Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 39

39.2

saṃprati pūrvapakṣayati sūtrakāraḥ- asti tviti /
ekavākyatvena prāmāṇyasaṃbhave kimiti śrutyoraprāmāṇyamiti śaṅkate- nanvekavākyateti /
ekavākyatvāsaṃbhavādaprāmāṇyaṃ yuktamityāha- satyamityādinā /
ekasya yugapatkāryadvayāsaṃbandhe 'pi krameṇa saṃbandhasaṃbhavādekavākyateti mukhyasiddhāntī śaṅkate- nanu sakṛditi /
aprāmāṇyavādī dūṣayati- naivamiti /
kramo na yujyate dvayoḥ śrutaprāthamyabhaṅgāpatterityarthaḥ /
ekasmāddvidalabījāddaladvayavadastūbhayaṃ prathamajamityata āha- naceti /
vāyoragniriti kramaśrutibhaṅgāditi śeṣaḥ /
chāndogyaśrutestittiriśrutiviruddhārthatvamuktvā tittiriśrutestadviruddhārthatvamāha- eteneti /
etatpadārthamāha- tasmāditi /
chāndogye 'pi śrutaṃ tejasaḥ prāthamyamatra duryojyamityarthaḥ /
kiñca satpadārtha ātmā chāndogye tejasa upādānaṃ śrūyate, atra tu vāyuriti naikavākyatetyāha- vāyoriti

39.3

END BsCom_2,3.1.2
START BsCom_2,3.1.3
asminvipratiṣedhe kaścidāha-
gauṇyasaṃbhavāt | BBs_2,3.3 |
nāsti viyata utpattiraśrutereva /
yā tvitarā viyadutpattivādinī śrutirudāhṛtā sā gauṇī bhavitumarhati /
kasmāt /
asaṃbhavāt /
nahyākāśasyotpattiḥ saṃbhāvayituṃ śakyā śrīmatkaṇabhugabhiprāyānusāriṣu jīvatsu /
te hi kāraṇasāmāgryasaṃbhavādakāśasyotpattiṃ vārayanti /
samavāyyasamavāyinimittakāraṇebhyo hi kila sarvamutpadyamānaṃ samutpadyate /
dravyasya caikajātīyakamanekaṃ ca dravyaṃ samavāyikāraṇaṃ bhavati /
nacākāśasyaikajātīyakamanekaṃ ca dravyamārambhakamasti, yasminsamavāyikāraṇe satyasamavāyikāraṇe ca tatsaṃyoga ākāśa utpadyeta /
tadabhāvāttu tadanugrahapravṛttaṃ nimittakāraṇaṃ dūrāpetamevākāśasya bhavati /
utpattimatāṃ ca tejaḥprabhṛtīnāṃ pūrvottarakāyorviśeṣaḥ saṃbhāvyate prāgutpatteḥ prakāśādikāryaṃ na babhūva paścācca bhavatīti /
ākāśasya punarna pūrvottarakālayorviśeṣaḥ saṃbhāvayituṃ śakyate /
kiṃ hi prāgutpatteranavakāśamasuṣiramacchidraṃ babhūveti śakyate 'dhyavasātum /
pṛthivyādivaidharmyācca vibhutvādilakṣaṇādākāśasyājatvasiddhiḥ /
tasmādyathā loka ākāśaṃ kurvākāśo jāta ityevañjātīyako gauṇaḥ prayogo bhavati, yathāca ghaṭākāśaḥ karakākāśo gṛhākāśa ityekasyāpyākāśasyaivañjātīyako bhedavyapadeśo gauṇo bhavati, vede 'pi 'āraṇyānākāśeṣvālabheran' iti, evamutpattiśrutirapi gauṇī draṣṭavyā

39.3

evaṃ śrutyorvirodhādaprāmāṇyamiti pūrvapakṣe prāpte sa eva viyadanutpattivādi svamatena prāmāṇyaṃ brūta ityāha- asminniti /
evamādhyāyasamāpteradhikaraṇeṣu prathamaṃ virodhācchrutyaprāmāṇyamiti pūrvapakṣaphalaṃ tata ekadeśisiddhāntaḥ, paścānmukhyasiddhānte śrutīnāmavirodhenaika vākyatayā brahmaṇi samanvayasiddhiriti phalaṃ kramaścetyavagantavyam /
tatra śrutyorvirodhe satyadhyayanavidhyupāttayoraprāmāṇyayogādviyadutpattyasaṃbhavarūpatakrānugṛhītacchāndogyaśrutirmukhyārthā itarā gauṇītyavirodha ityekadeśimataṃ vivṛṇoti- nāstītyādinā /
ākāśo notpadyate sāmagrīśūnyatvāt, ātmavat /
na cāvidyābrahmaṇoḥ sattvāddhetvasiddhiḥ, vijātīyatvenānayorārambhakatvāyogādasaṃyuktatvācca /
saṃyoga eva hi dravyasyāsamavāyikāraṇamataḥ samavāyyasamavāyinorabhāvānna hetvasiddhirityarthaḥ /
prāgabhāvaśūnyatvāccātmavadākāśo notpadyata ityāha- utpattimatāṃ ceti /
prakāśaścākṣuṣānubhavaḥ /
ādipadāttamodhvaṃsapākayorgrahaṇam /
mūrtadravyāśrayatvaṃ hyakāśasya kāryaṃ, tacca pralaye 'pyasti paramāṇvāśrayatvāt /
ato na prāgabhāva ityarthaḥ /
prāgabhāvasattvaṃ sphuṭayati- kiṃ hīti /
sthūlāśrayo 'vakāśaḥ sūkṣmāśrayacchidramaṇvāśrayaḥ suṣiramiti bhedaḥ /
kiñcātmavadākāśo na jāyate, vibhutvāt, asparśadravyatvāccetyāha- pṛthivyādīti /
tasmāduktatarkabalādgauṇī draṣṭavyetyanvayaḥ /
bhedoktergauṇatve vaidikodāharaṇamāha- vede 'pyāraṇyāniti /
ākāśeṣviti bhedavyapadeśo gauṇa iti saṃbandhaḥ

39.4

END BsCom_2,3.1.3
START BsCom_2,3.1.4
śabdācca | BBs_2,3.4 |
śabdaḥ khalvākāśasyājatvaṃ khyāpayati /
yata āha- 'vāyuścāntarikṣaṃ caitadamṛtam' (bṛ. 2.3.3) iti /
nahyamṛtasyotpattirupapadyate /
ākāśavatsarvagataśca nityaḥ iti cākāśena brahma sarvagatatvanityatvābhyāṃ dharmābhyāmupamimāna ākāśasyāpi tau dharmau sūcayati /
naca tādṛśasyotpattirupapadyate /
'sa yathānanto 'yamākāśa evamananta ātmā veditavyaḥ' iti codāharaṇam /
'ākāśaśarīraṃ brahma' (tai. 1.6.2), 'ākāśa ātmā' (tai. 1.7.1) iti ca /
nahyākāśasyotpattimattve brahmaṇastena viśeṣeṇa saṃbhavati nīlenevotpalasya /
tasmānnityamevākāśena sādhāraṇaṃ brahmeti gamyate

39.4

na kevalaṃ tarkādākāśasyānutpattiḥ, kintu śrutito 'pītyāha-sūtrakāraḥ- śabdācceti /
nityabhāvasyānāditvāditi /
bhāvaḥ /
ātmeti ca śabda ihodāharaṇamityanvayaḥ /
ākāśaḥ śarīramasyeti bahuvrīhiṇātyantasāmyabhānādbrahmavadākāśasyānāditvamityarthaḥ

39.5

END BsCom_2,3.1.4
START BsCom_2,3.1.5
syāc caikasya brahmaśabdavat | BBs_2,3.5 |
idaṃ padottaraṃ sūtram /
syādetat /
kathaṃ punarekasya saṃbhūtaśabdasya 'tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (tai. 2.1) ityasminnadhikāre pareṣu tejaḥprabhṛtiṣvanuvartamānasya mukhyatvaṃ saṃbhavatyākāśe ca gauṇatvamiti /
ata uttaramucyate- syāccaikasyāpi saṃbhūtaśabdasya viṣayaviśeṣavaśādgauṇo mukhyasya prayogo brahmaśabdavat /
yathaikasyāpi brahmaśabdasya 'tapasā brahma vijijñāsasva, tapo brahma' (tai. 3.2) ityasminnadhikāre 'nnādiṣu gauṇaḥ prayoga ānande ca mukhyaḥ /
yathā ca tapasi brahmavijñānasādhane brahmaśabdo bhaktyā prayujyate 'ñjasā tu vijñeye brahmaṇi tadvat /
kathaṃ punaranutpattau nabhasaḥ 'ekamevādvitīyam' (chā. 6.2.1) itīyaṃ pratijñā samarthyate /
nanu nabhasā dvitīyena sadvitīyaṃ brahma prāpnoti /
kathaṃ ca brahmaṇi vidite sarvaṃ viditaṃ syāditi /
taducyate- ekameveti tāvatsvakāryāpekṣayopapadyate /
yathā loke kaścitkumbhakārakule pūrvedyurmṛddaṇḍacakrādīni copalabhyāparedyuśca nānāvidhānyamatrāṇi prasāritānyupalabhya brūyānmṛdevaikākinī pūrvedyurāsīditi sa ca tayāvadhāraṇayā mṛtkāryajātameva pūrvedyurnāsīdityabhipreyānna daṇḍacakrādi, tadvadadvitīyaśrutiradhiṣṭhātrāntaraṃ vārayati /
yathā mṛdo 'matraprakṛteḥ kumbhakāro 'dhiṣṭhātā dṛśyate naivaṃ brahmaṇo jagatprakṛteranyo 'dhikṛtāstīti /
naca nabhasāpi dvitīyena sadvitīyaṃ brahma prasajyate /
lakṣaṇānyatvanimittaṃ hi nānātvam /
naca prāgutpatterbrahmanabhasorlakṣaṇānyatvamasti kṣīrodakayoriva saṃsṛṣṭyorvyāpitvāmūrtatvadidharmasāmānyāt /
sargakāle tu brahma jagadutpādayituṃ yatate stimitamitaravattiṣṭati /
tenānyatvamavasīyate /
tathāca 'ākāśaśarīraṃ brahma' (tai. 1.6.2) ityādiśrutibhyo 'pi brahmākāśayorabhedopacārasiddhiḥ /
ata eva ca brahmavijñānena sarvavijñānasiddhiḥ /
apica sarvaṃ kāryamutpadyamānamākāśenāvyatiriktadeśakālamevotpadyate, brahmaṇā cāvyatiriktadeśakālamevākāśaṃ bhavatīti, ato brahmaṇā tatkāryeṇa ca vijñātena sahavijñātamevākāśaṃ bhavati /
yathā kṣīrapūrṇe ghaṭe katicidabbindavaḥ prakṣiptāḥ santaḥ kṣīragrahaṇenaiva gṛhītā bhavanti, nahi kṣīraprahaṇādabbindavugrahaṇaṃ pariśiṣyate, evaṃ brahmaṇā tatkāryaiścāvyatiriktadeśakālatvādgṛhītameva brahmagrahaṇena nabho bhavati /
tasmādbhāktaṃ nabhasaḥ saṃbhavaśravaṇamiti

39.5

FN: abhedopacāro bhaktiḥ /
kulaṃ gṛham /
amatrāṇi ghaṭādīni /
padottaramiti /
śaṅkottaramiti yāvat /
tānyeva śaṅkāpadāni paṭhati- syādetaditi /
adhikāre prakaraṇe /
yathaikasminbrahmaprakaraṇe 'annaṃ brahma''ānando brahma'iti vākyayorbrahmaśabdasyānne gauṇatvamānande mukhyatā tathaikavākyasthasyaikasyāpi saṃbhūtaśabdasya guṇamukhyārthabhedo yogyatābalādityāha- syācceti /
udāharaṇāntaramāha- yathā ceti /
abhedopacāro bhaktiḥ /
mukhyasiddhāntyākṣipati- kathaṃ punariti /
sa evākṣepadvayaṃ spaṣṭayati- nanviti /
advitīyatvaśrutibādhaḥ sarvavijñānapratijñābādhaścetyarthaḥ /
prathamākṣepaṃ dṛṣṭāntena pariharati- ekameveti /
kāryarūpadvitīyaśūnyatvaṃ prāgavasthāyāmavadhāraṇaśrutyārtha ityarthaḥ /
kule gṛhe /
amatrāṇi ghaṭādīni pātrāṇi /
ekamevetyavadhāraṇavyāvartyaṃ kāryamiti vyākhyāyādvitīyapadavyāvartyamāha- advitīyaśrutiriti /
ākāśasya dvitīyatvamaṅgīkṛtyādvitīyādipadasaṃkocaḥ kṛtaḥ, tadapi nāstītyāha- naca nabhasāpīti /
dharmasāmye brahmanabhasoḥ kathaṃ bhedaḥ, tatrāha- sargakāle tviti /
dharmasāmyādadvitīyatvopacāra ityarthe śrutimāha- tathā cākaśeti /
dvitīyamākṣepaṃ pariharati- ata eveti /
abhedopacārādevetyarthaḥ /
nabhaso brahmatatkāryābhyāsabhinnadeśakālatvācca tajjñāne tajjñānamityāha- apiceti

39.6

END BsCom_2,3.1.5
START BsCom_2,3.1.6
evaṃ prāpta idamāha -
pratijñāhānir avyatirekāc chabdebhyaḥ | BBs_2,3.6 |
'yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam' (chā. 6.1.1) iti, 'ātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam' (bṛ. 4.5.6) iti, 'kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati' (muṇḍa. 1.1.3) iti, 'na kācana maddhahirdhā vidyāsti' iti caivaṃrūpā prativedāntaṃ pratijñā vijñāyate /
tasyāḥ pratijñāyā evamahāniranuparodhaḥ syāt, yadyavyatirekaḥ kṛtsnasya vastujātasya vijñeyādbrahmaṇaḥ syāt /
vyatireke hi satyekavijñānena sarvaṃ vijñāyata itīyaṃ pratijñā hrīyeta /
sa cāvyatireka evamupapadyate yadi kṛtsnaṃ vastujātamekasmādbrahmaṇa utpadyeta /
śabdebhyaśca prakṛtivikārāvyatirekanyāyenaiva pratijñāsiddhiravagamyate /
tathāhi- 'yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati' iti pratijñāya mṛdādidṛṣṭāntaiḥ kāryakāraṇābhedapratipādanaparaiḥ pratijñaiṣā samarthyate /
tatsādhanāyaiva cottare śabdāḥ 'sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam' (chā. 6.2.1), 'tadaikṣata', 'tattejo 'sṛjata' (chā. 6.2.3) ityevaṃ kāryajātaṃ brahmaṇaḥ pradarśyāvyatirekaṃ pradarśayanti- 'aitadātmyamidaṃ sarvam' (chā. 6.8.7)
ityārabhyāprapāṭhakaparisamāpteḥ /
tadyadyākāśaṃ na brahmakāryaṃ syānna brahmaṇi vijñāta ākāśaṃ vijñāyeta, tataśca pratijñāhāniḥ syāt /
naca pratijñāhānyā vedasyāprāmāṇyaṃ yuktaṃ kartum /
tathāhi- prativedāntaṃ te te śabdāstena tena dṛṣṭāntena tāmeva pratijñāṃ khyapayanti 'idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' (bṛ. 2.4.6),' brahmaivedamamṛtaṃ purastāt' (muṇḍa. 2.2.11) ityevamādayaḥ /
tasmājjvalanādivadeva gaganamapyutpadyate /
yaduktamaśruterna viyadutpadyata iti, tadayuktaṃ, viyadutpattiviṣayaśrutyantarasya darśitatvāt 'tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (tai. 2.1) iti /
satyaṃ darśitam /
viruddhaṃ tu 'tattejo 'sṛjata' ityanena śrutyantareṇa /
na /
ekavākyatvātsarvaśrutīnām /
bhavatyekavākyatvamaviruddhānām /
iha tu virodha uktaḥ, sakṛcchrutasya sraṣṭuḥ sraṣṭavyadvayasaṃbandhāsaṃbhavāddvayośca prathamajatvāsaṃbhavādvikalpāsaṃbhavācceti /
naiṣa doṣaḥ /
tejaḥsargasya taittirīyake tṛtīyatvaśravaṇāt 'tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ /
ākāśādvāyuḥ /
vāyoragniḥ' (tai. 2.1) iti /
aśakyā hīyaṃ śrutiranyathā pariṇetum /
śakyā tu pariṇetuṃ chāndogyaśrutistadākāśaṃ vāyuṃ ca sṛṣṭvā 'tattejo 'sṛjata' iti /
nahīyaṃ śrutistejojanipradhānā satī śrutyantaraprasiddhāmākāśasyotpattiṃ vārayituṃ śaknoti /
ekasya vākyasya vyāpāradvayāsaṃbhavāt /
sraṣṭvā tveko 'pi krameṇānekaṃ sraṣṭavyaṃ sṛjet /
ityekavākyatvakalpanāyāṃ saṃbhavatyāṃ na viruddhārthatvena śrutirhātavyā /
nacāsmābhiḥ sakṛcchrutasya sraṣṭuḥ sraṣṭavyadvayasaṃbandho 'bhipreyate śrutyantaravaśena sraṣṭavyāntaropasaṃgrahāt /
yathāca 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalān' (chā. 3.14.1) ityatra sākṣādeva sarvasya vastujātasya brahmajatvaṃ śrūyamāṇaṃ na pradeśāntaravihitaṃ tejaḥpramukhamutpattikramaṃ vārayati, evaṃ tejaso 'pi brahmajatvaṃ śrūyamāṇaṃ na śrutyantaravihitaṃ nabhaḥpramukhamutpattikramaṃ vārayitumarhati /
nanu śamavidhānārthametadvākyam, 'tajjalāniti śānta upāsīta' iti śruteḥ, naitatsṛṣṭivākyaṃ, tasmādetanna pradeśāntarasiddhaṃ kramamuparoddhumarhatīti /
'tattejo 'sṛjata' ityetatsṛṣṭivākyam /
tasmādatra yathāśruti kramo grahītavya iti /
netyucyate /
nahi tejaḥprāthamyānurodhena śrutyantaraprasiddho viyatpadārthaḥ parityaktavyo bhavati, padārthadharmatvātkramasya /
apica 'tattejo 'sṛjata' iti nātra kramasya vācakaḥ kaścicchabdo 'sti /
arthāttu kramo 'vagamyate /
sa ca 'vāyoragniḥ' ityanena śrutyantaraprasiddhena krameṇa nivāryate /
vikalpasamuccayau tu viyattejasoḥ prathamajatvaviṣayāvasaṃbhavānabhyupagamābhyāṃ nivāritau /
tasmānnāsti śrutyorvipratiṣedhaḥ /
apica chāndogye 'yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati' ityetāṃ pratijñāṃ vākyopakrame śrutāṃ samarthayitumasamāmnātamapi viyadutpattāvupasaṃkhyātavyaṃ, kimaṅga punastaittirīyake samāmnātaṃ nabho na saṃgṛhyate /
yaccoktamākāśasya sarveṇānanyadeśakālatvādbrahmaṇā tatkāryaiśca saha viditameva tadbhavatyato na pratijñā hīyate, naca 'ekamevādvitīyam' iti śrutikopo bhavati, kṣīrodakavadbrahmanabhasoravyatirekopapatteriti /
atrocyate /
na kṣīrodakanyāyenedamekavijñānena sarvavijñānaṃ netavyam /
mṛdādidṛṣṭāntapraṇayanāddhi prakṛtivikāranyāyenaivedaṃ sarvavijñānaṃ netavyamiti gamyate /
kṣīrodakanyāyena ca sarvavijñānaṃ kalpyamānaṃ na samyagvijñānaṃ syāt /
nahi kṣīrajñānagṛhītasyodakasya samyagvijñānagṛhītamasti /
naca vedasya puruṣāṇāmiva māyālīkavañcanādibhirarthāvadhāraṇamupapadyate /
sāvadhāraṇā ceyam /
'ekamevādvitīyam' iti śrutiḥ kṣīrodakanyāyena nīyamānā pīḍyeta /
naca svakāryāpekṣayedaṃ vastvekadeśaviṣayaṃ sarvavijñānamekamevādvitīyatāvadhāraṇaṃ ceti nyāyyaṃ, mṛdādiṣvapi hi tatsaṃbhavānna tadapūrvavadupanyasitavyaṃ bhavati 'śvetaketo yannu somyedaṃ mahāmanā anūcānamānī stabdho 'syuta tamādeśamaprākṣyo 'yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati' (chā. 6.1.1) ityādinā /
tasmādaśeṣavastuviṣayamevedaṃ sarvavijñānaṃ sarvasya brahmakāryatāpekṣayopanyasyata iti draṣṭavyam

39.6

evamākāśasyānutpattau sarvaśrutīnāmavirodha ityekadeśisiddhāntaḥ prāptastaṃ mukhyasiddhāntī dūṣayati- pratijñeti /
ahānirabādhaḥ /
sāmayajuratharvaṇaśākhābhedajñāpanārthā iti śabdāḥ /
na kācaneti /
ātmabhinnaṃ jñeyaṃ nāstītyarthaḥ /
nanu sarvasya brahmāvyatirekātpratijñāyā ahānirityastu, tathāpi jīvādivadanutpannasyāpi nabhaso brahmaṇi kalpitatvenāvyatirekātpratijñāsiddhiḥ kiṃ na syāt, kimutpattyetyata āha- śabdebhyaśceti /
avyatireka eva nyāyastenetyarthaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ-jīvasya tāvadātmatvādbrahmāvyatirekaḥ /
ajñānatatsaṃbandhayoḥ kalpitatvenāvyatirekaḥ /
svatantrājñānāyogādajñānānyajaḍadravyasya tu kāryatvenaivāvyatirekasiddhiḥ, tasyākāryatve pradhānavatsvātantryādavyatirekāyogāt /
tathāhurnyāyavidaḥ-'nityadravyāṇi svatantrāṇi bhinnānyanāśritāni'iti /
tasmātpratijñāsiddhaye ākāśasya kāryatvenaivāvyatireko vācya iti dṛṣṭāntasṛṣṭisārvātmyaśabdānāha- tathā hīti /
tena tena dṛṣṭānteneti /
yajuṣi dundubhyādidṛṣṭāntenātharvaṇe ūrṇanābhyādidṛṣṭāntenetyarthaḥ /
yajuṣi pratijñāsādhakā 'idaṃ sarvam'itiśabdāḥ, ātharvaṇe 'brahmaivedam'iti śabdā iti bhāvaḥ /
evamākāśotpattikathanādekadeśimate dūṣite śrutyaprāmāṇyavādī svoktaṃ smārayati- satyaṃ darśitamiti /
mukhyasiddhāntyāha- na /
eketi /
'tattejo 'sṛjata'iti sakṛcchrutasya sraṣṭurākāśatejobhyāṃ yugapatsaṃbandhe tittirikramabādhāt, krameṇākāśaṃ sṛṣṭvā tejo 'sṛjateti saṃbandhe tejaḥprāthamyabhaṅgaprasaṅgāt, vastuni vikalpāsaṃbhavena tayoḥ śākhābhedena prāthamyavyavasthāyā ayogāt, naikavākyateti prāpte mukhya eva dūṣayati- naiṣa doṣa iti /
aprāmāṇyakalpanādvaramapauruṣeyaśrutīnāmekavākyatvena prāmāṇyakalpanaṃ, taccaikavākyatvaṃ balavacchrutyā durbalaśruteḥ kalpyaṃ, balavatī ca tittiriśrutiḥ, prakṛtipañcamyā paurvāparyākhyakramasya śrutatvāt /
chāndogyaśrutistu durbalā, tejaḥprāthamyaśrutyabhāvāt /
tejaḥsargamātraṃ tu śrutaṃ tṛtīyatvena pariṇeyamityekavākyatetyarthaḥ /
yaduktamekadeśinā chāndogyaśrutyākāśotpattirvāryata iti tannirastam /
kiñca sā śrutiḥ kiṃ tejojanmaparā, uta tejojanma viyadanucpattiścetyubhayaparā /
ādye na tadvāraṇamityāha- nahīti /
avirodhādityarthaḥ /
na dvitīyaḥ, śrutyantaravirodhenobhayaparatvakalpanāyogādvākyabhedāpatteścetyāha- ekasyeti /
nanvekasya sraṣṭuranekārthasaṃbandhavadvākyasyāpyanekārthatā kiṃ na syādityata ā- sraṣṭā tviti /
ekasya karturanekārthasaṃbandho dṛṣṭaḥ /
na tvekasya vākyasya nānārthatvaṃ dṛṣṭam /
nānārthakaprayoge tu paya ānayetyādāvāvṛttyā vākyabheda eva /
ānayanasya jalakṣīrābhyāṃ pṛthaksaṃbandhādityarthaḥ /
phalitamāha- ityeketi /
ekasya śabdasyāvṛttiṃ vinānekārthatvaṃ nāsti cedasṛjateti śabdasya chāndogya upasaṃhṛtākāśādisaṃbandhārthamāvṛttidoṣaḥ syādityata āha- naceti /
chāndogyasthatejojanma ākāśādijanmapūrvakaṃ, tejojanmatvāt, tittiristhatejojanmavadityākāśādijanmopasaṃhāre 'tadākāśamasṛjata'iti vākyāntarasyaiva kalpanānnāvṛttidoṣa ityarthaḥ /
śrutyantarasthaḥ kramaḥ śrutyantare grāhya ityatra dṛṣṭāntamāha- yathāceti /
sṛṣṭau tātparyātātparyābhyāṃ dṛṣṭāntaśrutivaiṣamyaṃ śaṅkate- nanvityādinā /
tejaḥprāthamyasvīkāre ākāśasargo dharmi taddharmaḥ prāthamyaṃ ceti dvayaṃ śrutaṃ bādhanīyamiti gauravam, ākāśaprāthamye tvārthikatejaḥ sargaprāthamyamātrabādha iti lāghavamiti matvāha- netyucyata iti /
kiñca pradhānadharmityāgādvaraṃ guṇabhūtasya tejaḥprāthamyasya dharmasya tyāga ityāha- nahīti /
kiñca kiṃ sṛṣṭiparaśrutisiddhatvāttejaḥprāthamyaṃ gṛhyata uta prathamasthāne tejasaḥ sargaśrutyārthātprāthamyabhānāt /
nādya ityāha- apiceti /
dvitīyamanūdya dūṣayati- arthāttviti /
yaduktaṃ vastuni vikalpāsaṃbhavādubhayoḥ prāthamyaṃ śākhābhedena vyavasthitaṃ na bhavati,
nāpyubhayordvidalāṅkuravatsamuccityotpattyā prāthamyaṃ vāyoragniriti kramabādhāpātāditi, tadiṣṭamevetyāha- vikalpeti /
na kevalaṃ śrutidevyoravirodhaḥ sauhārdaṃ cāstītyāha- apiceti /
viyadupasaṃgrāhyamityanvayaḥ /
viyadanutpattivādinoktamanūdya pratijñāyā advitīyaśruteśca mukhyārthatātparyāvagamānna gauṇārthateti dūṣayati- yaccoktamityādinā /
prakṛtivikāranyāyastadananyatvanyāyaḥ /
udakaṃ kṣīrasthamapi kṣīrajñānānna gṛhyate bhedāditi bhāvaḥ /
māstu samyagjñānaṃ śruterbhrāntimūlatvasaṃbhavādityāśaṅkyāpauruṣeyatvānmaivamityāha- naca vedasyeti /
māyā bhrāntistayālīkaṃ mithyābhāṣaṇaṃ tena vañcanamayathārthabodhanam /
ādipadādvipralipsāpramādakaraṇāpāṭavāni gṛhyante /
pratijñāmukhyatvamabhidhāyādvitīyaśrutimukhyatāmāha- sāvadhāraṇeti /
sarvadvaitaniṣedhaparetyarthaḥ /
ubhayagauṇatve 'dbhutavadupanyāso mṛdādidṛṣṭāntaistatsādhanaṃ ca na syāditi doṣāntaramāha- nacetyādinā

