઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ સંસારિવિષયત્વોપસંહારાત્ ।
ઽઅથાકામયમાનઃઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ચ મુમુક્ષોઃ પૃથગુપક્રમાત્ ।
તત્ર સંસારિવિષયે વિદ્યા વિહિતા પ્રતિષિદ્ધા ચ પરિગૃહ્યતે વિશેષાભાવાત્ ।
કરમાપિ વિહિતં પ્રતિષિદ્ધં ચ યથાપ્રાપ્તાનુવાદિત્વાત્ ।
એવં સત્યવિભાગેનાપીદં સમન્વારમ્ભવચનમવકલ્પતે

સમન્વારમ્ભવચનસ્ય મુમુક્ષુવિષયત્વમઙ્ગીકૃત્ય વિદ્યા અન્યં મુમુક્ષું મુક્તત્વેનાન્વારભત ઇતિ વિભાગ ઉક્તઃ સૂત્રકૃતાઃ વસ્તુતસ્તુ તન્નાસ્તીત્યાહ- નચેદં સમન્વારમ્ભવચનમિતિ ।
તત્ર સંસારિવિષયે તં વિદ્યેત્યાદિવાક્યે યથાપ્રાપ્તાનુવાદિનિ વિદ્યાદિપદાર્થમાહ- તત્રેતિ ।
વિહિતોદ્ગીથાદિવિદ્યા પ્રતિષિદ્ધા નગ્નિસ્ત્રીધ્યાનાદિરૂપા

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.12-13
યચ્ચૈતત્ ઽતદ્વતો વિધાનાત્ઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.6) ઇત્યત ઉત્તરં પઠતિ -
અધ્યયનમાત્રવતઃ । બ્બ્સ્_3,4.12 ।
ઽઆચાર્યકુલાદ્વેદમધીત્યઽ (છા. 8.15.1) ઇત્યધ્યયનમાત્રસ્ય શ્રવણાદધ્યયનમાત્રવત એવ કર્મવિધિરિત્યધ્યવસ્યામઃ ।
નન્વેવં સત્યાવિદ્યત્વાનધિકારઃ કર્મસુ પ્રજ્યેત ।
નૈષ દોષઃ ।
ન વયમધ્યયનપ્રભવં કર્માવબોધનમધિકારકારણં વારયામઃ કિં તર્હ્યેનિષદમાત્મજ્ઞાનં સ્વાતન્ત્ર્યેણૈવ પ્રયોજનવત્પ્રતીયમાનં ન કર્માધિકારકારણતાં પ્રતિપદ્યત ઇત્યેતાવત્પ્રતિપાદયામઃ ।
યથાચ ન ક્રત્વન્તરજ્ઞાનં ક્રત્વન્તરાધિકારેણાપેક્ષ્યત એવમેતદપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ

યદપ્યુક્તં નિયમચ્ચ (બ્ર. સૂ. 3.4.7) ઇત્યત્રાભિધીયતે -
નાવિશેષાત્ । બ્બ્સ્_3,4.13 ।
ઽકુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેત્ઽ (ઈશા. 2) ઇત્યેલમાદિષુ નિયમશ્રવણેષુ ન વિદુષ ઇતિ વિશેષો ઽસ્તિ ।
અવિશેષેણ નિયમવિધાનાત્

યચ્ચૈતદિતિ ।
ઉક્તમિતિ શેષઃ અવિદ્યત્વાદ્વેદાર્થજ્ઞાનશૂન્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
માત્રપદમાત્મજ્ઞાનસ્ય વ્યાવર્તકં ન કર્મજ્ઞાનસ્યેત્યાહ- નૈષ દોષ ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.12-13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.14
સ્તુતયે ઽનુમતિર્વા । બ્બ્સ્_3,4.14 ।
ઽકુર્વન્નેવેહ કર્માણિઽ (ઈશા. 2) ઇત્યત્રાપરો વિશેષ આખ્યાયતે યદ્યપ્યત્ર પ્રકરણસામર્થ્યાદ્વિદ્વાનેવ કુર્વન્નિતિ સંબધ્યતે તથાપિ વિદ્યાસ્તુતયે કર્માનુજ્ઞાનમેતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઽન કર્મ લિપ્યતે નરેઽ (ઈશા. 2) ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યાવજ્જીવં કર્મ કુર્વત્યપિ વિદુષિ પુરુષે હિ વક્ષ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યાવજ્જીવં કર્મ કુર્વત્યપિ વિદુષુપુરુષે ન કર્મ લેપાય ભવતિ વિદ્યાસામર્થ્યાદિતિ તદેવં વિદ્યા સ્તૂયતે

નિયમવાક્યમજ્ઞવિષયમિત્યુક્તં વિદુષો જ્ઞાનસ્તુત્યર્થં વેત્યાહ- સ્તુતય ઇતિ ।
એવં કર્મ કુર્વિત્યપિ ત્વયિ નરે નેતો વિદ્યાલબ્ધાદ્બ્રહ્મભાવાદન્યથાસ્તિ કર્મણા સંસારો નાસ્તીતિ યાવત્ ।
યતઃ કર્મ ન લિપ્યતે ।
અપૂર્વરૂપલેપાય ન ભવતીત્યર્થઃ શ્રુતેરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.15
કામકારેણ ચૈકે । બ્બ્સ્_3,4.15 ।
અપિચૈકે વિદ્વાંસઃ પ્રત્યક્ષીકૃતવિદ્યાફલાઃ સન્તસ્તદવષ્ટભ્યાત્ફલાન્તરસાધનેષુ પ્રજાદિષુ પ્રયોજનાભાવં પરામૃશન્તિ ।
કામકારેણેતિ શ્રુતિર્ભવતિ વાજસનેયિનામ્ ઽએતદ્ધ સ્મ વૈ તત્પૂર્વે વિદ્વાંસઃ પ્રજાં ન કામયન્તે કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોકઃઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ અનુભવારૂઢમેવ ચ વિદ્યાફલં ન ક્રિયાફલવત્કાલાન્તરભાવીત્યસકૃદવોચામ ।
અતો ઽપિ ન વિદ્યાયાઃ કર્મશેષત્વં નાપિ તદ્વિષયાયાઃ ફલશ્રુતેરયથાર્થત્વં શક્યમાશ્રયિતુમ્

સ્વેચ્છાતઃ કર્મસાધનપ્રજાદિત્યાલિઙ્ગાચ્ચ વિદ્યા સ્વતન્ત્રફલેત્યાહ- કામેતિ ।
તદેતદ્બ્રહ્મ યેષાં નો ઽસ્માકં અયમપરોક્ષ આત્મા અયમેવ લોકઃ પુરુષાર્થસ્તે વયં કિં પ્રજાદિના કરિષ્યામ ઇત્યાલોચ્ય કર્મ ત્યક્તવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વયં લોક ઇતિ જ્ઞાનફલસ્ય પ્રત્યક્ષત્વોક્તિરયુક્તા કર્મફલવદદૃષ્ટત્વાદિત્યત આહ- અનુભવેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.16
ઉપમર્દં ચ । બ્બ્સ્_3,4.16 ।
અપિચ કર્માકારહેતોઃ ક્રિયાકારકફલલક્ષણસ્ય સમસ્તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાવિદ્યાકૃતસ્ય વિદ્યાસામર્થ્યાત્સ્વરૂપોપમર્દમામનન્તિ - ઽયત્ર વા અસ્ય સર્વમાત્મત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્તત્કેન કં જિઘ્રેત્ઽ (બૃ. 2.4.14) ઇત્યાદિના ।
વેદાન્તોદિતાત્મજ્ઞાનપૂર્વિકાં તુ કર્માધિકારસિદ્ધિં પ્રત્યાશાસનસ્ય કર્માધિકારોચ્છિત્તિરેવ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદપિ સ્વાતન્ત્ર્યં વિદ્યાયાઃ

ન કેવલમનુપયોગાજ્જ્ઞાનસ્ય કર્માનઙ્ગત્વં કિન્તુ કર્મનાશકત્વાચ્ચેત્યાહ- ઉપમર્દં ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.17
ઊર્ધ્વરેતસ્સુ ચ શબ્દે હિ । બ્બ્સ્_3,4.17 ।
ઊર્ધ્વરેતઃસુ ચાશ્રમેષુ વિદ્યા શ્રૂયતે ।
નચ તત્ર કર્માઙ્ગત્વં વિદ્યાયા ઉપપદ્યતે ।
કર્માભાવાત્ ।
નહ્યગ્નિહોત્રાદીનિ વૈદિકાનિ કર્માણિ તેષાં સન્તિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ઊર્ધ્વરેતસ આશ્રમા ન શ્રૂયન્તે વેદ ઇતિ તદપિ નાસ્તિ ।
તે ઽપિ હિ વૈદિકેષુ શબ્દેષ્વવગમ્યન્તે ઽત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃઽ (છા. 2.23.1) ઽયે ચેમે ઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતેઽ (છા. 5.10.1) ઽતપઃશ્રદ્ધે યો હ્યુપવસન્ત્યરણ્યેઽ (મુ. 1.2.11) ઽએતમેવ પ્રવાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવજન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઽબ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ઽ (જા. 4) ઇત્યેવમાદિષુ ।
પ્રતિપન્નાપ્રતિપન્નગાર્હસ્થ્યાનામપાકૃતાનાપાકૃતર્ણત્રયાણાં ચોર્ધ્વરેતસ્ત્વં શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધમ્ ।
તસ્માદપિ સ્વાતન્ત્ર્યં વિદ્યાયાઃ

કિઞ્ચ કર્મતત્ત્વજ્ઞાને નાઙ્ગાઙ્ગિભૂતે ભિન્નાધિકારિસ્થત્વાદ્રાજસૂયબૃહસ્પતિસવવદિત્યાહ- ઊર્ધ્વેતિ ।
ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ કર્મપ્રધાના આશ્રમાશ્ચતુર્થો બ્રહ્મસંસ્થ ઇત્યર્થઃ ।
ઽબ્રહ્મચર્યેણ ઋષિભ્યો યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ પ્રજયા પિતૃભ્ય એવ વા અનૃણઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ ।
અનપાકૃત્ય મોક્ષં તુ સેવમાનો વ્રજત્યધઃઽઇતિ સ્મૃતેશ્ચ પ્રાપ્તગાર્હસ્થ્યસ્યૈવ નિરસ્તર્ણત્રયસ્ય પારિવ્રાજ્યમિત્યપિ શઙ્કા ન કાર્યા ।
બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદિતિ દ્વિતીયમાશ્રમમિચ્છેત્તમાવસેદિતિ ચ વિધિશ્રુતિસ્મૃતિવિરોધેન અર્થવાદશ્રુતિસ્મૃત્યોરવિરક્તવિષયત્વાગમાદિત્યાહ- પ્રતિપન્નેતિ ।
તસ્માદિ તિ સંન્યાસનિષ્ઠત્વાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.1.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.2.18
2 પરામર્શાધિકરણમ્ । સૂ. 18-20
પરામર્શં જૈમિનિરચોદનાચ્ચાપવદતિ હિ । બ્બ્સ્_3,4.18 ।
ઽત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃઽ (છા. 2.2.3.1) ઇત્યાદયો યે શબ્દા ઊર્ધ્વરેતસામાશ્રમાણાં સદ્ભાવાયોદાહૃતા ન તે તત્પ્રતિપાદનાય પ્રભવન્તિ ।
યતઃ પરામર્શમેષુ શબ્દેષ્વાશ્રમાન્તરાણાં જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે ન વિદિમ્ ।
કુતઃ - નહ્યત્ર લિઙ્ગાદીનામન્યતમશ્ચોદનાશબ્દો ઽસ્તિ ।
અર્થાન્તરપરત્વં ચૈષુ પ્રત્યેકમુપલભ્યતે ।
ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા ઇત્યત્ર તાવદ્યજ્ઞો ઽધ્યયનં દાનમિતિ પ્રથમસ્તપ એવ દ્વિતીયો બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલવાસી તૃતીયો ઽત્યન્તમાત્માનમાચાર્યકુલે ઽવસાદયન્સર્વ એતે પુણ્યલોકા ભવન્તીતિ પરામર્શપૂર્વકમાશ્રમાણામનાત્યન્તિકફલત્વં સંકીર્ત્યાત્યન્તિકફલતયા બ્રહ્મસંસ્થતા સ્તૂયતે - ઽબ્રહ્મસંસ્થો ઽમૃતત્વમેતિઽ (છા. 2.23.1) ઇતિ ।
નનુ પરામર્શે ઽપ્યાશ્રમા ગમ્યન્ત એવ ।
સત્યં ગમ્યન્તે ।
સ્મૃત્યાચારાભ્યાં તુ તેષાં પ્રસિદ્ધિર્ન પ્રત્યક્ષશ્રુતેઃ ।
અતશ્ચ પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધે સત્યનાદરણીયાસ્તે ભવિષ્યન્તિ ।
અનધિકૃતવિષયા વા ।
નનુ ગાર્હસ્થ્યમપિ સહૈવોર્ધ્વરેતોભિઃ પરામૃષ્ટં યજ્ઞો ઽધ્યયનં દાનમિતિ પ્રથમ ઇતિ ।
સત્યમેવં તથાપિ તુ ગૃહસ્થં પ્રત્યેવાગ્નિહોત્રાદીનાં કર્મણાં વિધાનાચ્છ્રુતિપ્રસિદ્ધમેવ હિ તદસ્તિત્વમ્ ।
તસ્માત્સ્તુત્યર્થ એવાયં પરમર્શો ન ચોદનાર્થઃ ।
અપિચાપવદતિ હિ પ્રત્યક્ષા શ્રુતિરાશ્રમાન્તર્ ઽવીરહા વા એષ દેવાનાં યો ઽગ્નિમુદ્વાસયતેઽ, ઽઆચાર્યાય પ્રિયં ધનમાહૃત્ય પ્રજાતન્તું મા વ્યવચ્છેત્સીઃઽ (તૈ. 1.11.1) ઽનાપુત્રસ્ય લોકો ઽસ્તીતિ તત્સર્વે પશવો વિદુઃઽ ઇત્યેવમાદ્યા ।
તથા ઽયે ચેમેરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતેઽ (છા. 5.10.1) ઽતપઃશ્રદ્ધે યે હ્યુપાસન્ત્યરણ્યેઽ (મુણ્ડ. 1.2.11) ઇતિ ચ દેવયાનોપદેશો નાશ્રમાન્તરોપદેશઃ ।
સંદિગ્ધં ચાશ્રમાન્તરાભિધાનમ્ ઽતપ એવ દ્વિતીયઃઽ (છા. 2.2.3.1) ઇત્યેવમાદિષુ ।
તથા એતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ લોકસંસ્તવો ઽયં ન પારિવ્રાજ્યવિધિઃ ।
નનુ બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદિતિવિસ્પષ્ટમિદં પ્રત્યક્ષં પ્રિવ્રાજ્યવિધાનં જાબાલાનામ્ ।
સત્યમેતત્ ।
અનપેક્ષ્ય ત્વેતાં શ્રુતિમયં વિચાર ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

સંન્યાસો નાસ્તીત્યાક્ષિપતિ- પરામર્શં જૈમિનિરિતિ ।
ઊર્ધ્વરેતઃ શબ્દિતં પારિવ્રાજ્યમનુષ્ઠેયં ન વેતિ માનભ્રાન્તિમૂલત્વાભ્યાં સંદેહે ભ્રાન્તિમૂલત્વાન્નાનુષ્ઠેયમિત્યાહ- ત્રય ઇતિ ।
આશ્રમાણામવાન્તરભેદાપેક્ષયા બહુવચનમ્ ।
તથાચ કાણ્વાયનસ્મૃતિરર્થતો ઽનુક્રમ્યતે ।
ગાયત્રો બ્રાહ્મઃ પ્રાજાપત્યો બૃહન્નિતિ બ્રહ્મચારીચતુર્વિધઃ ।
તત્રોપનયનાદૂર્ધ્વં યસ્ત્રિરાત્રમક્ષારાલવણાશી ગાયત્રીમધીતે સ ગાયત્રઃ ।
યસ્તુ વેદસ્ય ગ્રહણાન્તં બ્રહ્મચર્યં ચરતિ સ બ્રાહ્મઃ ।
ઋતુકાલે સ્વદારગામી નિત્યં પરસ્ત્રીવિમુખઃ પ્રાજાપત્યઃ, સંવત્સરં વેદવ્રતકૃદ્વટુર્વા પ્રાજાપત્યઃ ।
આમરણં ગુરુકુલવાસી નૈષ્ઠિકો બૃહન્નિત્યુચ્યતે ।
ગૃહસ્થો ઽપિ ચતુર્વિધઃ વાર્તાકો યાયાવરઃ શાલીનો ઘોરસંન્યસિકશ્ચેતિ ।
તત્ર કૃષિગોરક્ષાદિકયા વૈશ્યાદિવૃત્ત્યા જીવન્નિત્યાદિક્રિયાપરો વાર્તાકવૃત્તિઃ ।
યાયાવરસ્ત્વયાચિતવૃત્તિર્યાજનાધ્યાપનપ્રતિગ્રહવિમુખઃ ।
શાલીનસ્તુ ષટ્કર્મનિરતો યાજનાદિવૃત્તિઃ સંચયી ।
ઉદ્ધૃતપરિપૂતાભિરદ્ભિઃ કાર્યં કુર્વન્પ્રત્યહં કૃતોઞ્છવૃત્તિર્ગ્રામવાસી ઘોરસંન્યસિક ઇત્યુચ્યતે, હિંસાવિમુખત્વાત્ ।
વાનપ્રસ્થો ઽપિ ચતુર્વિધઃ વૈખાનસ ઔદુમ્બરો વાલખિલ્યઃ ફેનપશ્ચેતિ ।
તત્રાકૃષ્ટપચ્યૌષધીભિર્ગ્રામબહિષ્કૃતાભિરગ્નિહોત્રાદિકુર્વન્વૈખાનસ ઉચ્યતે ।
યસ્તુ પ્રાતરુથાય યાં દિશં પશ્યતિ તત્રત્યૌદુમ્બરબદરીનીવારશ્યામાકૈઃ કર્મપરઃ સ ઔદુમ્બરઃ ।
યસ્તુ જટાવલ્કલધારી અષ્ટૌ પ્રાતસાન્વૃત્ત્યુપાર્જનં કૃત્વા ચાતુર્માસ્યે સંગૃહીતાશી કાર્તિક્યાં સંગૃહીતપુષ્પફલત્યાગી સ વાલખિલ્યઃ ।
ફેનપાસ્તુ શીર્ણપર્ણફલવૃત્તયો યત્ર ક્વચિદ્વસન્તઃ કર્મપરા ઇતિ ।
તથા પરિવ્રાજાકાશ્ચતુર્વિધાઃ કુટીચકા બહૂદકા હંસાઃ પરમહંસાશ્ચેતિ ।
તત્ર સ્વપુત્રગૃહે ભિક્ષાં ચરન્તસ્ત્રિદણ્ડિનઃ કુટીચકાઃ ।
બહૂદકાસ્તુ ત્રિદણ્ડિનઃ શિક્યજલપવિત્રપાદુકાસનશિખાયજ્ઞોપવીતકૌપીનકાષાયવેષધારાસ્તીર્થાન્યટન્તો ભૈક્ષં ચરન્ત આત્માનં પ્રાર્થયન્તે ।
હંસાસ્તુ એકદણ્ડિનઃ શિખાવર્જં યજ્ઞોપવીતધરાઃ શિક્યકમણ્ડલુપાણયઃ ગ્રામૈકરાત્રવાસિનઃ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણપરાઃ ।
પરમહંસાસ્ત્વેકદણ્ડધરા મુણ્ડા અયજ્ઞોપવીતિનઃ ત્યક્તસર્વકર્માણ આત્મનિષ્ઠા ઇતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે સંન્યાસાભાવાઞ્જ્ઞાનસ્ય સ્વતન્ત્રફલત્વાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે તદ્ભાવાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ફલભેદઃ ।
સ્કન્ધા આશ્રમાઃ આત્માનં શરીરમાચાર્યસ્ય કુલે ગૃહે કર્શયન્નૈષ્ઠિક ઇત્યર્થઃ ।
સ્કન્ધશ્રુતાવાશ્રમા ન વિધીયન્તે કિન્તુ બ્રહ્મસંસ્થતાસ્તુર્થમનૂદ્યન્ત ઇત્યુક્તે શઙ્કતે- નનુ પરામર્શે ઽપીતિ ।
અનુવાદાપેક્ષિતપુરોવાદાત્પ્રતીતિમઙ્ગીકરોતિ- સત્યમિતિ ।
પ્રત્યક્ષા સ્કન્ધશ્રુતિરેવ પુરોવાદો ઽસ્તુ નાનુવાદ ઇત્યત આહ- સ્મૃતીતિ ।
તયોરપિ ઇયમેવ શ્રુતિર્મૂલમસ્તુ ।
કૢપ્તશ્રુતૌ વિધિમાત્રકલ્પનાલાઘવાત્ ।
અસ્યા અનુવાદત્વે તુ મૂલત્વેન સાગ્નિકાનગ્નિકાશ્રમશ્રુતિસ્તત્ર વિધિશ્ચેતિ દ્વયકલ્પનાગૌરવાદિત્યત આહ- અતશ્ચેતિ ।
સ્માર્તત્વાદાશ્રમાઃ પ્રત્યક્ષયાવજ્જીવકર્મવિધિશ્રુત્યવિરુદ્ધા ગ્રાહ્યાઃ ।
વિરુદ્ધાસ્ત્વનગ્નિકાશ્રમા ઉપેક્ષ્યાઃ કર્માનધિકૃતૈરન્ધાદિભિર્વા અનુષ્ઠેયા ઇત્યર્થઃ ।
યાવજ્જીવશ્રુતિવિરોધાલ્લાઘવં ત્યાજ્યમિતિ ભાવઃ ।
સ્કન્ધશ્રુતાવનુવાદ્યત્વાવિશેષાદ્ગાર્હસ્થ્યવદિતરેષામનુષ્ઠેયત્વમાશઙ્ક્ય તસ્ય શ્રૌતત્વાદનુષ્ઠાનં નેતરેષામશ્રૌતત્વાદતો બ્રહ્મસંસ્થતાસ્તુતિપરમિદં સ્કન્ધવાક્યમિત્યાહ- નન્વિત્યાદિના ।
તન્તું સંતતિમ્ ।
તથા યે ચેતિ ।
તે ઽર્ચિષમભિસંભવન્તીતિ વાક્યશેષાદિત્યર્થઃ ।
સ્કન્ધશબ્દસ્ય આશ્રમેષ્વરૂઢત્વાચ્ચાત્ર નાશ્રમિવિધિરિત્યાહ- સંદિગ્ધં ચેતિ ।
તર્હિ પ્રવ્રજન્તીત્યાશ્રમવિધિરીત્યત આહ- તથૈતમિતિ ।
આત્મલોકો મહીયાન્ યદર્થમશક્યાં પ્રવ્રજ્યામપિ કુર્વન્તીતિ સ્તુતિર્વર્તમાનાપદેશાદિત્યર્થઃ ।
સંપ્રતિ પૂર્વપક્ષમાક્ષિપ્યેયં શ્રુતિર્નાસ્તીતિકૃત્વા ચિન્ત્યત ઇત્યાહ- નન્વિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.2.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.2.19
અનુષ્ઠેયં બાદરાયણઃ સામ્યશ્રુતેઃ । બ્બ્સ્_3,4.19 ।
અનુષ્ઠેયમાશ્રમાન્તરં બાદરાયણ આચાર્યો મન્યતે ।
વેદે શ્રવણાત્ ।
અગ્નિહોત્રાદીનાં ચાવશ્યાનુષ્ઠોયત્વાત્તદ્વિરોધાદનધિકૃતાનુષ્ઠેયમાશ્રમાન્તરમિતિહીમાં મતિં નિરાકરોતિ ગાર્હસ્થ્યવદેવાશ્રમાન્તરમપ્યનિચ્છતા પ્રતિપત્તવ્યમિતિ મન્યમાનઃ ।
કુતઃ સામ્યશ્રુતેઃ ।
સમા હિ ગાર્હસ્ત્યેનાશ્રમાન્તરસ્ય પરામર્શશ્રુતિર્દૃશ્યતે ઽત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃઽ (છા. 2.2.3.1)ઇત્યાદ્યા ।
યથેહ શ્રુત્યન્તરવિહિતમેવ ગાર્હસ્ત્યં પરામૃષ્ટમેવાશ્રમાન્તરમપીતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યથાચ શાસ્ત્રાન્તરપ્રાપ્તયોરેવ નિવીતપ્રાચીનવીતયોઃ પરામર્શ ઉપવીતવિધિપરે વાક્યે ।
તસ્માત્તુલ્યમનુષ્ઠેયત્વં ગાર્હસ્થ્યેનાશ્રમાન્તરસ્ય ।
તથા ઽએતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યસ્ય વેદાનુવચનાદિભિઃ સમભિવ્યાહારઃ ।
ઽયે ચેમે ઽરમ્યે શ્રદ્દા તપ ઇત્યુપાસતેઽ (છા. 5.101) ઇત્યસ્ય ચ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યયા ।
યત્તૂક્તમ્ ઽતપ એવ દ્વિતીયઃ (છા. 2.2.3.1) ઇત્યાદિષ્વાશ્રમાન્તરાભિધાનં સંદિગ્ધમિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
નિશ્ચયકારણસદ્ભાવાત્ ।
ઽત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃઽ (છા. 2.23.1) ઇતિ હિ ધર્મસ્કન્ધત્રિત્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
નચ યજ્ઞાદયો ભૂયાંસો ધર્મા ઉત્પત્તિભિન્નાઃ સન્તો ઽન્યત્રાશ્રમસંબન્ધાત્રિત્વે ઽન્તર્ભાવયિતું શક્યન્તે ।
તત્ર યજ્ઞાદિલિઙ્ગો ગૃહાશ્રમ એકો ધર્મસ્કન્ધો નિર્દિષ્ટો બ્રહ્મચારીતિ ચ સ્પષ્ટ આશ્રમનિર્દેશસ્તપૈત્યપિ કો ઽન્યસ્તપઃપ્રધાનાદાશ્રમાદ્ધર્મસ્કન્ધો ઽભ્યુપગમ્યેત ।
ઽયે ચેમે ઽરણ્યેઽ (છા. 5.10.1) ઇતિ ચારણ્યલિઙ્ગાચ્છ્રદ્ધાતપોભ્યામાશ્રમગૃહીતિઃ ।
તસ્માત્પરામર્શે ઽપ્યનુષ્ઠેયમાશ્રમાન્તરમ્

સ્કન્ધશ્રુતાવિતરાશ્રમાઃ શ્રુત્યન્તરવિહિતા અનૂદ્યન્તે એતદ્વાક્યાનુવાદ્યત્વાદ્ગાર્હસ્થ્યવદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- અનુષ્ઠેયમિતિ ।
અનુવાદસ્ય ક્વચિદ્વિધિપૂર્વકત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- યથાચેતિ ।
નિવીતં મનુષ્યાણાં પ્રાચીનાવીતં પિતૃણામુપવીતં દેવાનામિતિ વાક્યે દૈવે કર્મણ્યુપવીતં વિધીયતે ।
તત્સ્તુતયે દ્વયમનૂદ્યતે ।
માનુષક્રિયાસુ દેહાર્ધવસ્ત્રબન્ધનાખ્યનિવીતસ્ય સૌકર્યાર્તતયા પ્રાપ્તત્વાત્ પિત્ર્યે કર્મણિ પ્રાચીનાવીતસ્યાપિ વિધ્યન્તરપ્રાપ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
વાક્યાન્તરે ચ સાક્ષાદેવ પારિવ્રાજ્યવિધિર્વિધેયૈઃ સાહિત્યાદિત્યાહ- તથૈતમેવેતિ ।
અસ્યેતિ પારિવ્રાજ્યોક્તિઃ ।
વિધેયવેદાનુવચનાદિસાહિત્યાત્પારિવ્રાજ્યસ્ય વિધેયતેત્યર્થઃ ।
વાક્યાન્તરે ઽપિ સામ્યશ્રુતિમાહ- ય ચેતિ ।
અસ્યેતિ વાનપ્રસ્થોક્તિઃ ।
વિધેયપઞ્ચાગ્નિવિદ્યયા તાનપ્રસ્થસ્ય સહોક્ત્યા તદપિ વિધેયમિત્યર્થઃ ।
શ્રુતત્રિત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા સ્કન્ધશબ્દસ્ય આશ્રમપરત્વનિશ્ચય ઇત્યાહ- યત્તૂક્તમિત્યાદિના ।
ઉત્પત્તિભિન્ના ઇતિ ।
યજેતાધ્યેતવ્યં દદ્યાદીતિ પૃથગુત્પન્ના ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.2.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.2.20
વિધિર્ વા ધારણવત્ । બ્બ્સ્_3,4.20 ।
વિધિરિવાયમાશ્રમાન્તરસ્ય ન પરામર્શમાત્રમ્ ।
નનુ વિધિત્વાભ્યુપગમ એકવાક્યતાપ્રતીતિરુપરુધ્યેત પ્રતીયતે ચાત્રૈકવાક્યતા પુણ્યલોકફલાસ્ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા બ્રહ્મસંસ્થાતા ત્વમૃતત્વફલેતિ ।
સત્યમેતત્ ।
સતીમપિ ત્વેકવાક્યતાપ્રતીતિં પરિત્યજ્ય વિધિરેવાભ્યુપગન્તવ્યો ઽપૂર્વત્વાત્ ।
વિધ્યન્તરસ્યાદર્શનાત્ ।
વિસ્પષ્ટાચ્ચાશ્રમાન્તરપ્રત્યયાદ્ગુણવાદકલ્પનયૈકવાક્યત્વાયોજનાનુપપત્તેઃ ।
ધારણવત્ ।
યથા ઽઅધસ્તત્સમિધં ધારયન્નનુદ્રવેદુપરિ હિ દેવેભ્યો ધારયતિઽ ઇત્યત્ર સત્યામપ્યવિરોધોધારણૈનૈકવાક્યતાપ્રતીતૌ વિધીયત એવોપરિધારણમપૂર્વત્વાત્ ।
તથાચોક્તં શેષલક્ષણે - ઽવિધિસ્તુ ધારણે ઽપૂર્વત્વાત્ઽ ઇતિ ।
તદ્વદિહાપ્યાશ્રમપરામર્શશ્રુતિર્વિધિરિવેતિ કલ્પ્યતે ।
યદાપિ પરામર્શ એવાયમાશ્રમાન્તરાણાં તદપિ બ્રહ્મસંસ્થતા તાવત્સંસ્તવસામર્થ્યાદવશ્યં વિધેયાભ્યુપગન્તવ્યા ।
સા ચ કિં ચતુર્ષ્વાશ્રમેષુ યસ્ય કસ્યચિદાહોસ્વિત્પરિવ્રાજકસ્યૈવેતિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
યદિ ચ બ્રહ્માચાર્યન્તેષ્વાશ્રમેષુ પરામૃશ્યમાનેષુ પરિવ્રાજકો ઽપિ પરામૃષ્ટસ્તશ્ચતુર્ણામપ્યાશ્રમાણાં પરામૃષ્ટત્વાવિશેષાદનાશ્રમિત્વાનુપપત્તેશ્ચ યઃ કશ્ચિચ્ચતુર્ષ્વાશ્રમેષુ બ્રહ્મસંસ્થો ભવિષ્યતિ ।
અથ ન પરામૃષ્ટસ્તતઃ પરિશિષ્યમાણઃ પરિવ્રાડેવ બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ સંત્સ્યતિ ।
તત્ર તપઃશબ્દેન વૈખાનસગ્રાહિણાપરામૃષ્ટઃપરિવ્રાડપીતિ કેચિત્ ।
તદપ્યુક્તમ્ ।
નહિ સત્યાં ગતૌ વાનપ્રસ્થવિશેષણેન પરિવ્રાજકો ગ્રહણમિતિ ।
યથાત્ર બ્રહ્મચારિગૃહમેધિનાવસાદારણેનૈવ સ્વેન સ્વેન વિશેષણેન વિશેષિતાવેવં ભિક્ષુવૈખાનસાવપીતિ યુક્તમ્ ।
તપશ્ચાસાધારણોધર્મો વાનપ્રસ્થાનાં કાયક્લેશપ્રધાનત્વાત્ ।
તપઃશબ્દસ્ય તત્ર રૂઢેઃ ।
ભિક્ષોસ્તુ ધર્મ ઇન્દ્રિયસંયમાદિલક્ષણો નૈવ તપઃશબ્દેનાભિલપ્યતે ।
ચતુષ્ઠ્વેન ચ પ્રસિદ્ધા આશ્રમાસ્ત્રિત્વેન પરામૃશ્યન્ત ઇત્યન્યાય્યમ્ ।
અપિચ ભેદવ્યપદેશો ઽત્ર ભવતિ ઽત્રય એતે પુણ્યલોકભાજ એકો ઽમૃતત્વભાક્ઽ ઇતિ ।
પૃથક્ત્વેવ ચૈષ ભેદવ્યપદેશો ઽવકલ્પતે ।
નહ્યેવં ભવતિ દેવદત્તયજ્ઞદત્તૌ મન્દપ્રજ્ઞાવન્યસ્ત્વનયોર્મહાપ્રજ્ઞ ઇતિ ।
ભવતિ ત્વેવં દેવદત્તયજ્ઞદત્તૌ મન્દપ્રજ્ઞૌ વિષ્ણુમિત્રસ્તુ મહાપ્રજ્ઞ ઇતિ ।
તસ્માત્પૂર્વો ત્રય આશ્રમિણઃ પુણ્યલોકભાજઃ પરિશિષ્યમાણઃ પરિવ્રાડેવામૃતત્વભાક્ ।
કથં પુનર્બ્રહ્મસંસ્થશબ્દો યોગાત્પ્રવર્તમાનઃ સર્વત્ર સંભવન્પરિવ્રાજક એવાવતિષ્ઠેત ।
રૂઢ્યભ્યુપગમે ચાશ્રમમાત્રાદમૃતત્વપ્રાપ્તેર્જ્ઞાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે - બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ હિ બ્રહ્મણિ પરિસમ્પ્તિરનન્યવ્યાપારતારૂપં તન્નિષ્ઠત્વમભિધીયતે ।
તચ્ચ ત્રયાણામા8માણાં ન સંબવતિ ।
સ્વાશ્રમવિહિતકર્માનનુષ્ઠાને પ્ર્યવાયશ્રવણાત્ ।
પરિવ્રાજકસ્ય તુ સર્વકર્મસંન્યાસાતપ્રત્યવાયો ન સંભવત્યનનુષ્ઠાનનિમિત્તઃ ।
શમદમાદિસ્તુ તદીયો ધર્મો બ્રહ્મસંસ્થતાયા ઉપોદ્બલકો ન વિરોધી ।
બ્રહ્મનિષ્ઠત્વમેવ હિ તસ્ય શમદમાદ્યુપબૃંહિતં સ્વાશ્રમવિહિતં કર્મ યજ્ઞાદીનિ ચેતરેષાં તદ્વ્યતિક્રમે ચ તસ્ય પ્રત્યવાયઃ તથાચ ઽન્યાસ ઇતિ બ્રહ્મા બ્રહ્મા હિ પરઃ પરો હિ બ્રહ્મ તાનિ વા એતાન્યવરાણિ તપાંસિ ન્યાસ એવાત્યરેચયત્ઽ (નારા. 78) ઽવેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિષ્ચિતાર્થાઃ સંન્યાસયોગાદ્યતયઃ શુદ્ધસત્ત્વાઃઽ (મુણ્ડ. 3.2.6. નારા. 1.2.3. કૈવલ્ય. 3) ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ ।
સ્મૃતયશ્ચ -ઽતદ્બુદ્ધયસ્તદાત્માનસ્તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાયણાઃઽ (ગી. 5.17) ઇત્યાદ્યા બ્રહ્મસંસ્થસ્ય કર્માભાવં દર્શયન્તિ ।
તસ્માતપરિવ્રાજકસ્યાશ્રમમાત્રાદમૃતત્વપ્રાપ્તેર્જ્ઞાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગ ઇત્યેતેષો ઽપિ દોષો ન્વતરતિ ।
તદેવં પરામર્શો ઽપીતરેષામાશ્રમાણાં પારિવ્રાજ્યં તાવદ્બ્રહ્મસંસ્થતાલક્ષણં લભ્યેતૈવ ।
અનપેક્ષ્યૈવ જાબાલશ્રુતિમાશ્રમાન્તરવિધાયિનીમયમાચ્ર્યોણ વિચારઃ પ્રવર્તિતઃ ।
વિદ્યત એવ ત્વાશ્રમાન્તરવિધિશ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષા ।
ઽબ્રહ્મચર્યં પરિસમ્પ્ય ગૃહી ભવેદ્ગૃહી ભૂત્વા વનીભવેદ્વની ભૂત્વા પ્રવ્રજેત્ ।
યદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદ્ગૃહાદ્વા વનાદ્વાઽ (જાબા. 4) ઇતિ ।
ન ચેયં શ્રુતિરનદિકૃતાવિષયા શક્યા વક્તુમ્ ।
અવિશેષશ્રવણાત્ ।
પૃથગ્નિધાનાચ્ચાનધિકૃતાનામ ઽઅથ પુનરેવ વ્રતી વાવ્રતી વા સ્નાતકો વાસ્નાતકો વોત્સન્નાગ્નિરનગ્નિકો વાઽ (જાબા. 4) ઇત્યાદિના ।
બ્રહ્મદાનપરિપાકાઙ્ગત્વાચ્ચ પારિવ્રાજ્યસ્ય નાનધિકૃતવિષયત્વમ્ ।
તચ્ચ દર્શયતિ - ઽઅથ પરિવ્રાડ્વિવર્ણવાસા મુણ્ડો ઽપરિગ્રહઃ શુચિરદ્રોહી ભૈક્ષાણો બ્રહ્મભૂયાય ભવતિઽ (જાબા. 5) ઇતિ ।
તસ્માત્સિદ્ધા ઊર્ધ્વરેતસામાશ્રમાઃ ।
સિદ્ધં ચોર્ધ્વરેતઃસુ વિદાનાદ્વિદ્યાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ

સ્કન્ધશ્રુતેરનુવાદકત્વમઙ્ગીકૃત્ય વિધ્યન્તરકલ્પનેનાશ્રમા અનુષ્ઠેયા ઇત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં વિધિત્વં તસ્યા એવ કલ્પ્યં લાઘવાદિત્યાહ- વિધિર્વેતિ ।
યાવજ્જીવાદિશ્રુતેરવિરક્તવિષયત્વાન્ન લાઘવબાધકત્વમિતિ ભાવઃ ।
અલ્પફલત્વેનાશ્રમત્રયનિન્દયા બ્રહ્મસંસ્થતાસ્તુતિપરમેકમિદં વાક્યં ભાતિ ।
તત્રાશ્રમવિધિચતુષ્ટયમયુક્તમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
આશ્રમાણાં વિધ્યન્તરપ્રાપ્ત્યભાવાદનુવાદાયોગાત્ ।
સ્તુતિલક્ષણાદોષાચ્ચ વરં વિસ્પષ્ટાશ્રમવિધિભેદકલ્પનમપૂર્વત્વાદિત્યાહ- સત્યમિત્યાદિના ।
પ્રતીતૈકવાક્યત્વભઙ્ગેન ભેદકલ્પને દૃષ્ટાન્તમાહ- ધારણવદિતિ ।
મહાપિતૃયજ્ઞે પ્રેતાગ્નિહોત્રે ચ સ્રુચિ પ્રક્ષિપ્તં હવિરાહવનીયં પ્રતિ યદા નીયતે તસ્ય હવિષઃ ઽઅધસ્તાત્સમિધં ધારયન્નનુદ્રવેત્ઽઇતિ વિહિતાધોધારણસ્તાવકતયોપરિ હીત્યસ્યૈકવાક્યત્વભાને ઽપિ દૈવે હોમે સ્રુગ્દણ્ડોપરિ સમિદ્ધારણે વિધિરેવાપૂર્વત્વાદિતિ વાક્યભેદસ્તૃતીયાધ્યાયે જૈમિન્યાચાર્યેણોક્ત ઇત્યર્થઃ ।
એવં ચત્વાર આશ્રમા વિધીયન્ત ઇતિ પક્ષ ઉક્તઃ ।
સંપ્રત્યાશ્રમત્રયાનુવાદેન પારિવ્રાજ્યમેકમેવ વિધીયત ઇતિ પક્ષાન્તરમાહ- યદાપીત્યાદિના ।
બ્રહ્મસંસ્થતાવિધૌ કથં પારિવ્રાજ્યવિધિરિત્યાશઙ્ક્ય વિચારયતિ- સા ચેતિ ।
નનુ ત્રય ઇતિ વાક્ય આશ્રમચતુષ્ટયસ્યાપ્રાપ્તેર્નિર્બીજો ઽયં વિચાર ઇત્યાશઙ્ક્ય તદ્વાક્યે પરિવ્રાજકઃ પરામૃષ્ટો ન વેતિ સંદિહ્યાદ્યે પૂર્વપક્ષપ્રાપ્તિમાહ- યદિચેતિ ।
નન્વનાશ્રમ્યેવ બ્રહ્મસંસ્થઃ કિં ન સ્યાદત આહ- અનાશ્રમિત્વેતિ ।
અનાશ્રમી ન તિષ્ઠેતેતિ નિષેધાદિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયે સિદ્ધાન્પ્રાપ્તિમાહ- અથેતિ ।
એવં પરામર્શતદભાવાભ્યાં સંશયમુક્ત્વા પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
વનસ્થસ્ય હ્યસાધારણં કૃચ્છ્રાદિકં તપ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તેનૈકેન તપઃ શબ્દેનોભયગ્રહણમન્યાય્યં ભિક્ષોસ્તપસ્વિત્વપ્રસિદ્ધ્યાભાવાચ્ચ ॥
તથાચ યજ્ઞાદ્યસાધારણધર્મદ્વારા ગૃહસ્થાદ્યાશ્રમત્રયવદ્બ્રહ્મસંસ્થશબ્દેનૈવ બ્રહ્મનિષ્ઠાપ્રધાનશ્ચતુર્થાશ્રમો ગૃહ્યતે ।
સ ચ સ્તુતિસામર્થ્યાત્ સહ બ્રહ્મસંસ્થયા વિધીયત ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ- તદયુક્તમિત્યાદિના ।
પૃથગ્વ્યપદેશાચ્ચ બ્રહ્મસંસ્થઃ પૂર્વોક્તેભ્ય આશ્રમિભ્યઃ પૃથગ્ભૂત ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
નચાવસ્થાભેદેન તેષામેવ બ્રહ્મસંસ્થા સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
કાલભેદેનાપિ સતિ મન્દપ્રજ્ઞત્વે પ્રજ્ઞાધિક્યવત્સતિ કર્મિત્વે તેષાં વિક્ષિપ્તચેતસાં બ્રહ્મસંસ્થાનુપપત્તેઃ ।
કર્મત્યાગે ચ પરિવ્રાડેવ બ્રહ્મસંસ્થ ઇત્યસ્મદિષ્ટસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
ઇમમેવાર્થં સ્પષ્ટયિતું શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
યદ્યપિ બ્રહ્મસંસ્થશબ્દઃ સંન્યાસાશ્રમે ન રૂઢસ્તથાપિ યોગાત્તમેવોપસ્થાપયતિ ।
અન્યાશ્રમેષુ યૌગિકાર્થાસમવાયાદિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
સર્વકર્મત્યાગિનઃ પ્રણવાર્થબ્રહ્મનિષ્ઠાતિરેકેણાનુષ્ઠેયં નાસ્તીત્યત્ર માનમાહ- તથાચેતિ ।
ન્યાસઃ સંન્યાસો બ્રહ્મેતિ સ્તુતૌ હેતુમાહ- બ્રહ્મા હીતિ ।
હિરણ્યગર્ભો હિ પર ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ અતો બ્રહ્મત્વેન સ્તુતઃ સંન્યાસઃ પર એવેતિ સ્તુત્વા કર્માણિ નિન્દતિ તાનીતિ ।
તતો ન્યાસ એવ જ્ઞાનદ્વારા મોચકત્વાદધિક ઇત્યર્થઃ ।
તદ્બુદ્ધયે બ્રહ્મચિત્તાસ્તદાત્માનો બ્રહ્મસ્વરૂપાસ્તન્નિષ્ઠાઃ શ્રવણાદિપરાસ્તત્પરાયણાઃ બ્રહ્મપ્રેપ્સવઃ નિષ્કામા ઇતિ યાવત્ ।
એવં બ્રહ્મસંસ્થશબ્દસ્ય જ્ઞાનપ્રધાનાશ્રમવાચિત્વાદમૃતત્વકામસ્ત્વમુમાશ્રમમનુતિષ્ઠેદિતિ વિધિઃ પરિણમ્યતે ।
અતો ન જ્ઞાનાનર્થક્યદોષ ઇત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
સંપ્રતિ કૃત્વાચિન્તામુદ્ધાટયતિ- અનપેક્ષ્યેતિ ।
શિષ્યબુદ્ધિવૈશદ્યાર્થં સ્કન્ધશ્રુતિમાદાય ચિન્તા કૃતેતિ ભાવઃ ।
યદિવેતરથેતિ ।
બ્રહ્મચર્યે સ્થિતસ્યૈવ પૂર્વસુકૃતપરિપાકાદ્વૈરાગ્યં યદિ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં કર્માનધિકૃતાન્ધાદિવિષયઃ સંન્યાસ ઇતિ તન્નેત્યાહ- નચેતિ ।
સામાન્યશ્રુતેઃ સંકોચહેત્વભાવાદિતિ ભાવઃ ।
પૃથગિતિ ।
સંન્યાસસ્યેતિ શેષઃ ।
વ્રતી ગોદાનાદિવેદવ્રતવાન્ ।
ગુરુકુલાન્નિવૃત્તિરૂપસ્નાનાનન્તરમકૃતગાર્હસ્થ્યો ગુરુસેવી સ્નાતકઃ ઉત્સન્નાગ્નિર્વિધુરઃ અગૃહીતાગ્નિરનગ્નિકઃ પ્રવ્રજેદિત્યન્વયઃ ।
સકલાઙ્ગાનમેવ કથઞ્ચિત્કર્માનધિકૃતાનાં સંન્યાસો યુક્તઃ વિકલાઙ્ગાનાં ત્વન્ધાદીનાં ન જ્ઞાનપ્રધાનસંન્યાસાધિકાર ઇત્યાહ- બ્રહ્મેતિ ।
દૃષ્ટિપૂતસંચારશ્રવણાદિકં વિના જ્ઞાનાનુત્પત્તેઃ ।
ઽશરીરં મે વિચર્ષણં જિહ્વા મે મધુમત્તમા ।
કર્ણાભ્યાં ભૂરિવિશ્રુવમ્ઽઇત્યઙ્ગસાકલ્યપ્રાર્થનાલિઙ્ગાચ્ચ નાન્ધપઙ્ગુમૂકબધિરદીનામધિકાર ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચેતિ ।
પારિવ્રાજ્યસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનાઙ્ગત્વં ચેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મભૂયાય બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાયેતિ યાવત્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.2.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.3.21
સ્તુતિમાત્રાધિકરણમ્ । સૂ. 21-22
સ્તુતિમાત્રમ્ ઉપાદાનાદ્ ઇતિ ચેન્ નાપૂર્વત્વાત્ । બ્બ્સ્_3,4.21 ।
ઽસ એષ રસાનાં રસતમઃ પરમઃ પરાર્ધ્યો ઽષ્ટમો યદુદ્ગીથઃઽ (છા. 1.1.3) ઽઇત્યેવમાગ્નિઃ સામઽ ( છા. 1.6.1) અયં વાવ લોક એષો ઽગ્નિશ્ચિતઃ ।
તદિદમેવોક્થમિયમેવ પૃથિવીઽ ઇત્યેવઞ્જાતીકાઃ શ્રુતયઃ કિમુદ્ગીથાદેઃ સ્તુત્યર્થા આહોસ્વિદુપાસનાવિદ્યર્થા ઇત્યસ્મિન્સંશયે સ્તુત્યર્થા ઇતિ યુક્તમ્ ।
ઉદ્ગીથાદીનિ કર્માઙ્ગાન્યુપાદાય શ્રવણાત્ ।
યથા ઽઇયમેવ જુહૂરાદિત્યઃ કૂર્મઃ સ્વર્ગો લોક આહવનીયઃઽ ઇત્યાદ્યા જુહ્વાદિસ્તુત્યર્થાસ્તદ્વદિતિ ચેત્ ।
નેત્યાહ ।
નહિ સ્તુતિમાત્રમાસાં શ્રુતીનાં પ્રયોજનં યુક્તમપૂર્વત્વાત્ ।
વિધ્યર્થતાયાં હ્યપૂર્વોર્ઽથો વિહિતો ભવતિ સ્તુત્યર્થતાયાં ત્વાનર્થક્યમેવ સ્યાત્ ।
વિધાયકસ્ય હિ શબ્દસ્ય વાક્યશેષભાવં પ્રતિપદ્યમાના સ્તુતિરુપયુજ્યત ઇત્યુક્તમ્ ઽવિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઃ ઇત્યત્ર ।
પ્રદેશાન્તરવિહિતાનાં તૂદ્ગીથાદીનામિયં પ્રદેશાન્તરપઠિતા સ્તિતિર્વાક્યશેષભાવમપ્રતિપદ્યમાનાનર્થિકૈવ સ્યાત્ ।
ઇયમેવ જુહૂરિત્યાદિ તુ વિધિસંનિધાવેવામ્નતમિતિ વૈષમ્યમ્ ।
તસ્માદ્વિધ્યર્થા એવૈવઞ્જાતીયકાઃ શ્રુતયઃ

સ્તુતિમાત્રં ।
પૃથિવ્યબોષધિપુરુષવાગૃક્સામ્નાં સપ્તાનાં રસાનાં રસતમો ઽષ્ટમ ઉદ્ગીથાવયવ ઓઙ્કારઃ પરમઃ પરમાત્મપ્રતીકત્વાત્પરસ્ય બ્રહ્મણોર્ઽધં સ્થાનં તદર્હતીતિ પરાર્ધ્યં ઇત્યર્થઃ ।
આસુ શ્રુતીષ્વઙ્ગોપાદાનાદપૂર્વાર્થત્વાચ્ચ સંશયમાહ- કિમિતિ ।
યથાનુષ્ઠેયગાર્હસ્થ્યસામ્યશ્રુતેઃ પારિવ્રાજ્યસ્યાનુષ્ઠેયત્વં તદ્વદાસાં શ્રુતીનાં જુહ્વાદિસ્તુતિશ્રુતિસામ્યાત્સ્તુતિત્વમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- સ્તુત્યર્થા ઇતિ ।
જુહૂરિયમેવ પૃથિવીતિ સ્તૂયતે ।
ચયનસ્થઃ કૂર્મ આદિત્ય ઇતિ ।
આહવનીયઃ સ્વર્ગલોક ઇતિ સ્તુતિઃ ।
તથોદ્ગીથાદીનાં રસતમત્વાદિગુણૈઃ સ્તુતિરિત્યર્થઃ ।
સ્તુતિલક્ષણાતો વરં વિધિકલ્પનમનુષ્ઠાનફલલાભાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- નહિ સ્તુતીતિ ।
પૂર્વપક્ષે સ્વનનુષ્ઠાનં ફલં સિદ્ધાન્તે ત્વનુષ્ઠાનં ફલમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સ્તાવકત્વેનાર્થવત્ત્વં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- વિધાયકસ્યેતિ ।
યુક્તમિયમેવ જુહૂરિત્યાદિશ્રુતીનાં ફલવજ્જુહ્વાદિવિધિપ્રકરણસ્થતયા સ્તાવકત્વેનાર્થવત્ત્વં;રસતમાદિશ્રુતીનાં તુ ક્રત્વઙ્ગવિધિપ્રકરણસ્થત્વાભાવાત્ફલવદપૂર્વોપાસ્તિવિધાયકત્વમેવ યુક્તં ક્રત્વન્તરશ્રુતિવદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.3.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.3.22
ભાવશબ્દાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,4.22 ।
ઽઉદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઽસામોપાસીતઽ (છા. 2.2.1) ઽઅહમુક્થમસ્મીતિ વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદયશ્ચ વિસ્પષ્ટા વિધિશબ્દાઃ શ્રૂયન્તે તે ચ સ્તુતિમાત્રપ્રયોજનતાયાં વ્યાહન્યેરન્ ।
તથાચ ન્યાયવિદાં સ્મરણમ્ -ઽકુર્યાત્ક્રિયેત કર્તવ્યં ભવેતસ્યાદિતિ પઞ્ચમમ્ ।
એતત્સ્યાત્સર્વવેદેષુ નિયતં વિધિલક્ષણમ્ઽ ઇતિ લિઙ્ગાદ્યર્થો વિધિરિતિ મન્યમાનાસ્ત એવં સ્મરન્તિ ।
પ્રતિપ્રકરણં ચ ફલાનિ શ્રાવ્યતે - ઽઆપયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિઽ (છા. 1.1.7) ઽએષ હ્યેવ કામાગાનસ્યેષ્ટેઽ (છા. 1.7.9) ઽકલ્પન્તે હાસ્મૈ લોકા ઊર્ધ્વશ્ચાવૃત્તાશ્ચઽ (છા. 2.2.3) ઇત્યાદીનિ ।
તસ્માદપ્યુપાસનાવિધાનાર્થા ઉદ્ગીથાદિશ્રુતયઃ

કિઞ્ચાત્ર વિધિકલ્પ્ય ઇતિ કૃત્વાચિન્તયોક્તં વસ્તુતસ્તુ ન કલ્પ્યઃ કૢપ્તત્વાદિત્યાહ- ભાવેતિ ।
ન ચૈવમુપાસાનાવિધિસ્તાવકત્વં રસતમાદિશ્રુતીનામિતિ સાંપ્રતમ્ ।
વિધ્યપેક્ષિતવિષયાર્પકત્વસંભવે સ્તુતિલક્ષણયોગાદિતિ ભાવઃ ।
દેવો મદિષ્ટં કુર્યાદિતિ પ્રાર્થનાદાવપિ લિઙ્ગાદિપ્રયોગાદુપાસીતેત્યાદિશબ્દાનાં કથં વિધિપરત્વનિશ્ચય ઇત્યત આહ- તથાચેતિ ।
એતલ્લિઙ્ગાદિકં વેદેષૂત્સર્ગતો નિયમેનેષ્ટસાધનત્વાખ્યવિધેર્લક્ષણં જ્ઞાપકં સ્યાત્ ।
ઉપપદાદિબાધકે ત્વન્યાર્થપરમિત્યર્થઃ ।
તદિદમાહ- લિઙાદીતિ ।
નચ શ્લોકે પઞ્ચમમિત્યુક્તેઃ પઞ્ચપદાનામેવ વિધિલક્ષણત્વં નોપાસીતેત્યાદીનામિતિ ભ્રમિતવ્યમ્ ।
ક્રિયાસામાન્યવાચિનાં કૃભ્વસ્તીનામુદાહરણેન સર્વધાતૂપરક્તલિઙાદીનાં વિધિલક્ષણત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્પઞ્ચમપદં તૂક્તાપેક્ષયા શ્લોકપૂરણાર્થં મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિવત્ ।
યદ્યપિ ડુકૃઞ્ કરણ ઇતિ ધાતેરેવ કરણશબ્દિતભાવનાખ્યક્રિયાસામાન્યવાચિત્વં નેતરયોર્ધાત્વોર્ભૂ સત્તાયામસ્ ભુવીત્યર્થાન્તરોક્તેઃ તથાપિ જન્માખ્યભવનસ્ય તત્ફલસ્યાસ્તિત્વસ્ય ચ પ્રયોજ્યનિષ્ઠસ્ય પ્રયોજકવ્યાપારાત્મકભાવનાવ્યાપ્તત્વાત્તયોઃ ક્રિયાસામાન્યવાચિત્વવ્યવહારઃ ।
તત્ર કુર્યાદિતિ પ્રકૃત્યર્થભાવનાખ્યાતેનાનૂદ્યતે યથા દ્વાવિતિ પ્રયોગે પ્રકૃત્યર્થો દ્વિત્વં પ્રત્યયેનાનૂદ્યતે ।
તદ્વલ્લિઙા ચ તસ્યા ઇષ્ટસાધનત્વાખ્યવિધિર્બોધ્યતે ।
કર્તા તુ તયાક્ષિપ્યત ઇત્યાક્ષિપ્તકર્તૃકા ભાવનોદાહૃતા ।
તથા ક્રિયેતેત્યત્રાપિ પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થૌ વ્યાખ્યાતૌ ।
કર્માત્ર પ્રાધાન્યેનાક્ષિપ્યત ઇત્યાક્ષિપ્તકર્મિકાભાવનોદાહૃતા ।
આખ્યાતાનાં કર્ત્રાદિકારકે શક્ત્ય ભાવાત્કર્તૃકર્મણોરાક્ષેપ એવેતિ મીમાંસકમતમ્ ।
કર્તવ્યમિતિ કૃત્યપ્રત્યયેન કર્મકારકમુચ્યતે ।
તસ્યોપસર્જનત્વેન પ્રકૃત્યા ભાવનોક્તેતિ ભેદઃ ।
તથા દણ્ડી ભવેત્ ભૂયતે દણ્ડિના ભવિતવ્યમિત્યુદાહર્તવ્યમ્ ।
તથા સ્યાદ્ભૂયેત ભવિતવ્યમિત્યસ્તિધાતોરપ્યુદાહરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અસ્તેર્ભૂરાદેશાત્ ।
એતદ્ધાતુત્રયોપરક્તલિઙાદિભિઃ સર્વધાત્વર્થોપરક્તભાવનાગતેષ્ટસાધાનત્વરૂપો વિધિરેક એવોચ્યતે ।
ધાતૂનાં પ્રત્યયાનાં કર્ત્રાદિકારકાણાં ચ ભેદે ઽપિ વિધિભેદો નાસ્તીતિ જ્ઞાપનાર્થં પ્રતિધાતૂદાહરણત્રયં દર્શિતમિતિ સર્વમવદાતમ્ ।
એવં સૂત્રે ભાવો વિધિરિતિ વ્યાખ્યાય ચશબ્દાત્ફલમિતિ વ્યાચષ્ટે- પ્રતિપ્રકરણં ઇતિ ।
એષ ઋત્વિગુપાસકઃ કામાગાનસ્ય ગાનેન ફલસંપાદનસ્યેષ્ટે સમર્થ ઇત્યર્થઃ ।
એવમઙ્ગાશ્રિતવિદ્યા અપિ સ્વતન્ત્રફલાઃ કિમુ વક્તવ્યમનઙ્ગાત્મવિદ્યાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ।
આત્મવિદ્યાસ્વાતન્ત્ર્યો ચિન્તાયા અસ્યાઃ પર્યવસાનાત્પાદસંગતિર્બોધ્યાઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.3.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.4.23
4 પારિપ્લવાધિકરણમ્ । સૂ. 23-24
પારિપ્લવાર્થા ઇતિ ચેન્ ન વિશેષિતત્વાત્ । બ્બ્સ્_3,4.23 ।
ઽઅથ હ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય દ્વે ભાર્યે બભૂવતુર્મૈત્રેયી ચ કાત્યયની ચઽ (બૃ. 4.5.1) ઽપ્રતર્દનો હ વૈ દૈવોદાસિરિન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામઽ (કૌષી. 3.1) ઽજાનશ્રુતિર્હ પૌત્રાયણઃ શ્રદ્ધાદેયો બહુદાયી બહુપાક્ય આસઽ (છા. 4.1.1) ઇત્યેવમાદિષુ વેદાન્તપઠિતેષ્વાખ્યાનેષુ સંશયઃ - કિમિમાનિ પારિપ્લવપ્રયોગાર્થાન્યોહોસ્વિત્સંનિહિતવિદ્યાપ્રતિપત્ત્યર્થાનીતિ ।
પારિપ્લવાર્થા ઇમા આખ્યાનશ્રુતયઃ ।
આખ્યાનસામાન્યાત્ ।
આખ્યાનપ્રયોગસ્ય ચ પરિપ્લવે ચોદિતત્વાત્ ।
તતશ્ચ વિદ્યાપ્રધાનત્વં વેદાન્તાનાં ન સ્યાત્, મન્ત્રવત્પ્રયોગશેષત્વાદિતિ ચેત્ ।
તન્ન ।
કસ્માત્ ।
વિશેષિતત્વાત્ ।
ઽપારિપ્લવમાચક્ષીતઽ ઇતિ હિ પ્રકૃત્ય ઽમનુર્વૈવસ્વતો રાજાઽ ઇત્યેવમાદીનિ કાનિચિદેવાખ્યાનાનિ તત્ર વિશેષ્યન્તે ।
આખ્યાનસામાન્યાચ્ચેત્સામાન્યાચ્ચેત્સર્વગૃહીતિઃ સ્યાદનર્થકમેવેદં વિશેષણં ભવેત્ ।
તસ્માન્ન પારિપ્લવાર્થા એતા આખ્યાનશ્રુતયઃ

પારિપ્લવાર્થાઃ ।
અશ્વમેધે પુત્રાદિપરિવૃતાય રાજ્ઞે પારિપ્લવમાચક્ષીતેતિ નાનાવિધાખ્યાનકથનાત્મકઃ પારિપ્લવપ્રયોગો વિહિતઃ ।
તથાચ વેદાન્તસ્થકથાનામાખ્યાનત્વસામાન્યાદ્વિદ્યાસંનિધાનાચ્ચ સંશયમાહ- કિમિતિ ।
પૂર્વં સ્તુત્યપેક્ષયા વિઝિર્જ્યાયાનનુષ્ઠાનલાભાદિત્યુક્તમ્ ।
તથૈવ કથાનાં ન વિદ્યાસ્તાવકત્વં પારિપ્લવાનુષ્ઠાનલાભાદિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર ફલમાહ- તતશ્ચેતિ ।
યથા દેવસ્ય ત્વા સવિતુરિત્યાદિમન્ત્રે કસ્યચિત્પદસ્ય પ્રયોગસમવેતાર્થતયા શેષસ્ય પ્રયોગાઙ્ગત્વં તથા વેદાન્તસ્થકથાનાં પ્રયોગશેષત્વમ્ ।
તદેકવાક્યતયા સર્વવેદાન્તાનાં કર્મશેષત્વાન્ન વિદ્યાપ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ ।
કથાનાં ગુરુશિષ્યસમાચારપ્રદર્શનેન બુદ્ધિસૌકર્યદ્વારા સંનિહિતવિદ્યાશેષત્વં સામર્ધ્યલિઙ્ગાદતો વિદ્યાપ્રાધાન્યમિતિ ફલં મત્વા સિદ્ધાન્તયતિ- તન્નેત્યાદિના ।
અશ્વમેધે પ્રથમઽહનિ મનુર્વૈવસ્વત ઇતિ કથાં બ્રૂયાદ્દ્વિતીયે ઽહનિ યમો વૈવસ્વત ઇતિ તૃતીયે ઽહનિ વરુણ આદિત્ય ઇતિ વાક્યશેષે કથાનાં વિશિષ્યોક્તત્વાદુપક્રમસ્ય સંકોચો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.4.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.5.24
તથા ચૈકવાક્યતોપબન્ધાત્ । બ્બ્સ્_3,4.24 ।
અસતિ ચ પરિપ્લવાર્થત્વ આખ્યાનાનાં સંનિહિતવિદ્યાપ્રતિપાદનોપયોગિતૈવ ન્યાય્યા ।
એકવાક્યતોબન્ધાત્ ।
તથાહિ ત6 તત્ર સંનિહિતાભિરેકવાક્યતા દૃશ્યતે પ્રરોચનોપયોગાત્પ્રતિપત્તિસૌકર્યોપયોગાચ્ચ ।
મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે તાવત્ - ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ (બૃ. 4.5.6) ઇત્યાદ્યા વિદ્યયૈકવાક્યતા દૃશ્યતે ।
પ્રાતર્દને ઽપિ પ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા ઇત્યાદ્યયા ।
જાનશ્રુતિરિય્યત્રાપિ ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽ (છા. 4.3.1) ઇત્યાદ્યા ।
યથા ઽસ આત્માનો વપામુદખિદત્ઽ ઇત્યેવમાદીનાં કર્મશ્રુતિગતાનામાખ્યાનાં સંનિહિતવિધિસ્તુત્યર્થતા તદ્વત્ ।
તસ્માન્ન પારિપ્લવાર્થત્વમ્