39.7

END BsCom_2,3.1.6
START BsCom_2,3.1.7
yatpunaretaduktamasaṃbhavād gauṇī ganasyotpattiśrutiriti /
atra brūmaḥ -
yāvadvikāraṃ tu vibhāgo lokavat | BBs_2,3.7 |
tuśabdo 'saṃbhavāśaṅkāvyāvṛttyarthaḥ /
na khalvākāśotpattāvasaṃbhavāśaṅkā kartavyā /
yato yāvatkiñcidvikārajātaṃ dṛśyate ghaṭaghaṭikodañcanādi vā kaṭakakeyūrakuṇḍalādi vā sūcīnārācanistriṃśādi vā tāvāneva vibhāgo loke lakṣyate /
natvavikṛtaṃ kiñcitkutaścidvibhaktamupalabhyate /
vibhāgaścākāśasya pṛthivyādibhyo 'vagamyate /
tasmātso 'pi vikāro bhavitumarhati /
etena dikkālamanaḥparamāṇvādīnāṃ kāryatvaṃ vyākhyātam /
nanvātmāpyākāśādibhyo vibhakta iti tasyāpi kāryatvaṃ ghaṭādivatprāpnoti /
na /
'ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (tai. 2.1) iti śruteḥ /
yadi hyātmāpi vikāraḥ syāttasmātparamanyanna śrutamityākāśādi sarvaṃ kāryaṃ nirātmakamātmanaḥ kāryatve syāt /
tathāca śūnyavādaḥ prasajyeta /
ātmatvāccātmano nirākaraṇaśaṅkānupapattiḥ /
nahyātmāgantukaḥ kasyacit, svayaṃsiddhatvāt /
nahyātmātmanaḥ pramāṇamapekṣya sidhyati /
tasya hi pratyakṣādīni pramāṇānyaprasiddhaprameyasiddhaya upādīyante /
nahyākāśādayaḥ padārdhāḥ pramāṇanirapekṣāḥ svayaṃsiddhāḥ kenacidabhyupagamyante /
ātmā tu pramāṇādivyavahārāśrayatvātprāgeva pramāṇādivyavahārātsidhyati /
naceddṛśasya nirākaraṇaṃ saṃbhavati /
āgantukaṃ hi vastu nirākriyate na svarūpam /
ya eva hi nirākartā tadeva tasya svarūpam /
nahyagnerauṣṇyamagninā nirākriyate /
tathāhamevedānīṃ jānāmi vartamānaṃ vastvahamevātītamatītataraṃ cājñāsiṣamahamevānāgatamanāgatataraṃ ca jñāsyāmītyatītānāgatavartamānabhāvenānyathābhavatyapi jñātavye na jñāturanyathābhāvo 'sati, sarvadā vartamānasvabhāvatvāt /
tathā bhasmībhavatyapi dehe cātmana ucchedo vartamānasvabhāvādanyathāsvabhāvatvaṃ vā na saṃbhāvayituṃ śakyam /
evamapratyākhyeyasvabhāvatvādevākāryatvamātmanaḥ kāryatvaṃ cākāśasya /
yattūktaṃ samānajātīyamanekaṃ kāraṇadravyaṃ vyomno nāstīti, tatpratyucyate- na tāvatsamānajātīyamevārabhate na bhinnajātīyamiti niyamo 'sti /
nahi tantūnāṃ tatsaṃyogānāṃ ca samānajātīyatvamasti, dravyaguṇatvābhyupagamāt /
naca nimittakāraṇānāmapi turīvemādīnāṃ samānajātīyatvaniyamo 'sti /
syādetat /
samavāyikāraṇaviṣaya eva samānajātīyatvābhyupagamo na kāraṇāntaraviṣaya iti /
tadapyanaikāntikam /
sūtragobālairhyanekajātīyairekā rajjuḥ sṛjyamānā dṛśyate /
tathā sūtrairūrṇādibhiśca vicitrānkambalānvitanvate /
sattvadravyatvādyapekṣayā vā samānajātīyatve kalpyamāne niyamānarthakyaṃ, sarvasya sarveṇa samānajātīyakatvāt /
nāpyanekamevārabhate naikamiti niyamo 'sti /
aṇumanasorādyakarmārambhābhyupagamāt /
ekaiko hi paramāṇirmanaścāyaṃ karmārabhate na dravyāntaraiḥ saṃhatyetyabhyupagamyate /
dravyārambha evānekārambhakatvaniyama iti cet /
na /
pariṇāmābhyupagamāt /
bhavedeṣa niyamo yadi saṃyogasacivaṃ dravyaṃ dravyāntarasyārambhakamabhyupagamyeta /
tadeva tu dravyaṃ viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānaṃ kāryaṃ nāmābhyupagamyate /
tacca kvacidanekaṃ pariṇamate mṛdbījādyaṅ kurādibhāvena /
kvacidekaṃ pariṇamate kṣīrādi dadhyādibhāvena /
neśvaraśāsanamastyanekameva kāraṇaṃ kāryaṃ janayatīti /
ataḥ śrutiprāmāṇyādekasmādbrahmaṇa ākāśādimahābhūtotpattikrameṇa jagajjātamiti niścīyate /
tathācoktam- 'upasaṃhāradarśanānneti cenna kṣīravaddhi' (bra. sū. 2.1.14) iti /
yaccoktamākāśasyotpattau na pūrvottarakālayorviśeṣaḥ saṃbhāvayituṃ śakyata iti /
tadayuktam /
yenaiva hi viśeṣeṇa pṛthivyādibhyo vyatiricyamānaṃ nabhaḥ svarūpavadidānīmadhyavasīyate sa eva viśeṣaḥ prāgutpatternāsīditi gamyate /
yathā ca brahma na sthūlādibhiḥ pṛthivyādisvabhāvaiḥ svabhāvavat, 'asthūlamanaṇu' (bṛ. 3.8.8) ityādiśrutibhyaḥ, evamākāśasvabhāvenāpi na svabhāvavadanākāśamiti śruteravagamyate /
tasmātprāgutpatteranākāśamiti sthitam /
yadapyuktaṃ pṛthivyādivaidharmyādākāśasyājatvamiti /
tadapyasat /
śrutivirodhe satyutpattyasaṃbhavānumānasyābhāsatvopapatteḥ /
utpattyanumānasya ca darśitatvāt /
anityamākāśamanityaguṇāśrayatvādghaṭādivadityādiprayogasaṃbhavācca /
ātmanyanaikāntikamiti cet /
na /
tasyaupaniṣadaṃ pratyanityaguṇāśrayatvāsiddheḥ /
vibhutvādīnāṃ cākāśasyotpattivādinaṃ pratyasiddhatvāt /
yaccoktametacchabdācceti, tatrāmṛtatvaśrutistāvadviyatyamṛtā divaukasa itivaddraṣṭavyā /
utpattipralayayorupapāditatvāt /
'ākāśavatsarvagataśca nityaḥ' ityapi prasiddhamahattvenākāśenopamānaṃ kriyate niratiśayamahattvāya nākāśasamatvāya /
yatheṣuriva savitā dhāvatīti kṣipragatitvāyocyate neṣutulyagatitvāya tadvat /
etenānantatvopamānaśrutirvyākhyātā /
'jyāyānākāśāt' ityādiśrutibhyaśca brahmaṇa ākāśasyonaparimāṇatvasiddhiḥ /
'na tasya pratimāsti' (śve. 4.19)
iti ca brahmaṇo 'nupamānatvaṃ darśayati /
'ato 'nyadārtam' (bṛ. 3.4.2) iti ca brahmaṇo 'nyeṣāmākāśādīnāmārtatvaṃ darśayati /
tapasi brahmaśabdavadākāśasya janmaśrutergauṇatvamityetadākāśasaṃbhavaśrutyanumānābhyāṃ parihṛtam /
tasmādbrahmakāryaṃ viyaditi siddham

39.7

FN: dravyāntaraiḥ samavāyibhiḥ /
śabdāśrayatvaṃ viśeṣaḥ /
kāryameva vastvekadeśa ākāśo notpadyate sāmagrīśūnyatvādityatra ākāśo vikāraḥ vibhaktatvāt ghaṭādivaditi satpratipakṣamāha- yatpunarityādinā /
yo vibhaktaḥ sa vikāra ityanvayamuktvā yastvavikāraḥ sa na vibhakto yathātmeti vyatirikavyāptimāha- na tvavikṛtamiti /
digādiṣu vyabhicāramāśaṅkya pakṣasamatvānmaivamityāha- eteneti /
vibhaktatvenetyarthaḥ /
ātmani vyabhicāraṃ śaṅkate- nanviti /
dharmisamānasattākavibhāgasya hetutvātparamārthātmani vibhāgasya kalpitatvena bhinnasattākatvānna vyabhicāra ityāha- neti /
atra cājñānānyadravyatvaṃ viśeṣaṇam, ato nājñānatatsaṃbandhādau vyabhicāraḥ /
nanvātmā kāryaḥ, vibhaktatvāt, vastutvādvā, ghaṭavadityābhāsatulyamidamanumānamityāśaṅkyātmanaḥ paramakāraṇatvena śrutasya kāryatve śūnyatāprasaṅga iti bādhakasattvāttasyābhāvatvaṃ, nātra kiñcidbādhakamasti pratyuta ākāśasyākāryatve nityānekadravyakalpanā śrautapratijñāhānyādayo bādhakāḥ santīti nābhāsatulyatetyāha- ātmana iti /
iṣṭaprasaṅga iti vadantaṃ pratyāha- ātmātvāditi /
ātmābhāvaḥ kenacijjñāyate na vā /
ādye yo jñātā sa pariśiṣyata iti na śūnyatā /
dvitīye 'pi na śūnyatā mānābhāvādityarthaḥ /
kiñca yaddhi kāryaṃ sattāsphūrtyoranyāpekṣaṃ tannirākāryam, ātmā tvakārtho nirapekṣatvānna bādhayogya ityāha- nahyātmetyādinā /
kasyacitkāraṇasyāgantukaḥ kāryo na hi /
sattāsphūrtyoḥ siddhyorananyāyattatvādityakṣarārthaḥ /
tatra sphūrterananyāyattatvaṃ vivṛṇoti- nahīti /
yaduktaṃ sureśvarācāryaiḥ-'pramātā ca pramāṇaṃ ca prameyaṃ pramitistathā /
yasya prasādātsidhyanti tatsiddhau kimapekṣyate /
'iti /
yathā śrutirāha-'puruṣaḥ svayaṃ jyotiḥ', 'tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'iti ca /
nanvātmanaḥ svataḥ siddho pramāṇavaiyarthyaṃ, tatrāha- tasyeti /
nanu prameyasyāpi svaprakāśatvaṃ kiṃ na syādityata āha- nahīti /
ato na pramāṇavaiyarthyamiti bhāvaḥ /
ātmāpi mānādhīnasiddhikaḥ kiṃ na syādityata āha- ātmā tviti /
ayamarthaḥ-niścitasattākaṃ hi jñānaṃ prameyasattāniścāyakaṃ, gehe ghaṭo dṛṣṭo na veti jñānasaṃśaye na dṛṣṭa iti vyatirekaniścaye cārthasvarūpaniścayāt /
jñānasattāniścayaśca na svataḥ, kāryasya svaprakāśatvāyogāt /
nāpi jñānāntarāt anavasthānāt /
ataḥ sākṣiṇaiva jñānasattāniścayo vācyaḥ /
tatra sākṣiṇaścejjñānādhīnasattāniścayaḥ, anyonyāśrayaḥ syāt /
ataḥ sarvasādhakatvādātmā svataḥ siddha iti /
svaprakāśasyāpi bādhaḥ kiṃ na syādityata āha- naceti /
jaḍaṃ hi parāyattaprakāśatvādāgantukaṃ bādhayogyaṃ na prakāśātmasvarūpaṃ, tasya sarvabādhasākṣisvarūpasya nirākartrantarābhāvāt, svasya ca svanirākartṛtvāyogāt /
nahi sunipuṇenāpi svābhāvo draṣṭuṃ śakyata ityarthaḥ /
evaṃ svataḥ sphūrtitvādātmā na bādhya ityuktvā svataḥ sattākatvācca na bādhya ityāha- tathāhameveti /
jñānajñeyayoḥ sattāvyabhicāre 'pi jñātuḥ sadaikarūpatvānna sattāvyabhicāra ityarthaḥ /
māstu jīvato jñāturanyathāsvabhāvaḥ, mṛtasya tu syādityata āha- tatheti /
ucchedo vināśaḥ /
anyathāsvabhāvatvaṃ mithyātvaṃ vā saṃbhāvayitumapi na śakyam, ahamasmītyanubhavasiddhasatsvabhāvasya bādhakābhāvādityarthaḥ /
evamātmanaḥ śūnyatvavirāsena śūnyatāprasaṅgasyāniṣṭatvamuktaṃ, tataścātmanaḥ kāryatvanumānamābhāsa ityāha- evamiti /
akāryātmanaḥ siddhau tasyāvidyāsahitasyopādānasyadṛṣṭādinimittasya ca sattvādākāśānutpattihetoḥ sāmagrīśūnyatvasya svarūpāsiddheruktasatpratipakṣabādhāccākāśasya kāryatvaṃ niravadyamityāha- kāryatvaṃ ceti /
ātmāvidyayorvijātīyatvānnākāśārambhakatvamityuktamanūdya nirasyati- yattvityādinā /
kiṃ kāraṇamātrasya sājātyaniyama uta samavāyinaḥ /
tatrādyaṃ nirasya dvitīyaṃ śaṅkate- syādetaditi /
kiṃ samavāyitāvacchedakadharmeṇa sājātyamuta sattvādinā /
nādya ityāha- tadapīti /
naca rajjavādi na dravyāntaramiti vācyaṃ, paṭāderapi tathātvāpātāt /
dvitīyo 'smadiṣṭaḥ, ātmāvidyayorvastutvena sājātyādityāha- sattveti /
upādānasya sājātyaniyamaṃ nirasya saṃyuktānekatvaniyamamadvitīyasyāsaṅgasyāpyātmana upādānatvasiddhaye nirasyati- nāpītyādinā /
kimārambhakamātrasyāyaṃ niyama uta dravyārambhakasya /
nādya ityāha- aṇviti /
ddhvayaṇukasya jñānasya cāsamavāyikāraṇasaṃyogajanakamādyaṃ karma /
yadyapyadṛṣṭavadātmasaṃyukte aṇumanasī ādyakarmārambhake tathāpi karmasamavāyina ekatvādanekatvaniyamabhaṅga ityāha- ekaiko hīti /
dravyāntaraiḥ /
samavāyibhirityarthaḥ /
dvitīyamutthāpyārambhavādānaṅgīkāreṇa dūṣayati- dravyetyādinā /
na tvabhyupagamyate tasmānnaiṣa niyama iti śeṣaḥ /
yattu kṣīraparamāṇuṣu rasāntarotpattau taireva dadhyārambha iti /
tanna /
kṣīranāśe mānābhāvāt, rasavaddadhno 'pyekadravyārabhyatvasaṃbhavācca, dravyaguṇasaṃketasya pauruṣeyasya śrutyarthanirṇayāhetatutvāditi bhāvaḥ /
loke kartu- sahāyadarśanādasahāyādbrahmaṇaḥ kathaṃ sarga iti, tatrāha- tathācoktamiti /
prāgabhāvaśūnyatvaheturapyasiddha ityāha- yaccoktamityādinā /
śabdāśrayatvaṃ viśeṣaḥ /
śabdādimānākāśaḥ pralaye nāsti, 'nāsīdrajo no vyoma'iti śruteḥ /
nanvākāśābhāve kāṭhinyaṃ syāditi cet /
suśikṣito 'yaṃ naiyāyikatanayaḥ /
na hyākāśābhāvastaddharmo vā kāṭhinyaṃ kintu mūrtadravyaviśeṣastasaṃyogaviśeṣo vā kāṭhinyaṃ, tacca pralaye nāstīti bhāvaḥ /
'ākāśaśarīraṃ brahma'iti śruteragnyauṣṇyavadbrahmasvabhāvasyākāśasya sati brahmaṇi kathamabhāvaḥ, tatrāha- yathāceti /
vibhutvādākāśasamaṃ brahmeti śrutyarthaḥ /
vibhutvātsparśadravyatvaniravayavadravyatvaliṅgānāṃ vibhaktatvādiliṅgasahitāgamabādhamāha- yadapītyādinā /
dharmivikārabhāve guṇanāśo na syāditi tarkārthamanityapadam /
guṇāśrayatvameva hetuḥ /
tacca svasamānasattākaguṇavattvam, ato nirguṇātmani na vyabhicāraḥ /
bhūtatvamādiśabdarthaḥ /
svarūpāsiddhimapyāha- vibhutvādīnāṃ ceti /
sarvamūrtadravyasaṃyogaḥ parimāṇaviśeṣo vā vibhutvaṃ nirguṇātmani dṛṣṭānte nāsti /
saṃyogasya sāvayavatvaniyatasyājatvasādhyaviruddhatā ca /
svarūpopacayarūpaṃ tu vibhutvamātmākāśayorna samaṃ, 'jyāyānākāśāt'iti śruteḥ /
kvacidākāśasāmyaṃ tu brahmaṇo yatkiñciddharmasaṃbandhena vyapadiśyate /
asaktatvena vā /
pañcīkaraṇādasparśatvamasiddhaṃ, kāryadravyatvānniravayavatvamapyasiddhaṃ, dravyatvajātiścātmanyasiddhetyarthaḥ /
nitya ityaṃśena sāmyaṃ na vivakṣitam /
nanu 'sa yathānanto 'yamākāśa evamananta ātmā'iti śrutirnityatvenaiva sāmyaṃ brūte,
netyāha- eteneti /
ākāśasya kāryatvenānityatvādityarthaḥ /

śrutistvāpekṣikānantyadvārā mukhyānantyaṃ bodhayatīti bhāvaḥ /
nyūnatvāccākāśasya na mukhyopamānatvamityāha- jyāyāniti /
mukhyopamānāsattve śrutiḥ-'na tasya'iti /
tasmādākāśasyopamānatvamātreṇa nityatvaṃ nāstīti bhāvaḥ /
anityatvenāsattve śrutimāha- ato 'nyaditi /
yattvekasyaiva saṃbhūtaśabdasya gauṇatvaṃ mukhyatvaṃ ceti /
tanna /
ākāśe 'pi tasya mukhyatvasaṃbhavādityāha- tapasīti /
balavattittiriśrutyā chāndogyaśruternayanādekavākyatayā sraṣṭari brahmātmani samanvaya ityupasaṃharati- tasmāditi

39.8

END BsCom_2,3.1.7
START BsCom_2,3.2.8
2 mātariśvādhikaṇam / sū. 8
etena mātariśvā vyākhyātaḥ | BBs_2,3.8 |
atideśo 'yam /
etena viyadvyākhyānena mātariśvāpi viyadāśrayo vāyurvyākhyātaḥ /
tatrāpyete yathāyogaṃ pakṣā racayitavyāḥ /
na vāyurutpadyate chāndogānāmutpattiprakaraṇe 'nāmnānādityekaḥ pakṣaḥ /
asti tu taittirīyāṇāmutpattiprakaraṇa āmnānam 'ākāśādvāyuḥ' (tai. 2.1) iti pakṣāntaram /
tataśca śrutyorvipratiṣedhe sati gauṇī vāyorutpattiśrutisaṃbhavādityaparo 'bhiprāyaḥ /
asaṃbhavaśca 'saiṣānastamitā devatā yadvāyuḥ' (bṛ. 1.5.22) ityastamayapratiṣedhāt, amṛtatvādiśravaṇācca /
pratijñānuparodhādyāvadvikāraṃ ca vibhāgābhyupagamādutpadyate vāyuriti siddhāntaḥ /
astamayapratiṣedho 'paravidyāviṣaya āpekṣikaḥ /
agnyādīnāmiva vāyorastamayābhāvāt //
kṛtapratividhānaṃ cāmṛtatvādiśravaṇam /
nanu vāyorākāśasya ca tulyayorutpattiprakaraṇe śravaṇāśravaṇayorekamevādhikaraṇamubhayaviṣayamastu kimatideśenāsati viśeṣa iti /
ucyate- satyamevametat /
tathāpi mandadhiyāṃ śabdamātrakṛtāśaṅkānivṛttyartho 'yamatideśaḥ kriyate /
saṃvargavidyādiṣu hyupāsyatayā vāyormahābhāgatvaśravaṇāt, astamayapratiṣedhādibhyaśca bhavati nityatvāśaṅkā kasyaciditi

39.8

etena mātariśvā vyākhyātaḥ /
atideśatvānna pṛthaksaṃgatyādyapekṣā /
'tattejo 'sṛjata'iti śruteḥ /
'ākāśādvāyuḥ'iti śrutyā virodho 'sti na veti ekavākyatvabhāvābhāvabhyāṃ saṃśaye gauṇapakṣapūrvapakṣasiddhāntapakṣānatidiśati- tatrāpītyādinā /
pūrvatra hyākāśānantaryaṃ tejasaḥ sthāpitaṃ, tatra vāyutejasostulyavadānantarye vāyoragniriti kramaśrutibādhātpaurvāparye tejaḥprāthamyabhaṅgānnaikavākyateti pūrvapakṣe gauṇavādyabhiprāyamāha- tataśceti /
astamayapratiṣedho mukhyotpattyasaṃbhave liṅgam /
'vāyuścāntarikṣaṃ caitadamṛtam'iti tasyaiva liṅgasyābhyāsaḥ /
'vāyureva vyaṣṭiḥ samaṣṭiśca'iti sarvātmatvaliṅgāntaramādipadārthaḥ /
tathā saṃvargavidyāyāṃ 'vāyurhyevaitānsarvānagnyādīnsaṃharati'iti śabdamātreṇaiśvaryaśravaṇaṃ liṅgāntaraṃ grāhyam /
etairliṅgairvāyuranādyananta iti pratīterutpattirgauṇītyavirodhaḥ śrutyoriti prāpte pratipipādayiṣitapratijñāśruterbalīyastvāttatsādhakānāṃ tatra tatra vāyūtpattivākyānāṃ bhūyastvāduktavibhaktatvādiliṅgānugrahācca mukhyaiva vāyorutpattiḥ, tathācākāśaṃ vāyuṃ ca sṛṣṭvā tejo 'sṛjateti śrutyorekavākyatayā brahmaṇi samanvayaḥ /
liṅgāni tūpāsyavāyustāvakatvādāpekṣikatayā vyākhyeyānīti mukhyasiddhāntamāha- pratijñetyādinā /
kṛtaṃ pratividhānamāpekṣikatvena samādhānaṃ yasya tattathā /
adhikaraṇārambhamākṣipyoktāmadhikāśaṅkamāha- nanvityādinā /
'vāyurhyevaitānsavārnsaṃvṛṅkte'ityādiśabdamātraṃ śaṅkāmūlaṃ nārtha iti dyotanārthaṃ mātrapadam /
tāmeva śaṅkāmāha- saṃvargeti /
vyaṣṭisamaṣṭyupāstiḥ 'vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda'ityupāstiścādiśabdārthaḥ