ક્વ તર્હિ કથાનાંવિનિયોગ ઇત્યાશઙ્ક્ય સંનિધાનાદ્વિદ્યાસ્વિત્યાહ -તથાચેતિ ।
પ્રરોચનં પ્રીતિજનનં સ પ્રજાપતિર્વપામુદખિદત્ હોમાયોદ્ધૃતવાનિત્યસ્ય પ્રાજાપત્યમજં તૂપરમાલભેતેતિ વિધિશેષત્વે એવમન્યેષાં તત્તદ્વિધિશેષત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.5.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.5.25
5 અગ્નીન્ધનાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 25
અત એવ ચાગ્નીન્ધનાદ્યનપેક્ષા । બ્બ્સ્_3,4.25 ।
ઽપુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 3.4.1) ઇત્યેતદ્વ્યવહિતમપિ સંભવાદત ઇતિ પરામૃશ્યતે ।
અતેવ ચ વિદ્યાયાઃ પુરુષાર્થહેતુત્વાદગ્નીન્ધનાદીન્યાશ્રમક્માણિ વિદ્યયા સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષિતવ્યાનીત્યાદ્યસ્યૈવાધિકરણસ્ય ફલમુપસંહરત્યધિકવિવક્ષયા

એવમાદ્યાધિકરણપ્રમેયં વિદ્યાસ્વાતન્ત્ર્યમધિકરણત્રયેણ દૃઢીકૃત્યાદ્યાધિકરણસ્ય ફલમાહ- અત એવ ચેતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યા સ્વફલે મોક્ષે જનયિતવ્યે સહકારિત્વેન કર્માણ્યપેક્ષતે ન વેતિ વાદિવિવાદાત્સંશયે તેનૈતિ બ્રહ્મવિત્પુણ્યકૃત્તૈજસ ઇત્યાદિશ્રુત્યા જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયેન મોક્ષપ્રાપ્તિકથનાદપેક્ષત ઇતિ પ્રાપ્તે વિદ્યાયા મુક્તિહેતુત્વાદવિદ્યાનિવૃત્ત્યાખ્યમુક્તૌ ન કર્માપેક્ષેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- પુરુષાર્થ ઇતિ ।
અગ્નીન્ધનપદેન તત્સાધ્યકર્માણિ લક્ષ્યન્તે ।
પુણ્યકૃત્તૈજસઃ શુદ્ધસત્વે બ્રહ્મવિદ્ભૂત્વા તેન વેદનેનૈતિ બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતીતિ શ્રુતિર્વ્યાખ્યેયેતિ ભાવઃ ।
મુક્તાવેવ કર્મણામસામર્થ્યાદનપેક્ષા વિદ્યાયાં ત્વસ્તિ ચિત્તશુદ્ધિદ્વારા તેષામપેક્ષેત્યધિકં વક્તુમયમુપસંહાર ઇત્યુપસંહારસૂત્રસ્ય ફલમાહ- અધિકેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.5.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.6.26
6 સર્વાપેક્ષાધિકરણમ્ । સૂ. 26-27
સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેર્ અશ્વવત્ । બ્બ્સ્_3,4.26 ।
ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે કિં વિદ્યાયા અત્યન્તમેવાનપેક્ષાશ્રમકર્મમામુતાસ્તિ કાચિદપેક્ષેતિ ।
તત્રાત એવાગ્નીન્ધનાદીન્યાશ્રમકર્માણિ વિદ્યા સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષ્યન્ત એવમત્યન્તમેવાનપેક્ષાયાં પ્રાપ્તાયામિદમુચ્યતે સર્વાપેક્ષા ચેતિ ।
અપેક્ષત ચ વિદ્યા સર્વાણ્યાશ્રમકર્માણિ નાત્યન્તમનપેક્ષૈવ ।
નનુ વિરુદ્ધમિદં વચનમપેક્ષતે ચાશ્રમકર્માણિ વિદ્યા નાપેક્ષતે ચેતિ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
ઉત્પન્ના હિ વિદ્યા ફલસિદ્ધિં પ્રતિ ન કિઞ્ચિદન્યદપેક્ષત ઉત્પત્તિં પ્રતિ ત્વપેક્ષતે ।
કુતઃ - યજ્ઞાદિશ્રુતેઃ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ - ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેનઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ યજ્ઞાદીનાં વિદ્યાસાધનભાવં દર્શયતિ ।
વિવિદિષાસંયોગાચ્ચૈષામુત્પત્તિસાધનભાવોષવસીયતે ।
ઽઅથ યદ્યજ્ઞ ઇત્યાચક્ષતે બ્રહ્મચર્યસ્ય યજ્ઞાદિભિઃ યંસ્તવાદ્યજ્ઞાદીનામપિ હિ સાધનભાવઃ સૂચ્યતે ।
ઽસર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ ।
યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમિઽ (કઠ. 2.15) ઇત્યેવમાદ્યા ચ શ્રુતિરાશ્રમકર્મણાં વિદ્યાસાધનભાવં સૂચયતિ ।
સ્મૃતિરપિ - ઽકષાયપકતિઃ કર્માણિ જ્ઞાનં તુ પરમા ગતિઃ ।
કષાયે કર્મભિઃ પક્કે તતો જ્ઞાનં પ્રવર્તતેઽ ઇત્યેવમાદ્યા ।
અશ્વવદિતિ યોગ્યતાનિદર્શનમ્ ।
યથાચ યોગ્યતાવશેનાશ્વો ન લાઙ્ગલાકર્ષણે યુજ્યતે રથચર્યાયાં તુ યુજ્યતે ।
એવમાશ્રમકર્માણિ વિદ્યયા ફલસિદ્ધૌ નાપેક્ષ્યન્ત ઉત્પત્તૌ ચાપેક્ષ્યન્ત ઇતિ

અધિકમાહ- સર્વાપેક્ષા ।
યથા પ્રમાફલત્વાદવિદ્યાનિવૃત્તૌ કર્માનપેક્ષા તથા પ્રમાત્વાદ્વિદ્યાયામપિ પ્રમાકરણમાત્રસાધ્યાયાં નાસ્તિ કર્માપેક્ષેતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર વિદ્યાર્થં કર્માનુષ્ઠાનાસિદ્ધિઃ ।
ફલં સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
અત્ર વિવિદિષાયામિષ્યમાણજ્ઞાને વા યજ્ઞાદીનાં કર્મણાં હેતુત્વમપૂર્વત્વાદ્વિધીયતે ।
પ્રમાયા અપ્યુત્પત્તિપ્રતિબન્ધકદુરિતક્ષયાખ્યશુદ્ધિદ્વારા કર્મસાધ્યત્વસંભવાત્ ।
નચ પારંપર્યે તૃતીયાશ્રુતિવિરોધઃ ।
જ્વાલાદ્વારા પારંપર્યે ઽપિ કાષ્ઠૈઃ પચતીતિ પ્રયોગાત્, દ્વારસ્યાવ્યવધાયકત્વાત્ ।
નચ શુદ્ધેર્દ્વારત્વે માનાભાવઃ ।
ઽજ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ ।
કષાયે કર્મભિઃ પક્વે તતો જ્ઞાનં પ્રવર્તતેઽઇતિ સ્મૃતેઃ ।
ઽઅવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતેઽઇત્યાદિશ્રુત્યા કર્મણા પાપનિવૃત્તૌ જ્ઞાનેન મુક્ત્યભિધાનાચ્ચેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- ઇદમિતિ ।
નન્વત્ર વિવિદિષન્તીતિ પઞ્ચમલકારેણ વિવિદિષાં ભાવયેયુરિતિ સનર્થેચ્છૈવ ભાવ્યતયા ભાતિ ।
તાં વિષયસૌન્દર્યલભ્યતયોલ્લઙ્ઘ્ય વેદનં ચેદ્ભાવ્યમુચ્યતે તર્હિ વેદનમપ્યુલ્લઙ્ઘ્ય તત્ફલં મોક્ષ એવ કર્મભિર્ભાવ્યઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- વિવિદિષાસંયોગાચ્ચેતિ ।
ઇષ્યમાણતયા વિદ્યાયાઃ શબ્દતઃ ફલત્વભાનાદશ્રુતમોક્ષો ન ફલમન્યથા કાષ્ઠૈઃ પચતીત્યત્રાપિ કાષ્ઠાનાં પાકફલતૃપ્તિહેતુત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
કર્મણાં જ્ઞાનાર્થત્વે લિઙ્ગવાક્યાન્યાહ- અથેત્યાદિના ।
કશ્ચિદ્વેદભાગઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્માખ્યં પદં બ્રૂતે ।
કશ્ચિત્તુ જ્ઞાનાર્થકર્મદ્વારેતિ મત્વા સર્વે વેદાન્તા ઇત્યુક્તમ્ ।
સ્પષ્ટમન્યત્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.6.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.6.27
શમદમાદ્યુપેતસ્ સ્યાત્ તથાપિ તુ તદ્વિધેસ્ તદઙ્ગતયા તેષામ્ અપ્ય્ અવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાત્ । બ્બ્સ્_3,4.27 ।
યદિકશ્ચિન્મન્યેત યજ્ઞાદીનાં વિદ્યાસાધનભાવો ન ન્યાય્યો વિધ્યબાવાત્ ।
ઽયજ્ઞેન વિવિદિષન્તિઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકા હિ શ્રુતિરનુવાદસ્વરૂપાવિદ્યાભિષ્ટવપરા ન યજ્ઞાદિવિધિપરા ।
ઇત્થં મહાભાગા વિદ્યા સ્યાદ્વિદ્યાર્થી ઽતસ્માદેવંવિચ્છન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ સમાહિતો ભૂત્વાત્મનેયેવાત્માનં પશ્યતિઽ (બૃ. 4.4.23) ઇતિ વિદ્યાસાધનત્વેન શમદમાદીનાં વિધાનાદ્વિહિતાનાં ચાવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાત્ ।
નન્વત્રાપિ શમાદ્યુપેતો ભૂત્વા પશ્યતીતિ વર્તમાનાપદેશ ઉપલભ્યતે ન વિધિઃ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
તસ્માદિતિ પ્રકૃતપ્રશંસાપરિગ્રહાદ્વિધિત્વપ્રતીતેઃ ।
પશ્યેદિતિ ન માધ્યન્દિના વિસ્પષ્ટમેવ વિધિમધીયતે ।
તસ્માદ્યજ્ઞાદ્યનપેક્ષાયામપિ શમદીન્યપેક્ષિતવ્યાનિ ।
યજ્ઞાદીન્યપિ ત્વપેક્ષિતવ્યાનીતિ યજ્ઞાદિશ્રુતેરેવ ।
નનૂક્તં યજ્ઞાદિભિર્વિવિદિષન્તીત્યત્ર ન વિધિરુપલભ્યત ઇતિ ।
સત્યમુક્તં તથાપિ ત્વત્પૂર્વત્વાત્સંયોગસ્ય વિધિઃ પરિકલ્પ્યતે ।
નહ્યયં યજ્ઞાદીનાં વિવિદિષાસંયોગઃ પૂર્વં પ્રાપ્તો યેનાનૂદ્યેત ।
ઽતસ્માત્પૂષા પ્રપિષ્ટભાગો ઽદન્તકો હિ ઇત્યેવમાદિષુ ચાશ્રુતવિધિકેષ્વપિ વાક્યેષ્વપૂર્વત્વાદ્વિધિં પરિકલ્પ્ય પૌષ્ણં પેષણં વિકૃતૌ પ્રતીયેત્યાદિવિચારઃ પ્રથમે તન્ત્રે પ્રવર્તિતઃ ।
તથાચોક્તમ્ ઽવિધિર્વા ધારણવત્ઽ (બ્ર, સૂ. 3.4.20) ઇતિ ।
સ્મૃતિરપિ ભગવદ્ગીતાદ્યાસ્વનભિસંધાય ફલમનુતિષ્ઠિતાનિ યજ્ઞાદીનિ મુમુક્ષોર્જ્ઞાનસાધનાનિ ભવન્તીતિ પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
તસ્માદ્યજ્ઞાદીનિ શમદમાદીનિ ચ યથાશ્રમં સર્વાણ્યેવાશ્રમકર્માણિ વિદ્યોત્પત્તાવપેક્ષિતવ્યાનિ ।
તત્રાપ્યેવંવિદિતિ વિદ્યાસંયોગાત્પ્રત્યાસન્નાનિ વિદ્યાસાધનાનિ શમાદીનિ, વિવિદિષાસંયોગાત્તુ બ્રહ્યતરાણિ યજ્ઞાદીનીતિ વિવેક્તવ્યમ્

એવં વિદ્યોત્પત્તૌ બહિરઙ્ગાનિ કર્માણ્યુક્ત્વાન્તરઙ્ગણ્યાહ- શમેતિ ।
વિદ્યાસ્તુત્યર્થત્વેનૈકવાક્યત્વસંભવે વર્તમાનોક્તિભઙ્ગેન વિધિકલ્પનમયુક્તં વિદ્યાવાક્યાદ્ભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતસ્તત્ત્વમસીતિ શબ્દમાત્રલભ્યા વિદ્યેતિ પરાભિપ્રાયમનૂદ્યાઙ્ગીકરોતિ- તથાપિ ત્વિતિ ।
શમાદેરાવશ્યકત્વાન્ન શબ્દમાત્રલભ્યા વિદ્યેત્યર્થઃ યસ્માદેવંવિન્ન લિપ્યતે કર્મણા પાપકેન તસ્માદેવ વિદ્યાર્થી શમાદ્યુપેતો ભૂત્વા વિચારયેદિતિ વિધિર્ગમ્યત ઇત્યાહ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
અત્રોપરતપદેન સંન્યાસ ઉક્તસ્તસ્ય શ્રવણાઙ્ગત્વમતે શમાદિવિશિષ્ટશ્રવણમત્ર વિધીયતે ।
યદિ તુ ઽલોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિઽ, ઽજ્ઞાનં પુરસ્કૃત્ય સંન્યસેત્ઽઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિષુ ફલવત્ત્વેનોત્પન્નસંન્યાસસ્યાઙ્ગત્વાયોગાત્, શ્રોતવ્ય ઇતિ વિહિતશ્રવણાનુવાદેનાનેકશમાદિવિધાને વાક્યભેદાપાતાત્, પશ્યેદિતિ ચ પ્રકૃત્યા શ્રવણલક્ષણાદોષાચ્ચ સંન્યાસો ન શ્રવણસ્યાઙ્ગં કિન્તુ તતઃ પ્રાગનુષ્ઠોયત્વે ઽપિ શ્રવણવજ્જ્ઞાનાર્થ ઇતિ મતં તદા શમાદિસમુચ્ચયેન જ્ઞાનં ભાવયેદિતિ જ્ઞાનાર્થં શમાદિસમુચ્ચયવિધિરિત્યનવદ્યમ્ ।
યઃ પૂર્વં યજ્ઞાદિશ્રુતેઃ સ્તુત્યર્થત્વાઙ્ગીકારઃ આપાતતો ગુડજિહ્વિકાન્યાયેન શમાદિસ્વીકારાર્થં કૃતસ્તમિદાનીં ત્યજતિ- યજ્ઞાદીન્યપીતિ ।
યજ્ઞાદીનાં વિદ્યાસાધનત્વરૂપસંયોગસ્યાપૂર્વત્વાદવાન્તરવાક્યભેદેન વિધિઃ સ્વીક્રિયત ।
બ્રહ્મવિદ્યાવાક્યેન મહાવાક્યૈકવાક્યતા ચેત્યર્થઃ ।
પરમપ્રકરણે ઽપ્યવાન્તરવિધિરિત્યત્ર પૂર્વતન્ત્રસંમતિમાહ- તસ્માત્પૂષેતિ ।
દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રુતં પૂષા પ્રપિષ્ટભાગ ઇતિ ।
તત્ર પૂષા દેવતા પિષ્ટભાગો વા દર્શપૂર્મમાસયોર્નાસ્તિ ।
અતઃ સમાસાત્પ્રતીતસ્ય કાલત્રયાનવમૃષ્ટસ્ય દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધસ્યાવિનાભાવેન યાગવિધ્યુપસ્થાપકત્વાત્ પ્રયોગજ્ઞાનાય વિધિપદમધ્યાહૃત્ય પ્રકરણાદુત્કર્ષેણ પૂષોદ્દેશેન પિષ્ટભાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ વિકૃતૌ સંબન્ધઃ ।
પૌષ્ણં પેષણમિતિ સૂત્રે વિચારિતમિત્યર્થઃ ।
ઽસ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃઽઇત્યાદ્યાઃ સ્મૃત્યઃ ।
કર્મણાં જ્ઞાનહેતુત્વે શમાદિવદ્યાવજ્જ્ઞાનોદયમનુવૃત્તિઃ સ્યાત્તથાચ સંન્યાસાભાવ ઇત્યત આહ- તત્રાપીતિ ।
દૃષ્ટવિક્ષેપનિવૃત્તિદ્વારા શમાદીનાં શાનાર્થત્વાદનુવૃત્તિર્ન કર્મણામદૃષ્ટદ્વારા જ્ઞાનાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.6.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.7.28-29
7 સર્વાન્નાનુમત્યધિકરણમ્ । સૂ. 28-31
સર્વાન્ નાનુમતિશ્ ચ પ્રાણાત્યયે તદ્દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_3,4.28 ।
પ્રાણસંવાદે શ્રૂયતે છન્દોગાનામ્ - ઽન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચનાનન્નં ભવતિઽ (છા. 5.2.1) ઇતિ ।
તથા વાજસનેયિનામ્ - ઽન હ વા અસ્યાન્નં જગ્ધં ભવતિ નાનન્નં પ્રતિગૃહીતમ્ઽ (બૃ. 6.1.14) ઇતિ ।
સર્વમેવાસ્યાદનીયમેવ ભવતીત્યર્થઃ ।
કિમિદં સર્વાન્નાનુજ્ઞાનં શમાદિવદ્વિદ્યાઙ્ગં વિધીયત ઉત સ્તુત્યર્થં સંકાર્ત્યત ઇતિ સંશયે વિધિરિતિ તાવત્પ્રાત્મ્ ।
તથાહિ - પ્રવૃત્તિવિશેષકર ઉપદેશો ભવત્યતઃ પ્રાણવિદ્યાસંનિધાનાત્તદઙ્ગત્વેનેયં નિયમનિવૃત્તિરુપદિશ્યતે ।
નન્વેવંસતિ ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિભાગશાસ્ત્રવ્યાઘાતઃ સ્યાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
સ્માન્યવિશેષભાવાદ્બાધોપપત્તેઃ ।
યથા પ્રાણિહિંસાપ્રતિષેધસ્ય પશુસંજ્ઞાપનવિધિના બાધઃ ।
યથાચ ઽન કાઞ્ચન પરિહરેત્તદ્વ્રતમ્ઽ (છા. 2.13.2) ઇત્યનેન વામદેવ્યાવિદ્યાવિષયેણ સર્વસ્ત્રયપરિહારવચનેન તત્સામાન્યવિષયં ગમ્યાગમ્યવિભાગશાસ્ત્રં બાધ્યતે ।
એવમનેનાપિ પ્રાણવિદ્યાવિષયેણ સર્વાન્નભક્ષણવચનેન ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિભાગશાસ્ત્રં બાધ્યતેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નેદં સર્વાન્નાનુજ્ઞાનં વિધીયત ઇતિ ।
નહ્યત્ર વિધાયકઃ શબ્દ ઉપલભ્યતે ઽન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચનાનન્નં ભવતિઽ (છા. 5.2.1) ઇતિ વર્તમાનાપદેશાત્ ।
નચાસત્યામપિ વિધિપ્રતીતૌ પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વલોભેનૈવ વિધિરભ્યુપગન્તું શક્યતે ।
અપિચ શ્વાદિમર્યાદં પ્રાણસ્યાન્નમિત્યુક્ત્વેદમુચ્યતે ઽનૈવંવિદઃ કિઞ્ચિદનન્નં ભવતિઽ ઇતિ ।
નચ શ્વાદિમર્યામન્નં માનુષેણ દેહેનોપભોક્તું શક્યતે ।
શક્યતે તુ પ્રાણસ્યાન્નમિદં સર્વમિતિ વિચિન્તયિતુમ્ ।
તસ્માત્પ્રાણાન્નવિજ્ઞાનપ્રશંસાર્થો ઽયમર્થવાદો ન સર્વાન્નાનુજ્ઞાનવિધિઃ ।
તદ્દર્શયતિ ઽસર્વાન્નાનુમતિશ્ચ પ્રાણાત્યયેઽ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- પ્રાણાત્યય એવ હિ પરસ્યામાપદિ સર્વમન્નમદીયત્વેનાભ્યનુજ્ઞાયતે તદ્દર્શનાત્ ।
તથાહિ શ્રુતિશ્ચાક્રાયણસ્યેર્ષેઃ કષ્ટાયામવસ્થાયામભક્ષ્યભક્ષણે પ્રવૃત્તિં દર્શયતિ - ઽમટચીહતેષુ કુરુષુઽ (છા. 1.10.1) ઇત્યસ્મિન્બ્રાહ્મણે ।
ચાક્રાયણઃ કિલર્ષિરાપદ્ગત ઇભ્યેન સામિખાદિન્તાન્કુલ્માષાંશ્ચખાદ ।
અનુપાનં તુ તદીયમુચ્છિષ્ટદોષાત્પ્રત્યાચચક્ષે ।
કારણં ચાત્રોવાચ ઽન વા અજીવિષ્યમિમાનખાદન્ઽ (છા. 1.10.4) ઇતિ, ઽકામો મ ઉદપાનમ્ઽ (છા. 1.10.4) ઇતિ ચ ।
પિનશ્ચોત્તરેદ્યુસ્તાનેવ સ્વપરોચ્છિષ્ટાન્પર્યુષિતાન્કુલ્માષાન્ભક્ષયાંબભૂવેતિ ।
તદેતદુચ્છિષ્ટપર્યુષિતભક્ષણં દર્શયન્ત્યાઃ શ્રુતેરાશયાતિશયો લક્ષ્યતે પ્રાણાત્યયપ્રસઙ્ગે પ્રાણસંધારણાયાભક્ષ્યમપિ ભક્ષયિતવ્યમિતિ ।
સ્વસ્થાવસ્થાયાં તુ તન્ન કર્તવ્યં વિદ્યાવતાપીત્યનુપાનપ્રત્યાખ્યાનાદ્ગમ્યતે ।
તસ્માદર્થવાદો ઽન હ વા એવંવિદિઽ (ચા. 5.2.1) ઇત્યેવમાદિઃ

અબાધાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,4.29 ।
એવઞ્ચ સત્યાહારશુદ્ધૌ સત્ત્વશુદ્ધિરિત્યેવમાદિ ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિભાગશાસ્ત્રમબાધિતં ભવિષ્યતિ

સર્વાન્નાનુમતિઃ એવંવિદિ પ્રાણસ્યાન્નં સર્વમિતિ ધ્યાનવતીત્યર્થઃ ।
જગ્ધં ભક્ષિતમ્ ।
અપૂર્વત્વાદ્વિધ્યશ્રુતેશ્ચ સંશયઃ ।
અપૂર્વત્વાદ્યજ્ઞાદિવદ્વિધિઃ કલ્પ્ય ઇતિ ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- વિધિરિતિ ।
અત્ર ભક્ષ્યાભક્ષ્યનિયમત્યાગસ્ય વિદ્યાઙ્ગત્વસિદ્ધિઃ ફલં સિદ્ધાન્તે તુ વિદ્યાસ્તુતિરિતિ વિવેકઃ ।
ન કલઞ્જં ભક્ષ્યેદિતિ શાસ્ત્રં પ્રાણવિદ્વ્યતિરિક્તવિષયમ્ ।
યથા ગ્રામ્યકર્મણિ વામદેવ્યસામોપાસકવ્યતિરિક્તવિષયં પરસ્ત્રીનિષેધશાસ્ત્રં તદ્વદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તં સૂત્રાદ્બહિરેવ દર્શયતિ- નેદમિતિ ।
પ્રાણવિદ્યાવિધિસંનિધેરશક્યત્વાચ્ચ સ્તુતિરેવ ન વિધિઃ કલ્પ્યઃ નિષેધશાસ્ત્રવિરોધાત્ કૢપ્તો હિ વિધિઃ સામાન્યશાસ્ત્રબાધકો નતુ કલ્પ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વસ્થસ્ય પ્રાણવિદો ન સર્વાન્નાનુમતિરિત્યત્ર લિઙ્ગં વદન્ સૂત્રં યોજયતિ- તદ્દર્શયતીતિ ।
મટચ્યો રક્તક્ષુદ્રપક્ષિણસ્તૈર્હતેષુ કુરુદેશસ્થસસ્યેષુ દુર્ભિક્ષે જાતે બાલયા સહ જાયયા મુનિર્દેશાન્તરં ગચ્છન્નિભ્યાગ્રામે સ્થિતવાનિભ્યો હસ્તિપાલકસ્તેન સામિખાદિતાનર્ધભક્ષિતાન્ કુત્સિતમાષાન્ યાચયિત્વા ભક્ષિતવાન્ ।
ઇભ્વેન જલં ગૃહાણેત્યુક્તે સત્યુચ્છિષ્ટં વૈ મે પીતં સ્યાદિતિ પ્રતિષિધ્ય માષાઃ કિં નોચ્છિષ્ટા ઇતીભ્યેનોક્તે સતિ માષભક્ષણે જલત્યાગે ચ કારણમુવાચ ।
અન્નાંશે મમ આપદસ્તિ ।
જલપાનં તુ સ્વેચ્છાતસ્તડાગાદૌ લભ્યત ઇતિ માષાન્ ખાદિત્વાવશિષ્ટાઞ્જાયાયૈ દત્તવાન્ ।
સા ચાનાપદ્ગતા પત્યુરાપદં જ્ઞાત્વા માષાન્સંરક્ષ્ય પ્રાતસ્તસ્મૈ દદૌ ।
સ ચ તાન્ ખાદિત્વા રાજ્ઞો યજ્ઞં ગત્વા પ્રસ્તોત્રાદીનાક્ષિપ્ય પ્રાણાદિકાં પ્રાસ્તાવાદિદેવતામુપદીશ્ય ધનં પ્રાપ્ય સ્થિત ઇતિ ભાવઃ ।
અત્રોચ્છિષ્ટભક્ષણજલત્યાગાત્મકશિષ્ટાચારલિઙ્ગાચ્છ્રૌતાદનાપદિ વિદુષાપ્યભક્ષ્યં ન ભક્ષણીયમિતિ સૂચ્યત ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.7.28-29
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.7.30
અપિ ચ સ્મર્યતે । બ્બ્સ્_3,4.30 ।
અપિચાપદિ સર્વાન્નભક્ષણમપિ સ્મર્યતેવિદુષો.વિદુષશ્ચાવિશેષેણ - ઽજીવિતાત્યયમાપન્નો યો ઽન્નમત્તિ યતસ્તતઃ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસાઽ ઇતિ ।
તથા ઽમદ્યં નિત્યં બ્રાહ્મણઃઽ, ઽસુરાપસ્ય બ્રાહ્મણસ્યોષ્ણામસિંચેયુઃઽ, ઽસુરાપાઃ કૃમયો ભવન્ત્યભક્ષ્યભક્ષણાત્ઽ ઇતિ ચ સ્મર્યતેવર્જનમન્નસ્ય

fન્: ઉષ્ણમતિતપ્તામ્ ।
સુરાપાનેનાપિ જીવનમાશઙ્ક્ય કદાપિ તન્ન કાર્યમિત્યાહ- તથા મદ્યં નિત્યં બ્રહ્મણ ઇતિ ।
વર્જયોદિતિ શેષઃ ।
કુત ઇત્યાશઙ્ક્ય મરણાન્તપ્રાયશ્ચિત્તવિધાનાદિત્યાહ- સુરાપસ્યેતિ ।
ઉષ્ણામતિતપ્તાં સુરામિતિ શેષઃ ।
ઇતશ્ચ સા ન પેયેત્યાહ- સુરાપા ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.7.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.7.31
શબ્દશ્ ચાતો ઽકામકારે । બ્બ્સ્_3,4.31 ।
શબ્દશ્ચાનન્નસ્ય પ્રતિષેધકઃ કામકારનિવૃત્તિપ્રયોજનઃ કાઠકાનાં સંહિતાયાં શ્રૂયતે - ઽતસ્માદ્બ્રહ્મણઃ સુરાં ન પિબેત્ઽ ઇતિ ।
સો ઽપિ ઽન હ વા એવંવિદિઽ (છા. 5.2.1) ઇત્યસ્યાર્થવાદત્વાદુપપન્નતરો ભવતિ ।
તસ્માદેવઞ્જાતીયકા અર્થવાદા ન વિધય ઇતિ

ઉદાહૃતસ્મૃતીનાં મૂલશ્રુતિમાહ- શબ્દશ્ચેતિ ।
કામકારો યથેષ્ટપ્રવૃત્તિઃ સો ઽપિ નિષેધો ઽપિ ઉપપન્નતરો ભવતિ ।
ન હ વા એવંવિદીત્યસ્યાર્થવાદત્વાત્ ।
યદ્યયમપિ વિધિઃ સ્યાત્તર્હિ વિહિતપ્રતિષિદ્ધત્વાત્ષોડશિગ્રહણાગ્રહણવત્સુરાપાને વિકલ્પઃ સ્યાત્સ ચ સર્વસ્મૃતિભિઃ શિષ્ટાચારેણ ચ વિરુદ્ધ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.7.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.8.32
8 આશ્રમકર્માધિકરણમ્ । સૂ. 32-36
વિહિતત્વાચ્ ચાશ્રમકર્માપિ । બ્બ્સ્_3,4.32 ।
ઽસર્વાપેક્ષા ચ -ઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.23) ઇત્યત્રાશ્રમકર્મણાં વિદ્યાસાધનત્વમવધારિતમ્ ।
ઇદાનીં તુ કિમમુમુક્ષોરપ્યશ્રમમાત્રનિષ્ઠસ્ય વિદ્યામકામમયમાનસ્ય તાન્યનુષ્ઠેયાન્યુતાહો નેતિ ચિન્ત્યતે ।
તત્ર ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિનાશ્રમકર્મણાં વિદ્યાસાધનત્વેન વિહિતત્વાદ્વિદ્યામનિચ્છતઃ ફલાન્તરં કામયમાનસ્ય નિત્યન્યનનુષ્ઠેયાનિ ।
અથ તસ્યાપ્યનુષ્ઠેયાનિ ન તર્હ્યેષાં વિદ્યાસાધનત્વં નિત્યાનિત્યસંયોગવિરોધાદિતિ ।
અસ્યાં પ્રાપ્તૌ પઠતિ - ઽઆશ્રમમાત્રનિષ્ઠસ્યાપ્યમુમુક્ષોઃ કર્તવ્યન્યેવ નિત્યાનિ કર્માણિ યાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ ઇત્યાદિના વિહિતત્વાત્ ।
નહિ વચનસ્યાતિભારો નામ કશ્ચિદસ્તિ

વિહિતત્વાચ્ચાશ્રમકર્માપિ ।
નિત્યાગ્નિહોત્રાદિકર્મસુ વિહિતત્વાદ્વિનિયુક્તવિનિયોગવિરોધાચ્ચ સંશયે શાસ્ત્રાન્તરવિરોધાત્સર્વાન્નત્વોક્તેઃ સ્તુતિત્વવન્નિત્યવિનિયુક્તત્વશ્રુતિવિરોધાદ્વિવિદિષાયાં વિનિયોગશ્રુતેઃ સ્તુતિત્વમિતિ પૂર્વપક્ષમાહ- તત્રેતિ ।
જ્ઞાનકામનયાનુષ્ઠાને કર્મણામનિત્યત્વમનાવશ્યકત્વમ્ ।
તસ્યા અનિત્યત્વાદ્યાવજ્જીવાદિવિધિના તુ નિત્યત્વં ચેતિ વિરુદ્ધધર્મદ્વયાપાતાદ્વિવિદિષાશ્રુતેઃ સ્તુતિત્વમિતિ ફલં પૂર્વપક્ષે ।
સિદ્ધાન્તે તૂભયથાનુષ્ઠાનં ફલમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.8.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.8.33
અથ યદુક્તં નૈવં સતિ વિદ્યાસાધનત્વેષાં સ્યાદિત્યત ઉત્તરં પઠતિ -
સહકારિત્વેન ચ । બ્બ્સ્_3,4.33 ।
વિદ્યાસહકારીણિ ચૈતાનિ સ્યુર્વિહિતત્વાદેવ ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિના ।
તદુક્તમ્ - ઽસર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવત્ઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.26) ઇતિ ।
નચેદં વિદ્યાસહકારિત્વાવચનમાશ્રમકર્મણાં પ્રયાજાદિવદ્વિદ્યાફલવિષયં મન્તવ્યમ્ ।
અવિધિલક્ષણત્વાદ્વિદ્યાયાઃ ।
અસાધ્યત્વાચ્ચ વિદ્યાફલસ્ય ।
વિધિલક્ષણં હિ સાધનં દર્શપૂર્ણમાસાદિ સ્વર્ગફલસિષાધયિષયા સહકારિસાધનાન્તરમપેક્ષતે નૈવં વિદ્યા ।
તથાચોક્તમ્ ઽઅત એવ ચાગ્નીન્ધનાદ્યનપેક્ષાઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.25) ઇતિ ।
તસ્માદુત્ત્પત્તિસાધનત્વ એવૈષાં સહકારિત્વવાચોયુક્તિઃ ।
નચાત્ર નિત્યાનિત્યસંયોગવિરોધ આશઙ્કયઃ, કર્માભેદે ઽપિ સંયોગભેદાત્ ।
નિત્યે હ્યેકઃ સંયોગો યાવજ્જીવાદિવાક્યકલ્પિતો ન તસ્ય વિદ્યાફલત્વમ્ ।
અનિત્યસ્ત્વપરઃ સંયોગઃ ઽતમેતં વેદાનુવચનેનઽ (બૃ. 4.4.22)
ઇત્યાદિવાક્યકલ્પિતસ્તસ્ય વિદ્યાફલત્વમ્ ।
યથૈકસ્યાપિ ખાદિરત્વસ્ય નિત્યેન સંયોગેન ક્રત્વર્થત્વમનિત્યેન સંયોગેન પુરુષાર્થત્વં તદ્વત્

સહ મિલિત્વા શુદ્ધિદ્વારા વિદ્યાં કુર્વન્તીતિ સહકારીણિ કર્માણિ ।
તેષાં ભાવસ્તત્વં તેનેત્યર્થઃ ।
વિદ્યયા સહ ફલકારિત્વં સહકારિપદાત્પ્રાપ્તં નિરસ્યતિ- નચેદમિતિ ।
વિદ્યાયા અવિહિતત્વાન્નાઙ્ગપેક્ષાસ્તિ ।
અતો વિહિતાનિ કર્માણિ અવિહિતાયા ન સહકાર્યઙ્ગાનિ મોક્ષસ્યાસાધ્યત્વાચ્ચ ન કર્માણાં સહકારિત્વસંભવ ઇત્યર્થઃ ।
તુલ્યબલશ્રુતિદ્વયેન વિનિયોગપૃથક્ત્વં સંયોગભેદસ્તતો ન વિરોધઃ ।
કામનાયા અનિત્યત્વે ઽપિ કર્મણાં નાનિત્યત્વં નિત્યવિધિના પ્રયોગસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
સત્યાં કામનાયાં કામ્યપ્રયોગેનૈવ નિત્યત્વસિદ્ધેર્ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
ઇદઞ્ચ ઽએકસ્ય તૂભયત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ઽઇતિ સૂત્રે ચિન્તિતમ્ ।
યથા ઽખાદિરો યૂપો ભવતિઽઇતિ શ્રુત્યા ખાદિરત્વસ્ય ક્રત્વર્થતા ખાદિરં વીર્યકામસ્યેતિ શ્રુત્યા પુરુષાર્થતા ચેતિ ।
અતઃ સતિ વાક્યદ્વયે વિનિયુક્તવિનિયોગો ન વિરુધ્યત ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.8.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.8.34
સર્વથાપિ ત એવોભયલિઙ્ગાત્ । બ્બ્સ્_3,4.34 ।
સર્વથાપ્યાશ્રમકર્મપક્ષે વિદ્યાસહકારિત્વપક્ષે ચ ત એવાગ્નિહોત્રાદયો ધર્મા અનુષ્ટોયાઃ ।
ત એવેત્યવધારયન્નાચ્ર્યઃ કિં નિવર્તયતિ ।
કર્મભેદશહ્ કામિતિ બ્રૂમઃ ।
યથા કુણ્ડપાયિનામયને ઽમાસમગ્નિહોત્રં જિહોતિઽ ઇત્યત્ર નિત્યાદગ્નિહોત્રાત્કર્માન્તરમુપદિશ્યતે નૈવમિહ કર્મભેદો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
કુતઃ -ઉભયલિઙ્ગાત્ ।
શ્રુતિલિઙ્ગાત્સ્મૃતિલિઙ્ગાચ્ચ ।
શ્રુતિલિઙ્ગં તાવત્ ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ સિદ્ધવદુત્પન્નરૂપાણ્યેવ યજ્ઞાદીનિ વિવિદિષાયાં વિનિયુઙ્ ક્તે નતુ જુહ્વતીત્યાદિવદપૂર્વમેષાં રૂપમુત્પાદયતીતિ ।
સ્મૃતિલિઙ્ગમપિ ઽઅનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃઽ (6.1) ઇતિ વિજ્ઞાતકર્તવ્યતાકમેવ કર્મ વિદ્યોત્પત્ત્યર્થં દર્શયતિ ।
યસ્યૈતે ઽષ્ટાચત્વારિંશત્સંસ્કારા ઇત્યાદ્યા ચ સંસ્કારત્વપ્રસિદ્ધિર્વૈદિકેષુ કર્મસુ તત્સંસ્કૃતસ્ય વિદ્યોત્પત્તિમભિપ્રેત્ય સ્મૃતૌ ભવતિ ।
તસ્માત્સાદ્વિદમભેદાવધારણમ્

નનુ નિત્યાગ્નિહોત્રાદિભ્યો ભિન્ના એવાપૂયર્વજ્ઞાદયો વિવિદિષાયાં વિનિયુજ્યન્તાં તત્ર કુતો વિનિયુક્તવિનિયોગસ્તત્રાહ- સર્વથાપીતિ ।
નિત્યત્વે કામ્યત્વે ચેત્યર્થઃ ।
કુણ્ડપાયિનામયને માસમગ્નિહોત્રં જુહ્વતીત્યાખ્યાતસ્ય સાધ્યહોમવાચિત્વાત્તદેકાર્થકાગ્નિહોત્રપદસ્ય વ્યવહિતસિદ્ધાગ્નિહોત્રપરામર્શકત્વાયોગાન્માસગુણવિશિષ્ટં કર્માન્તરં વિધીયત ઇતિ યુક્તમિહ તુ યજ્ઞેનેત્યાદિ સુબન્તાનામાખ્યાતેનૈકાર્થત્વાભાવાત્સિદ્ધવ્યવહિતકર્માનુવાદકત્વાત્તેષામેવ કર્મણાં જ્ઞાનાર્થત્વવિધિરિતિ ભાવઃ ।
સિદ્ધકર્મસુ સંસ્કારત્વપ્રસિદ્ધિરપિ શુદ્ધાખ્યસંસ્કારદ્વારા જ્ઞાનાર્થકકર્માભેદે લિઙ્ગમિત્યાહ- યસ્યૈત ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.8.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.8.35
અનભિભવં ચ દર્શયતિ । બ્બ્સ્_3,4.35 ।
સહકારિત્વસ્યૈવૈતદુપોદ્બલકં લિઙ્ગદર્સનમનભિભવં ત દર્શયતિ શ્રુતિર્બ્રહ્મચર્યાદિસાધનસંપન્નસ્ય રાગદિભિઃ ક્લેશૈઃ ઽએષ હ્યાત્મા ન નશ્યતિ યં બ્રહ્મચર્યેણાનુવિન્દતેઽ (છા. 8.5.3) ઇત્યાદિના ।
તસ્માદ્યજ્ઞાદીન્યાશ્રમકર્માણિ ચ ભવન્તિ વિદ્યાસહકારીણિ ચેતિ નિશ્ચિતમ્

બ્રહ્મચર્યાદિકર્મણાં પ્રતિબન્ધધ્વંસદ્વારા વિદ્યાર્થત્વે લિઙ્ગમાહ- અનભિભવં ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.8.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.9.36-37
9 વિધુરાદિકરણમ્ । સૂ. 36 -39
અન્તરા ચાપિ તુ તદ્દૃષ્ટેઃ । બ્બ્સ્_3,4.36 ।
વિધુરાદીનાં દ્રવ્યાદિસંપદ્રહિતાનાં ચાન્યતમાશ્રમપ્રતિપત્તિહીનાનામન્તરાલવર્તિનાં કિં વિદ્યાયામધિકારો ઽસ્તિ કિંવા નાસ્તીતિ સંશયે નાસ્તીતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
આશ્રમકર્મણાં વિદ્યાહેતુત્વાવધારણાદાશ્રમકર્માસંભવાચ્ચૈતેષામિતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઇદમાહ - અન્તરા ચાપિ ત્વનાશ્રમિત્વેન વર્તમાનો ઽપિ વિદ્યાયામધિક્રિયતે ।
કુતઃ તદ્દૃષ્ટેઃ ।
રૈક્વવાચક્નવીપ્રભૃતીનામેવંભૂતાનામપિ બ્રહ્મત્વશ્રુત્યુપલબ્ધેઃ

અપિ ચ સ્મર્યતે । બ્બ્સ્_3,4.37 ।
સંવર્તપ્રભૃતીનાં ચ નગ્નચર્યાદિયોગાદનપેક્ષિતાશ્રમકર્માણામપિ મહાયોગિત્વં સ્મર્યત ઇતિહાસે

અન્તરા ચાપિ તુ તદ્દૃષ્ટેઃ ।
અનાશ્રમિણાં જપાદિકર્મસત્ત્વાન્નિન્દિતત્વાચ્ચ સંશયે સતિ આશ્રમકર્મણામેવ વિદ્યાહેતુત્વશ્રુતેરનાશ્રમસ્ય નિન્દિતત્વાચ્ચાનધિકાર ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્રાનાશ્રમકર્મણાં વિદ્યાહેતુત્વાસિદ્ધિઃ ।
સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ફલમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.9.36-37
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.9.38
નનુ લિઙ્ગમિદં શ્રુતિસ્મૃતિદર્શનમિપન્યસ્તં કા નુ ખલુ પ્રાપ્તિરિતિ સાભિધીયતે -
વિશેષાનુગ્રહશ્ ચ । બ્બ્સ્_3,4.38 ।
તેષામપિ ચ વિધુરાદીનામવિરુદ્ધૈઃ પુરુષમાત્રસંબન્ધિભિર્જપોપવાસદેવતારાધનાદિભિર્ધર્મવિશેષૈરનુગ્રહો વિદ્યાયાઃ સંભવતિ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ - ઽજપ્યેનૈવ તુ સંસિદ્ધ્યેદ્બ્રાહ્મણો નાત્ર સંશયઃ ।
કુર્યાદન્ત્ર વા કુર્યાન્મન્ત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતેઽ ઇત્યસંભવદાશ્રમકર્માણો ઽપિ જપ્યે ઽધિકારં દર્શયતિ ।
જન્માન્તરાનુષ્ઠિતૈરપિ ચાશ્રમકર્મભિઃ સંભવત્યેવ વિદ્યાયા અનુગ્રહઃ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ - ઽઅનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ઽ (6.45) ઇતિ જન્માન્તરસંચિતાનામપિ સંસ્કારવિશેષાનનુગ્રહીતૃન્વિદ્યાયાં દર્શયતિ ।
દૃષ્ટાર્થા ચ વિદ્યા પ્રતિષેધાભાવમાત્રેણાપ્યર્તિનમધિકરોતિ શ્રવણાદિષુ ।
તસ્માદ્વિધુરાદીનામપ્યધિકારો ન વિરુધ્યતે

રૈક્વાદીનાં વિદ્યાવત્ત્વલિઙ્ગસ્ય જન્માન્તરાશ્રમકર્મણાન્યથાસિદ્ધેરનાશ્રમકર્મણો વિદ્યાર્થત્વપ્રાપકં માનાન્તરં વાચ્યમિતિ શઙ્કતે- નનુ લિઙ્ગમિતિ ।
અનાશ્રમિત્વાવિરુદ્ધાનાં વર્ણમાત્રપ્રાપ્તધર્માણાં વિદ્યાર્થત્વે માનમાહ- તથાચેતિ ।
મૈત્રો દયાવાનિત્યર્થઃ ।
નન્વનાશ્રમિણાં કર્મ ભવતુ વિદ્યાહેતુસ્તથાપિ તેષાં ન શ્રવણાદાવધિકારઃ સંન્યાસાભાવાદિત્યત આહ- દૃષ્ટાર્થા ચેતિ ।
બન્ધકાજ્ઞાનધ્વસ્તિફલકવિદ્યાકામસ્ય શ્રવણે ઽધિકારઃ ।
સંન્યાસો ઽપિ કદાચિત્કૃતો જ્ઞાન ઉપકરોતિ શ્રવણં પ્રત્યનઙ્ગત્વાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.9.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.9.39
અતસ્ ત્વ્ ઇતરજ્જ્યાયો લિઙ્ગાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,4.39 ।
અતસ્ત્વન્તરાલવર્તિત્વાદિતરદાશ્રમવર્તિત્વં જ્યાયો વિદ્યાસાધનમ્ ।
શ્રુતિસ્મૃતિસંદૃષ્ટત્વાત્ ।
શ્રુતિલિઙ્ગાચ્ચ ઽતેનૈતિ બ્રહ્મવિત્પૂણ્યકૃત્તેજસશ્ચઽ (બૃ. 4.4.1) ઇતિ ।
ઽઅનાશ્રમી ન તિષ્ઠેત દિનમેકમપિ દ્વિજઃ ।
સંવત્સરમનાશ્રમી સ્થિત્વા કૃચ્છ્રમેકં ચરેત્ઽ ઇતિ ચ સ્મૃતિલિઙ્ગાત્

તર્હ્યાશ્રમિત્વં વૃથેત્યત આહ- અતસ્ત્વિતિ ।
પુણ્યકૃત્તૈજસઃ શુદ્ધસત્વસ્તેન જ્ઞાનમાર્ગેણૈતિ બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ॥
અત્ર પુણ્યકૃત્ત્વલિઙ્ગાદાશ્રમિત્વં જ્યાયઃ પુણ્યોપચયે શીઘ્રં વિદ્યાલાભાદનાશ્રમસ્ય નિન્દિતત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.9.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.10.40
10 તદ્ભૂતાધિકરણમ્ । સૂ. 40
તદ્ભૂતસ્ય તુ નાતદ્ભાવો જૈમિનેર્ અપિ નિયમાત્ તદ્રૂપાભાવેભ્યઃ । બ્બ્સ્_3,4.40 ।
સન્ત્યૂર્ધ્વરેતસા આશ્રમા ઇતિ સ્થાપિતમ્ ।
તાંસ્તુ પ્રાપ્તસ્ય કથઞ્ચિત્તતઃ પ્રચ્યુતિરસ્તિ નાસ્તિ વેતિ સંશયઃ ।
પૂર્વકર્મસ્વનુષ્ઠાનચિકીર્ષયા વા રાગાદિવશેન વા પ્રચ્યુતો ઽપિ સ્યાદ્વિશેષાભાવાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે - તદ્ભૂતસ્ય તુ પ્રતિપન્નોર્ધ્વરેતોભાવસ્ય ન કથઞ્ચિદપ્યતદ્ભાવો ન તતઃ પ્રચ્યુતિઃ સ્યાત્ ।
કુતઃ - નિયમાતદ્રૂપાભાવેભ્યઃ ।
તથાહિ - ઽઅત્યન્તમાત્માનમાચાર્યકુલે ઽવસાદયન્ઽ (છા. 2.23.1) ઇતિ ઽઅરણ્યમિયાદિતિ પદં તતો ન પુનરેયાદિત્યુપનિષત્ઽ ઇતિ ઽઆચાર્યેણાભ્યનુજ્ઞાતશ્ચતુર્ણામેકમાશ્રમમ્ ।
આ વિમોક્ષાચ્છરીરસ્ય સો ઽનુતિષ્ઠેદ્યથાવિદિઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકે નિયમઃ પ્રચ્યુત્યપ્રભાવં દર્શયતિ ।
યથાચ ઽબ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય ગૃહી ભવેત્ઽ (જા. 4) ઽબ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ઽ (જા. 4) ઇતિ ચૈવમાદીન્યારોહરૂપાણિ વચાંસ્યુપલભ્યન્તે નૈવં પ્રત્યવરોહરૂપાણિ ।
નચૈવમાચારાઃ શિષ્ઠા વિદ્યન્તે ।
યત્તુ પૂર્વકર્મસ્વનુષ્ઠાનચિકીર્ષયા પ્રત્યવરોહણમિતિ તદસત્ ઽશ્રેયાન્સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્ઽ (3.35) ઇતિ સ્મરણાત્ ।
ન્યાયાચ્ચ ।
યો હિ યં પ્રતિ વિધીયતે સ તસ્ય ધર્મો નતુ યો યેન સ્વનુષ્ઠાતું શક્યતે ।
ચોદનાલક્ષણત્વાદ્ધર્મસ્ય ।
નચ રાગાદિવશાત્પ્રચ્યુતિઃ ।
નિયમશાસ્ત્રસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ ।
જૈમિનેરપીત્યપિશબ્દેન જૈમિનિબાદરાયણયોરત્ર સંપ્રતિપત્તિં શાસ્તિ પ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યાય

તદ્ભૂતસ્ય તુ ।
ઉત્તમાશ્રમાત્પૂર્વાશ્રમં પ્રાપ્તસ્ય પ્રચ્યુતસ્ય કર્માપિ વિદ્યાહેતુરનાશ્રમિકર્મવદિતિ સંગતિઃ, પૂર્વપક્ષફલં ચૈતત્ ।
સિદ્ધાન્તે તુ ભ્રષ્ટસ્ય કર્મ ન હેતુરિતિ ફલમ્ ।
રાગાદિપ્રાબલ્યાત્પ્રચ્યુતિનિષેધાચ્ચ પ્રચ્યુતિઃ પ્રામાણિકી ન વેતિ સંશયમાહઃ ।
સિદ્ધાન્તસૂત્રે નિયમં વ્યાચષ્ટે- તથાહીતિ ।
અત્યન્તમિતિ નૈષ્ઠિકત્વનિયમઃ ।
અરણ્યમિત્યેકાન્તોપલક્ષિતં પારિવ્રાજ્યં ગૃહ્યતે ।
તદિયાદ્ગચ્છેદિતિ પદં શાસ્ત્રમાર્ગસ્તતસ્તસ્માત્પારિવ્રાજ્યાન્ન પુનરેયાન્ન પ્રચ્યવેદિતિ ઉનિષદ્રહસ્યમિત્યર્થઃ ।
અતદ્રૂપં પ્રચ્યુતૌ પ્રમાણાભાવં વ્યાચષ્ટે- યથાચેતિ ।
શિષ્ટાચારાભાવમાહ- નચૈવમિતિ ।
ઽચણ્ડાલાઃ પ્રત્યવસિતાઃઽઇતિ સ્મૃતેશ્ચ પતિતાનાં કર્મ નિષ્ફલમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.10.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.11.41
11 અધિકારાધિકરણમ્ । સૂ. 41 - 42
ન ચાધિકારિકમ્ અપિ પતનાનુમાનાત્ તદયોગાત્ । બ્બ્સ્_3,4.41 ।
યદિ નૈષ્ઠિકો બ્રહ્મચારી પ્રમાદાદવકીર્યેત કિં તસ્ય ઽબ્રહ્મચર્યાવકીર્ણી નૈરૃતં ગર્દભમાલભેત્ઽ ઇત્યેતત્પ્રાયશ્ચિત્તં સ્યાદુત નેતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
યદપ્યધિકારલક્ષણે નિર્ણીતં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઽઅવકીર્ણિપશુશ્ચ તદ્વદાધાનસ્યાપ્રાપ્તકાલત્વાત્ઽ (જૈ. સૂ ।
6.8.21) ઇતિ તદપિન નૈષ્ઠિકસ્ય ભવિતુમર્હતિ ।
કિં કારણમ્ - ઽઆરૂઢો નૈષ્ઠિકં ધર્મં યસ્તુ પ્રચ્યવતે પિનઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામિ યેન શુદ્ધ્યેત્સ આત્મહાઽ ઇત્યપ્રતિસમાધેયપતનસ્મરણાચ્છિન્નશિરસ ઇવ પ્રતિક્રિયાનુપપત્તેઃ ।
ઉપકુર્વાણસ્ય તુ તાદૃક્પતનસ્મરણાભાવાદુપપદ્યતે તત્પ્રાયશ્ચિત્તમ્

નચાધિકારિકમ્ ।
અવકીર્યેત વ્યભિચરેદિત્યર્થઃ ।
અવકીર્ણં યોનૌ નિષિક્તં રેતો ઽસ્યાસ્તીત્યવકીર્ણી ।
અત્ર પ્રચ્યુતસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં સ્યાન્નવેતિ ઉપપાતકત્વાત્પતનસ્મૃતેશ્ચ સંશયઃ ।
પ્રચ્યુતસ્ય યજ્ઞાદિકં નિષ્ફલમિત્યુક્તં તદ્વત્પ્રાયશ્ચિત્તમાપિ નિષ્ફલમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
અત્ર કૃતપ્રાયશ્ચિત્તસ્ય કર્મ જ્ઞાનહેતુર્ન ભવતીતિ ફલં સિદ્ધાન્તે તુ ભવતીતિદઃ ।
યથોપનયનકાલે હોમો લૌકિકાગ્નાવેવ કાર્યઃ ।
દારસંબન્ધોત્તરકાલવિહિતાધાનસ્ય સંપ્રત્યપ્રાપ્તકાલત્વેનાહવનીયાભાવાત્તદ્વદવકીર્ણિનો બ્રહ્મચારિણઃ પ્રાયશ્ચિત્તપશુર્ગર્દભો લૌકિકાગ્નૌ હોતવ્ય ઇત્યધિકારલક્ષણે ષષ્ઠાધ્યાયે નિર્ણીતં પ્રાયશ્ચિત્તમાધિકારિકં તદુપકુર્વાણસ્યૈવ ન નૈષ્ઠિકસ્યેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.11.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.11.42
ઉપપૂર્વમ્ અપિ ત્વ્ એકે ભાવમશનવત્ તદ્ ઉક્તમ્ । બ્બ્સ્_3,4.42 ।
અપિત્વેક આચાર્યા ઉપપાતકમેવૈતદિતિ મન્યતે ।
યન્નૈષ્ઠિકસ્ય ગુરુદારાદિભ્યો ઽન્યત્ર બ્રહ્મચર્યં વિશીર્યેત ન તન્મહાપાતકં ભવતિ ગુરુતલ્પાદિષુ મહાપાતકેષ્વપરિગણનાત્ ।
તસ્માદુપકુર્વાણવન્નૈષ્ઠિકસ્યાપિ પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય ભાવમિચ્છન્તિ બ્રહ્મચારિત્વાવિશેષાદવકીર્ણિતત્વાવિશેષાચ્ચ ।
અશનવત્ ।
યથા બ્રહ્મચારિણો મધુમાંસાશને વ્રતલોપઃ પુનઃસંસ્કારશ્ચૈવમિતિ ।
યે હિ પ્રાયશ્ચિત્તસ્યાભાવમિચ્છન્તિ તેષાં ન મૂલમુપલભ્યતે ।
યે તુ ભાવમિચ્છન્તિ તેષાં બ્રહ્મચાર્યવકીર્ણેત્યદવિશેષશ્રવણં મૂલમ્ ।
તસ્માદ્ભાવો યુક્તતરઃ ।
તદુક્તં પ્રમાણલક્ષણે - ઽસમા વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ઽ (જૈ. સૂ. 1.3.8) ઽશાસ્ત્રસ્થા વા તન્નિમિત્તત્વાત્ઽ (જૈ. સૂ. 1.3.9) ઇતિ ।
પ્રાશ્ચિત્તાભાવસ્મરણં ત્વેવં સતિ યત્નગૌરવોત્પાદનાર્થમિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એવં ભિક્ષુવૈખાનસયોરપિ વાનપ્રસ્થો દીક્ષાભેદે કૃચ્છ્રં દ્વાદશરાત્રં ચરિત્વા મહાકક્ષં વર્ધયેત્ ભિક્ષુર્વાનપ્રસ્થવત્સોમવલ્લિઙ્ગવર્જં સ્વશાસ્ત્રસંસ્કારશ્ચ ઇત્યવમાદિ પ્રાયશ્ચિત્તસ્મરણમનુવર્તવ્યમ્

ઉપપૂર્વમિતિ ।
ઉપપદં પૂર્વં યસ્ય પાતકસ્ય તદુપપાતકમિત્યર્થઃ ।
ઽપ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામિઽઇતિ દર્શનાભાવસ્મૃતેઃ પ્રાયશ્ચિત્તાભાવાપરત્વં કલ્પયિત્વા તન્મૂલશ્રુતિકલ્પનાત્પ્રાગેવ કૢપ્તસાધારણશ્રુત્યા પ્રાયશ્ચિત્તસદ્ભાવસિદ્ધેઃ ।
કલ્પનં નોદેતિ કૢપ્તશ્રુતિવિરોધાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય ભાવાભાવસિદ્ધ્યોઃ સમત્વે ઽપિ ભાવપ્રસિદ્ધિઃ શ્રુતિમૂલત્વાદાદર્તવ્યેત્યત્ર સંમતિમાહ- તદુક્તમિતિ ।
યવમયશ્ચરૂરિત્યત્ર યવશબ્દઙ્કેચિદ્દીર્ઘશૂકે પ્રયુઞ્જતે કેચિદ્દેશવિશેષે પ્રિયઙ્ગુષુ ।
અતઃ કસ્ય ચરુઃ કાર્ય ઇતિ સંદેહે વૃદ્ધપ્રયોગસામ્યાત્સમા તુલ્યા વિકલ્પેન પ્રતિપત્તિઃ સ્યાદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-શાસ્ત્રમૂલા પ્રતિપત્તિર્ગ્રાહ્યા શાસ્ત્રનિમિત્તત્વાદ્ધર્માદિજ્ઞાનસ્ય ।
તથાચ ઽયદાન્યા ઓષધયો મ્લાયન્ત્યથૈતે યવા મોદમાનાસ્તિષ્ઠન્તિ, ઇતિ શાસ્ત્રમૂલત્વાદ્દીર્ઘશૂકપ્રયોગસ્યૈવાદર ઇત્યર્થઃ ।
સ્મૃતેર્ગતિમાહ- પ્રાયશ્ચિત્તેતિ ।
બ્રહ્મચર્યરક્ષાર્થં યત્નાધિક્યં કાર્યમિતિ જ્ઞાપનાર્થં પ્રાયશ્ચિત્તં સ્પષ્ટમપિ ન પશ્યામીત્યુક્તં ભગવદત્રિણેત્યર્થઃ ।
નૈષ્ઠિકવદ્યતિવનસ્થયોરપિ પ્રમાદાદ્બ્રહ્મચર્યભઙ્ગે પ્રાયશ્ચિત્તમસ્તીત્યાહ- એવમિતિ ।
કૃચ્છ્રં પ્રાજાપત્યં મહાકક્ષં બહુતૃણકાષ્ઠદેશં જલદાનાદિના વર્ધયેત ।
યતિસ્તુ સોમલતાવર્જં વર્ધયેત્ ।
ઽસર્વપાપપ્રસક્તો ઽપિ ધ્યાયન્નિમિષમચ્યુતમ્ ।
ભૂયસ્તપસ્વી ભવતિ પઙ્ક્તિપાવન એવ ચ ।
ઉપાપાતકસઙ્ઘેષુ પાતકેષુ મહત્સુ ચ ।
પ્રવિશ્ય રજનીપાદં બ્રહ્મધ્યાનં સમાચરેત્ ॥
ઽઇત્યાદિસ્વશાસ્ત્રવિહિતધ્યાનપ્રાણાયામાદિસંસ્કારો ઽપિ ભિક્ષુણા કાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
આદિપદાત્ ઽમનોવાક્કાયજાન્દોષાનજ્ઞાનોત્થાન્પ્રમાદજાન્ ।
સર્વાન્દહતિ યોગાગ્નિસ્તૂલરાશિમિવાનલઃ ।
નિત્યમેવ તુ કુર્વીત પ્રાણાયામાંસ્તુ ષોડશ ।
અપિ ભ્રૂણહનં માસાત્પુનન્ત્યહરહઃ કૃતાઃ ।
ઽઇત્યાદિવાક્યં ગ્રાહ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.11.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.12.43
12 બહિરધિકરમમ્ । સૂ. 43
બહિસ્ તૂભયથાપિ સ્મૃતેર્ આચારાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,4.43 ।
યદૂર્ધ્વરેતસાં સ્વશ્રમેભ્યઃ પ્રચ્યવનં મહાપાતકં યદિ વોપપાતકમુભયથાપિ શિષ્ઠૈસ્તે બહિર્કર્તવ્યાઃ ।
ઽઆરૂઢો નૈષ્ઠિકં ધર્મં યસ્તુ પ્રચ્યવતે પુનઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામિ યેન શુધ્યેત્સ આત્મહાઽ ઇતિ ઽઆરૂઢપતિતં વિપ્રં મણ્ડલાચ્ચ વિનિઃસૃતમ્ ।
ઉદ્બદ્ધં કૃમિદષ્ટં ચ સ્પૃષ્ટ્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ઽ ઇતિ ચૈવમાદિનિન્દાતિશયસ્મૃતિભ્યઃ ।
શિષ્ટાચારાચ્ચ ।
નહિ યજ્ઞાધ્યયનવિવાહાદીનિ તૈઃ સહાચરન્તિ શિષ્ટાઃ