39.9

END BsCom_2,3.2.8
START BsCom_2,3.3.9
3 asaṃbhavādhikaraṇam / sū. 9
asaṃbhavas tu sato 'nupapatteḥ | BBs_2,3.9 |
viyatpavanayorasaṃbhāvyamānajanmanorapyutpattimupaśrutya brahmaṇo 'pi bhavetkutaścidutpattiriti syātkasyacinmatiḥ /
tathā vikārebhya evākāśādibhya uttareṣāṃ vikārāṇāmutpattimupaśrutyākāśasyāpi vikārādeva brahmaṇa utpattiriti kaścinmanyeta /
tāmāśaṅkāmapanetumidaṃ sūtram- 'asaṃbhavastu' iti /
na khalu brahmaṇaḥ sadātmakasya kutaścidanyataḥ saṃbhava utpattirāśaṅkitavyā /
kasmāt /
anupapatteḥ /
sanmātraṃ hi brahma /
na tasya sanmātrādevotpattiḥ saṃbhavati, asatyatiśaye prakṛtivikārabhāvānupapatteḥ /
nāpi sadviśeṣāddṛṣṭaviparyayāt /
sāmānyāddhi viśeṣā utpadyamānā dṛśyante mṛdāderghaṭādayo natu viśeṣebhyaḥ sāmānyam /
nāpyasato nirātmakatvāt /
'kathamasataḥ sajjāyeta' (chā. 8.7.1) iti cākṣepaśravaṇāt /
'sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ' (śve. 6.9) iti ca brahmaṇo janayitāraṃ vārayati /
vivatvapavanayoḥ punarutpattiḥ pradarśitā natu brahmaṇaḥ sāstīti vaiṣamyam /
naca vikārebhyo vikārāntarotpattidarśanādbrahmaṇo 'pi vikāratvaṃ bhavitumarhatīti mūlaprakṛtyanabhyupagame 'navastāprasaṅgāt /
yā mūlaprakṛtirabhyupagamyate tadeva ca no brahmetyavirodhaḥ

39.9

asaṃbhavastu sato 'nupapatteḥ /
'anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvam', 'na cāsya kaścijjanitā'ityādi brahmānāditvaśrutīnāṃ 'tvaṃ jāto bhavasi viśvatomukhaḥ'ityutpattiśrutyā virodho 'sti na vetyekavākyatvabhāvābhāvābhyāṃ saṃdehe 'sti virodha iti pūrvapakṣe yathā vāyvāderamṛtatvādikamutpattiśrutibalādāpekṣikaṃ tathā brahmānāditvamāpekṣikamiti dṛṣṭāntasaṃgatyā ekadeśipakṣaṃ prāpayati- viyaditi /
brahma kutaścijjāyate, kāraṇatvāt, ākāśavādityanumānānugrahājjanmaśrutirbalīyasītyāha- tatheti /
na cānādikāraṇābhāvenānavasthā bījāṅkuravadanāditvopapatteḥ /
tathāca dīpāddīpavadbrahmāntarādbrahmāntarotpattiḥ, utpattiśrutyā cānāditvaśrutirneyetyanādyanantabrahmasamanvayāsiddhiriti prāpte mukhyasiddhāntamāha- tāmiti /
brahma na ca jāyate, kāraṇaśūnyatvāt, naraviṣāṇavat, vyatirekeṇa ghaṭavaccetyanumānānugrahādvipakṣecākāraṇakakāryavādaprasaṅgādbrahmānāditvaśrutayo balīyasya iti kāraṇatvaliṅgabādhājjanmaśrutiḥ kāryābhedena vyākhyeyetyanādyanantabrahmasamanvayasiddhiriti siddhāntaphalam /
na hetvasiddhiḥ, kāraṇasyānirūpaṇāt /
tathāhi-kiṃ sanmātrasya brahmaṇaḥ sanmātrameva sāmānyaṃ kāraṇaṃ sadviśeṣo vā asadvā /
na tredhāpītyāha- sanmātraṃ hītyādinā /
dīpastu dīpāntare nimittamityanudāharaṇam /
viyatpavanayorbrahmaṇaśca vibhaktatvāvibhaktatvābhyāṃ kāraṇabhāvābhyāṃ ca vaiṣamyam /
kāraṇatvaliṅgasyāprāmāṇikānavasthā /
tarkeṇāpi bādhamāha- naca vikārebhya ityādinā /
kāraṇasyānabhyupagame yadṛcchāvādaprasaṅgaḥ, anādikāraṇānabhyupagame 'navasthāprasaṅgaḥ, tadabhyupagame brahmavādaprasaṅgaḥ, kāraṇāntarasya pradhānādernirāsāditi bhāvaḥ

39.10

END BsCom_2,3.3.9
START BsCom_2,3.4.10
4 tejo 'dhikaraṇam / sū. 10
tejo 'tas tathā hy āha | BBs_2,3.10 |
chāndogye sanmūlatvaṃ tejasaḥ śrāvitaṃ, taittirīyake tu vāyumūlatvaṃ, tatra tejoyoniṃ prati śrutivipratipattau satyāṃ prāptaṃ tāvadbrahmayonikaṃ teja iti /
kutaḥ /
'sadeva' ityupakramya 'tattejo 'sṛjata' ityupadeśāt /
sarvavijñānapratijñāyāśca brahmaprabhavatve sarvasya saṃbhavāt /
'tajjalān' (chā. 8.7.1) iti cāviśeṣaśruteḥ 'etasmājjāyate prāṇaḥ' (muṇḍa. 2.1.3) iti copakramya śrutyantare sarvasyāviśeṣeṇa brahmajatvopadeśāt /
taittirīyake ca 'sa tapastaptvā /
idaṃ sarvamasṛjata /
yadidaṃ kiñca' (tai. 3.6.1) ityaviśeṣaśravaṇāt /
tasmāt 'vāyoragniḥ' iti kramopadeśo draṣṭavyo vāyoranantaramagniḥ saṃbhūta iti /
evaṃ prāpta ucyate- tejo 'to mātariśvano jāyata iti /
kasmāt /
tathāhyāha- 'vāyoragniḥ' iti /
avyavahite hi tejaso brahmajatve satyasati vāyujatve vāyoragniritīyaṃ śrutiḥ kadarthitā syāt /
nanu kramārthaiṣā bhaviṣyatītyuktam /
neti brūmaḥ - 'tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (tai. 2.1.1) iti purastātsaṃbhavatyapādānasyātmanaḥ pañcamīnirdeśātsa, tasyaiva ca saṃbhavaterihādhikārāt, parastādapi ca tadadhikāre 'pṛthivyā oṣadhayaḥ' (tai. 2.1.1) ityapādānapañcamīdarśanādvāyoragnirityapādānapañcamyevaiṣeti gamyate /
apica vāyorūrdhvamagniḥ saṃbhūta iti kalpya upapadārthayogaḥ kḷptastu kārakārthayogo vāyoragni saṃbhūta iti /
tasmādeṣā śrutirvāyuyonitvaṃ tejaso 'vagamayati /
nanvitarāpi śrutirbrahmayonitvaṃ tejaso 'vagamayati 'tattejo 'sṛjata' iti /
na /
tasyāḥ pāramparyajatve 'pyavirodāt /
yadāpi hyākāśaṃ vāyuṃ ca sṛṣṭvā vāyubhāvāpannaṃ brahma tejo 'sṛjateti kalpyate, tadāpi brahmajatvaṃ tejaso na virudhyate /
yathā tasyāḥ śrutaṃ tasyā dadhi tasyā āmikṣetyādi /
darśayati ca brahmaṇo vikārātmanāvastānaṃ 'tadātmānaṃ svayamakuruta' (tai. 2.7.1) iti /
tathāceśvarasmaraṇaṃ bhavati- 'buddirjñānamasaṃmohaḥ' (bha.gī. 10.4) ityādyanukramya 'bhavati bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ' (bha.gī. 10.5) iti /
yadyapi buddhyādayaḥ svakāraṇebhyaḥ pratyakṣaṃ bhavanto dṛśyante tathāpi sarvasya bhāvajātasya sākṣātpraṇāḍyā veśvaravaṃśyatvāt /
etenākramavatsṛṣṭivādinyaḥ śrutayo vyākhyātāḥ /
tāsāṃ sarvathopapatteḥ /
kramavatsṛṣṭivādinīnāṃ tvanyathānupapatteḥ /
pratijñāpi sadvaṃśyatvamātramapekṣate nāvyavahitajanyatvamityavirodhaḥ

39.10

FN: kadarthitā pīḍitā bādhiteti yāvat /
tadadhikāre saṃbhūtyadhikāre /
tasyā dhenoḥ śrutaṃ taptaṃ kṣīraṃ sākṣātkāryaṃ, dadhyādikaṃ tu pāramparyajamityarthaḥ /
dadhisaṃsṛṣṭaṃ kaṭhinakṣīramāmikṣā /
praṇāḍyā paramparayā /
tejo 'tastathāhyāha /
'tattejo 'sṛjata'iti 'vāyoragniḥ'iti ca śrutyorvirodho 'sti na veti saṃdehe sāmānyātsāmānyotpattyasaṃbhave 'pi brahmavāyvoḥ sāmānyostejorūpaviśeṣopādānatvasaṃbhavāttulyabalatayāsti virodha iti pratyudāharaṇena pūrvapakṣaḥ /
sarvatrādhyāyasamāpterekavākyatvāsaṃbhavāsaṃbhavau saṃśayabījam /
pūrvapakṣe śrutīnāṃ virodhādaprāmāṇyaṃ phalaṃ, siddhānte prāmāṇyamityuktaṃ na vismartavyam /
evaṃ pūrvapakṣe kāryamātrasya vivartatvātkalpitasya vāyostejaḥkalpanādhiṣṭhānatvāyogādbrahmaiva tejasa upādānaṃ sarvakāryāṇāṃ brahmaivopādānamityarthe śrutīnāṃ bhūyastvācca tadanurodhādvāyoriti kramārthā pañcamītyavirodha ityekadeśisiddhāntaṃ prāpayati- prāptaṃ tāvadbrahmayonikaṃ teja ityādinā /
śrutīnāṃ virodhamātropanyāsena pūrvapakṣaḥ, apasiddhāntevirodhāttāvadekadeśipakṣa iti jñeyam /
tadubhayamapi mukhyasiddhāntāpekṣayā pūrvapakṣatvena vyavahriyate /
siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
kadarthitā /
bādhitārtheti yāvat /
vāyostejaḥprakṛtitvaṃ pañcamīśrutyā nirdhāritaṃ, naca kalpitasyopādānatvāsaṃbhavaḥ, adhiṣṭhānatvāsaṃbhave 'pi mṛdādivatpariṇāmitvasaṃbhavāt, svatastu brahmaṇaśchāndogye sraṣṭṛtvamātraṃ śrutaṃ nopādānatvam /
naca 'bahu syām'iti kāryābhede kṣaṇiliṅgādupādānatvasiddhiḥ liṅgācchruterbalīyastvena śrutyavirodhena liṅgasya neyatvāt /
nayanaṃ cetthaṃ vāyorbrahmānanyatvādvāyujasyāpi tejaso brahmaprakṛtikatvamaviruddhamiti siddhāntagranthāśayaḥ /
ihādhikārāditi /
vāyoragniḥ saṃbhūta iti vākye saṃbandhādityarthaḥ /
tadadhikāre saṃbhūtyadhikāre /
nirapekṣakārakavibhakterūpapadasāpekṣavibhaktyapekṣayā prabalatvācca na kramārthā pañcamītyāha- apiceti /
ūrdhvamanantaramiti vopapadaṃ vinā pañcamīmātrātkramo na bhātīti kalpya upapadārthayogaḥ /
prakṛtyākhyāpādānakārakaṃ tu nirapekṣapañcamyā bhāti /
viśeṣato 'tra prakaraṇādapādānārthatvaṃ pañcamyāḥ kḷptaṃ kḷptena ca kalpyaṃ sati virodhe bādhyamiti sthitirityarthaḥ /
pāramparyajatvamevāha- yadāpīti /
tasyā dhenoḥ śṛtaṃ taptaṃ kṣīraṃ sākṣātkāryaṃ, dadhyādikaṃ tu pāramparyajamityarthaḥ /
dadhisaṃsṛṣṭaṃ kaṭhinakṣīramāmikṣā /
brahmaṇe vāyubhāve mānamāha- darśayati ceti /
pāramparyajasyāpi tajjatvavyapadeśe smṛtimāha- tathāceti /
antaḥkaraṇādibhyo jāyamānabuddhyādīnāṃ matta evetyavadhāraṇaṃ kathamityāśaṅkyāha- yadyapītyādinā /
pranāḍyā paraṃparayeśvaravaṃśyatvāttajjatvātparamakāraṇāntaranirāsārthamavadhāraṇaṃ yuktamiti śeṣaḥ /
etatpadārthamāha- tāsāmiti /
'tajjalān'ityādyuktaśrutīnāṃ sākṣātpranāḍyā vā brahmajatvamātreṇopapatterityarthaḥ /
akramaśrutīnāṃ balavatkramaśrutyanusāreṇekavākyatvādviyadvāyudvārā tejaḥ-kāraṇe brahmaṇi iti siddham

39.11

END BsCom_2,3.4.10
START BsCom_2,3.5.11
5 abadhikaraṇam / sū. 11
āpaḥ | BBs_2,3.11 |
'atastathāhyāha' ityanuvartate /
āpo 'tastejaso jāyante /
kasmāt /
tathāhyāha- 'tadapo 'sṛjata' iti 'agnerāpaḥ' iti ca vacane nāsti saṃśayaḥ /
tejasastu sṛṣṭiṃ vyākhyāya pṛthivyā vyākhyāsyannapo 'ntariyāmityāpa iti sūtrayāṃbabhūva

39.11

āpaḥ /
atideśo 'yam /
tathā hyātharvaṇe muṇḍakagranthe 'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇica /
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī'iti mantre 'pāṃ brahmajatvaṃ śrutam /
'agnerāpaḥ'iti śrutyā tasya virodho 'sti na veti saṃdehe tulyatvādasti virodha iti pūrvapakṣe apāmagnidāhyatvena virodhādagnijatvāsaṃbhavātkramārthā pañcamītyavirodha ityadhikāśaṅkyāmuktejonyāyamatidiśya vyācaṣṭe- ata iti /
pratyakṣavirodhe kathamapāmagnijatvanirṇayaḥ, tatrāha- sati vacana iti /
trivṛtkṛtayoraptejasorvirodhe 'pyagnerāpa iti vacanādatīndriyayostayornāsti virodha iti nirṇīyata ityarthaḥ /
na kevalaṃ śrutyavirodhajñānāyāyamatideśaḥ kintu pañcabhūcatotpattikramanirṇayārthaṃ cetyāha- tejasastviti /
tasmāttejobhāvāpanne brahmaṇi śrutisamanvaya iti siddham

39.12

END BsCom_2,3.5.11
START BsCom_2,3.6.12
6 pṛthivyadhikārādhikaraṇam / sū. 12
pṛthivy adhikārarūpaśabdāntarebhyaḥ | BBs_2,3.12 |
'tā āpa aikṣanta bahvayaḥ syāma prajāyemahīti tā annamasṛjanta' (chā. 6.2.4) iti śrūyate /
tatra saṃśayaḥ - kimanenānnaśabdena vrīhiyavādyabhyavahāryai caudanādyucyate kiṃ vā pṛthivīti /
tatra prāptaṃ tāvadvrīhiyavādyodanādi vā parigrahītavyamiti /
tatra hyannaśabdaḥ prasiddho loke vākyaśeṣo 'pyetamarthamupodvalayati /
'tasmādyatra kvaca varṣati tadeva bhūyiṣṭamannaṃ bhavatīti' /
vrīhiyavādyeva hi sati varṣaṇe bahu bhavati na pṛthivīti /
evaṃ prāpte brūmaḥ pṛthivyeveyamannaśabdenādbhyo jāyamānā vivakṣyata iti /
kasmāt /
adhikārādrūpācchabdāntarācca /
adhikārastāvat- 'tattejo 'sṛjata' 'tadapo 'sṛjata' iti mahābhūtaviṣayo vartate /
tatra kramaprāptāṃ pṛthivīṃ mahābhūtaṃ vilaṅghya nākasmādvrīhyādiparigraho nyāyyaḥ /
tathā rūpamapi vākyaśeṣe pṛthivyanuguṇaṃ dṛśyate 'yatkṛṣṇaṃ tadannasya' iti /
nahyodanāderabhyavahāryasya kṛṣṇatvaniyamo 'sti /
nāpi vrīhyādīnām /
nanu pṛthivyā api naiva kṛṣṇatvaniyamo 'sti payaḥpāṇḍurasyāṅgārarohitasya ca kṣetrasya darśanāt /
nāyaṃ doṣaḥ /
bāhulyāpekṣatvāt /
bhūyiṣṭhaṃ hi pṛthivyāḥ kṛṣṇaṃ rūpaṃ na tathā śvetarohite /
paurāṇikā api pṛthivīcchāyāṃ śarvarīmupadiśanti /
sā ca kṛṣṇābhāsetyataḥ kṛṣṇaṃ rūpaṃ pṛthivyā iti śliṣyate /
śrutyantaramapi samānādhikāramadbhyaḥ pṛthivīti bhavati /
'tadyadapāṃ śara āsīttatsamahanyata sā pṛthivyabhavat' (bṛ. 1.2.2) iti ca /
pṛthivyāstu vrīhyāderutpattiṃ darśayati- 'pṛthivyā oṣadhaya oṣadhībhyo 'nnam' iti ca /
evamadhikārādiṣu pṛthivyāḥ pratipādakeṣu satsu kuto vrīhyādipratipattiḥ /
prasiddhirapyadhikārādibhireva bādhyate /
vākyaśeṣo 'pi pārthivatvādannādyasya taddvāreṇa pṛthivyā evādbhyaḥ prabhavatvaṃ sūcayatīti draṣṭavyam /
tasmātpṛthivīyamannaśabdeti

39.12

FN: tattatra sṛṣṭikāle yadapāṃ śaraḥmaṇḍavadghanībhāva āsītsa eva samahanyata kaṭhinaḥ saṃghāto 'bhūt /
pṛthivyadhikārarūpaśabdāntarebhyaḥ /
viṣayamuktvānnaśabdamahābhūtaprakaraṇābhyāṃ saṃśayamāha- tā iti /
abhyavahāryaṃ bhakṣyam /
atra śrutau yadyannamodanādikaṃ tadā 'adbhyaḥ pṛthivī'iti śrutyā virodhaḥ, yadi pṛthivī tadā na virodha iti phalaṃ bodhyam /
atpṛthivyoḥ kāryakāraṇabhāvādadhikaraṇasaṃgatiḥ /
annaśrutivṛṣṭibhavanatvaliṅgābhyāṃ pūrvapakṣaḥ /
tadeva tatraiveti śrutyarthaḥ /
tathāca kvacidannaṃ kvacidadbhayaḥ pṛthivī tato 'nnamiti virodhānnaikavākyateti prāpte siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
adhikāraḥ prakaraṇam /
rūpaṃ liṅgam /
payaḥ kṣīraṃ tadvatpāṇḍuraṃ śvetam, aṅgāravadrohitaṃ raktam /
śabdāntaraśabditaṃ sthānaṃ vyācaṣṭe- śrutyantaramapīti /
abānantaryaṃ pṛthivyāḥ sthānaṃ śrutyantarasiddhaṃ tenāpyannasya pṛthivītvamityarthaḥ /
tattatra sṛṣṭikāle yadapāṃ śaraḥ yo maṇḍavaddhanībhāva āsītsa eva samahanyata kaṭhinaḥ saṃghāto 'bhūt sāpāṃ kaṭhinā pariṇatiḥ pṛthivyabhavaditi śrutyarthaḥ /
vrīhyādyannasargaḥ kasminsthāna iti vivakṣāyāmāha- pṛthivyāstviti /
pañcamīyam /
vṛṣṭibhavatvaliṅgasahitānnaśruteḥ kathaṃ prakaraṇaliṅgasthānairbādha ityāśaṅkyāha- vākyaśeṣo 'pīti /
prabaladurbalapramāṇasaṃnipāte bahūnāṃ durbalānāmatyantabādhādvaraṃ prabalapramāṇasyālpabādhena kathañcinnayanamiti nyāyena śrutiliṅgayorannamātraniṣṭhatvaṃ bādhitvānnānannātmakapṛthivīniṣṭhatvaṃ nīyate /
tābhyāmannamātragrahe prakaraṇādīnāṃ pṛthivīmātraviṣayāṇāmatyantabādhāpatteriti bhāvaḥ /
annasya vṛṣṭijatvoktidvārā pṛthivyā abjanyatvaṃ sūcyate /
pṛthivyabjā, pṛthivītvāt, annavadityanumānādityakṣarārthaḥ /
evaṃ tittiriśrutyanusāreṇa chandogaśruternayanādaviruddho bhūtasṛṣṭiśrutīnāṃ brahmaṇi samanvaya iti siddham

39.13

END BsCom_2,3.6.12
START BsCom_2,3.7.13
7 tadabhidhyānādhikaraṇam / sū. 13
tadabhidhyānād eva tu talliṅgāt saḥ | BBs_2,3.13 |
kimimāni viyadādīni bhūtāni svayameva svavikārānsṛjantyāhosvatparameśvara eva tena tenātmanāvatiṣṭhamāno 'bhidhyāyaṃstaṃ taṃ vikāraṃ sṛjatīti saṃdehe sati prāptaṃ tāvatsvayameva sṛjantīti /
kutaḥ /
'ākāśādvāyurvāyoragniḥ' ityādisvātantryaśravaṇāt /
nanvacetanānāṃ svatantrāṇāṃ pravṛttiḥ pratiṣiddhā /
naiṣa doṣaḥ /
'tatteja aikṣata tā āpa aikṣanta' (chā. 6.2.4) iti ca bhūtānāmapi cetanatvaśravaṇāditi /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- sa eva parameśvarastena tenātmanāvatiṣṭhamāno 'bhidhyāyaṃstaṃ taṃ vikāraṃ sṛjatīti /
kutaḥ /
talliṅgāt /
tathāhi śāstram- 'yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayati' (bṛ. 3.7.3) ityevañjātīyakaṃ sādhyakṣāṇameva bhūtānāṃ pravṛttiṃ darśayati /
tathā so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya iti prastutya 'sacca tyaccābhavat /
tadātmānaṃ svayamakuruta' (tai. 2.6.1) iti ca tasyaiva ca sarvātmabhāvaṃ darśayati /
yattvīkṣaṇaśravaṇamaptejasostatparameśvarāveśavaśādeva draṣṭavyam 'nānyo 'to 'sti draṣṭā' (bṛ. 3.7.23) itīkṣitrantarapratiṣedhāt, prakṛtatvācca sata īkṣituḥ 'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya' ityatra

39.13

FN: parameśvarasyāntaryāmibhāvenāveśaḥ saṃbandhastadvaśādbhūteṣvīkṣaṇaṃ śravaṇaṃ naitāvatā teṣāṃ cetanatvaṃ svātantryaṃ vetyarthaḥ /
saṃprati tāni bhūtānyāśrityāśrayāśrayibhāvasaṃgatyā teṣāṃ svātantryamāśaṅkya niṣedhati- tadabhidhyānādeva tu talliṅgātsaḥ /
uktabhūtānyāśritya saṃśayapūrvapakṣau darśayati- kimimānītyādinā /
saṃśayabījānuktau pūrvottarapakṣayuktayo bījamiti jñeyam /
nanvatra bhūtānāṃ kiṃ svātantryeṇopādānatvamāśaṅkyate kartṛtvaṃ vā /
nādyaḥ, 'racanānupapatteḥ'ityādinyāyavirodhāditi śaṅkate- nanviti /
na dvitīyaḥ, acetanatvāditi bhāvaḥ /
yathā manuṣyādiśabdaistattaddehābhimānino jīvā ucyante tathā 'ākāśādvāyuḥ'ityādiśrutāvākāśādiśabdaistattadbhūtābhimānidevatā ucyante, tāsāṃ svakārye vāyvādau kartṛtvasaṃbhavānnirapekṣanimittatvaṃ pañcamyarthaḥ /
evaṃ 'tadātmānaṃ svayamakuruta'iti śrutau svayamiti viśeṣaṇādbrahmaṇo 'nyānapekṣasarvakartṛtvasaṃbhavānnirapekṣanimittatvaṃ śrutam /
tathāca mithonirapekṣeśvarabhūtakartṛśrutyorvirodhānna brahmaṇi samanvaya iti saphalaṃ pūrvapakṣamāha- naiṣa doṣa iti /
bhūtānāṃ tadabhimānidevatānāmityarthaḥ /
yathā ākāśādibhāvāpannabrahmaṇaḥ sarvopādānatvaṃ tathā tadabhimānidevatājīvabhāvamāpannabrahmaṇaḥ kartṛtvamiti paramparayā īśvarakartṛtvaśrutyavirodhaḥ /
svayamiti viśeṣaṇamīśvarāntaranirāsārthaṃ na jīvabhāvāpekṣānirāsārthamityekadeśisiddhānta ūhanīyaḥ /
mukhyasiddhāntamāha- evaṃ prāpta iti /
ākāśādiśabdairna devatālakṣaṇā mukhyārthe bādhakābhāvāt pañcamyaśca prakṛtitvārthāstatra rūḍhataratvāt, tathā cācetanānāṃ bhūtānāṃ kartṛtvameva nāsti, kuta īśvarānapekṣakartṛtvam /
yadyapi devatānāṃ kartṛtvaṃ saṃbhavati tathāpīśvaraniyamyatvaśravaṇāccetanānāmapi na svātantryaṃ, kimu vācyamacetanānāṃ bhūtānāṃ na svātantryamiti matvoktam- talliṅgāditi /
tattadacetanātmanāvasthitasya brahmaṇa upādānatve 'pi jīvavyāvṛtteśvaratvākāreṇaiva sākṣātsarvakartṛtvaṃ na jīvatvadvārā tasya sarvaniyantṛtvālliṅgādityarthaḥ /
prakaraṇācca sākṣātsarvakartṛtvamityāha- tatheti /
pūrvoktamanūdya nirasyati- yattviti /
parameśvarasyāntaryāmibhāvenāveśaḥ saṃbandhastadvaśādbhūteṣvīkṣaṇaśravaṇaṃ naitāvatā teṣāṃ cetanatvaṃ svātantryaṃ vetyarthaḥ /
anena 'tadabhidhyānāt'iti padaṃ vyākhyātam /
itthaṃ sūtrayojanā-sa īśvarastattadātmanā sthito 'pi sākṣādeva sarvakartā tasyāntaryāmitvaliṅgāt /
jīvatvadvārā kartṛtvaṃ nāma jīvasyaiva kartṛtvamityantaryāmiṇaḥ kartṛtvāsiddherantaryāmitvāyogāttadabhidhyānādīśvarekṣaṇādeva bhūteṣu śrutekṣaṇopapatteśceti /
tatteja aikṣateti śruta īkṣitā paramātmaivetyatra śrutyantaraṃ prakaraṇaṃ cāha- nānya iti /
tasmādīśvarapadārthalopaprasaṅgeneśvarādanyasya svātantryābhāvānneśvarakartṛtvaśruterbhūtaśrutyā virodha iti siddham

39.14

END BsCom_2,3.7.13
START BsCom_2,3.8.14
8 viparyayādhikaraṇam / sū. 14
viparyayeṇa tu kramo 'ta upapadyate ca | BBs_2,3.14 |
bhūtānāmutpattikramaścintitaḥ /
athedānīmapyayakramaścintyate /
kimaniyatena krameṇāpyaya utpattikrameṇāthavā tadviparīteneti /
trayo 'pi cotpattisthitipralayā bhūtānāṃ brahmāyattāḥ śrūyante- 'yato vā imāni bhūtāni jāyante /
yena jātāni jīvanti yatprayantyabhisaṃviśanti' (tai. 3.1.1) iti /
tatrāniyamo 'viśeṣāditi prāptam /
athavotpatteḥ kramasya śrutatvāpralayasyāpi kramākāṅkṣiṇaḥ sa eva kramaḥ syāditi /
evaṃ prāptaṃ tato brūmaḥ viparyayeṇa tu pralayakramo 'ta utpattikramādbhavitumarhati /
tathāhi loke dṛśyate yena krameṇa sopānamārūḍhastato viparītena krameṇāvarohatīti /
apica dṛśyate mṛdo jātaṃ ghaṭaśarāvādyapyayakāle mṛdbhāvamapyetyadbhyaśca jātaṃ himakarakādyabbhāvamapyetīti /
ataścopapadyata etat /
yadpṛthivyadbhyo jātā satī sthitikālavyatikrāntāvapo 'pīyādāpaśca tejaso jātāḥ satyastejo 'pīyuḥ /
evaṃ krameṇa sūkṣmaṃ sūkṣmataraṃ cānantaramanantaraṃ kāraṇamapītya sarvaṃ kāryajātaṃ paramakāraṇaṃ paramasūkṣmaṃ ca brahmāpyetīti veditavyam /
nahi svakāraṇavyatikrameṇa kāraṇakāraṇe kāryāpyayo nyāyyaḥ /
smṛtāvapyutpattikramaviparyayeṇaivāpyayakramastatra tatra darśitaḥ - 'jagatpratiṣṭhā devarṣe pṛthivyapsu pralīyate /
jyotiṣyāpaḥ pralīyante jyotirvāyau pralīyate' ityevamādau /
utpattikramastūtpattāveva śrutatvānnāpyaye bhavitumarhati /
nacāsāvayogyatvādapyayenākāṅkṣyate /
nahi kārye dhriyamāṇe kāraṇasyāpyayo yuktaḥ kāraṇāpyaye kāryasyāvasthānānupapatteḥ /
kāryāpyaye tu kāraṇasyāvasthānaṃ yuktaṃ mṛdādiṣvevaṃ dṛṣṭatvāt

39.14

FN: krameṇa paramparayā /
viparyayeṇa tu /
yadyapyatra śrutivirodho na parihriyata ityasaṃgatistathāpyutpattikrame nirūpite layakramo buddhistho vicāryata iti prāsaṅgikyāveva pādāvāntarasaṃgatī iti matvāha- bhūtānāmiti /
atrotpattikramādviparītakramanirṇayātsiddhānte bhūtānāṃ prātilemyena layadhyānapūrvakaṃ pratyagbrahmaṇi manaḥsamādhānaṃ phalaṃ, pūrvapakṣe tu kāraṇanāśe sati kāryanāśa iti sarvalayādhārabrahmāsiddheruktasamādhyasiddhiriti bhedaḥ /
sati mahābhūtānāṃ laye kramacintā sa eva nāstīti kecittānpratyāha- trayo 'pīti /
aniyama ityanāsthayoktaṃ śrautasya pralayasya kramākāṅkṣāyāṃ śrauta utpattikrama eva grāhyaḥ, śrautatvenāntaraṅgatvādityevaṃ pūrvapakṣaḥ /
sati kāraṇe kāryaṃ naśyatīti loke dṛśyate /
tathāca śrauto 'pyutpattikramo laye na gṛhyate kintu laukikakrama eva gṛhyate śruterlokadṛṣṭapadārthabodhādhīnatvena śrautādapi laukikasyāntaraṅgatvādyogyatvācca /
kāraṇameva hi kāryasya svarūpamiti tadananyatvanyāyena sthāpitam /
na hi svarūpanāśe kāryasya kṣaṇamapi sthitiryuktā tasmādayogya utpattikramo layasya na grāhyaḥ laukikakramāvarodhena nirākāṅkṣātvāditi siddhāntayati- tato brūma ityādinā /
krameṇa paramparayā sarvakāryalayādhāratvaṃ brahmaṇaḥ kimityāśrīyate, sākṣādeva tatkiṃ na syādityata āha- nahi svakāraṇavyatikrameṇeti /
ghaṭanāśe mṛdanupalabdhiprasaṅgādityarthaḥ /
'vāyuśca līyate vyomni taccāvyakte pralīyate'iti smṛtiśeṣa ādipadārthaḥ /
'yogyatādhīnaḥ saṃbandhaḥ'iti nyāyādayogyakrabādha iti siddham

39.15

END BsCom_2,3.8.14
START BsCom_2,3.9.15
9 antarāvijñānādhikaraṇam / sū. 15
antarā vijñānamanasī krameṇa talliṅgād iti cen nāviśeṣāt | BBs_2,3.15 |
bhūtānāmutpattipralayāvanulomapratilomakramābhyāṃ bhavata ityuktam /
ātmādirutpattiḥ pralayaścātmānta ityapyuktam /
sendriyasya tu manaso buddheśca sadbhāvaḥ prasiddhaḥ śrutismṛtyoḥ /
'buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca /
indriyāṇi hayānāhuḥ' (kaṭha. 3.3) ityādiliṅgebhyaḥ /
tayorapi kasmiścidantarāle krameṇotpattipralayāvupasaṃgrāhyau, sarvasya vastujātasya brahmajatvābhyupagamāt /
apicātharvaṇa utpattiprakaraṇe bhūtānāmātmanaścāntarāle karaṇānyanukramyante /
'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca /
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī' (muṇaḍa. 2.1.3) iti /
tasmātpūrvoktotpattipralayakramabhaṅgaprasaṅgo bhūtānāmiti cet /
na /
aviśeṣāt /
yadi tāvadbhautikāni karaṇāni tato bhūtotpattipralayābhyāmevaiṣāmutpattipralayau bhavata iti naitayoḥ kramāntaraṃ mṛgyam /
bhavati ca bhautikatve liṅgaṃ karaṇānām /
'annamayaṃ hi somya mana oṣadhayaḥ prāṇastejomayī vāk' (chā. 6.5.4) ityevajātīyakam /
vyapadeśo 'pi kvacidbhūtānāṃ karaṇānāṃ ca brāhmaṇaparivrājakanyāyena netavyaḥ /
atha tvabhautikāni karaṇāni tathāpi bhūtotpattikramo na karaṇairviśeṣyate prathamaṃ karaṇānyutpadyante caramaṃ bhūtāni prathamaṃ vā bhūtānyutpadyante caramaṃ vā karaṇānīti /
ātharvaṇe tu samāmnāyakramamātraṃ karaṇānāṃ bhūtānāṃ ca /
na tatrotpattikrama ucyate /
tathānyatrāpi pṛthageva bhūtakramātkaraṇakrama āmnāyate- 'prajāpatirvā idamagra āsītsa ātmānamaikṣata sa mano 'sṛjata tanmana evāsīttadātmānamaikṣata tadvācamasṛjata' ityādinā /
tasmānnāsti bhūtotpattikramasya bhaṅgaḥ

39.15

FN: anyaparāḥ śabdā liṅgānītyucyante /
idaṃ sthūlamutpatteḥ prāk prajāpatiḥ sūtrātmā āsīt /
antarāviśeṣāt /
uktabhūtotpattilayakramamupajīvya sa kiṃ karaṇotpattikrameṇa virudhyate na veti karaṇānāmabhautikatvabhautikatvābhyāṃ saṃdehe vṛttānuvādapūrvakaṃ pūrvapakṣamāha- bhūtānāmityādinā /
karaṇānyeva na santīti vadantaṃ pratyāha- sendriyasyeti /
'manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ', 'śrotrādīnīndriyāṇyanye'iti smṛtirdraṣṭavyā /
anyaparāḥ śabdāḥ liṅgānītyucyante /
karaṇānāṃ kramākāṅkṣāmāha- tayoriti /
ākāṅkṣāyāṃśrutisiddhaḥ kramo grāhya ityāha- apiceti /
vijñāyate 'neneti vijñānaṃ sendriyā buddhiḥ /
ātmano bhūtānāṃ cāntarā madhye talliṅgātsṛṣṭivākyāt 'etasmājjāyate prāṇo manaḥ'ityādirūpādvijñānamanasī anukramyete /
tathāca karaṇakrameṇa pūrvoktakramabhaṅga iti śaṅkāsūtrāṃśārthaḥ /
naca karaṇānāṃ bhautikatvādbhūtānantaryamiti vācyaṃ, teṣāṃ bhautikatve mānābhāvāt /
tathā cātmanaḥ prathamamākāśasya janma paścādvāyorityuktakramasyātmanaḥ karaṇāni tato bhūtānīti krameṇa virodha iti tittiryatharvaṇaśrutyorvirodhānna brahmaṇi samanvaya iti pūrvapakṣaphalam /
siddhāntayati- neti /
'ātmana ākāśaḥ'ityādi tittiriśrutau pañcamyāḥ kāryakāraṇabhāvenārthataḥ kramo bhāti /
na tasyātharvaṇapāṭhena bādhaḥ arthakramavirodhikramaviśeṣasyāśruteḥ pāṭhakramasyārthakramadhīśeṣasya śeṣibādhakatvāyogāditaḥ śrutyarthakramāvirodhena pāṭhasya neyatvādbhūtānantaryaṃ karaṇānāmityarthaḥ /
kiñca bhautikatvātteṣāṃ tadānantaryamityāha- yadīti /
naca prāṇasyābvikāratvāyogādannamayamityādimayaṭo na vikārārthateti vācyaṃ, karaṇānāṃ vibhaktatvena kāryatayā kāraṇākāṅkṣāyāmannamayamityādiśruterākāṅkṣitoktyarthamasati bādhake mayaṭo vikārārthatāyā yuktatvāt /
prācuryārthatve tvanākāṅkṣitoktiprasaṅgācchrutyaiva tejobannaprāśena vākprāṇamanasāṃ vṛddhistadabhāve tannāśa iti vikāratvasya darśitatvānna vivādāvasaraḥ /
yadvā sthūlabhūtādhīnā teṣāṃ vṛddhirvikāro mayaḍarthaḥ śrūyamāṇo bhautikatve liṅgaṃ prāṇendriyamanāṃsi bhautikāni bhūtādhīnavṛddhimattvāddehavaditi bhāvaḥ /
nanu teṣāṃ bhautikatve kathamātharvaṇe pṛthak tajjanmakathanaṃ bhūtajanmoktyaiva tajjanmasiddherityata āha- vyapadeśo 'pīti /
prauḍhavādena teṣāmabhautikatvamupetyāpi śrutyavirodhamāha- atha tviti /
karaṇānāṃ bhūtānāṃ ca pūrvāparatve mānābhāvānnoktabhūtakramabhaṅgaḥ /
na cātharvaṇavākyaṃ mānaṃ pāṭhamātratvādityarthaḥ /
tarhi kathaṃ kramanirṇayaḥ, tatrāha- tatheti /
idaṃ sthūlamutpatteḥ prāk prajāpatiḥ sūtrātmāsīt atra sūkṣmabhūtātmakaprajāpattisargaḥ prathamastato manaādisarga iti kramo bhātīti bhāvaḥ /
evañca bhūtakaraṇotpattiśrutyoravirodhādbrahmaṇi samanvayasiddhiriti siddhāntaphalaṃ nigamayati- tasmāditi

39.16

END BsCom_2,3.9.15
START BsCom_2,3.10.16
10 carācaravyapāśrayādhikaraṇam / sū. 16
carācaravyapāśrayas tu syāt tadvyapadeśo bhāktas tadbhāvabhāvitvāt | BBs_2,3.16 |
sto jīvasyāpyutpattipralayau, jāto devadatto mṛto devadatta ityevajātīyakāllaukikavyapadeśāt jātakarmādisaṃskāravidhānācceti syātkasyacdbhrāntistāmapanudāmaḥ /
na jīvasyotpattipralayau staḥ, śāstraphalasaṃbandhopapatteḥ /
śarīrānuvināśini hi jīve śarīrāntakagateṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthau vidhipratiṣedhāvanartakau syātām /
śrūyate ca- 'jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyate' (chā. 6.11.3) iti /
nanu laukiko janmamaraṇavyapadeśo jīvasya darśitaḥ /
satyaṃ darśitaḥ /
bhāktastveṣa jīvasya janmamaraṇavyapadeśaḥ /
kimāśrayaḥ punarayaṃ mukhyo yadapekṣayā bhākta iti /
ucyate- carācaravyapāśrayaḥ /
sthāvarajaṅgamaśarīraviṣayau janmamaraṇaśabdau /
sthāvarajaṅgamāni hi bhūtāni jāyante ca mriyante cātastadviṣayau janmamaraṇaśabdau mukhyau santau tatsthe jīvātmanyupacaryate, tadbhāvabhāvitvāt /
śarīraprādurbhāvatirobhāvayorhi satorjanmamaraṇaśabdau bhavato nāsatoḥ /
nahi śarīrasaṃbandhādanyatra jīvo jāto mṛto vā kenacillakṣyate /
'sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīramabhisaṃpadyamānaḥ sa utkrāman mriyamāṇaḥ (bṛ. 4.3.8) iti ca śarīrasaṃyogaviyoganimittāveva janmamaraṇaśabdau darśayati /
jātakarmādividhānamapi dehaprādurbhāvāpekṣameva draṣṭavyam /
abhāvājjīvaprādurbhāvasya /
jīvasya parasmādātmana utpattirviyadādīnāmivāsti nāsti vetyetaduttareṇa sūtreṇa vakṣyati /
dehāśrayau tāvajjīvasya sthūlāvutpattipralayau na sta ityetadanena sūtreṇāvocat

39.16

FN: jīvāpetaṃ jīvena tyaktamidaṃ śarīram /
carācarabhāvitvāt /
evaṃ tāvattatpadavācyakāraṇanirṇayāya bhūtaśrutīnāṃ virodho nirastaḥ idānīmā pādamāptestvaṃpadārthaśuddhyai jīvaśrutīnāṃ virodho nirasyate /
iha jīvo 'na jāyate mriyate'ityādiśruterjāteṣṭiśrāddhaśāstreṇa virodho 'sti na veti saṃdehe virodho 'stīti prāpte laukikajanmādivyapadeśasahāyājjāteṣṭyādiśāstreṇa jīvājatvādiśrutirbādhyata iti pūrvapakṣayati- sta iti /
tathāca karaṇotpattikrameṇa bhūtakramasya bādhābhāve 'pi jīvotpattikrameṇa bādhaḥ syāditi pratyudāharaṇasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe jīvabrahmaikyāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
cetanajanmādyuddeśena cetanasya tasya janmāntarīyaphalasādhanaṃ jātakarmādisaṃskāro vidhīyate /
tathā coddeśyavidheyayormithovirodhe sati 'vidheyāvirodhenoddeśyaṃ neyam'iti nyāyājjanmādikaṃ dehopādhikaṃ na svata iti siddhāntayati- tāmityādinā /
jīvāpetaṃ jīvena tyaktamidaṃ śarīram /
janmādivyapadeśaścarācaradehaviṣayo mukhyaḥ /
jīve tu bhākto gauṇa aupādhikajanmādiviṣayaḥ syādupādhijanmabhāve bhāvādasatyabhāvāditi sūtrārthaḥ /
jīvasyaupādhikajanmamṛtyau śrutimapyāha- sa vā iti /
jāyamānapadārthamāha- śarīramiti /
mriyamāṇatvaṃ vyācaṣṭe- utkrāmanniti /
nanūttaratra jīvasya janmādi nirasyate, atrāpi tannirāse punaruktirityāśaṅkyāha- jīvasyeti /
tadevaṃ jāteṣṭyādiśāstrasyaupādhikajanmādiviṣayatvānna jīvādyajanyatvaśrutivirodha iti siddham

39.17

END BsCom_2,3.10.16
START BsCom_2,3.11.17
11 ātmādhiraṇam / sū. 17
nātmā śruter nityatvāc ca tābhyaḥ | BBs_2,3.17 |
astyātmā jīvākhyaḥ śarīrendriyapañjarādhyakṣaḥ karmaphalasaṃbandhī /
sa kiṃ vyomādivadutpadyate brahmaṇa āhosvidbrahmavadeva notpadyata iti śrutivipratipatterviśayaḥ /
kāsucicchrutiṣvagnivisphuliṅgādinidarśanairjīvātmanaḥ parasmādbrahmaṇa utpattirāmnāyate, kāsucittvavikṛtasya parasya brahmaṇaḥ kāryapraveśena jīvabhāvo vijñāyate nacotpattirāmnāyata iti /
tatra prāptaṃ tāvadutpadyate jīva iti /
kutaḥ /
pratijñānuparodhādeva /
ekasminvidite sarvamidaṃ viditam itīyaṃ pratijñā sarvasya vastujātasya brahmaprabhavatve sati noparudhyeta /
tattvāntaratve tu jīvasya pratijñeyamuparudhyeta /
nacāvikṛtaḥ paramātmaiva jīva iti śakyate vijñātuṃ, lakṣaṇabhedāt /
apahṛtapāpmatvādidharmako hi paramātmā, tadviparīto hi jīvaḥ /
vibhāgāccāsya vikāratvasiddhiḥ /
yāvānhyākāśādiḥ pravibhaktaḥ sa sarvo vikārastasya cākāśāderutpattiḥ samadhigatā /
jīvātmāpi puṇyāpuṇyakarmā sukhaduḥkhayukpratiśarīraṃ pravibhakta iti tasyāpi prapañcotpattyavasara utpattirbhavitumarhati /
apica 'yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccārantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ' (bṛ. 2.1.20) iti prāṇāderbhogyajātasya sṛṣṭiṃ śiṣṭvā 'sarva eva ātmano vyuccaranti' iti bhoktṛṇīmātmanāṃ pṛthaksṛṣṭiṃ śāsti /
'yathā sudīptātpāvakādvisphuliṅgāḥ sahasraśaḥ prabhavante sarūpāḥ /
tathākṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ prajāyante tatra caivāpiyanti' (muṇḍa. 2.1.1) iti ca jīvātmanāmutpattipralayāvucyete /
sarūpavacanāt,
jīvātmāno hi paramātmanā sarūpā bhavanti caitanyayogāt /
naca kvacidaśravaṇamanyatra śrutaṃ vārayitumarhati /
śrutyantaragatasyāpyaviruddhasyādhikasyārthasya sarvatropasaṃhartavyatvāt /
praveśaśrutirapyevaṃ sati vikārabhāvāpattyaiva vyākhyātavyā, 'tadātmānaṃ svayamakuruta' ityādivat /
tasmādutpadyate jīva iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - nātmā jīva utpadyata iti /
kasmāt /
aśruteḥ /
nahyasyotpattiprakaraṇe śravaṇamasti bhūyaḥsu pradeśeṣu /
nanu kvacidaśravaṇamanyatra śrutaṃ na vārayitītyuktam /
satyamuktam /
utpattireva tvasya na saṃbhavatīti vadāmaḥ /
kasmāt /
nityatvācca tābhyaḥ /
caśabdādajatvādibhyaśca /
nityatvaṃ hyasya śrutibhyo 'vagamyate tathājatvamavikāritvamavikṛtasyaiva brahmaṇo jīvātmanāvasthānaṃ brahmātmanā ceti /
nacaivaṃrūpasyotpattirupapadyate /
tāḥ kāḥ śrutayaḥ /
'na jīvo mriyate' (chā. 6.11.3), 'sa vā eṣa mahānaja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma' (bṛ. 4.4.22), 'na jāyate mriyate vā vipaścit' (kaṭhaṃ 2.18), 'ajo nityaḥ śāśvato 'yaṃ purāṇaḥ' (kaṭha. 2.18). 'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat' (tai. 2.6.1), 'anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' (chā. 6.3.2), 'sa eṣa iha praviṣṭa ā nakhāgrebhyaḥ' (bṛ. 1.4.7), 'tattvamasi' (chā. 6.8.7) 'ahaṃ brahmāsmi' (bṛ. 1.4.19), 'ayamātmā brahma sarvānubhūḥ' (bṛ. 2.5.19) ityevamādyā nityatvavādinyaḥ satyo jīvasyotpattiṃ pratibadhnanti /
nanu pravibhaktatvādvikāro vikāratvāccotpadyata ityuktam /
atrocyate- nāsya pravibhāgaḥ svato 'sti /
'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā' (śve. 6.11) iti śruteḥ /
buddhyādyapādhinimittaṃ tvasya pravibhāgapratibhānamākāśasyeva ghaṭādisaṃbandhanimittam /
tathāca śāstram- 'sa vā ayamātmā brahma vijñānamayo manomayaḥ prāṇamayaścakṣurmayaḥ śrotramayaḥ' (bṛ. 4.4.5) ityevamādi brahmaṇa evāvikṛtasya sato 'pyekasyānekabuddhyādimayatvaṃ darśayati /
tanmayatvaṃ cāsya viviktasvarūpānabhivyaktyā taduparaktasvarūpatvaṃ strīmayo jālma ityādivaddraṣṭavyam /
yadapi kvacidasyotpattipralayaśravaṇaṃ tadapyata evopādhisaṃbandhānnetavyam /
upādhyutpattyāsyotpattistatpralayena ca pralaya iti /
tathāca darśayati- 'prajñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānu vinaśyati na pretya saṃjñāsti' (bṛ. 4.5.13) iti /
tathopādhipralaya evāyaṃ nātmavilaya ityetadapyatraiva 'mā bhagavānmohāntamāpīpadanna vā ahamimaṃ vijānāmi na pretya saṃjñāsti' iti praśnapūrvakaṃ pratipādayati- 'na vā are 'haṃ mohaṃ bravīmyavināśī vā are 'yamātmānucchittidharmā mātrāsaṃsargastvasya bhavati' (bṛ. 4.5.14) iti /
pratijñānuparodho 'pyavikṛtasyaiva brahmaṇo jīvabhāvābhyupagamāt /
lakṣaṇabhedo 'pyanayorupādhinimitta eva /
'ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhi' (bṛ. 4.3.15) iti ca prakṛtasyaiva vijñānamayasyātmanaḥ sarvasaṃsāradharmapratyākhyānena paramātmabhāvapratipādanāt /
tasmānaivātmotpadyate pravilīyate ceti