બહિસ્તૂભયથાપિ ।
કૃતપ્રાયશ્ચિત્તૈસ્તૈઃ સહ કૃતશ્રવણાદિકં જ્ઞાનસાધનં ન વેતિ સંદેહે તેષાં શુદ્ધત્વાત્સાધનમિતિ પ્રાપ્તે પ્રાયશ્ચિત્તાત્પરલોકે તેષાં શુદ્ધત્વે ઽપ્યત્ર શુદ્ધભાવાન્ન સાધનમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- યદ્યૂર્ધ્વેતિ ।
સુગમં ભાષ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.12.43
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.13.44
13 સ્વામ્યધિકરણમ્ । સૂ. 44 -46
સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેર્ ઇત્ય્ આત્રેયઃ । બ્બ્સ્_3,4.44 ।
અઙ્ગેષૂપાસનેષુ સંશયઃ ।
કિં તાનિ યજમાનકર્માણ્યાહોસ્વિદૃત્વિક્કર્માણીતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ યજમાનકર્માણીતિ ।
કુતઃ - ફલશ્રુતેઃ ।
ફલં હિ શ્રૂયતે - ઽવર્ષતિ હાસ્મૈ વર્ષયતિ હ ય એતદેવં વિદ્વાન્વૃષ્ટૌ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તેઽ (છા. 2.3.2) ઇત્યાદિ ।
તચ્ચ સ્વામિગામિ ન્યાય્યમ્ ।
તસ્ય સાઙ્ગે પ્રયોગે ઽધિકૃતત્વાત્ ।
અધિકૃતાધિકારત્વાચ્ચૈવઞ્જાતીયકસ્ય ।
ફલં ચ કર્તર્યુપાસનાનાં શ્રૂયતે - ઽવર્ષત્યસ્મૈ ય ઉપાસ્તેઽ ઇત્યાદિ ।
નન્વૃત્વિજો ઽપિ ફલં દૃષ્ટમ્ ઽઆત્મને વા યં કામં કામયતે તમાગાયતિઽ (બૃ. 1.3.28) ઇતિ ।
ન ।
તસ્ય વાચનિકત્વાત્ ।
તસ્માત્સ્વામિન એવ ફલવત્સૂપાસનેષુ કર્તૃત્વમિત્યાત્રેય આચાર્યો મન્યતે

સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેઃ ।
અઙ્ગાશ્રિતોપાસ્તિષૂભયકર્તૃકત્વસંભવાત્સંશયઃ ।
યઃ કૃતપ્રાયશ્ચિત્તઃ સ સંવ્યવહાર્ય ઇત્યુત્સર્ગસ્ય નિન્દાતિશયસ્મૃત્યા નૈષ્ઠિકાદિષુ બાધવદ્યો યદઙ્ગકર્તા સ તદાશ્રિતસ્ય કર્તેત્યુત્સર્ગસ્ય કર્તુઃ ફલશ્રુત્યા બાધ ઇતિ પૂર્વપક્ષમાહ- કિમિતિ ।
અત્ર કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોરૈકાધિકરણ્યં ફલં સિદ્ધાન્તે ત્વઙ્ગાશ્રિતા ઋત્વિક્કર્તૃકા અપ્યુપાસ્તયો યજમાનગામિસ્વતન્ત્રફલાઃ કિમુ વાચ્યં સ્વનિષ્ઠબ્રહ્મવિદ્યાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ફલં વિવેક્તવ્યમ્ ।
અતઃ પાદસંગતિઃ હિઙ્કારપ્રસ્તાવોદ્ગીથપ્રતિહારનિધનાખ્યપઞ્ચપ્રકારે સામ્નિ વૃષ્ટિધ્યાતુર્વર્ષસમૃદ્ધિઃ ફલમિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
શ્રુતં ફલં ઋત્વિગ્ગતં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- તચ્ચેતિ ।
યથાસાઙ્ગક્રત્વધિકૃતાધિકારત્વાદ્ગોદોહનસ્ય ફલં ક્રત્વધિકારિગતં તદ્વદઙ્ગોપાસનસ્યાપિ ફલં તદ્ગતમેવેત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તસ્ય ફલં તદ્ગતં કર્તાત્વન્યઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ફલં ચેતિ ।
યદુક્તં યજમાનાગામિ ફલમિતિ તસ્યાપવાદં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઉદ્ગાનેન સાધયતીત્યર્થઃ ।
યાજમાનં ફલમિત્યુત્સર્ગસ્યાસતિ બાધકવચને સિદ્ધિરિતિ સમાધ્યર્થઃ ।
તસ્માત્ફલભોક્તૃત્વાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.13.44
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.13.45-46
આર્ત્વિજ્યમ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ તસ્મૈ હિ પરિક્રીયતે । બ્બ્સ્_3,4.45 ।
નૈતદસ્તિ સ્વામિકર્માણ્યુપાસનાનીતિ ।
ઋત્વિક્કર્માણ્યેતાનિ સ્યુરિત્યૌડુલોમિરાચાર્યો મન્યતે ।
કિં કારણં, તસ્મૈ હિ સાઙ્ગાય કર્મણે યજમાનેનર્ત્વિક્પરિક્રીયતે ।
તત્પ્રયોગાન્તઃપાતીનિ ચોદ્ગીથાદ્યુપાસનાન્યધિકૃતાધિકારકત્વાત્ ।
તસ્માદ્ગોદોહનાદિનિયમવદેવર્ત્વિગ્ભિર્નિર્વર્ત્યેતન્ ।
તથાચ ઽતં હ બકો દાલ્ભ્યો વિદાઞ્ચકાર સ હ નૈમિશીયાનામુદ્ગાતા બભૂવ (છા. 1.2.13) ઇત્યુદ્ગાતૃકતૃર્કતાં વિજ્ઞાનસ્ય દર્શયતિ ।
યત્તૂક્તં કર્ત્રાશ્રયં ફલં શ્રૂયત ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
પરાર્થત્વાદૃત્વિજો ઽન્યત્ર વચનાત્ફલસંબન્ધાનુપપત્તેઃ

શ્રુતેશ્ચ । બ્બ્સ્_3,4.46 ।
યાં વૈ કાઞ્ચન યજ્ઞ ઋત્વિજ આશિષમાશાસત ઇતિ યજમાનાયૈવ તામાશાસત ઇતિ હોવાચેતિ તસ્માદુ હૈવંવિદુદ્ગાતા બ્રૂયાત્કં તે કામમાગાયાનિ (છા. 1.7.8 - 9) ઇતિ ।
તચ્ચર્વિત્વક્કર્તૃકસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય યજમાનગામિ ફલં દર્શયતિ ।
તસ્માદઙ્ગોપાસનાનામૃત્વિક્કર્મત્વસિદ્ધિઃ

ઉપાસનમાર્ત્વિજ્યં ઋત્વિક્કર્તૃકમિત્યત શ્રૌતં લિઙ્ગમાહ- તથાચેતિ ।
તમુદ્ગીથાખ્યં પ્રણવં પ્રાણદૃષ્ટ્યા ધ્યાતવાન્ધ્યાત્વા ચ નૈમિશીયાનાં સત્રિણામુદ્ગાતાસીદિત્યર્થઃ ।
યજમાનેન સ્વગામિફલકસાઙ્ગપ્રયોગકરણાયર્ત્વિજાં ક્રીતત્વાત્કર્તૃત્વે ઽપિ ન તત્ફલભાક્ત્વમુત્સર્ગસ્ય બાધકાભાવાદિત્યુક્તત્વાત્ ।
ક્રયણદ્વારા કર્તૃત્વભોક્તૃત્વસામાનાધિકરણ્યં ચોપપદ્યતે ભૃત્યકર્તૃકે યુદ્ધે રાજા યુધ્યતે જયતિ ચેતિવદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.13.45-46
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.14.47
14 સહકાર્યન્તરવિધ્યધિકરણમ્ । સૂ. 47 - 49
સહકાર્યન્તરવિધિઃ પક્ષેણ તૃતીયં તદ્વતો વિધ્યાદિવત્ । બ્બ્સ્_3,4.47 ।
ઽતસ્માદ્બ્રહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેદ્બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્યાથ મુનિરમૌનં ચ મોનં ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણઃઽ (બૃ. 3.5.1) ઇતિ બૃહદારણ્યકે શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ મૌનં વિદીયતે ન વેતિ ।
ન વિદીયત ઇતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
બાલ્યેન તિષ્ઠાસેદિત્યત્રૈવ વિધેરવસિતત્વાત્ ।
નહ્યથ મુનિરિત્યત્ર વિદાયકા વિભક્તિરુપલભ્યતે તસ્માદયમનુવાદો યુક્તઃ ।
કુતઃ પ્રાપ્તિરિતિ ચેત્ ।
મુનિપણ્ડિતશબ્દયોર્જ્ઞાનાર્થત્વાત્પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્યેત્યેવં પ્રાપ્તં મૌનમ્ ।
અપિચામૌનં ચ મૌનં ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણ ઇત્યત્ર તાવન્ન બ્રાહ્મણત્વં વિધીયતે પ્રાગેવ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
તસ્માદથ બ્રાહ્મણ ઇતિ પ્રશંસાવદસ્તથૈવાથ મુનિરિત્યપિ ભવિતુમર્હતિ સમાનનિર્દેષત્વાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સહકાર્યન્તરવિધિરિતિ ।
વિદ્યાસહકારિણો મૌનસ્ય બાલ્યપાણ્ડિત્યવદ્વિધિરેવાશ્રયિતવ્યો ઽપૂર્વવત્ ।
નનુ પાણ્ડિત્યશબ્દેનૈવ મૌનસ્યાવગતત્વમુક્તમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
મુનિશબ્દસ્ય જ્ઞાનાતિશયાર્થત્વાત્ ।
મનનાન્મુનિરિતિ ચ વ્યુત્પત્તિરિતિ ચ વ્યુત્પત્તિસંભવાત્ ।
ઽમુનીનામપ્યહં વ્યાસઃઽ (ગી. 10.37) ઇતિ ચ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
નનુ મુનિશબ્દ ઉત્તમાશ્રમવચનો ઽપિ શ્રૂયતે ઽગાર્હસ્થ્યમાચાર્યકુલં મૌનં વાનપ્રસ્થમ્ઽ ઇત્યત્ર ।
ન ।
ઽવાલ્મીકિર્મુનિપુઙ્ગવઃઽ ઇત્યાદિષુ વ્યબિચારદર્શનાત્ ।
ઇતરાશ્રમસંનિધાનાત્તુ પારિશેષ્યાત્તત્રોત્તમાશ્રમોપાદાનં જ્ઞાનપ્રધાનત્વાદુત્માશ્રમસ્યષ તસ્માદ્બાલ્યપાણ્ડિત્યાપેક્ષયા તૃતીયમિદં મૌનં જ્ઞાનાતિશયરૂપં વિદીયતે ।
યત્તુ બાલ્ય એવ વિધેઃ પર્યવસાનમિતિ તથાપ્યપૂર્વત્વાન્મુનિત્વસ્ય વિધેયત્વામાશ્રીયતે મુનિઃ સ્યાદિતિ ।
નિર્વેદનીયત્વનિર્દેશાદપિ મૌનસ્ય બાલ્યપાણ્ડિત્યવદ્વિધેયત્વાશ્રયણમ્ ।
તદ્વતો વિદ્યાવતઃ સન્યાસિનઃ ।
કથઞ્ચ વિદ્યાવઃ સંન્યાસિન ઇત્યવગમ્યતે ।
તદધિકારાત્ ઽઆત્માનં વિદિત્વા પુત્રાદ્યેષણાભ્યો વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિઽ ઇતિ ।
નનુ સતિ વિદ્યાવત્ત્વે પ્રાપ્નોત્યેવ તત્રાતિશયઃ કિં મોનવિધિનેત્યત આહ - પક્ષેણેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ -
યસ્મિન્પક્ષે ભેદદર્શનપ્રાબલ્યાન્ન પ્રાપ્નોતિ તસ્મિન્નેષ વિધિરિતિ ।
વિધ્યાદિવત્ ।
યથા - ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકે વિધ્યાદૌ સહકારિત્વેનાગ્ન્યન્બાધાનાદિકમઙ્ગજાતં વિધીયતે ।
એવમવિપ્રધાને ઽપ્યસ્મિન્વિદ્યાવાક્યે મૌનવિધિરિત્યર્થઃ

સહકાર્યન્તરવિધિઃ ।
યસ્માત્પૂર્વે બ્રાહ્મણા આત્માનં વિદિત્વા સંન્યસ્ય ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ તસ્માદદ્યતનો ઽપિ બ્રાહ્મણ આપાતજ્ઞાનરૂપપણ્ડાવાન્પણ્ડિતસ્તસ્ય કૃત્યં પાણ્ડિત્યં શ્રવણં તન્નિર્વિદ્ય નિશ્ચયેન લબ્ધ્વા બાલ્યેન શ્રવણજજ્ઞાનસ્ય બલભાવેન મનનેનાસંભાવનાનિરાસેન બાલસ્ય ભાવેન વા શુદ્ધચિત્તત્વેન સ્થાતુમિચ્છેદેવં મનનશ્રવણે કૃત્વાદાનન્તરં મુનિર્નિદિધ્યાસનકૃત્સ્યાદેવમમૌનં ચ મૌનાદન્યદ્બાલ્યપાણ્ડિત્યદ્વયં મૌનં ચ નિદિધ્યાસનં લબ્ધ્વા અથ જ્ઞાનસામગ્રીપૌષ્કલ્યાનન્તરં બ્રહ્માહમિતિ સાક્ષાત્કારવાન્ બ્રાહ્મણો ભવતીત્યર્થઃ ।
મૌનશબ્દસ્ય સિદ્ધરૂપે પારિવ્રાજ્યે અનુષ્ઠેયે ચ ધ્યાને પ્રયોગાત્સંશયઃ ।
યથા તં હ બક ઇત્યાદિવાક્યશેષાદુદ્ગીથાદ્યુપાસનસ્યાર્ત્વિજ્યત્વનિર્ણયસ્તદ્વદથ બ્રાહ્મણ ઇતિ વિધિહીનવાક્યશેષાન્મૌનસ્યાપ્યવિધેયત્વનિશ્ચય ઇતિ પૂર્વપક્ષમાહ- ન વિધીયત ઇતિ ।
અત્ર ધ્યાનસ્યાનનુષ્ઠાનં સિદ્ધાન્તે ત્વનુષ્ઠાનમિતિ ફલમ્ ।
યદિ મૌનં પારિવ્રાજ્યં તદા વાક્યાન્તરપ્રાપ્તમનૂદ્યતે બાલ્યવિધિપ્રશંસાર્થમ્ ।
યદિ જ્ઞાનં તદા પાણ્ડિત્યશબ્દાત્પ્રાપ્તમિતિ પૂર્વપક્ષગ્રન્થાર્થઃ ।
મુનિશબ્દાદ્વિજ્ઞાનાતિશયઃ પ્રતીયતે તસ્ય જ્ઞાનમાત્રવાચિપાણ્ડિત્યશબ્દાન્ન પ્રાપ્તિઃ ।
નાપિ મુનિશબ્દઃ પરિવ્રાડ્વાચકઃ વાલ્મીક્યાદિષુ પ્રયુજ્યમાનત્વાત્ ।
તસ્માદપ્રાપ્તં મૌનમપૂર્વત્વાદ્વિધિં કલ્પ્યતીતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ।
આપસ્તમ્બપ્રયોગસ્ય ગતિમાહ- ઇતરાશ્રમેતિ ।
કિઞ્ચામૌનં ચ મૌનં ચ નિર્વિદ્યેતિ શ્રવણમનનવદનુષ્ઠેયત્વોક્તેર્મૌનસ્ય વિધેયતેત્યાહ- નિર્વેદનીયત્વેતિ ।
નચ ત્રયાણાં વિધાને વાક્યભેદો દોષઃ ।
ઉપરિધારણવદિષ્ટત્વાત્તદ્વાક્યભેદસ્યેતિ ભાવઃ ।
કસ્યેદં ધ્યાનં વિધીયત ઇત્યાહ- તદ્વત ઇતિ ।
આત્માનં વિદિત્વેતિ પરોક્ષજ્ઞાનવતઃ સંન્યાસિનઃ પ્રકૃતત્વાદિત્યર્થઃ ।
સૂક્ષ્માર્થસાક્ષાત્કારસાધનત્વેન ધ્યાનાદેઃ ષડ્જાદૌ લોકતઃ પ્રાપ્તિં શઙ્કિત્વા નિયમવિધિમાહ- નન્વિત્યાદિના ।
નનુ બ્રહ્મવિદ્યાપરે વાક્યે કથં જ્ઞાનાઙ્ગમિતિ ચેત્સફલક્રતુપરવાક્યે ઽઙ્ગવિધિવદિત્યાહ- વિધ્યાદિવદિતિ ।
પ્રધાનમારભ્યાઙ્ગપર્યન્તો વિધિઃ ।
તત્ર પ્રધાનઃ ક્રતુર્વિધ્યાદિરત એવાઙ્ગં વિધ્યન્ત ઇત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એતત્સૂત્રભાષ્યભાવાનભિજ્ઞાઃ સંન્યાસાશ્રમધર્મશ્રવણાદૌ વિધિર્નાસ્તીતિ વદન્તિ ।
વિધૌ હ્યપ્રાપ્તિમાત્રમપેક્ષિતં તચ્ચ ભેદદર્શનપ્રાબલ્યાદ્દર્શિતમિતિ સંપ્રદાયવિદઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.14.47
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.14.48
એવં બાલ્યાદિવિશિષ્ટે કૈવલ્યાશ્રમે શ્રુતિમતિ વિદ્યમાને કસ્માચ્છાન્દોગ્યે ગૃહિણોપસંહારઃ ઽઅભિસમાવૃત્ય કુટુમ્બેઽ (છા. 8.15.1) ઇત્યત્ર ।
તેન હ્યુપસંહરંસ્તદ્વિષયમાદરં દર્શતીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ -
કૃત્સ્નભાવાત્ તુ ગૃહિણોપસંહારઃ । બ્બ્સ્_3,4.48 ।
તુશબ્દો વિશેષણાર્થઃ ।
કૃત્સ્નભાવો ઽસ્ય વિશેષ્યતે ।
બહુલાયાસાનિ હિ બહૂન્યાશ્રમકર્માણિ યજ્ઞાદીનિ તં પ્રતિ કર્તવ્યતયોપદિષ્ટાન્યાશ્રમાન્તરકર્માણિ ચ યથાસંભવમહિંસેન્દ્રિયસંયમાદીનિ તસ્ય વિદ્યન્તે ।
તસ્માદ્ગૃહમેધિનોપસંહારો ન વિરુધ્યતે

સમાવર્તનાનન્તરં કુટુમ્બે સ્થિતો બ્રહ્મલોકં પ્રાપ્નોતિ નચ પુનરાવર્તત ઇત્યુપસંહારાત્સંન્યાસો નાસ્તીતિ શઙ્કાર્થઃ ।
આયાસવિશિષ્ટકર્મબાહુલ્યાદ્ગૃહિણોપસંહારઃ કૃતો ન સંન્યાસાભવાદિતિ સમાધ્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.14.48
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.14.49
મૌનવદ્ ઇતરેષામ્ અપ્ય્ ઉપદેશાત્ । બ્બ્સ્_3,4.49 ।
યથા મૌનં ગાર્હસ્થ્યં ચૈતાવાશ્રમૌ શ્રુતિમન્તાવેવમિતરાવપિ વાનપ્રસ્થગુરુકુલવાસૌ ।
દર્શિતા હિ પુરસ્તાચ્છ્રુતિઃ- ઽતપઃ એવ દ્વિતીયો બ્રહ્મચર્યાચાર્યકુલવાસી તૃતીયઃઽ (છા. 2.23.1) ઇત્યાદ્યા ।
તસ્માચ્ચતુર્ણામપ્યાશ્રમાણામુપદેશાવિશેષાત્તુલ્યવદ્વિકલ્પસમુચ્ચયાભ્યાં પ્રતિપત્તિઃ ।
ઇતરેષામિતિ દ્વયોરાશ્રમયોર્બહુવચનં વૃત્તિભેદાપેક્ષયાનુષ્ઠાતૃભેદાપેક્ષયા વેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

સંન્યાસગાર્હસ્થ્યદ્વયમત્ર સૂત્રકૃતોક્તમ્ ।
તતો ઽન્યદાશ્રમદ્વયં નાસ્તીતિ કસ્યચિદ્ભ્રમઃ સ્યાત્તં નિરસ્યતિ- મૌનવદિતિ ।
આશ્રમદ્વયવદિત્યર્થઃ ।
ઇતરયોરપીતિ વાચ્યે બહૂક્તિરવાન્તરભેદમપેક્ષ્ય ।
સ ચાસ્માભિઃ પ્રાગ્દર્શિતઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.14.49
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.15.50
15 અનાવિષ્કારાધિકરણમ્ । સૂ. 50
અનાવિષ્કુર્વન્ન્ અન્વયાત્ । બ્બ્સ્_3,4.50 ।
ઽતસ્માદ્બ્રહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વેદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્ઽ (બૃ. 3.5.1) ઇતિ બાલ્યમનુષ્ઠેયતયા શ્રૂયતે ।
તત્ર બાલસ્ય ભાવઃ કર્મ વા બાલ્યમિતિરદ્ધિતે સતિ બાલભાવસ્ય વયોવિશેષસ્યેચ્છાયા સંપાદયિતુમશક્યત્વાદ્યથોપપાદં મૂત્રપુરીષત્વાદિબાલચરિતન્તર્ગતા વા ભાવવિશુદ્ધિરપ્રરૂઢેન્દ્રિયત્વં દમ્ભદર્પાદિરહિતત્વં વા બાલ્યં સ્યાદિતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં કામચારવાદભક્ષણતા યથોપપાદમૂત્રપુરીષત્વં ચ પ્રસિદ્ધતરં લોકે બાલ્યમિતિ તદ્ગ્રહણં યુક્તમ્ ।
નનુ પતિતત્વાદિદોષપ્રાપ્તેર્ન યુક્તં કામચારતાદ્યાશ્રયણમ્ ।
ન ।
વિદ્યાવતઃ સંન્યાસિનો વચનસ્મર્થ્યાદ્દોષનિવૃત્તેઃ પશુહિંસાદિષ્વિવેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે ।
ન ।
વચનસ્ય ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
અવિરુદ્ધે હ્યન્યસ્મિન્બાલ્યશબ્દાભિલપ્યે લભ્યમાને ન વિધ્યન્તરવ્યાઘાતકલ્પના યુક્તા ।
પ્રધાનોપકારાય ચાઙ્ગં વિધીયતે ।
જ્ઞાનાભ્યાસશ્ચ પ્રધાનમિહ યતીનામનુષ્ઠેયમ્ ।
નચ સકલાયાં બાલચર્યાયામઙ્ગીક્રિયમાણાયાં જ્ઞાનાભ્યાસઃ સંભાવ્યતે ।
તસ્માદાન્તરો ભાવવિશેષો બાલ્યસ્યાપ્રરૂઢેન્દ્રિયત્વાદિરિહ બાલ્યમાશ્રીયતે ।
તદાહ - અનાવિષ્કુર્વન્નિતિ ।
જ્ઞાનાધ્યયનધાર્મિકત્વાદિભિરાત્માનમવિખ્યાપયન્દમ્ભદર્પાદિરહિતો ભવેત્ ।
યથા બાલો ઽપ્રરૂઢેન્દ્રિયતયા ન પરેષામાત્માનમાવિષ્કર્તુમીહતે તદ્વત્ ।
એવં હ્યસ્ય વાક્યસ્ય પ્રધાનોપકાર્યાર્થાનુગમ ઉપપદ્યતે ।
તથાચોક્તં સ્મૃતિકારૈઃ - ઽયં ન સન્તં ન ચાસન્તં નાશ્રુતં ન બહુશ્રુતમ્ ।
ન સુવૃત્તં ન દુર્વૃત્તં વેદ કશ્ચિત્સ બ્રાહ્મણઃ ॥
ગૂઢધર્માશ્રિતો વિદ્વાનજ્ઞાતચરિતં ચરેત્ ।
અન્ધવજ્જડવચ્ચાપિ મૂકવચ્ચ મહીં ચરેત્ઽ ॥
ઽઅવ્યક્તલિઙ્ગો ઽવ્યક્તાચારઃઽ ઇતિ ચૈવમાદિ