39.17

FN: uparodho bādhaḥ /
sarūpaśabdo jīvavācīti śeṣaḥ /
jālmaḥ kāmajaḍaḥ /
sa yathā strīparatantraḥ strīmayo vpadiśyate /
etebhyo dehātmanā pariṇatebhyo bhūtebhyaḥ sāmyenotthāya janitvā tānyeva līyamānānyanu paścādvinaśyati /
mohaṃ mohakaraṃ vākyam /
nātmāśruternityatvācca tābhyaḥ /
agnervisphuliṅgavadetasmāparamātmanaḥ sarve jīvātmāno vyuccaranti ityādijīvotpattiśrutīnāṃ 'sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ' 'aja ātmā'ityādyanutpattiśrutīnāṃ ca mithovirodhātsaṃśaye mā bhūtāṃ dehajanmanāśayorjīvajanmanāśau, dehāntarabhogyasvargādihetuvidhyādyasaṃbhavāt, kalpādyantayornabhasa iva jīvasya tau kiṃ na syātāṃ tatsaṃbhavāditi pratyudāharaṇena pūrvapakṣamāha- tatra prāptaṃ tāvaditi /
phalaṃ pūrvavat /
uparodho bādhaḥ /
nanvavikṛtaṃ brahmaivātra praviṣṭaṃ jīvo na tattvāntaramiti pratijñāsiddhiḥ, tatrāha- naceti /
jīvaḥ parasmādbhinnaḥ, viruddhadharmavattvādbhinnasyāvikāratve pratijñābādha iti tarkopetavibhaktatvaliṅgānugṛhītotpattiśruterbalīyastvātpraveśaśrutirjīvarūpavikārātmanā praviṣṭa īśvara iti vyākhyeyeti samudāyārthaḥ /
sarūpeti /
dṛṣṭāntaśruterbhāvā jīvā iti niścīyate /
nanu 'ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ'ityādau jīvasyotpattyaśravaṇādanupattiḥ, tatrāha- na ceti /
evaṃ vikāratve sati vikāraprapañcātmanā svātmānamakurutetivadvikārajīvātmanā praveśa ityarthaḥ /
ajatvādiśrutiḥ kalpamadhye jīvasyānutpattyādiviṣayā, tattvamasīti śrutiśca mṛda, ghaṭa ityabhedavākyavadvyākhyeyeti prāpte siddhāntayati- evamiti /
dharmivatsatyo vibhāgo heturaupādhiko vā /
nādyaḥ, asiddherityāha- atrocyate nāsyeti /
dvitīye jīvasya na svato vikāratvasiddhiḥ, aprayojakatvādityāha- buddhyādīti /
aupādhikabhede mānamāha- tathāceti /
mayaṭo vikārārthatvamāśaṅkyāha- tanmayatvaṃ ceti /
jālmaḥ kāmajaḍaḥ strīparatantraḥ /
strīmaya itivajjīvasya svarūpājñānādbuddhyādiparatantratvena bhedakartṛtvādibhāktvātprācuryārthe mayaṭprayoga ityarthaḥ /
liṅgaṃ nirasya tadanugrāhyaśrutergatimāha- yadapīti /
jīvasyaupādhikajanmanāśayoḥ śrutimāha- tatheti /
etebhyo dehātmana pariṇatebhyo bhūtebhyaḥ sāmyenotthāya janitvā tānyeva līyamānānyanu paścādvinaśyati /
pretyaupādhikamaraṇānantaraṃ saṃjñā nāstītyarthaḥ /
nanu prajñānaghanaḥ, saṃjñā nāstīti ca viruddhamityata āha- tatheti /
upādhilayādviśeṣajñānābhāva eva saṃjñābhāvo nātmasvarūpavijñānābhāva ityuttaraṃ pratipādayati śrutirityanvayaḥ /
atraivātmani vijñānaghane pretyasaṃjñā nāstītyuktyā mā mohāntaṃ mohamadhyaṃ bhrāntimāpīpadadāpāditavānimamarthaṃ na jānāmi brūhi tvadukterarthamiti maitreyīpraśnārthaḥ /
munirāha- na vā iti /
mohaṃ mohakaraṃ vākyamucchittiḥ pūrvāvasthānāśo dharmo 'syetyucchittidharmā pariṇāmī sa netyanucchittidharmāpariṇāmī, tasmādavināśītyarthaḥ /
tarhi na pretya saṃjñeti kathamuktaṃ, tatrāha- mātreti /
mātrābhirviṣayairasaṃsargāttathoktamityarthaḥ /
bimbapratibimbayoriva viruddhādharmabhedo 'dhyasta ityatra hetumāha- ata ūrdhvamiti /
jīvasya vikāritve muktyayogāttattvamasīti vākyamakhaṇḍanārthamiti ca vaktavyaṃ, tathāca phalavatpradhānavākyāpekṣitajīvanityatvaśrutīnāṃ balavattvādutpattyādhikamadhyastamanuvadantyutpattyādiśrutaya ityavirodha iti siddham

39.18

END BsCom_2,3.11.17
START BsCom_2,3.12.18
12 jñādhikaraṇam / sū. 18
jño 'ta eva | BBs_2,3.18 |
sa kiṃ kaṇabhujānāmivāgantukacaitanyaḥ svato 'cetana āhosvitsāṃkhyānāmiva nityacaitanyasvarūpa eveti vādivipratipatteḥ saṃśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptam /
āgantukamātmanaścaitanyamātmamanaḥsaṃyogajamagnighaṭasaṃyogajaroh itādiguṇavaditi prāptam /
nityacaitanyatve hi suptamūrcchitagrahāviṣṭānāmapi cātanyaṃ syāt /
te pṛṣṭāḥ santo na kiñcidvayamacetayāmahīti jalpanti svasthāśca cetayamānā dṛśyante /
ataḥ kādācitkacaitanyatvādāgantukacaitanya ātmeti /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- jño nityacaitanyo 'yamātmāta eva, yasmādeva notpadyate parameva brahmāvikṛtamupādhisaṃparkājjīvabhāvenāvatiṣṭhate /
parasya hi brahmaṇaścaitanyasvarūpatvamāmnātam- 'vijñānamānandaṃ brahma' (bṛ. 3.9.28), 'satyaṃ jñānamantaṃ brahma' (tai. 2.1.1), 'anantaro 'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva' (bṛ. 4.5.13), ityādiṣu śrutiṣu /
tadeva cetparaṃ brahma jīvastasmājjīvasyāpi nityacaitanyasvarūpatvamagnyauṣṇyaprakāśavaditi gamyate /
vijñānamayaprakriyāyāṃ ca śrutayo bhavanti- asuptaḥ 'suptānabhicākaśīti' (bṛ. 4.3.11) 'atrāyaṃ puruṣaḥ svayañjyotirbhavati' (bṛ. 4.3.9) iti, 'nahi vijñāturnirvijñāterviparilāpo vidyate' (bṛ. 4.3.30) ityevaṃrūpāḥ /
'atha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā' (chā. 8.12.4) iti ca sarvaiḥ karaṇadvārairidaṃ vededaṃ vedeti vijñānenānusaṃdhānāttadrūpatvasiddhiḥ /
nityasvarūpacaitanyatve ghrāṇādyānarthakyamiti cet /
na /
gandhādiviṣayaviśeṣaparicchedārthatvāt /
tathāhi darśayati- 'gandhāya ghrāṇam' ityādi /
yattu suptādayo na cetayanta iti tasya śrutyaiva parihāro 'bhihitaḥ /
suṣuptaṃ prakṛtya 'yadvai tanna paśyati paśyanvai tanna paśyati- nahi draṣṭurddaṣṭerviparilopo vidyate 'vināśitvānna tu taddvitīyamasti tato 'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet' (bṛ. 4.3.23) ityādinā /
etaduktaṃ bhavati- viṣayābhāvādiyamacetayamānatā na caitanyābhāvāditi /
yathā viyadāśrayasya prakāśasya prakāśyabhāvādanabhivyaktirna svarūpābhāvāttadvat /
vaiśeṣikāditarkaśca śrutivirodha ābhāsībhavati /
tasmānnityacaitanyasvarūpa evātmeti niścinumaḥ

39.18

FN: svayamasupto bhāsamāna evātmā suptānvāgādīnuparavyāpārānabhicākaśīti abhipaśyati /
paricchedo vṛttiḥ /
gandhāya tadgocarāntaḥkaraṇavṛttaye /
jño 'ta eva /
'ātmaivāsya jyotiḥ'ityādyātmasvaprakāśatvaśrutīnāṃ 'paśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañcchrotram'ityanityajñānavattvaśrutibhirvirodho 'tra nirasyate /
asya lokasya cakṣurdraṣṭā śrotraṃ śrotetyarthaḥ /
prāguktajīvānutpattihetumādāya svaprakāśatvasādhanāddhetusādhyabhāvaḥ saṃgatiḥ /
anutpattau hi svaprakāśaṃ brahmaivopahitaṃ jīva iti jīvasya svaprakāśatā sidhyati /
na caivaṃ gatārthatā, anutpannasyāpi jīvasya svaprakāśatve jñānasādhanavaiyarthyamiti tarkasahitānityajñānaśrutibalena svaprakāśatvaśruterbādhyatayā brahmānyatvaśaṅkāyāṃ tadaikyayogyatāyai svaprakāśatvasyātra sādhanāt /
tathāca pūrvapakṣe jīvasya brahmaikyāyogyatā siddhānte tadyogyatetyāpādasamāpteḥ phalamavagantavyam /
iṣṭāpattiṃ nirācaṣṭe- te pṛṣṭā iti /
sādhanādhīnajñānatvānna svaprakāśo jīvo vyatirekeṇeśvaravadityāha- ataḥ kādācitketi /
yathāśrute bhāṣye hetoḥ sādhyāviśeṣa iti mantavyam /
ato jīvasya svaprakāśatvaśrutirbādhyeti prāpte siddhāntayati- evamiti /
cecchabdo niścayārthaḥ /
na kevala svaprakāśabrahmābhedājjīvasya svaprakāśatā kintu śrutito 'pītyāha- vijñānamayeti /
yo 'yaṃ vijñānamaya iti prakaraṇa ityarthaḥ /
asuptaḥ svayaṃ bhāsamāna evātmā saptāṃlluptavyāpārānvāgādīnabhilakṣya cākaśīti /
suptārthānpaśyatīti yāvat /
atra svapne vijñāturbuddhisattvasya sākṣiṇo vijñātervināśo nāstītyarthaḥ /
ghrāṇādijanyagandhādijñānānusaṃdhānasiddhaye ātmano jñānarūpatvaṃ vācyamiti śrutyantareṇāha- atheti /
ātmano nityacidrūpatve 'pi svato 'saṅgatayā gandhādyasaṃbandhāttatsaṃbandhaghaṭanātmakavṛttyarthāni jñānasādhanānīti na teṣāṃ vaiyarthyamityāha- na gandheti /
paricchedo vṛttiḥ /
gandhāya tadgocarāntaḥ-karaṇavṛttaye ityarthaḥ /
suptādyavasthātmasattve 'pi caitanyābhāvānnātmā cidrūpa ityuktaṃ dūṣayati- yatviti /
tattadāsuṣuptau na paśyatīti yattatpaśyannevāluptajñāna eva sanna paśyatītyatra hetuḥ- nahīti /
nāśāyogyatvādityarthaḥ /
kimiti na paśyatītyata āha- na tviti /
vṛtteḥ sādhanādhīnatvoktyā svarūpajñānasyāsādhanādhīnatvaṃ heturasiddha ityuktam /
sādhanavaiyarthyatarko 'pi nirastaḥ /
śṛṇvannityādyanityajñānaśrutīnāṃ vṛttiviṣayatvaṃ vyākhyātam /
ātmā na jñānaṃ, dravyatvāt, ityāditarkāścāgamabādhitāḥ /
phalavatpradhānavākyāpekṣitasvaprakāśatvāgamasya balavattvāt /
kiñca niravayavātmano manaḥ-saṃyogānnānityajñānaguṇatā samavāyābhāvācca na svasamavetajñānavedyatā karmakartṛtvavirodhācca /
kiñca jñānatvasyaikavṛttitve lāghavādātmaiva jñānaṃ vṛtteśca manaḥpariṇāmatvaśrutyā 'kāmaḥ saṃkalpaḥ'ityādyayā jaḍatvānnāsmākaṃ jñānadvaividhyagauravamityanavadyamātmanaḥ svaprakāśatvamiti siddham

39.19

END BsCom_2,3.12.18
START BsCom_2,3.13.19
13 utkrāntigatyadhikaraṇam / sū. 19-32
utkrāntigatyāgatīnām | BBs_2,3.19 |
idānīṃ tu kiṃparimāṇo jīva iti cintyate /
kimaṇuparimāṇa uta madhyamaparimāṇa āhosvinmahāparimāṇa iti /
nanu ca nātmotpadyate nityacaitanyaśyāyamityuktam /
ataśca para evātmā jīva ityāpatati /
parasyā cātmano 'nantaratvamāmnātaṃ, tatra kuto jīvasya parimāṇacintāvatāra iti /
ucyate- satyametat /
utkrāntigatyāhagatiśravaṇāni tu jīvasya paricchedaṃ prāpayanti /
svaśabdena cāsya kvacidaṇuparimāṇatvamāmnāyate /
tasya sarvasyānākulatvopapādānāyāyamārambhaḥ /
tatra prāptaṃ tāvadutkrāntigatyāgatīnāṃ śravaṇātparicchinno 'ṇuparimāṇo jīva iti /
utkrāntistāvat- 'sa yadāsmāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati' (kauṣīta. 3.3) iti /
gatirapi 'ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti' (kauṣīta. 1.2) iti /
āgatirapi 'tasmāllokātpunaraityasmai lokāya karmaṇe' (bṛ. 4.4.6) iti /
āsāmutkrāntigatyāgatīnāṃ śravaṇātparicchinnastāvajjīva iti prāpnoti /
nahi vibhoścalanamavakalpata iti /
sati ca paricchede śarīraparimāṇatvasyārhataparīkṣāyāṃ nirastatvādaṇurātmeti gamyate

39.19

svaprakāśatvādātmasvarūpādīṣadbahiṣṭhaṃ parimāṇamevāśritāśrayatvenāntarbahirbhāvena vā saṃgatyā vicārayati- utkrāntigatyāgatīnām /
viṣayasaṃśayau darśayati- idānīmiti /
nātmāśruterityādinā gatārthatvamasyāśaṅkyātmāṇutvaśrutīnāṃ mahattvaśrutīnāṃ cāvirodhakathanārthamasyādhikaraṇasyārambha ityāha- nanvityādinā /
na kevalaṃ śrutotkrāntyādyanupapattyātmano 'ṇutvaṃ kintveṣo 'ṇurātmeti śrutyāpītyāha- svaśabdeneti /
pūrvapakṣe jīvasyāṇutvādbrahmaikyāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti matvā sūtraṃ vyākurvanpūrvapakṣamāha- tatra prāptamityādinā /
śruteraṇuriti uttarasūtrādākṛṣya sūtraṃ pūritam /
utkrāntiḥ śrūyata iti śeṣaḥ /
sa mumūrṣuḥ jīva etairbuddhyādibhistasmāccandralokādimaṃ lokaṃ prati karma kartumāyātītyarthaḥ

39.20

END BsCom_2,3.13.19
START BsCom_2,3.13.20
svātmanā cottarayoḥ | BBs_2,3.20 |
utkrāntiḥ kadācidacalato 'pi grāmasvāmyanivṛttivaddehasvāmyanivṛttyā karmakṣayeṇāvakalpeta /
uttare tu gatyāgatī nācalataḥ saṃbhavataḥ /
svātmanā hi tayoḥ saṃbandho bhavati, gameḥ kartṛsthakriyātvāt /
amadhyamaparimāṇasya ca gatyāgatī aṇutva eva saṃbhavataḥ /
satyośca gatyāgatyorutkrāntirapyapasṛptireva dehāditi pratīyate /
nahyanapasṛtya dehādgatyāgatī syātām /
dehapradeśānāṃ cotkrāntāvapādānatvavacanāt /
'cakṣuṣo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ' (bṛ. 4.4.2) iti /
'sa etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevānvavakrāmati' (bṛ. 4.4.1), 'śukramādāya punaraiti sthānam' (bṛ. 4.3.11) iti cottare 'pi śarīre śarīrasya gatyāgatī bhavataḥ /
tasmādapyasyāṇutvasiddhiḥ

39.20

FN: apādānatvamavadhitvam /
utkrāntirātmano dehānnirgamo na bhavati yenāṇutvaṃ syāt kintu svāmitvanivṛttiriti kecit /
tadaṅgīkṛtyāpyaṇutvamāvaśyakamityāha- svātmaneti /
utkrānteruttarayorgatyāgatyayoḥ svātmanā kartrā saṃbandhādaṇutvamiti sūtrayojanā /
pākānāśrayasya paktṛtvavadratyanāśrayasyāpi gantṛtvoktiḥ kiṃ na syādityata āha- gameriti /
gamanasya kartari saṃyogavibhāgarūpātiśayahetutvātkrartrāśritatvaṃ lokasiddhamityarthaḥ /
jīvo 'ṇuramadhyamaparimāṇatve sati gatimattvātparamāṇuvadityāha- amadhyameti /
aṅgīkāraṃ tyajati- satyośceti /
na svāmyanivṛttimātramutkrāntirityarthaḥ /
dehānnirgama evotkrāntirityatra liṅgāntaramāha- dehapradeśānāmiti /
apādānatvamavadhitvam /
anyebhyo vā mukhādibhya eṣa ātmā niṣkrāmatīti śeṣaḥ /
kiñca dehamadhye 'pi jīvasya gatyāgatiśruteraṇutvamityāha- sa iti /
indriyāṇi gṛhṇansvāpādau hṛdayaṃ sa jīvo gacchati śukraṃ prakāśakamindriyagrāmamādāya punarjāgaritasthānamāgacchatītyarthaḥ

39.21

END BsCom_2,3.13.20
START BsCom_2,3.13.21
nāṇuratacchruter iti cen netarādhikārāt | BBs_2,3.21 |
athāpi syānnāṇurayamātmā /
kasmāt /
atacchruteḥ /
aṇutvaviparītaparimāṇaśravaṇādityarthaḥ /
'sa vā eṣa mahānaja ātmā yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu (bṛ. 4.4.12), 'ākāśavatsarvagataśca nityaḥ', 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' (tai. 2.1.1) ityevañjātīyakā hi śrutirātmano 'ṇutve vipratiṣidhyeteti cet /
naiṣa doṣaḥ /
kasmāt /
itarādhikārāt /
parasya hyātmanaḥ prakriyāyāmeṣā parimāṇāntaraśrutiḥ /
parasyaivātmanaḥ prādhānyena vedānteṣu veditavyatvena prakṛtatvāt /
virajaḥ para ākāśādityevaṃvidhācca parasyaivātmanastatra tatra viśeṣādhikārāt /
nanu 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu' (bṛ. 4.4.22) iti śārīra eva mahattvasaṃbandhitvena pratinirdiśyate /
śāstradṛṣṭyā tveṣa nirdeśo vāmadevavaddraṣṭavyaḥ /
tasmātprājñaviṣayatvātparimāṇāntaraśravaṇasya ca jīvasyāṇutvaṃ virudhyate

39.21

FN: itarādhikārāt brahmaprakaraṇāt /
itarādhikārāt /
brahmaprakaraṇāt /
nanu mahattvaśruteḥ kathaṃ paraprakaraṇasthatvamityata āha- parasyeti /
yā vedāntaśrutiḥ sā paraprakaraṇasthetyutsargāttasyāstatsthatvaṃ brahmārabhyādhītatvāccetyāha- viraja iti /
nirdeṣa ityarthaḥ /
vijñānamayaśrutyā prakaraṇaṃ bādhyamiti śaṅkate- nanviti /
aṇorjīvasya brahmaṇā bhedabhedāṅgīkārācchāstrīyābhedadṛṣṭyā mahattvoktiḥ, yathā vāmadevasyāhaṃ manuriti sarvātmatvoktirityavirodhamāha- śāstreti

39.22

END BsCom_2,3.13.21
START BsCom_2,3.13.22
svaśabdonmānābhyāṃ ca | BBs_2,3.22 |
itaścāṇurātmā yataḥ sākṣādevāsyāṇutvavācī śabdaḥ śrūyate- 'eṣo 'ṇurātmā cetasā veditavyo yasminprāṇaḥ pañcadhā saṃviveśa' (muṇḍa. 3.1.9) iti /
prāṇasaṃbandhācca jīva evāyamaṇurabhihita iti gamyate /
tathonmānamapi jīvasyāṇimānaṃ gamayati- 'bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca /
bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ' (śve. 5.8) iti /
'ārāgramātro hyavaroṣapi dṛṣṭaḥ' (śve. 5.8) iti conmānāntaram

39.22

nanvaṇutve satyekadeśasthasya sakaladehagatopalabdhirvirudhyate /
dṛśyate ca jāhnavīhradanimagnānāṃ sarvāṅgaśaityopalabdhirnidāghasamaye ca sakalaśarīraparitāpopalabdhiriti /
FN: uddhṛtyamānamunmānam /
bālaḥ keśaḥ /
totraprotāyaḥśalākāgramarāgraṃ tasmāduddhṛtā mātrā mānaṃ yasya sa jīvastathā /
evamutkrāntyādiśrutyāṇutvamanumitaṃ, tatra śrutimapyāha- svaśabdeti /
bālāgrāduddhṛtaḥ śatatamo bhāgastasmādapyuddhṛtaḥ śatatamo bhāgo jīva iti, uddhṛtya mānamunmānamatyantālpatvamityarthaḥ /
bālaḥ keśaḥ, totraprotāyaḥśalākāgramārāgram /
tasmāduddhṛtā mātrā mānaṃ yasya sa jīvastathā

39.23

END BsCom_2,3.13.22
START BsCom_2,3.13.23
ata uttaraṃ paṭhati-
avirodhaś candanavat | BBs_2,3.23 |
yathā hi haricandanabinduḥ śarīraikadeśasaṃbaddho 'pi sansakaladehavyapinamāhlādaṃ karotyevamātmāpi dehaikadeśebhyaḥ sakaladehavyāpinīmupalabdhiṃ kariṣyati /
tvaksaṃbandhanāccāsya sakalaśarīragatā vedanā na virudhyate /
tvagātmanorhi saṃbandhaḥ kṛtsnāyāṃ tvaci vartate tvakca kṛtsnaśarīravyāpinīti

39.23

ātmasaṃyuktāyāstvaco dehavyāpisparśopalabdhikaraṇasya mahimnātmanovyāpikāryakāritvamaviruddham /
tvagātmanoriti /
saṃbandhasya tvagavayaviniṣṭhatvādavayavinaścaikatvādātmasaṃyogasya kṛtsnatvaṅniṣṭhatetyarthaḥ

39.24

END BsCom_2,3.13.23
START BsCom_2,3.13.24
avasthitivaiśeṣyād iti cen nābhyupagamād dhṛdi hi | BBs_2,3.24 |
atrāha yaduktamavirodhaścandanavaditi, tadayuktaṃ dṛṣṭāntadārṣṭrāntikayoratulyatvāt /
siddhe hyātmano dehaikadeśasthatve candanadṛṣṭānto bhavati /
pratyakṣaṃ tu candanasyāvasthitivaiśeṣyamekadeśasthatvaṃ sakaladehāhlādanaṃ ca /
ātmanaḥ punaḥ sakaladehopalabdhimātraṃ pratyakṣaṃ naikadeśavartitvam /
anumeyaṃ tu taditi yadapyucyeta /
nacātrānumānaṃ saṃbhavati /
kimātmanaḥ sakalaśarīragatā vedanā tvagindriyasyeva sakaladehavyāpinaḥ sataḥ kiṃvā vibhornabhasa ivāhosviccandanabindorivāṇorekadeśasthasyeti saṃśayānativṛtteriti /
atrocyate- nāyaṃ doṣaḥ /
kasmāt /
abhyupagamāt /
abhyupagamyate hyātmano 'pi candanasyeva dehaikadeśavṛttitvamavasthitivaiśeṣyam /
kathamityucyate /
hṛdi hyeṣa ātmā paṭhyate vedāntaṣu /
'hṛdi hyeṣa ātmā'
(praśna. 3.6), 'sa vā eṣa ātmā hṛdi' (chā. 8.3.3), 'katama ātmeti yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ' (bṛ. 4.3.7) ityādyupadeśebhyaḥ /
tasmāddṛṣṭāntadārṣṭrāntikayoravaiṣamyādyuktamevaitadavirodhaścandanavaditi

39.24

siddhe hīti /
natu siddhamityatulyatetyarthaḥ /
viśeṣa eva vaiśeṣyam /
candanabindoralpatvasya pratyakṣatvāttvagvyāptyā vyāpikāryakāritvakalpanā yuktā, jīvasya tvaṇutve saṃdehāddhyāpikāryadṛṣṭyā vyāpitvakalpanameva yuktam /
vyāpikāryāśrayo vyāpītyutsargāditi sūtraśaṅkābhāgārthaḥ /
ātmālpaḥ, vyāpikāryakāritvāt, candanabinduvadityanumānamayuktaṃ, tvagādau vyabhicārādityāha- na cātrānumānamiti /
pūrvoktaśrutibhirjīvasyāṇutvaniścayāddhṛdisthatvaśrutibhirekadeśasthatvaniścayācca na dṛṣṭāntavaiṣamyamiti parihārabhāgārthamāha- atrocyata iti

39.25

END BsCom_2,3.13.24
START BsCom_2,3.13.25
guṇādvā lokavat | BBs_2,3.25 |
caitanyaguṇavyāptervāṇorapi sato jīvasya sakaladehavyāpi kāryaṃ na virudhyate /
yathā loke maṇipradīpaprabhṛtīnāmapavarakaikadeśavartināmapi prabhāpavarakavyāpinī satī kṛtsne 'pavarake kāryaṃ karoti tadvat /
syātkadāciccandanasya sāvayavatvātsūkṣmāvayavavisarpaṇenāpi sakaladeha āhlādayitṛtvaṃ va tvaṇorjīvasyāvayavāḥ santi yairayaṃ sakaladehaṃ viprasarpedityāśaṅkya guṇādvā lokavadityuktam

39.25

kathaṃ punarguṇo guṇivyatirekeṇānyatra varteta /
nahi paṭasya śuklo guṇaḥ paṭavyatirekeṇānyatra vartamāno dṛśyate /
pradīpabhāvadbhavediti cet /
na /
tasyā api dravyatvābhyupagamāt /
nibiḍāvayavaṃ hi tejodravyaṃ pradīpaḥ /
praviralāvayavaṃ tu tejodravyameva prabheti /
ātmavattaddharmajñānasyāpyaṇutvaṃ svataḥ, kādācitkaṃ tu dehaparimāṇatvamityuktvā svata eva vyāpitvamiti matāntaramāha- guṇādveti /
vāśabdena candanadṛṣṭāntāpariteṣaḥ sūcitastamāha- syāditi

39.26

END BsCom_2,3.13.25
START BsCom_2,3.13.26
ata uttaraṃ paṭhati-
vyatireko gandhavat | BBs_2,3.26 |
yathā guṇasyāpi sato gandhasya gandhavaddravyavyatirekeṇa vṛttirbhavati /
aprāpteṣvapi kusumādiṣu gandhavatsu kusumagandhopalabdheḥ /
evamaṇorapi sato jīvasya caitanyaguṇavyatireko bhaviṣyati /
ataścānaikāntikametadguṇatvādrūpādivadāśrayaviśleṣānupapattiriti /
guṇasyaiva sato gandhasyāśrayaviśleṣadarśanāt /
gandhasyāpi sahaivāśrayeṇa viśleṣa iti cet /
na /
yasmānmūladravyādviśleṣitasya kṣayaprasaṅgāt /
akṣīyamāṇamapi tatpūrvāvasthāto gamyate /
anyathā tatpūrvāvasthairgurutvādibhirhīyeta /
syādetat /
gandhāśrayāṇāṃ viśliṣṭānāmavayavānāmalpatvātsannapi viśeṣo nopalakṣyate /
sūkṣmā hi gandhaparamāṇavaḥ sarvato viprasṛptā gandhabuddhimutpādayanti nāsikāpuṭamanupraviśanta iti cet /
na /
atīndriyatvātparamāṇūnāṃ sphuṭagandhopalabdheśca nāgakesarādiṣu /
naca loke pratītirgandhavaddravyamāghrātamiti /
gandha evāghrāta iti tu laukikāḥ pratīyanti /
rūpādiṣvāśrayavyatirekānupalabdhergandhasyāpyayukta āśrayavyatireka iti cet /
na /
pratyakṣatvādanumānāpravṛtteḥ /
tasmādyadyathā loke dṛṣṭaṃ tattathaivānumantavyaṃ nirūpakairnānyathā /
nahi raso guṇo jihvayopalabhyata ityato rūpādayo 'pi guṇā jihvāyaivopalabhyeragniriti niyantuṃ śakyate

39.26

FN: guṇasya dravyavyatireka āśrayaviśleṣaḥ /
uttarasūtravyāvartyaṃ śaṅkate- kathamiti /
jñānaṃ na guṇivyatiriktadeśavyāpi, guṇatvāt, rūpavat, naca prabhāyāṃ vyabhicārastasyā api dravyatvāditi prāpte gandhe vyabhicāramāha- ata uttaramiti /
guṇasya dravyavyatireka āśrayaviśleṣaḥ /
nanu viśliṣṭāvayavānāmalpatvādravyakṣayo na bhātītyata āha- akṣīyāmāṇamapīti /
apiravadhāraṇe pūrvāvasthāliṅgenākṣīyamāṇameva tadravyamanumīyata ityarthaḥ /
vimatamaviśliṣṭāvayavaṃ, pūrvāvasthāto gurutvādyapacayahīnatvāt, saṃmatavaditi bhāvaḥ /
śaṅkate- syādetaditi /
viśliṣṭānāmalpatvādityupalakṣaṇaṃ, avayavāntarāṇāṃ praveśādityapi draṣṭavyam /
viśeṣo 'vayavānāṃ viśleṣapraveśarūpaḥ sannapi na jñāyate, tathāca gurutvāpacayo na bhavatīti hetoranyathāsiddhiriti śaṅkārthaḥ /
āgacchanto 'vayavāḥ paramāṇavastrasareṇavo vā, nādyaḥ, tadgatarūpavadgandhasyāpyanupalabdhiprasaṅgāditi pariharati- neti /
dvitīyaṃ pratyāha- sphuṭeti /
trasareṇugandhaścetsphuṭo na syādityarthaḥ /
ato gandhasya puṣpādisthasyaiva guṇavyatireko vācya iti bhāvaḥ /
gandho na guṇiviśliṣṭaḥ guṇatvāt, rūpavaditi śaṅkate- rūpeti /
viśleṣasya pratyakṣatvādbādha ityāha- neti

39.27

END BsCom_2,3.13.25
START BsCom_2,3.13.27
tathā ca darśayati | BBs_2,3.27 |
hṛdayāyatanatvamaṇuparimāṇatvaṃ cātmano 'bhidhāya tasyaiva 'ā lomasya ā nakhāgrebhyaḥ' (chā. 8.8.1) iti caitanyena guṇena samastaśarīravyāpitvaṃ darśayati

39.27

ātmanaścaitanyaguṇenaiva dehavyāptirityatra śrutimāha sūtrakāraḥ- tathāca darśayatīti /
tadvyācaṣṭe- hṛdayeti

39.28

END BsCom_2,3.13.27
START BsCom_2,3.13.28
pṛthagupadeśāt | BBs_2,3.28 |
'prajñayā śarīraṃ samāruhya' (kauṣī. 3.6) iti cātmaprajñayoḥ kartṛkaraṇabhāvena pṛthagupadeśāccaitanyaguṇenaivāsya śarīravyāpitā gamyate /
'tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya' (bṛ. 2.1.17) iti ca kartuḥ śārīratpṛthagvijñānasyopadeśa etamevābhiprāyamupodbalayati /
tasmādaṇurātmeti

39.28

FN: vijñānamindriyāṇāṃ jñānaśaktiṃ vijñānena caitanyaguṇenādāya śeta ityarthaḥ /
tatraiva śrutyantarārthaṃ sūtram- pṛthagiti /
vijñānamindriyāṇāṃ jñānaśaktiṃ vijñānena caitanyaguṇenādāya śeta ityarthaḥ /
etaṃ caitanyaguṇavyāptigocaramabhiprāyam

39.29

END BsCom_2,3.13.28
START BsCom_2,3.13.29
evaṃ prāpte brūmaḥ -
tadguṇasāratvāt tu tadvyapadeśaḥ prājñavat | BBs_2,3.29 |
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyavartayati /
naitadastyaṇurātmeti /
utpattyaśravaṇāddhi parasyaiva tu brahmaṇaḥ praveśaśravaṇāttādātmyopadeśācca parameva brahma jīva ityuktam /
parameva cedbrahma jīvastasmādyāvatparaṃ brahma tāvāneva jīvo bhavitumarhati /
parasya ca brahmaṇo vibhutvamāmnātam /
tasmādvibhurjīvaḥ /
tathāca 'sa vā eṣa mahānaja ātmā yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu' (bṛ. 4.4.22) ityevañjātīyakā jīvaviṣayā vibhutvavādāḥ śrautāḥ smārtāśca samarthitā bhavanti /
nacāṇorjīvasya sakalaśarīragatā vedanopapadyate /
tvaksaṃbandhātsyāditi cet /
na /
kaṇṭakatodane 'pi sakalaśarīragataiva vedanā prasajyeta /
tvakkaṇṭakayorhi saṃyogaḥ kṛtsnāyāṃ tvaci vartate tvakca kṛtsnaśarīravyāpinīti /
pādatala eva tu kaṇṭakanunno vedanāṃ prati labhate /
nacāṇorguṇavyāptirupapadyate, guṇasya guṇideśatvāt /
guṇatvameva hi guṇinamanāśritya guṇasya hīyeta /
pradīpaprabhāyāśca dravyāntaratvaṃ vyākhyātam /
gandho 'pi guṇatvābhyupagamātsāśraya eva saṃcaritumarhati /
anyathā guṇatvahāniprasaṅgāt /
tathācoktaṃ dvaipāyanena- 'upalabhyāpsu cedgandaṃ kecidbrūyuranaipuṇāḥ /
pṛthivyāmeva taṃ vidyādapo vāyuṃ ca saṃśritam' iti /
yadi ca caitanyaṃ jīvasya samastaṃ śarīraṃ vyāpnuyānnāṇurjīvaḥ syāt /
caitanyameva hyasya svarūpamagnerivauṣṇyaprakāśau /
nātra guṇaguṇivibhāgo vidyata iti śarīraparimāṇatvaṃ ca pratyākhyātam /
pariśeṣādvibhurjīvaḥ /
kathaṃ tarhyaṇutvādivyapadeśa ityata āha- tad guṇasāratvāttu tadvyapadeśaḥ iti /
tasyā buddherguṇāstadguṇā icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhamityevamādayastadguṇāḥ sāraḥ pradhānaṃ yasyātmanaḥ saṃsāritve saṃbhavati sa tadguṇasārastasya bhāvastadguṇasāratvam /
nahi buddherguṇairvinā kevalasyātmanaḥ saṃsāritvamasti /
buddhyupādhirdharmādhyāsanimittaṃ hi kartṛtvabhoktṛtvādilakṣaṇaṃ saṃsāritvamakartṛrabhoktuścāsaṃsāriṇo nityamuktasya sata ātmanaḥ /
tasmāttadguṇasāratvādbuddhiparimāṇenāsya parimāṇavyapadeśaḥ /
tadutkrāntyādibhiścāsyotkrāntyadivyapadeśo na svataḥ /
tathāca- 'bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca /
bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpate' (śve. 5.9) ityaṇutvaṃ jīvasyoktvā tasyaiva punarānantyamāha /
taccaivameva samañjasaṃ syādyadyaupacārikamaṇutvaṃ jīvasya bhavetpāramārthikaṃ cānantyam /
nahyubhayaṃ mukhyamavakalpeta /
nacānantyamaupacārikamiti śakyaṃ vijñātuṃ, sarvopaniṣatsu brahmātmabhāvasya pratipādayiṣitatvāt /
tathetarasminnapyunmāne 'buddherguṇenātmaguṇena caiva ārāgramātro hyavaro 'pi dṛṣṭaḥ' (śve. 6.8) iti ca buddhiguṇasaṃbandhenaivārāgramātratāṃ śāsti na svenaivātmanā /
'eṣo 'ṇurātmā cetasā veditavyaḥ' (muṇḍa. 3.1.9) ityatrāpi na jīvasyāṇuparimāṇatvaṃ śiṣyate, parasyaivātmanaścakṣurādyanavagrāhyatvena jñānaprasādagamyatvena ca prakṛtatvāt /
jīvasyāpi ca mukhyāṇuparimāṇatvānupapatteḥ /
tasmāddurjñānatvābhiprāyamidamaṇutvavacanamupādhyabhiprāyaṃ vā draṣṭavyam /
tathā 'prajñayā śarīraṃ samāruhya' (kauṣī. 3.6) ityevañjātīyakeṣvapi bhedopadeśeṣu buddhyauvopādhibhūtayā jīvaḥ śarīraṃ samāruhyetyevaṃ yojayitavyam /
vyapadeśamātraṃ vā, śilāputrakasya śarīramityavadat /
nahyatra guṇaguṇivibhāgo 'pi vidyata ityuktam /
hṛdayāyatanatvavacanamapi buddhereva tadāyatanatvāt /
tathotkrāntyādīnāmapyupādhyāyattatāṃ darśayati- 'kasminnvahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti' (praśna. 6.3) 'sa prāṇamasṛjata' (pra. 6.4) iti /
utkrāntyabhāve hi gatyāgatyorapyabhāvo vijñāyate /
nahyanapasṛpasya dehādgatyāgatī syātām /
evamupādhiguṇasāratvājjīvasyāṇutvādivyapadeśaḥ prājñavat /
yathā prājñasya paramātmanaḥ saguṇeṣūpāsaneṣūpādhiguṇasāratvādaṇīyastvādivyapadeśaḥ- 'aṇīyānvrīhervā yavādvā' (chā. 3.1.14.2) 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ' (chā. 3.14.2) ityevaṃprakārastadvat /
syādetadyadi buddhiguṇasāratvādātmanaḥ saṃsāritvaṃ kalpyeta, tato buddhyātmanorbhinnayoḥ saṃyogāvasānamavaśyaṃbhāvītyato buddhiviyoge satyātmano vibhaktasyānālakṣyatvādasattvamasaṃsāritvaṃ vā prasajyeteti

39.29

tatrātmāṇutvavibhutvaśrutīnāṃ virodhādaprāmāṇyaprāptāvaṇutvaṃ jīvasya vibhutvamīśvarasyetyavirodha ityekadeśipakṣo darśitaḥ /
taṃ dūṣayansiddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- tuśabda ityādinā /
tasmādbrahmābhinnatvādvibhurjīvaḥ brahmavadityanumānānugṛhite śrutismṛti āha- tathāca sa vā eṣa iti /
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇurityādyāḥ smārtavādāḥ /
etena jīvasya brahmabedajñāne 'ṇutvābhāvadhīstasyāṃ tadityanyonyāśraya iti nirastam /
pradhānamahāvākyānuguṇaśrutismṛtibhiraṇutvābhāvaniścayānantaramabhedajñānātpradhānavākyavirodhe guṇabhūtāṇutvaśrutīnāmaupādhikāṇutvaviṣayatvakalpanāt /
'guṇe tvanyāyyakalpanā'iti nyāyāditi bhāvaḥ /
kiñca sarvadehavyāpiśaityānubhavānyathānupapattyāṇutvaśrutayo 'dhyastāṇutvavi ṣayatvena kathañcidarthavādā neyāḥ /
laukikanyāyādapi teṣāṃ durbalatvāditi matvāha- na cāṇoriti /
śaṅkate- tvagiti /
yadyaṇvātmasaṃbandhasya tvagvyāptyā dehavyāpinī vedanā syāttarhyatiprasaṅga iti dūṣayati- neti /
prasaṅgasyeṣṭhatvaṃ nirasyati- pādatala eveti /
tasmādalpamahatoḥ saṃyogo na mahadvyāpī, kaṇṭakasaṃyogasya dehavyāptyadarśanāt, tathācāṇvātmasaṃyogastvagekadeśastha eveti dehavyāpivedanānupapattiḥ /
naca siddhānte tvagātmasaṃbandhasya vyāpitvātkaṇṭakasaṃbandhe dehavyāpivedanāprasaṅga iti vācyam /
yāvatī viṣayasaṃbaddhā tvak tāvadvyāpyātmasaṃbandhastāvadvyāpivedanāheturiti niyamāt /
na caivaṃ viṣayatvaksaṃbandha eva taddheturastu kimātmavyāptyeti vācyam /
vedanā hi sukhaṃ duḥkhaṃ tadanubhavaśca, na caiṣāṃ vyāpakānāṃ kāryāṇāmalpamupādānaṃ saṃbhavati kāryasyopādānādviśleṣānupapatteḥ /
na caiṣāṃ vyāpakatvamasiddhaṃ, sūryataptasya gaṅgānimagnasya sarvāṅgavyāpiduḥkhasukhānubhavasya durapahnavatvāt /
yaduktaṃ guṇasyāpi guṇiviśleṣo gandhavaditi, tannetyāha- na cāṇoriti /
gandho nāśrayādviśliṣṭaḥ, guṇatvāt, rūpavadityatrāgamamāha- tathā coktamiti /
naca pratyakṣabādhaḥ, gandhasya pratyakṣatve 'pi nirāśrayatvasyāpratyakṣatvānmahatāṃ trasareṇūnāmanudbhūtasparśānāmudbhūtagandhānāmāgamanātsphuṭagandhopalambhasaṃbhavaḥ, avayavāntarapraveśānna sahasā mūladravyakṣaya iti bhāvaḥ /
pūrvaṃ caitanyasya guṇatvamupetya tadvyāptyā guṇyātmāṇutvaṃ nirastaṃ, saṃprati tasya guṇatvamasiddhamityāha- yadi ca caitanyamiti /
utsūtraṃ vibhutvaṃ prasādhyāṇutvādyuktergatipradarśanārthaṃ sūtraṃ vyācaṣṭe- kathamityādinā /
'antarā vijñānamanasī hṛdi hi'iti ca prakṛtā buddhiryogyatvāttacchabdena parāmṛśyate /
buddhiguṇānāmātmanyadhyāsādaṇutvādyuktirna svataḥ, ānantyaśrutivirodhādityāha- tathāceti /
akāryakāraṇadravyasamānādhikaraṇatayā tattvamasīti vākyasya so 'yamiti vākyavadakhaṇḍābhedārthatvādānantyaṃ satyamaṇutvamadhyastamityarthaḥ /
uktaṃ caitadaṅguṣṭhādhikaraṇe 'pratipādyaviruddhamuddeśyagataviśeṣaṇamavivakṣitam'iti /
bālāgravākyamārāgravākyaṃ cetyunmānadvayamuktam /
tatrādyaṃ nirasya dvitīyaṃ nirasyati- tathetarasminnapīti /
buddherguṇena nimittenātmanyadhyasto guṇo bhavati tenātmaguṇenādhyastenaivārāgraparimāṇo 'pakṛṣṭaśca jīvo dṛṣṭaḥ svatastvananta evetyarthaḥ /
'na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā nānyairdevaistapasā karmaṇā vā /
jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ'ityuktvā 'eṣo 'ṇurātmā'ityuktaḥ para eva, yadi jīvastathāpyadhyastāṇutvamaṇuśabdārtha ityāha- jīvasyāpīti /
yaduktaṃ pṛthagupadeśāccaitanyaguṇenaivātmano dehavyāptiriti, tatrāha- tathā prajñayeti /
buddhiḥ prajñetyarthaḥ /
yadi caitanyaṃ prajñā tadā bhedopacāra ityāha- vyapadeśamātraṃ veti /
nanu caitanyaṃ guṇa iti bhedo mukhyo 'stu, netyāha- na hyatreti /
nirguṇatvaśruterityarthaḥ /
anyadapi pūrvoktaṃ buddhyādyupādhikamityāha- hṛdayetyādinā /
sautraṃ dṛṣṭāntaṃ vivṛṇoti- yatheti /
asattvamityāpātataḥ /
asaṃsāritvamāpādyam /
śeṣaṃ subodham

39.30

END BsCom_2,3.13.29
START BsCom_2,3.13.30
ata uttaraṃ paṭhati-
yāvadātmabhāvitvāc ca na doṣas taddarśanāt | BBs_2,3.30 |
neyamanantaranirdiṣṭadoṣaprāptirāśaṅkanīyā /
kasmāt /
yāvadātmabhāvitvādbuddhisaṃyogasya /
yāvadayamātmā saṃsārī bhavati, yāvadasya samyagdarśanena saṃsāritvaṃ na nivartate, tāvadasya buddhyā saṃyogo na śāmyati /
yāvadeva cāyaṃ buddhyupādhisaṃbandhastāvajjīvasya jīvatvaṃ saṃsāritvaṃ ca /
paramārthatastu na jīvo nāma buddhyupādhisaṃbandhaparikalpitasvarūpavyatirekeṇāsti /
nahi nityamuktasvarūpātsarvajñādīśvarādanyaścetano dhāturdvitīyo vedāntārthanirūpaṇāyāmupalabhyate /
'nānyo 'to 'sti draṣṭā śrotā mantā vijñātā' (bṛ. 3.7.23), 'nānyadato 'sti draṣṭṛ śrotṛ mantṛ vijñātṛ' (chā. 6.8.7), 'tattvamasi' (chā. 6.1.6), 'ahaṃ brahmāsmi' (bṛ. 1.4.7) ityādiśrutebhyaḥ /
kathaṃ punaravagamyate yāvadātmabhāvī buddhisaṃyoga iti /
taddarśanādityāha /
tathāhi śāstraṃ darśayati- 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ sa samānaḥ sannubhau lokāvanusaṃcarati dhyāyatīva lelāyatīva' (bṛ. 4.3.4) ityādi /
tatra vijñānamaya iti buddhimaya ityetaduktaṃ bhavati /
pradeśāntare 'vijñānamayo manomayaḥ prāṇamayaścakṣurmayaḥ śrotramayaḥ' iti vijñānamayasya manaādibhiḥ saha pāṭhāt /
buddhimayatvaṃ ca tadguṇasāratvamevābhipreyate /
yathā loke strīmayo devadatta iti strīrāgādipradhāno 'bhidhīyate tadvat /
'sa samānaḥ sannubhau lokāvanusaṃcarati' iti ca lokāntaragamane 'pyaviyogaṃ buddhyā darśayati /
kena samānastasyaivabuddhyeti gamyate saṃnidhānāt /
tacca darśayati - 'dhyāyatīva lelāyatīva' (bṛ. 4.3.7) iti /
etaduktaṃ bhavati- nāyaṃ svato dhyāyati, nāpi calati, dhyāyantyāṃ buddhau dhyāyatīva calantyāṃ buddhau calatīveti /
apica mithyājñānapuraḥsaro 'yamātmano buddhyupādhisaṃbandhaḥ /
naca mithyājñānasya samyagjñānādanyatra nivṛttirastītyato yāvadbrahmātmatānavabodhasyāvadayaṃ buddhyupādhisaṃbandho na śāmyati /
darśayati ca- 'vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamādityavarṇaṃ tamasaḥ purastāt /
tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya' (śve. 3.8) iti

39.30

FN: vijñānamayo buddhipracuraḥ /
ādityavarṇaṃ svaprakāśam /
tamasaḥ parastādajñānāspṛṣṭam /
satā paramātmanā /
nanu svataḥ saṃsāritvamastu kiṃ buddhyupādhinetyata āha- yāvadeva cāyamiti /
samāno buddhitādātmyāpannaḥ san vijñānaṃ brahma tanmayo vikāro 'ṇurityarthaḥ /
kiṃ na syādityata āha- pradeśāntara iti /
vijñānamayo buddhipracura ityarthaḥ /
kena samāna ityākāṅkṣāyāmiti śeṣaḥ /
śrutibalādbuddheryāvatsaṃsāryātmabhāvitvamuktaṃ, sati mūle kāryasya viyogāsaṃbhavācceti yuktyāpyāha- apica mithyeti /
samyagjñānādeva buddhyādibandhadhvaṃsa ityatra śrutimāha- darśayatīti /
mṛtyumatyetītyanvayaḥ /
ādityavarṇaṃ svaprakāśam /
tamasaḥ parastādajñānāspṛṣṭamityarthaḥ

39.31

END BsCom_2,3.13.30
START BsCom_2,3.13.31
nanu suṣuptapralayayorna śakyate buddhisaṃbandhaṃ ātmano 'bhyupagantum /
'satā somya tadā saṃpanno bhavati svamapīto bhavati' (chā. 6.8.1) iti vacanāt /
kṛtsnavikārapralayābhyupagamācca /
tatkathaṃ yāvadātmabhāvitvaṃ buddhisaṃbandhasyetyatrocyate-
puṃstvādivat tv asya sato 'bhivyaktiyogāt | BBs_2,3.31 |
yathā loke puṃstvādīni bījātmanā vidyamānānyeva bālyādiṣvanupalabhyamānānyavidyamānavadabhipreyamāṇāni yauvanādiṣvāvirbhavanti, nāvidyamānānyutpadyante ṣaṇḍādīnāmapi tadutpattiprasaṅgāt, evamayamapi buddhisaṃbandhaḥ śaktyātmanā vidyamāna eva suṣuptapralayayoḥ punaḥ prabodhaprasavayorāvirbhavati /
evaṃ hyetadyujyate /
nahyākasmikī kasyacidutpattiḥ saṃbhavati /
atiprasaṅgāt /
darśayati ca suṣuptādutthānamavidyātmakabījasadbhāvakāritam- 'sati saṃpadya na viduḥ sati saṃpadyamāha' iti ta iha vyāghro vā saṃho vā' (chā. 6.9.3) ityādinā /
tasmātsiddhametadyāvadātmabhāvī buddhyādyupādhisaṃbandha iti