અનાવિષ્કુર્વન્નન્વયાત્ ।
તત્ર બાલ્યે વિષયે તદ્ધિતસ્ય ભાવાર્થત્વાસંભવાત્કર્માર્થત્વં ગૃહીત્વા તિષ્ઠન્મૂત્રત્વાદિકર્મણો ઽપ્રરૂઢેન્દ્રિયત્વાદિરૂપભાવશુદ્ધેશ્ચ બાલકર્મત્વાવિશેષાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે વિદ્યાઙ્ગત્વેન તિષ્ઠન્મૂત્રત્વાદેરપ્યનુષ્ઠાનં સિદ્ધાન્તે ભાવશુદ્ધેરેવેતિ ફલમ્ ।
પૂર્વત્ર મૌનશબ્દસ્ય જ્ઞાનાતિશયે ધ્યાને પ્રસિદ્ધત્વાત્ ધ્યાનં વિધેયમિત્યુક્તમ્, તદ્વદ્બાલ્યશબ્દસ્ય કામચારાદૌ પ્રસિદ્ધેસ્તદ્વિધિગ્રહણમિત્યાહ- કિં તાવિદિતિ ।
કામતશ્ચરણવદનભક્ષણાનિ યસ્ય સ કામચારવાદભક્ષણસ્તસ્ય ભાવસ્તત્તેત્યર્થઃ ।
યથોપપાદં યથાસંભવં મૂત્રાદિ યસ્ય તદ્ભાવસ્તત્ત્વં બાલ્યવિધિબલાત્પાતિત્યશાસ્ત્રમન્યવિષયમિતિ ભાવઃ ।
ઽયસ્ત્વવિજ્ઞાનવાન્ભવત્યમનસ્કઃ સદાશુચિઃ ।
ન સ તત્પદમાપ્નોતિ સંસારં ચાધિગચ્છતિઽઇત્યાદિ શૌચભિક્ષાદિનિયમવિધિશાસ્ત્રાવિરુદ્ધસ્ય ભાવશુદ્ધાખ્યબાલ્યસ્ય વિધિસંભવાન્ન યથેષ્ટચેષ્ટાવિધિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
પ્રધાનવિરોધિત્વાચ્ચ ન તદ્વિધિરિત્યાહ- પ્રધાનેતિ ।
ભાવશુદ્ધેર્વિદ્યોપકારકત્વેનાન્વયાદનાવિષ્કુર્વન્ભવેદિતિ બાલ્યવિધ્યર્થ ઇતિ સૂત્રયોજના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.15.50
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.16.51
16 ઐહિકાધિકરણમ્ । સૂ. 51
ઐહિકમ્ અપ્ય્ અપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે તદ્દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_3,4.51 ।
ઽસર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવત્ (બ્ર.સૂ. 3.4.23) ઇત્યત આરભ્યોચ્ચાવચં વિદ્યાસાધનમવધારિતં, તત્ફલં વિદ્યા સિદ્ધ્યન્તી કિમિહૈવ જન્મનિ સિદ્ધ્યત્યુત કદાચિદમુત્રાપીતિ ચ્નવ્ત્યતે ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
ઇહૈવેતિ ।
કિં કારણમ્ ।
શ્રવણાદિપૂર્વિકા હિ વિદ્યા ।
નચ કશ્ચિદમુત્ર મે વિદ્યા જાયતામિત્યભિસંધાય શ્રવણાદિષુ પ્રવર્તતે ।
સમાન એવ તુ જન્મનિ વિદ્યાજન્માભિસંધાયૈતેષુ પ્રવર્તમાનો દૃશ્યતે ।
યજ્ઞાદીન્યપિ શ્રવણાદિદ્વારેણૈવ વિદ્યાં જનયન્તિ પ્રામાણજન્યત્વાદ્વિદ્યાયાઃ ।
તસ્માદૈહિકમેવ વિદ્યાજન્મેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે વદામઃ - ઐહિકં વિદ્યાજન્મ ભવત્યસતિ પ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધ ઇતિ ।
એતદપક્તં ભવતિ - યદા પ્રક્રાન્તસ્ય વિદ્યાસાધનસ્ય કશ્ચિત્પ્રતિબન્ધો ન ક્રિયત ઉપસ્થિતવિપાકેન કર્માન્તરેણ તદેહૈવ વિદ્યોત્પદ્યતે, યદા તુ ખલુ તત્પ્રતિબન્ધઃ ક્રિયતે તદામુત્રેતિ ।
ઉપસ્થિતવિપાકત્વં ચ કર્મણો દેશકાલનિમિત્તોપનિનિપાતાદ્ભવતિ ।
યાનિ ચાકસ્ય કર્મણો વિપાચકાનિ દેશકાલનિમિત્તાનિ તાન્યેવાન્યસ્યાપીતિ ન નિયન્તું શક્યતે ।
યતો વિરુદ્ધફલાન્યપિ કર્માણિ ભવન્તિ ।
શાસ્ત્રમપ્યસ્ય કર્મણ ઇદં ફલં ભવતીત્યેતાવતિ પર્યવસિતં ન દેશકાલનિમિત્તવિશેષમપિ સંકાર્તયતિ ।
સાધનવીર્યવિશેષાત્ત્વતીન્દ્રિયા કસ્યચિચ્છક્તિરાવિર્ભવતિ તત્પ્રતિબદ્ધા પરસ્ય તિષ્ઠતિ ।
નચાવિશેષેણ વિદ્યાયામભિસંધિર્નોત્પદ્યત ઇહામુત્ર વા મે વિદ્યા જાયતામિત્યભિસંધેર્નિરઙ્ કુશત્વાત્ ।
શ્રવણાદિ દ્વારેણાપિ વિદ્યોત્પદ્યમાના પ્રતિબન્ધક્ષયાપેક્ષયૈવોત્પદ્યતે ।
તથાચશ્રુતિર્દુર્બોધત્વમાત્મનો દર્શયતિ - ઽશ્રવણાયાપિ બહુભિર્યો ન લભ્યઃ શૃણ્વન્તો ઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ ।
આશ્ચર્યો ઽસ્ય વક્તા કુશલો ઽસ્ય લબ્ધાશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃઽ (ક. 2.7) ઇતિ ।
ગર્ભસ્ય એવ ચ વામદેવઃ પ્રતિપેદે બ્રહ્મભાવમિતિ વદન્તી જન્માન્તરસંચિતાત્સાધનાજ્જન્માન્તરે વિદ્યોત્પત્તિં દર્શયતિ ।
નહિ ગર્ભસ્યૈવૈહિકં કિઞ્ચિત્સાધનં સંભાવ્યતે ।
સમૃતાવપિ - ઽઅપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિઽ (ગી. 6.36) ઇત્યર્જુનેન પૃષ્ટો ભગવાન્વાસુદેવઃ ઽનહિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિદ્દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિઽ (ગી. 6.40) ઇત્યુક્ત્વા પુનસ્તસ્ય પુણ્યલોકપ્રાપ્તિં સાધુકુલે સંબૂતિં ચાભિધાયાનન્તરમ્ ઽતત્ર તં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકમ્ઽ (ગી.
6.43) ઇત્યાદિના ઽઅનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ઽ (ગી. 6.45) ઇત્યેતેનૈતદેવ દર્શયતિ ।
તસ્માદૈહિકમામુષ્મિકં વા વિદ્યાજન્મ પ્રતિબન્ધક્ષયાપેક્ષયેતિ સ્થિતમ્

ઐહિકમપિ સંન્યાસાદિબાલ્યાન્તં સાધનજાતમુક્ત્વા તત્સાધ્યવિદ્યાજન્મ વિચાર્યત ઇતિ સંગતિં વદન્ સાધનસ્ય દ્વિધા ફલસંભવાત્સંશયમાહ- સર્વેત્યાદિના ।
કારીરીષ્ટિવદૈહિકફલત્વનિયમઃ શ્રવણાદીનામિતિ પૂર્વપક્ષમાહ- તિન્તાવદિતિ ।
નન્વામુષ્મિકફલકયજ્ઞાદિસાધ્યવિદ્યાયાઃ કથમૈહિકત્વનિયમ ઇત્યત આહ- યજ્ઞાદીન્યપીતિ ।
શુદ્ધિદ્વારા યજ્ઞાદિભિઃ શ્રવણાદિષુ સાક્ષાદ્વિદ્યાહેતુષુ ઘટિતેષુ વિદ્યાવિલમ્બો ન યુક્તઃ ।
દૃશ્યતે ચ વિલમ્બઃ અતઃ શ્રવણાદેર્વિદ્યાહેતુત્વમસિદ્ધમિતિ પૂર્વપક્ષે ફલમ્ ।
પ્રતિબન્ધકવશાદ્વિલમ્બે ઽપિ હેતુત્વસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તે ફલં મત્વા ચિત્રાદિવદનિયતફલં શ્રવણાદિકમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
નનુ પ્રારબ્ધકર્મવિશેષેણ શ્રવણાદિફલપ્રતિબન્ધઃ કિમિતિ ક્રિયતે શ્રવણાદિનૈવ કર્મવિપાકપ્રતિબન્ધઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ઉપસ્થિતવિપાકત્વં ચેતિ ।
દેશાદિમહિમ્ના કર્માણિ વિપચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તેન શ્રવણાદિકમેવ કિમિતિ ન વિપચ્યન્તે, તત્રાહ- યાનિ ચેતિ ।
વિપાચકત્વં પલૌન્મુખ્યહેતુત્વમ્ ।
નનુ તર્હિ શ્રવણાદિવિપાચકદેશાદિકં કીદૃશમિત્યત આહ- શાસ્ત્રમપીતિ ।
ફલબલાદ્દેશાદિજ્ઞાનમિતિ ભાવઃ ।
તથાપિ કર્મણૈવ શ્રવણાદિપ્રતિબન્ધો ન વૈપરીત્યમિત્યત્ર કો હેતુસ્તમાહ- સાધનેતિ ।
પ્રતિબન્ધકત્વશક્તિરપિ ફલબલાજ્જ્ઞાતવ્યેતિ ભાવઃ ।
પ્રતિબન્ધકસદ્ભાવે શ્રૌતં સ્માર્તં ચ લિઙ્ગમાહ- તથાચેત્યાદિના ।
શૃણ્વન્તો ઽપિ ન વિદ્યુરિત્યુક્તેઃ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
આત્મનો યથાવદ્વક્તાપ્યાશ્ચર્યઃ અદ્ભુતવત્ કશ્ચિદેવ ભવતિ ।
તિષ્ઠતુ લબ્ધા સાક્ષાત્કારવાન્, પરોક્ષતો જ્ઞાતાપ્યાશ્ચર્યઃ ।
કુશલેનાચાર્યેણાનુશિષ્ટો ઽપીત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.16.51
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,4.17.52
17 મુક્તિફલાધિકરણમ્ । સૂ. 52
એવં મુક્તિફલાનિયમસ્ તદવસ્થાવધૃતેસ્ તદવસ્થાવધૃતેઃ । બ્બ્સ્_3,4.52 ।
યથા મુમુક્ષોર્વિદ્યાસાધનાવલમ્બિનઃ સાધનવીર્યવિશેષાદ્વિદ્યલક્ષણે ફલ ઐહિકામુષ્મિકફલત્વકૃતો વિશેષપ્રતિનિયમો દૃષ્ટઃ ।
એવં મુક્તિલક્ષણે ઽપ્યુત્કર્ષીપકર્ષકૃતઃ કશ્ચિદ્વિશેષપ્રતિનિયમઃ ।
સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - એવં મુક્તિફલાનિયમ ઇતિ ।
ન ખલુ મુક્તિફલે કશ્ચિદેવંભૂતો વિશેષપ્રતિનિયમ આશઙ્કિતવ્યઃ ।
કુતઃ - તદવસ્થાવધૃતેઃ ।
મુક્ત્યવસ્થા હિ સર્વવેદાન્તેષ્વેકરૂપૈવાવધાર્યતે ।
બ્રહ્મૈવ હિ મુક્ત્યવસ્થા નચ બ્રહ્મણો ઽનેકાકારયોગો ઽસ્તિ ।
એકલિઙ્ગત્વાવધારણાત્ ઽઅસ્તૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.8) ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ (બૃ. 3.9.23) ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ (છા. 7.24.1) ઽબ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાત્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6) ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ (બૃ. 4.4.25) ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અપિચ વિદ્યાસાધનં સ્વવીર્યવિશેષાસ્વફલ એવ વિદ્યાયાં કઞ્ચિદતિશયમાસઞ્જયેન્ન વિદ્યાફલે મુક્તૌ ।
તદ્ધ્યસાધ્યં નિત્યસિદ્ધસ્વભાવમેવ વિદ્યાયાધિગમ્યત ઇત્યસકૃદવાદિષ્મ ।
નચ તસ્યામપ્યુત્કર્ષનિકર્ષાત્મકો ઽતિશય ઉપપદ્યતે નિકૃષ્ટાયા વિદ્યાત્વાભાવાદુત્કૃષ્ટૈવ હિ વિદ્યા ભવતિ ।
તસ્માત્તસ્યાં ચિરાચિરોત્પત્તિરૂપો ઽતિશયો ભવન્ભવેત્ ।
નતુ મુક્તૌ કશ્ચિદતિશયસંભવો ઽસ્તિ ।
વિદ્યાભેદાભાવાદપિ તત્ફલભેદનિયમાભાવઃ કર્મફલવત્ ।
નહિ મુક્તિસાધનભૂતાયા વિદ્યાયાઃ કર્મણામિવ ભેદો ઽસ્તીતિ ।
સગુણાસુ તુ વિદ્યાસુ - ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યાદ્યાસુ ગુણાવાપોદ્વાપવશાદ્ભેદોપપત્તૌ સત્યામુપપદ્યતે યથાસ્વં ફલભેદનિયમઃ કર્મફલવત્ ।
તથાચ લિઙ્ગદર્શનમ્ - ઽતં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિઽ ઇતિ ।
નૈવં નિર્ગુણાયાં વિદ્યાયાં ગુણાભાવાત્ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ - ઽનહિ ગતિરધિકાસ્તિ કસ્યચિત્સતિ હિ ગુણે પ્રવદન્ત્યતુલ્યતામ્ઽ ઇતિ ।
તદવસ્થાવધૃતેસ્તદવસ્થાધૃતેરિતિ પદાભ્યસો ઽધ્યાયપરિસમાપ્તિં દ્યોતયતિ

અસતિ પ્રારબ્ધકર્મપ્રતિબન્ધે શ્રવણાદિનેહૈવ વિદ્યોદયઃ યજ્ઞાદિભિઃ સંચિતપાપપ્રતિબન્ધસ્ય નિરસ્તત્વાત્ ।
સતિ તુ ભોગેન તન્નિરાસાદમુત્રેતિ વિદ્યાયા ઐહિકામુષ્મિકત્વવિશેષનિયમ ઉક્તસ્તદ્વત્ફલે ઽપિ મોક્ષે કશ્ચિદુત્કર્ષાદિવિશેષઃ સ્યાદિત્યત આહ- એવં મુક્તિફલાનિયમસ્તદવસ્થાવધૃતેસ્તદવસ્થાવધૃતેઃ ।
મુક્તિરત્ર વિષયઃ ।
તસ્યાં વિદ્યાવદ્વિશેષનિયમો ઽસ્તિ ન વેતિ ફલસ્યોભયથાસંભવાત્સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ- યથેતિ ।
મુક્તિઃ સવિશેષા, ફલત્વાદ્વિદ્યાવદતઃ કર્મસાધ્યા મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તુ નિર્વિશેષત્વાવધારણશ્રુતિબાધિતમનુમાનમતો જ્ઞાનૈકવ્યઙ્ગ્યા મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
કિઞ્ચ શ્રવણાદિતારતમ્યાદ્વિદ્યાયાં કઞ્ચિદતિશયમઙ્ગીકૃત્ય વિદ્યાલભ્યમુક્તૌ નાતિશય ઇત્યાહ- અપિચ વિદ્યાસાધનમિતિ ।
નનુ બ્રહ્મણો નિત્યસિદ્ધત્વાદવિદ્યાનિવૃત્તેશ્ચાન્યત્વે દ્વૈતાપત્તેઃ, અનન્યત્વે ચાસાધ્યત્વાદિકં વિદ્યાફલમિત્યત આહ- તદ્ધીતિ ।
વિદ્યયાભિવ્યક્તત્વેન બ્રહ્માનન્દ એવ મુખ્યફલમભિવ્યક્તિરવિદ્યાનિવૃત્તિરાનન્દસ્વરૂપસ્ફૂર્તિપ્રતિબન્ધકાભાવતયા વિદ્યયા સાધ્યતે સા ચાનિર્વાચ્યેતિ ન દ્વૈતાપત્તિઃ ।
અન્યે તુ સા બ્રહ્માનન્યેત્યાહુઃ ।
નચ સાધ્યત્વાનુપપત્તેસ્તત્ર વિદ્યાવૈયર્થ્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
યદભાવે યદભાવસ્તત્તત્સાધ્યમિતિ જ્ઞાનાત્સર્વો લોકઃ પ્રવર્તતે ।
યથાચ વિદ્યાયા અભાવે બ્રહ્મસ્વરૂપમુક્તેરભાવો ઽનર્થરૂપા અવિદ્યૈવાસ્તિ ।
અસ્યા અવિદ્યાયા એવ મુક્તિર્નાસ્તીતિવ્યવહારવિષયત્વેન મુક્ત્યભાવત્વાત્ ।
તથાચ વિદ્યાં વિના મુક્તિર્નાસ્તીતિ નિશ્ચયાદ્વિદ્યામુપાદત્તે ।
વિદ્યોદયે ચ સ્વતઃસિદ્ધનિત્યનિવૃત્તાનર્થસ્વપ્રકાશબ્રહ્માનન્દાત્મનવતિષ્ઠત ઇત્યનવદ્યમ્ ।
સંપ્રતિ વિદ્યાયામતિશયાઙ્ગીકાર ત્યજતિ- નચેતિ ।
એકરૂપે વિષયે પ્રમાયાં તારતમ્યાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
કથં તર્હિ પૂર્વાધિકરણે વિદ્યાયા વિશેષ ઉક્તઃ, તત્રાહ- તસ્માદિતિ ।
સત્યામપિ સામગ્ર્યાં જ્ઞાને વિલમ્બ ઉક્તો ન તારતમ્યમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ સત્યપિ જ્ઞાને મુક્તૌ વિલમ્બઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નત્વિતિ ।
વાય્વાદિપ્રતિબન્ધાદ્દિપોત્પત્તિવિલમ્બે ઽપ્યુત્પન્ને તમોનિવૃત્તિવિલમ્બાદર્શનાત્સતિ જ્ઞાને નાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ વિલમ્બ ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ કર્મણામુપાસનાનાં ચ ગુણભેદેન તારતમ્યાત્ફલતારતમ્યં યુક્તમ્ ।
નિર્ગુણવિદ્યાયાસ્ત્વેકરૂપત્વાત્તત્ફલૈકરૂપ્યમિત્યાહ- વિદ્યાભેદેત્યાદિના ।
સ્મૃતૌ કસ્યચિન્નિર્ગુણવિદ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્વિદ્યાસમકાલૈવ મુક્તિરિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,4.17.52
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્કૃતૌ શારીરકવ્યાખ્યાયા ભાષ્યરત્નપ્રભાટીકાયાં તૃતીયસ્યાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