39.31

yāvadātmabhāvitvasyāsiddhiṃ śaṅkate- nanviti /
suṣuptau buddhisattve brahmasaṃpattirna syāt /
pralaye tatsattve pralayavyāhatirityarthaḥ /
sthūlasūkṣmātmanā buddheryāvadātmabhāvitvamastītyāha- puṃstveti /
puṃstvaṃ retaḥ /
ādipadena śmaśvādigrahaḥ /
asya buddhisaṃbandhasyetyarthaḥ /
svāpe bījātmanā sato buddhayādeḥ prabodhe 'bhivyaktirityatra śrutimāha- darśayatīti /
na vidurityavidyātmakabījasadbhāvoktaḥ /
te vyāghrādayaḥ punarāvirbhavanti ityabhivyaktinirdeśaḥ

39.32

END BsCom_2,3.13.31
START BsCom_2,3.13.32
nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgo 'nyataraniyamo vānyathā | BBs_2,3.32 |
taccātmana upādhibhūtamantaḥkaraṇaṃ mano buddhirvijñānaṃ ctitamiti cānekadhā tatra tatrābhilapyate /
kvacicca vṛttivibhāgena saṃśayādivṛttikaṃ mana ityucyate, niścayādivṛttikaṃ buddhiriti /
taccaivaṃbhūtamantaḥkaraṇamavaśyamastītyabhyupagantavyam /
anyathā hyanabhyupagamyamāne tasminnityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgaḥ syāt /
ātmendriyaviṣayāṇāmupalabdhisādhanānāṃ saṃnidhāne sati nityamevopalabdhiḥ prasajyeta /
atha satyapi hetusamavadhāne phalābhāvastato nityamevānupalabdhiḥ prasajyeta /
nacaivaṃ dṛśyate /
athavānyatarasyātmana indriyasya vā śaktipratibandho 'bhyupagantavyaḥ /
nacātmanaḥ śaktipratibandhaḥ saṃbhavati /
avikriyatvāt /
nāpīndriyasya /
nahi tasya pūrvottarayoḥ kṣaṇayorapratibaddhaśaktikasya sato 'kasmācchaktiḥ pratibadhyeta /
tasmādyasyāvadhānānavadhānābhyāmupalabdhyanupalabdhī bhavatastanmanaḥ /
tathāca śrutiḥ - 'anyatrātmanā abhūvaṃ nādarśamanyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣam' (bṛ. 1.5.3) iti, 'manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti' (bṛ. 1.5.3) iti /
kāmādayaścāsya vṛttaya iti darśayati 'kāmaḥ saṃkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtiradhṛtirhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva' (bṛ. 1.5.3) iti /
tasmādyuktametat /
'tadguṇasāratvāttadvyapadeśaḥ' iti

39.32

buddhisadbhāve mānamāha sūtrakāraḥ- nityeti /
'manasā hyeva paśyati, 'buddhiśca na viceṣṭati,'
'vijñānaṃ yajñaṃ tanute,' 'cetasā veditavyaḥ,' 'cittaṃ ca cetayitavyam'iti tatra tatra śrutiṣu manaādipadavācyaṃ tāvadbuddhidravyaṃ prasiddhamityarthaḥ /
kathamekasyānekadhoktiḥ, tatrāha- kvacicceti /
garvavṛttiko 'haṅkāro vijñānaṃ citpradhānaṃ smṛtipradhānaṃ vā cittamityapi draṣṭavyam /
yadyapi sākṣipratyakṣasiddhamantaḥkaraṇaṃ śrutyanūditaṃ ca tathāpi pratyakṣaśrutyorvivadamānaṃ prati vyāsaṅgānupapattyā tatsādhayati- taccetyādinā /
sūtraṃ yojayati- anyatheti /
pañcendriyāṇāṃ pañcaviṣayasaṃbandhe sati nityaṃ yugapatpañcopalabdhayaḥ syuḥ, mano 'tiriktasāmagryāḥ sattvāt /
yadi satyāmapi sāmagryāmupalabdhyabhāvastarhi sadaivānupalabdhiprasaṅga ityarthaḥ /
ataḥ kādācitkopalabdhiniyāmakaṃ mana eṣṭavyamiti bhāvaḥ /
nanu satyapi kāragrisaṃyoge dāhakādācitkatvavadupalabdhikādācitkatvamastu kiṃ manasetyāśaṅkyānyataraniyamo vetyetadvyācaṣṭe- athaveti /
satyāṃ sāmagryāṃ nityopalabdhirvāṅgīkāryā anyatarasya kāraṇasya kenapicchaktipratibandhaniyamo vāṅgīkāryaḥ, yathā maṇināgniśaktipratibandha iti vākārārthaḥ /
astu pratibandha ityata āha- naceti /
na cendriyasyaivāstu śaktipratibandha iti vācyam /
pratibandhakābhāvāt /
naca dṛṣṭasāmagryāṃ satyāmadṛṣṭaṃ pratibandhakamiti yuktamatiprasaṅgāt /
naca vyāsaṅgaḥ, pratibandhakamano 'sattve tasyāsaṃbhavāt /
tathāhi-rasādīnāṃ sahopalabdhiprāptau rasabubhutsārūpo vyāsaṅgo rūpādyupalabdhipratibandhako vācyaḥ, sa ca guṇatvādrūpavadguṇyāśrayaḥ, tatrātmano 'saṅganirguṇakūṭasthasya guṇitvāyogānmana eva guṇitvenaiṣṭavyamiti vyāsaṅgānupapattyā manaḥsiddhiḥ /
etadabhipretyopasaṃharati- tasmāditi /
avadhānaṃ bubhutsā /
na cānicchato 'pi durgandhādyupalambhānna bubhutsopalabdhirniyāmiketi vācyam, anekaviṣayasaṃnidhau kvacideva tasyā niyāmakatvāṅgīkārāt /
teṣāṃ mate punaricchādīnāmātmadharmatvaṃ teṣāṃ mano durlabhamiti mantavyam /
icchādidharmiṇevātmanā vyāsaṅgopapatteḥ /
saṃprati vyāsaṅgasya mānasatve śrutimāha- tathāceti /
na kevalaṃ vyāsaṅgānmanaḥsiddhiḥ, kintu kāmādyāśrayatvenāpītyāha- kāmādayaśceti /
buddheḥ prāmāṇiktavoktiphalamāha- tasmāditi

39.33

END BsCom_2,3.13.32
START BsCom_2,3.14.33
14 kartrādhikaraṇam / sū. 33-40
kartā śāstrārthavattvāt | BBs_2,3.33 |
tadguṇasāratvādhikāreṇaivāparo 'pi jīvadharmaḥ prapañcyate /
kartā cāyaṃ jīvaḥ syāt /
kasmāt /
śāstrārthatvāt /
evañca 'yajeta' 'juhuyāt' 'dadyāt' ityevaṃvidhaṃ vidiśāstramarthavadbhavati /
anyathā tadanarthakaṃ syāt /
taddhi kartuḥ sataḥ kartavyaviśeṣamupadiśati /
nacāsati kartṛtve tadupapadyeta /
tathedamapi śāstramarthavadbhavati eṣa hi draṣṭā śrotā mantā boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ (pra. 5.9) iti

39.33

evamātmanyaṇutvādhyāsoktyā svābhāvikaṃ mahattvaṃ sthāpitam /
saṃprati tato bahiṣṭhaṃ kartṛtvaṃ sādhayati- kartā śāstrārthavattvāt /
sa nityaścidrūpo mahānātmā kartā na vetyasaṅgatvaśrutīnāṃ vidhyādiśrutīnāṃ ca vipratipattyā saṃśaye buddhikartṛtvenaiva vidhyādiśāstropapatterakartātmeti sāṃkhyapakṣaprāptau siddhāntayannaiva tadguṇasāratvoktyātmani kartṛtvādhyāsasyāpi siddhatvātpunaruktimāśaṅkya sāṃkhyapakṣanirāsārthamātmanikartṛtvādhyāsaprapañcanānna punaruktirityāha- tadguṇeti /
adhikāraḥ prasaṅgaḥ /
vastuto 'saṅgatvam /
avidyātaḥ kartṛtvamityasaṅgatvakartṛtvaśrutīnāmavirodhokteḥ kartṛtvavicārātmakādhikaraṇatrayasya pādasaṃgatiḥ /
śrutīnāṃ mitho virodhāvirodhau pūrvottarapakṣayoḥ phalam /
yadvātra pūrvapakṣe bandhābhāvācchāstravaiyarthyaṃ phalaṃ, siddhānte kartṛtvādisaṃbandhasattvācchāstrārthavatteti bhedaḥ /
nanu buddhikartṛtvena śāstrārthavattāstu kiṃ jīvakartṛtvena tatrāha- taddhi kartuḥ sata iti /
mayedaṃ kartavyamiti bodhasamarthasya cetanasyaiva kartṛtvaṃ vācyaṃ na tvacetanāyā buddheḥ /
kiṃ ca bhokturātmana eva kartṛtā vācyā 'śāstraphalaṃ prayoktari'iti nyāyāditi bhāvaḥ

39.34

END BsCom_2,3.14.33
START BsCom_2,3.14.34
vihāropadeśāt | BBs_2,3.34 |
itaśca jīvasya kartṛtvaṃ, yajjīvaprakriyāyāṃ saṃdhye sthāne vihāramupadiśati- 'sa īyate 'mṛto yatra kāmam' (bṛ. 4.3.12) iti, 'sve śarīre yathākāmaṃ parivartate' (bṛ. 2.1.18) iti ca

39.34

FN: saṃdhye sthāne svapnāvasthānam /
īyate gacchati /
saṃdhyaṃ sthānaṃ svapnaḥ /
amṛtaḥ sa ātmā yatheṣṭamīyate gacchatīti vihāropadeśāt, ātmā kartā

39.35

END BsCom_2,3.14.34
START BsCom_2,3.14.35
upādānāt | BBs_2,3.35 |
itaścāsya kartṛtvaṃ, yajjīvaprakriyāyāmeva karaṇānāmupādānaṃ saṃkīrtayati- 'tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya' (bṛ. 21.1.17) iti, 'prāṇāngṛhītvā' (bṛ. 2.1.18) iti ca

39.35

FN: prāṇānāmindryāṇāṃ vijñānena buddhyā vijñānaṃ grahaṇaśaktimādāya svāpe jīvo hṛdayametīti yojanā /
prāṇānāṃ madhye vijñānena buddhyā vijñānasamarthamindriyajātamādāya śete iti prāṇān gṛhītvā parivartata iti upādānakartṛtvamātmanaḥ akartṛtve upādānānupapatteriti bhāvaḥ

39.36

END BsCom_2,3.14.35
START BsCom_2,3.14.36
vyapadeśāc ca kriyāyāṃ na cen nirdeśaviparyayaḥ | BBs_2,3.36 |
itaśca jīvasya kartṛtvaṃ, yadasya laukikīṣu vaidikīṣu ca kriyāsu kartṛtvaṃ vyapadiśati śāstram- 'vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute 'pi ca' (tai. 2.5.1) iti /
nanu vijñānacchabdo buddhau samadhigataḥ /
kathamanena jīvasya kartṛtvaṃ sūcyata iti /
netyucyate /
jīvasyaivaiṣa nirdeśo na buddheḥ /
na cejjīvasya syānnirdeśaviparyayaḥ syāt /
vijñānenetyevaṃ niradekṣyāt /
tathā hyanyatra buddhivivakṣāyāṃ vijñānaśabdasya karaṇavibhaktinirdeśo dṛśyate 'tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya' (bṛ. 2.1.17) iti /
iha tu ' vijñānaṃ yajñaṃ tanute' (tai. 2.5.1) iti kartṛsamānādhikaraṇanirdeśādbuddhivyatiriktasyaivātmanaḥ kartṛtvaṃ sūcyata ityadoṣaḥ

39.36

atrāha- yadi buddhivyatirikto jīvaḥ kartā syātsa svatantraḥ sanpriyaṃ hitaṃ caivātmano niyamena saṃpādayenna viparītam /
viparītamapi tu saṃpādayannupalabhyate /
naca svatantrasyātmana īdṛśī pravṛttiraniyamenopapadyata iti /
vijñānaśabdo jīvasya nirdeśo na cet tadā prathamānirdeśādviparyayaḥ /
karaṇadyotitṛtīyayā nirdeśaḥ syāt /
tasmādiha śrutau tanuta ityākhyātena kartṛvācinā vijñānapadasya sāmānādhikaraṇyanirdeśātkriyāyāmātmanaḥ kartṛtvaṃ sūcyata iti sūtrabhāṣyayorarthaḥ

39.37

END BsCom_2,3.14.36
START BsCom_2,3.14.37
ata uttaraṃ paṭhati-
upalabdhivadaniyamaḥ | BBs_2,3.37 |
yathāyamātmopalabdhiṃ prati svatantro 'pyaniyameneṣṭamaniṣṭaṃ copalabhata evamaniyamenaiveṣṭamaniṣṭaṃ ca saṃpādayiṣyati /
upalabdhāvapyasvātantryamupalabdhihetūpādānopalambhāditi cet /
na /
viṣayaprakalpanāmātraprayojanatvādupalabdhihetūnām /
upalabdhau tvananyāpekṣatvamātmanaścaitanyayogāt /
apicārthakriyāyāmapi nātyantamātmanaḥ svātantryamasti deśakālanimittaviśeṣāpekṣatvāt /
naca sahāyāpekṣasya kartuḥ kartṛtvaṃ nivartate /
bhavati hyedhodakādyapekṣasyāpi paktuḥ paktṛtvam /
sahakārivaicitryācceṣṭāniṣṭārthakriyāyāmaniyamena pravṛttirātmano na virudhyate

39.37

sūtrāntaramavatārayati- atrāheti /
jīvaḥ svatantraścediṣṭameva kuryādasvatantraścenna kartā, 'svatantraḥ kartā'iti nyāyādityarthaḥ /
satyapi svātantrye kārakavaicitryādaniyatā pravṛttiriti sūtreṇa pariharati- yatheti /
dṛṣṭāntāsaṃpratipattyā śaṅkate- upalabdhāvapīti /
cakṣurādīnāṃ caitanyena viṣayasaṃbandhārthatvātsvasaṃbandhopalabdhau cātmanaścaitanyasvabhāvatvena svātantryāddṛṣṭāntasiddhirityāha- neti /
nanvātmā viṣayasaṃbandhāya karaṇānyapekṣate cetkathaṃ svatantra ityāśaṅkyamāha- apiceti /
svātantryaṃ nāma na svānyānapekṣatvam, īśvarasyāpi prāṇikarmāpekṣatvenāsvātantryaprasaṅgāt /
kiṃ tu svetarakārakaprayoktṛtve sati kārakāpreryatvaṃ svātantryaṃ tena svatantro 'pi jīva iṣṭasādhanatvabhrāntyaniṣṭasādhanamapyanutiṣṭhatītyaniyatā pravṛttiḥ svātantryaṃ cetyaviruddhamityarthaḥ

39.38

END BsCom_2,3.14.37
START BsCom_2,3.14.38
śaktiviparyayāt | BBs_2,3.38 |
itaśca vijñānavyatirikto jīvaḥ kartā bhavitumarhati /
yadi purvijñānaśabdavācyā buddhireva kartrī syāttataḥ śaktiviparyayaḥ syāt /
karaṇaśaktirbuddherhīyeta kartṛśaktiścāpadyeta /
satyāṃ ca buddheḥ kartṛśaktau tasyā evāhaṃpratyayaviṣayatvamabhyupagantavyam /
ahaṅkārapūrvikāyā eva pravṛtteḥ sarvatra darśanāt /
ahaṃ gacchāmyahamāgacchāmyahaṃ bhuñjo 'haṃ pibāmīti ca /
tasyāśca kartṛśaktiyuktāyāḥ sarvārthakārī karaṇamanyatkalpayitavyam /
śakto 'pi hi sankartā karaṇamupādāya kriyāsu pravartamāno dṛśyata iti /
tataśca saṃjñāmātre vivādaḥ syānna vastubhedaḥ kaścit /
karaṇavyatiriktasya kartṛtvābhyupagamāt

39.38

jīvasya kartṛtve hetvantarārthaṃ sūtram- śaktīti /
buddheḥ karaṇaśaktiviparītā kartṛśaktiḥ syādityarthaḥ /
tataḥ kiṃ, tatrāha- satyāṃ ca buddheriti /
yo 'handhīgamyaḥ /
sa kartā sa eva jīvo yattadapekṣitaṃ karaṇaṃ tanmana iti jīvakartṛtvasiddhiriti bhāvaḥ

39.39

END BsCom_2,3.14.38
START BsCom_2,3.14.39
samādhyabhāvāc ca | BBs_2,3.39 |
yo 'pyayamaupaniṣadātmapratipattiprayojanaḥ samādhirupadiṣṭo vedānteṣu- 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyasitavya so 'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ' (bṛ. 2.4.5), 'ātmetyevaṃ dhyāyatha ātmānam' (muṇḍa. 2.2.6) ityevaṃlakṣaṇaḥ, so 'pyasatyātmanaḥ kartṛtve nopapadyeta /
tasmādapyasya kartṛtvasiddhiḥ

39.39

jñānasādhanavidhyanyathānupapattyāpyātmanaḥ kartṛtvaṃ vācyamityāha- samādhīti /
muktiphalabhoktureva tadupāyasamādhikartṛtvaṃ yuktam, anyathātmano 'kartṛtve buddherapi abhoktryāḥ kartṛtvāyogātsamādhyabhāvaprasaṅga ityarthaḥ

39.40

END BsCom_2,3.14.39
START BsCom_2,3.15.40
15 takṣādhikaraṇam // sū. 40
yathā ca takṣobhayathā | BBs_2,3.40 |
evaṃ tāvacchāstrārthavattvādibhirhetubhiḥ kartṛtvaṃ śārīrasya pradarśitaṃ, tatpunaḥ svābhāvikaṃ vā syādupādhinimittaṃ veti cintyate /
tatraitaireva śāstrārthavattvādibhirhetubhiḥ svābhāvikaṃ kartṛtvamapavādahetvabhāvāditi /
evaṃ prāpte brūmaḥ /
na svābhāvikaṃ kartṛtvamātmanaḥ saṃbhavati, anirmokṣaprasaṅgāt /
kartṛtvasvabhāve hyātmano na kartṛtvānnirmokṣaḥ saṃbhavati, agnerivauṣṇyāt /
naca kartṛtvādanirmuktasyāsti puruṣārthasiddhiḥ, kartṛtvasya duḥkharūpatvāt /
nanu sthitāyāmapi kartṛtvaśaktau kartṛtvakāryaparihārātpuruṣārthaḥ setsyati /
tatparihāraśca nimittaparihārāt /
yathāgnerdahanaśaktiyuktasyāpi kāṣṭhaviyogāddahanakāryābhāvāt /
na /
nimittānāmapi śaktilakṣaṇena saṃbandhena saṃbaddhānāmatyantaparihārāsaṃbhavāt /
nanu mokṣasādhanavidhānānmokṣaḥ setsyati /
na /
sādhanāyattasyānityatvāt /
apica nityaśuddhabuddhamuktātmapratipādanānmokṣasiddhirabhimatā /
tādṛgātmapratipādanaṃ ca na svābhāvike kartṛtve 'vakalpeta /
tasmādupādhidharmādhyāsenaivātmanaḥ kartṛtvaṃ na svābhāvikam /
tathāca śrutiḥ - 'dhyāyatīva lelāyatīva' (bṛ. 4.3.7) iti /
'ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ(kaṇṭha. 3.4) iti copādhisaṃpṛktasyaivātmano bhoktetyādiviśeṣalābhaṃ darśayati /
nahi vivekināṃ parasmādanyo jīvo nāma kartā bhoktā vā vidyate /
'nānyo 'to 'sti draṣṭā' (bṛ. 4.3.23) ityādiśravaṇāt /
para eva tarhi saṃsārī kartā bhoktā ca prasajyeta, parasmādanyaśceccitimāñjīvaḥ kartā buddhyādisaṃghātavyatirikto na syāt /
na /
avidyāpratyupasthāpitatvātkartṛtvabhoktṛtvayoḥ /
tathāca śāstram- 'yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati' (bṛ. 2.4.14) ityavidyāvasthāyāṃ kartṛtvabhoktṛtve darśayitvā vidyāvasthāyāṃ te eva kartṛtvabhoktṛtve nivārayati- 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛ. 2.4.14) iti /
tathā svapnajāgaritayorātmana upādhisaṃparkakṛtaṃ śramaṃ śyenasyevākāśe viparipatataḥ śrāvayitvā tadabhāvaṃ suṣuptau prājñenātmanā saṃpariṣvaktasya śrāvayati- 'tadvā asyaitadāptakāmamātmakāmamakāmaṃ rūpaṃ śokāntaram (bṛ. 4.3.21) ityārabhya eṣāsya paramā gatireṣāsya paramā saṃpadeṣo 'sya paramo loka eṣo 'syaparama ānandaḥ (bṛ. 4.3.32) ityupasaṃhārāt /
tadetadāhācāryaḥ - yathā ca takṣobhayathā iti /
tvarthe cāyaṃ caḥ paṭhitaḥ /
naivaṃ mantavyaṃ svābhāvikamevātmanaḥ kartṛtvamagnerivauṣṇyamiti /
yathā tu takṣā loke vāsyādikaraṇahastaḥ kartā duḥkhī bhavati sa eva svagṛhaṃ prāpto vimuktavāsyādikaraṇaḥ svastho nivṛtto nirvyāpāraḥ sukhī bhavatyevamavidyāpratyupasthāpitadvaitasaṃpṛkta ātmā svapnajāgaritāvasthayoḥ kartā duḥkhī bhavati sa tacchramāpanuttaye svamātmānaṃ paraṃ brahma praviśya vimuktakāryakaraṇasaṃghāto 'kartā sukhī bhavati saṃprasādāvasthāyām /
tathā muktyavasthāyāmapyavidyādhvāntaṃ vidyāpradīpena vidhūyātmaiva kevalo nivṛttaḥ sukhī bhavati /
takṣadṛṣṭāntaścaitāvatāṃ'śena draṣṭavyaḥ /
takṣā hi viśiṣṭheṣu takṣaṇādivyāpāreṣvapekṣyaiva pratiniyatāni karaṇāni vāsyādīni kartā bhavati /
svaśarīreṇa tvakartaiva /
evamayamātmā sarvavyāpāreṣvapekṣyaiva manaādīni karaṇāni kartā bhavati, svātmanā tvakartaiveti /
natvātmanasthakṣṇa ivāvayavāḥ santi yairhastādibhiriva vāsyādīni takṣā manaādīni karaṇānyātmopādadīta nyasyedvā /
yattūktaṃ śāstrārthavattvādibhirhetubhiḥ svābhāvikamātmanaḥ kartṛtvamiti /
tanna /
vidhiśāstraṃ tāvadyathāprāptaṃ kartṛtvamupādāya kartavyaviśeṣamupadiśati na kartṛtvamātmanaḥ pratipādayati /
naca svābhāvikamasya kartṛtvamiti brahmātmatvopadeśādityavocāma /
tasmādavidyākṛtaṃ kartṛtvamupādāya vidhiśāstraṃ pravartiṣyate /
kartā vijñānātmā puruṣa ityevañjātīyakamapi śāstramanuvādarūpatvādyathāprāpyamevāvidyākṛtaṃ kartṛtvamanuvadiṣyati /
etena vihāropādāne parihṛte /
tayorapyanuvādarūpatvāt /
nanu saṃdhye sthāne prasupteṣu karaṇeṣu sve śarīre yathākāmaṃ parivartata iti vihāra upadiśyamānaḥ kevalasyātmanaḥ kartṛtvamāvahati /
tathopādāne 'pi 'tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya' iti karaṇeṣu karmakaraṇavibhaktī śrūyamāṇe kevalasyātmanaḥ kartṛtvaṃ gamayata iti /
atrocyate- na tāvatsaṃdhye sthāne 'tyantamātmanaḥ karaṇaviramaṇamasti / 'sadhīḥ svapno bhūtvemaṃ lokamatikrāmati' (bṛ.4.3.7) iti tatrāpi dhīsaṃbandhaśravaṇāt / tathāca smaranti- 'indriyāṇāmuparame mano 'nuparataṃ yadi / sevate viṣayāneva tadvidyātsvapnadarśanam' iti / 'kāmādayaśca manaso vṛttayaḥ' iti śrutiḥ / tāśca svapne dṛśyante / tasmātsamanā eva svapne viharati / vihāro 'pi ca tatratyo vāsanāmaya eva natu pāramārthiko 'sti / tathāca śrutirivākārānubaddhameva svapnavyāpāraṃ varṇayati- 'uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣadutevāpi bhayāni paśyan' (bṛ. 4.3.13) iti / laukikā api tathaiva svapnaṃ kathayanti- ārukṣamiva giriśṛṅgamadrākṣamiva vanarājimiti /
tathopādāne 'pi yadyapi karaṇeṣu karmakaraṇavibhaktinirdeśastathāpi tatsaṃpṛktasyaivātmanaḥ kartṛtvaṃ draṣṭavyam /
kevale kartṛtvāsaṃbhavasya darśitatvāt /
bhavati ca loke 'nekaprakārā vivakṣā yodhā yudhyante yodhai rājā yudhyata iti /
apicāsminnupādāne karaṇavyāpāroparamamātraṃ vivakṣyate na svātantryaṃ kasyacidabuddhipūrvakasyāpi svāpe karaṇavyāpāroparamasya dṛṣṭatvāt /
yastvayaṃ vyapadeśo darśitaḥ 'vijñānaṃ yajñaṃ tanute' iti, sa buddhereva kartṛtvaṃ prāpayati /
vijñānaśabdasya tatra prasiddhatvāt /
manonantaraṃ pāṭhācca /
'tasya śraddhaiva śiraḥ' (tai. 2.4) iti ca vijñānamayasyātmanaḥ śraddhādyavayavatvasaṃkīrtanāt /
śraddhādīnāṃ ca buddhidharmatvaprasiddheḥ /
'vijñānaṃ devāḥ sarve brahma jyeṣṭhamupāsate' (tai. 2.5.1) iti ca vākyaśeṣāt /
jyeṣṭhatvasya ca prathamajatvamasya buddhau prasiddhatvāt /
'sa eṣa vācaścittasyottarottarakramo yadyajñaḥ' iti ca śrutyantare yajñasya vāgbuddhisādhyatvāvadhāramāt /
naca buddheḥ śaktiviparyayaḥ karaṇānāṃ kartṛtvābhyupagame bhavati /
sarvakārakāṇāmeva svasvavyāpāreṣu kartṛtvasyāvaśyaṃbhāvitvāt /
upalabdhyapekṣaṃ tveṣāṃ karaṇānāṃ karaṇatvaṃ, sā cātmanaḥ /
naca tasyāmapyasya kartṛtvamasti /
nityolabdhisvarūpatvāt /
ahaṅkārapūrvakamapi kartṛtvaṃ nopalabdhurbhavitumarhati /
ahaṅkārasyāpyupalabhyamānatvāt /
nacaivaṃ sati karaṇāntarakalpanāprasaṅgaḥ /
buddheḥ karaṇatvābhyupagamāt /
samādhyabhāvastu śāstrārthattvenaiva parihṛtaḥ /

yathāprāptameva kartṛtvamupādāya samādhividhānāt /
tasmātkartṛtvamapyātmana upādhinimittameveti sthitam

39.40

FN: śokāntaraṃ duḥkhāspṛṣṭam /
gatiḥ prāpyaṃ, loko bhogyaṃ sukham /
anyairapreryatvaṃ svasthatvam, mānasaprayatnarāhityaṃ nirvṛtatvam, kāyaceṣṭāśūnyatvaṃ nirvyāpāratvam /
saṃprasādaḥ suṣuptiḥ /
jakṣat bhuñjānaiva /
yathā ca takṣobhayathā /
uktamātmanaḥ kartṛtvamupajīvya saṃśayapūrvapakṣāvāha- evaṃ tāvadityādinā /
sāṃkhyanirāsenātmanaḥ kartṛtve sādhite bādhakābhāvāt tatsatyamiti mīmāṃsakādipakṣaḥ prāptaḥ /
na cāsaṅgatvāgamena bādhaḥ, ahaṃ kartetyanubhavasahitakartṛtvaśrutibalena tasyāgamasya stāvakatvāditi prāpta utsūtrameva siddhāntayati- na svābhāvikamiti /
yaduktaṃ bādhakābhāvāditi tadasiddhamityāha- anirmokṣeti /
nanu kartṛtvaṃ nāma kriyāśaktirmuktāvapyasti tathāpi śaktikāryasya kriyārūpaśakyasyābhāvānmukteḥ puruṣārthatvasiddhiriti śaṅkate- nanu sthitāyāmiti /
satyāṃ śaktau kathaṃ kāryaparihāraḥ, tatrāha- tatparihāraśceti /
muktau śaktisattve kāryamapi syāt, śakyābhāve śaktyayogāt /
asti hi pralaye 'pi kāryaṃ punarudbhavayogyaṃ sūkṣmaṃ śakyaṃ, tathāca śaktyā dharmādinimitteḥ sahitakāryākṣepānmuktilopa iti pariharati- na nimittānāmapīti /
sanimittasya kāryasya śakyatvena śaktyā saṃbandhānnamittānāmapi paramparayā śaktisaṃbandhitvamuktaṃ mantavyam /
saṃbandhena saṃbandhinetyarthaḥ /
yadvā śaktirlakṣaṇamākṣepakaṃ yasya kāryasya tena kāryeṇa yaḥ saṃbandhasteneti vyadhikaraṇe tṛtīye /
nanu narasya karmaṇā devatvavacchāstrabalātkarturevākartṛtāsiddhiriti śaṅkate- nanviti /
jñānādakartṛtvākhyamokṣatkartṛtvamāvidyakaṃ svādyato jñānamajñānasyaiva nivartakam /
yadi karmaṇā mokṣaḥ. tatrāha- neti /
ātmanaḥ svābhāvikaṃ kartṛtvamabhayupagamyānirmokṣa uktaḥ /
saṃpratyasaṅganirvikāratvānekaśrutivyākopāttanna svābhāvikamityāha- apiceti /
nacābhyastānekaśrutīnāṃ stāvakatvakalpanaṃ yuktaṃ, na cāhaṃ kartetyanubhavo virudhyate, tasya satyamithyodāsīnakartṛtvāvagāhino 'dhyāsatvenāpyupapatterityarthaḥ /
kartṛtvasyādhyastatve śrutimāha- tathāceti /
vidvadanubhavabādhitaṃ ca kartṛtvamityāha- nahīti /
buddhyādisaṃghātādvyatirikto yadi parasmādanyaścetano na syāttadā para eva saṃsārī prasajyeta, taccāniṣṭaṃ, parasya nityamuktatvavyāghātāditi śaṅkate- para eveti /
na vayaṃ śuddhasya ciddhātoḥ parasya bandhaṃ vadāmaḥ, kintu tasyaivāvidyābuddhyādiprativimbitasyāvidyayā bhinnasya jīvatvaṃ prāptasya bandhamokṣāviti brūmaḥ /
kalpitabhedo 'pi loke bimbapratibimbayordharmavyavasthāpako dṛṣṭa iti pariharati- nāvidyeti /
avidyopahito bandho na śūddhātmanītyatra śrutimāha- tathāceti /
kartṛtvasya buddhyupādhyanvayavyatirekānuvidhāyitvācchruteśca na svābhāvikatvamityāha- tathā svapneti /
ātmaiva kāmyate ānandatvādityātmakāmaṃ svarūpaṃ svātiriktakāmyāsattvādakāmaṃ, ātmakāmatvādakāmatvāccāptakāmaṃ viśokatvāccetyāha- śoketi /
śokāntaraṃ duḥkhāspṛṣṭamityarthaḥ /
tasyaiva suṣuptātmarūpasya paramapuruṣārthatāmāha- eṣa iti //
gatiḥ prāpyaṃ, saṃpadaiśvaryaṃ loko bogyaṃ sukhaṃ, caitasmādanyatrāstītyarthaḥ /
ātmā svato 'kartā buddhyādyupādhinā tu kartetyubhayathābhāva uktaḥ /
tatrārthe sūtraṃ yojayati- tadetadāhetyādinā /
saṃprasādaḥ suṣuptiḥ /
yathā sphaṭikasya lauhityaṃ kusumādyupādhikaṃ tathātmanaḥ kartṛtvaṃ buddhyādyupādhikamanvayavyatirekābhyāṃ siddham /
naca tau buddherātmakartṛtve karaṇatvaviṣayau nopādānatvaviṣayāviti yuktaṃ, karaṇatvāt kāryānvayyupādānatvasyāntaraṅgatayā citsaṃvalitabuddhestābyāmupādānatvasyaiva siddheḥ, evaṃ cidabhedenādhyastabuddhyākhyāhaṅkārasya kartṛtvopādānatvena mahāvākyasaṃmatiśceti bhāvaḥ /
nanu takṣā svahastādinā vāsyādipreraṇaśaktatvātsvataḥ kartā ātmā tu niravayavatvādaśakta iti dṛṣṭāntavaiṣamyamāśaṅkyaupādhikakartṛtvāṃśena vivakṣitena sāmyamāha- takṣadṛṣṭāntaśceti /
śāstreṇānūdyamānaṃ kartṛtvaṃ svābhāvikameva kiṃ na syādityata āha- naca svābhāvikamiti /
upādhyabhāvakāle śrutaṃ kartṛtvaṃ svābhāvikameveti śaṅkate- nanu saṃdhya iti /
kiñca karaṇairviśiṣṭasya kartṛtve teṣāṃ kartrantarbhāvātteṣvapi kartṛvibhaktiḥ syāt /
na caivamasti tataḥ kevalātmanaḥ kartṛtvamityāha- tatheti /
svapnavihāre tāvadupādhyabhāvo 'siddha ityāha- na tāvatsaṃdhya iti /
vihārasya mithyātvāttatkartṛtvamapi mithyetyāha- vihāro 'pīti /
jakṣat bhuñjāna iva /
kaṇatvaviśiṣṭasya kartṛtve karaṇeṣu kartṛvibhaktiḥ syāt, na karaṇavibhaktirityuktaṃ pratyāha- bhavati ca loka iti /
kartṛṣvapi karaṇavibhaktirna virudhyate dṛṣṭatvāt /
asti ca kartṛtvaprayogaḥ, 'vijñānaṃ yajñaṃ tanute'ityādāviti bhāvaḥ /
upādānasya sakartṛkatvamaṅgīkṛtya kevalātmanaḥ kartṛtvaṃ nirastam /
idānīṃ tasyākriyatvānna kartrapekṣetyāha- apiceti /
pūrvaṃ vijñānaṃ jīva ityaṅgīkṛtya jīvasya kartṛtve tanuta iti śrutiruktā, saṃprati tayā śrutyānupahitātmanaḥ kartṛtvamiti prāptau vijñānaṃ buddhireva tasyā evātra kartṛtvamucyate /
tadupahitātmanaḥ kartṛtvasiddhaya ityabhipretyāha- yastviti /
'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ'ityādiśrutiṣu vijñānabdasya buddhau prasiddhatvādatra ca manomayakośānantaraṃ paṭhitatvācchraddhādiliṅgācca buddhireva vijñānamityarthaḥ /
tatraiva liṅgāntaramāha- vijñānaṃ devā iti /
'mahadyakṣaṃ prathamajam'ityādiśrutau hiraṇyagarbhabrahmātmakabuddherjyeṣṭhatvokteratra devairindriyairūpāsyamānaṃ jyeṣṭhaṃ brahma vijñānaṃ buddhirevetyarthaḥ /
yakṣaṃ pūjyam /
kiñca śrutyantare yajñasya buddhikāryatvokteratrāpi yajñakartṛvijñānaṃ buddhirityāha- sa eṣa iti /
cittena dhyātvā vācā mantroktyā yajño jāyate tataścittasya vācaḥ pūrvottarabhāvo yajña ityarthaḥ /
yaccoktaṃ buddheḥ kartṛtve śaktivaiparītyaprasaṅga iti /
tanna viklidyante taṇḍulāḥ, jvalanti kāṣṭhāni, bibharti sthālīti svasvavyāpāreṣu sarvakārakāṇāṃ kartṛtvasvīkārādityāha- naceti /
tarhi buddhyādīnāṃ kartṛtve karaṇatvavārtā teṣu na syādityata āha- upalabdhīti /
yathā kāṣṭhānāṃ svavyāpāre kartṛtve 'pi pākāpekṣayā karaṇatvaṃ tathā buddhyādīnāmadhyavasāyasaṃkalpādikriyākartṛtve 'pyupalabdhyapekṣayā karaṇatvamityarthaḥ /
nanu tarhyupalabdhiḥ kasya vyāpāra ityāha- sā ceti /
tarhi tasyāmātmā kevalaḥ kartā syāt, yasya yo vyāpāraḥ sa tasya karteti sthiterityata āha- naceti /

upalabdhernityatve buddhyādīnāṃ kathaṃ karaṇatvamuktamiti ceducyate-akhaṇḍasākṣicaitanyaṃ buddhivṛttibhirbhinnaṃ sadviṣayāvācchinnatvena jāyate, tathāca viṣayāvacchinnacaitanyākhyopalabdhau buddhyādīnāṃ karaṇatvaṃ buddhyādyupahitātmanaḥ kartṛtvaṃ na kevalasya, naca buddhereva tatkartṛtvaṃ caitanyasya jaḍavyāpāratvāyogāditi bhāvaḥ /
yaccoktaṃ buddheḥ kartṛtve sa evāhandhīgamyo jīva iti tasya karaṇāntaraṃ kalpanīyaṃ, tathāca nāmamātre vivāda iti tatra kevalātmanaḥ kartṛtvamuktamiti bhrāntiṃ nirasyati- ahaṅkāreti /
sāṃkhyanirāsārthaṃ buddhyabhedenādhyastacidātmakāhaṅkāragataṃ kartṛtvaṃ yaduktaṃ tadahandhīgamyasya buddhiviśiṣṭātmana eva na kevalasya sākṣiṇo bhavitumarhati, dṛśyadharmasya sākṣisvabhāvatvāyogāt /
evaṃ viśiṣṭātmanaḥ kartṛtve viśeṣaṇībhūtāyā jaḍabuddhereva karaṇatvopapatterna karaṇāntarakalpanāprasaṅgaḥ /
adhyāsaṃ vinā kevalabuddhikartṛtvavādinastu karaṇāntaraprasaṅgo durvāra ityarthaḥ /
evaṃ śāstrārthavattvādihetūnāmātmanaḥ kartṛtvamātrasādhakatve 'pi svābhāvikakartṛtvasādhanasāmarthyābhāvādadhyastameva kartṛtvaṃ vidhyādikartṛtvaśrutīnāmupajīvyam /
tasmādasaṅgatvavidhyādikartṛtvaśrutīnāmavirodha iti siddham

39.41

END BsCom_2,3.15.40
START BsCom_2,3.16.41
16 parāyattādhikaraṇam / sū. 41-42
parāt tu tacchruteḥ | BBs_2,3.41 |
yadidamavidyāvasthāyāmupādinibandhanaṃ kartṛtvaṃ jīvasyābhihitaṃ, tatkimanapekṣyeśvaraṃ bhavatyāhosvidīśvarāpekṣamiti bhavati vicāraṇā /
tatra prāptaṃ tāvanneśvaramapekṣate jīvaḥ kartṛtva iti /
kasmāt /
apekṣāprayojanābhāvāt /
ayaṃ hi jīvaḥ svayameva rāgadveṣādidoṣaprayuktaḥ kārakāntarasāmagrīsamapannaḥ kartṛtvamanubhavituṃ śaknoti /
tasya kimīśvaraḥ kariṣyati /
naca loke prasiddhirasti kṛṣyādikāsu kriyāsvanaḍudādivadīśvaro 'paro 'pekṣitavya iti /
kleṣātmakena ca kartṛtvena jantūnsaṃsṛjata īśvarasya nairghṛṇyaṃ prasajyeta, viṣamaphalaṃ caiṣāṃ kartṛtvaṃ vidadhato vaiṣamyam /
nanu 'vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt' (bra. 1.4.17) ityuktam /
satyamuktam sati tvīśvarasya sāpekṣatvasaṃbhave /
sāpekṣatvaṃ ceśvarasya saṃbhavati satorjantūnāṃ dharmādharmayostayośca sadbhāvaḥ sati jīvasya kartṛtve /
tadeva cetkartṛtvamīśvarāpekṣaṃ syātkiṃviṣayamīśvarasya sāpekṣatvamucyeta /
akṛtābhyāgamaścaivaṃ jīvasya prasajyeta /
tasmātsvata evāsya kartṛtvamiti /
etāṃ prāptiṃ tuśabdena vyāvartya pratijānīte- 'parāt' iti /
avidyāvasthāyāṃ kāryakaraṇasaṃghātāvivekadarśino jīvasyāvidyātimirāndhasya sataḥ parasmādātmanaḥ karmādhyakṣātsarvabhūtādhivāsātsākṣiṇaścetayiturīśvarāttadanujñayā kartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇasya saṃsārasya siddhiḥ, tadanugrahahetukenaiva ca vijñānena mokṣasiddhirbhavitumarhati /
kutaḥ /
tacchruteḥ /
yadyapi doṣaprayuktaḥ sāmagrīsaṃpannaśca jīvaḥ, yadyapi ca loke kṛṣyādiṣu karmasu neśvarakāraṇatvaṃ prasiddhaṃ, tathāpi sarvāsveva pravṛttiṣvīśvaro hetukarteti śruteravasīyate /
tathāhi śrutirbhavati- 'eṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhya unninīyate /
eṣa hyevāsādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣate' (kauṣī. 3.8) iti /
'ya ātmani tiṣṭhannātmānamantaro yamayati' iti caivañjātīyakā

39.41

parāttu tacchruteḥ /
yathā sphaṭike lauhityādhyāse lohitadravyaṃ karaṇaṃ tenāyaṃ sphaṭiko lohita ityanubhavāt, tathā kāmādipariṇāmibuddhirātmani kartṛtvādyadhyāse karaṇamityuktam /
tadadhyastaṃ kartṛtvamupajīvya jīvasya kārakasaṃpannatvādīśvarasya kārayitṛtvaśruteśca saṃśayamāha- yadidamiti /
atra 'eṣa hyeva'ityādiśrutīnāṃ kartṛsvātantryadyotakavidhyādiśrutibhirvirodhasamādhānātpādasaṃgatiḥ /
karmamīmāṃsakamatena pūrvapakṣayati- tatretyādinā /
buddhyādikārakasaṃpattāvīśvaravyatireke kartṛtvavyatirekānupalabdherneśvaraḥ prayojakaḥ /
kiñca prayojakatve nairghṛṇyādiprasaṅga ityāha- kleśātmakena ceti /
dattottaramidaṃ codyamiti śaṅkate- nanviti /
pūrvaṃ jīvasya dharmādharmavattvaṃ siddhavatkṛtya tatsāpekṣatvādviṣamajagatkartṛtvamaviruddhamityuktaṃ saṃprati īśvarādhīnatve jīvasya kartṛtve siddhe dharmādharmavattvasiddhiḥ, tadvattvasiddhau tatsāpekṣakārayitṛtvasiddhiḥ, īśvarasya kārayitṛtve siddhe jīvasya kartṛtvasiddhiriti cakrakāpatteḥ karmasāpekṣatvaṃ na saṃbhavatītyucyata ityāha- satyamiti /
astu karmānapekṣasya pravartakatvaṃ, tatrāha- akṛteti /
anapekṣasya pravartakatve dharmavato narān duḥkhenādharmavataḥ sukhena yojayet, kāruṇikatve vā sarve sukhena ekarūpāḥ syuruti jagadvaicitryaṃ vidhyādiśāstraṃ ca na syāt /
tasmādvidhyādiśāstrārthavattvāya rāgadveṣāyattaṃ svata eva jīvasya kartṛtvaṃ vācyaṃ, tathāca kārayitṛtvaśrutivirodhaḥ /
īśvarastāvikā vā sā śrutiriti prāpte siddhāntayati- etāmiti /
yathā candanādisāmagryāṃ satyāṃ dharmavyatirike sukhavyatirekagrahābhāve 'pi 'puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati'ityādiśāstraprāmāṇyādeva dharmasya hetutvasiddhiḥ, evamīśvarasyāpi śāstrabalātkārayitṛtvasiddhiriti bhāvaḥ

39.42

END BsCom_2,3.16.41
START BsCom_2,3.16.42
nanvevamīśvarasya kārayitṛtve sati vaiṣamyanairghaṇye syātāmakṛtābhyāgamaśca jīvasyeti /
netyucyate-
kṛtaprayatnāpekṣas tu vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ | BBs_2,3.42 |
tuśabdaścoditadoṣavyāvartanārthaḥ /
kṛto yaḥ prayatno jīvasya dharmādharmalakṣaṇastadapekṣa evainamīśvaraḥ kārayati /
tataścaite coditā doṣā na prasajyante /
jīvakṛtadharmādharmavaiṣamyāpekṣa eva tattatphalāni viṣamaṃ vibhajetparjanyavadīśvaro nimittatvamātreṇa /
yathā loke nānāvidhānāṃ gucchagulmādīnāṃ vrīhiyavādīnāṃ cāsādhāraṇebhyaḥ svasvabījebhyo jāyamānānāṃ sādhāraṇaṃ nimittaṃ bhavati parjanyaḥ /
nahyasati parjanye rasapaṣpapalāśādivaiṣamyaṃ teṣāṃ jāyate, nāpyasatsu svasvabījeṣu, evaṃ jīvakṛtaprayatnāpekṣa īśvarasteṣāṃ śubhāśubhaṃ vidadhyāditi śliṣyate /
nanu kṛtaprayatnāpekṣatvameva jīvasya parāyatte kartṛtve nopapadyate /
naiṣa doṣaḥ /
parāyatte 'pi hi kartṛtve karotyeva jīvaḥ /
kurvantaṃ hi tamīśvaraḥ kārayati /
apica pūrvaprayatnamapekṣyedānīṃ kārayati pūrvataraṃ ca prayatnamapekṣya pūrvamakārayadityanāditvātsaṃsārasyetyanavadyam /
kathaṃ punaravagamyate kṛtapratnāpekṣa īśvara iti /
vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhya ityāha /
evaṃ hi 'svargakāmo yajeta' 'brāhmaṇo na hantavyaḥ', ityevañjātīyakasya vihitasya pratiṣiddhasya cāvaiyarthyaṃ bhavati /
anyathā tadanarthakaṃ syāt /
īśvara eva vidhipratiṣedhayorniyujyeta /
atyantaparatantratvājjīvasya /
tathā vihitakāriṇamapyanarthena saṃsṛjetpratiṣiddhakāriṇamapyarthena /
tataśca prāmāṇyaṃ vedasyāstamiyāt /
īśvarasya cātyantānapekṣatve laukikasyāpi puruṣakārasya vaiyarthyaṃ tathā deśakālanimittānāṃ pūrvoktadoṣaprasaṅgaścetyevañjātīyakaṃ doṣajātamādigrahaṇena darśayati

39.42

dharmādharmābhyāmeva phalavaiṣamyasiddheralamīśvareṇetyāśaṅkya bījairevāṅkuravaiṣamyasiddheḥ parjanyavaiyarthyaṃ syāt /
yadi viśeṣahetūnāṃ sādhāraṇahetvapekṣatvānna vaiyarthyaṃ tarhi īśvarasyāpi sādhāraṇahetutvānna vaiyarthyamityāha- parjanyavaditi /
dṛṣṭāntaṃ vivṛṇoti- yatheti /
atidīrghavallīgranthayo gucchāḥ puṣpastabakā vā, gulmāstu hrasvavallya iti bhedaḥ /
kimīśvarasya kārayitṛtve jīvasya kartṛtvaṃ na syādityāpādyate uta cakrakāpattirvā /
nādya ityāha- naiṣa doṣa iti /
adhyāpakādhīnasya baṭormukhyādhyayanakartṛtvadarśanāditi bhāvaḥ /
cakrakaṃ nirasyati- apiceti /
anavadyaṃ jīvasya kartṛtvamīśvarasya kārayitṛtvaṃ ceti śeṣaḥ /
īśvarasya sāpekṣatve vidhyādiśāstraprāmāṇyānyathānupapattiṃ pramāṇayati- kathamityādinā /
evaṃ sāpekṣatve satyavaiyarthyaṃ bhavati, anyathānapekṣatve vaiyarthyaṃ prapañcayati- īśvara iti /
tayoḥ sthāne sa eva niyujyeta abhiṣicyeta /
tayoḥ kāryaṃ sa eva kuryāditi yāvat /
tathāca jīvasya nirapekṣeśvaraparatantratvādvidhyādiśāstramakiñcitkaramanarthakaṃ syāditi saṃbandhaḥ /
puruṣakāraḥ prayatnaḥ /
ādiśabdārthamāha- tatheti /
pūrvoktadeṣo 'kṛtābhyāgamādiḥ /
tasmāt karmasāpekṣeśvarasya kārayitṛtvāt 'eṣa hyeva'ityādiśrutervidhyādiśrutyavirodha iti siddham

39.43

END BsCom_2,3.16.42
START BsCom_2,3.17.43
17 aṃśādhikaraṇam / sū. 43-53
aṃśo nānāvyapadeśād anyathā cāpi dāśakitavāditvam adhīyata eke | BBs_2,3.43 |
jīveśvarayorupakāryopakārabhāva uktaḥ /
sa ca saṃbaddhayoreva loke dṛṣṭo yathā svāmibhṛtyayoryathā vāgnivisphuliṅgayoḥ /
tataśca jīveśvarayorapyupakāryopakārakabhāvābhyupagamātkiṃ svāmibhṛtyavatsaṃbandha āhosvidagnivisphuliṅgavadityasyāṃ vicikitsāyāmaniyamo vā prāpnoti /
athavā svāmibhṛtyaprakāreṣveveśitrīśitavyabhāvasya prasiddhatvāttadvidha eva saṃbandha iti prāpnoti /
ato bravītyaṃśa iti /
jīva īśvasyāṃśo bhavitumarhati, yathāgnervisphuliṅgaḥ /
aṃśa ivāṃśo nahi niravayavasya mukhyoṃ'śaḥ saṃbhavati /
kasmātpunarniravayavatvātsa eva na bhavati /
nānāvyapadeśāt /
'so 'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ' (chā. 8.7.1) 'etameva viditvā munirbhavati' ' ya ātmani tiṣṭhannātmānamantaro yamayati' iti caivañjātīyako bhedanirdeśo nāsati bhede yujyate /
nanu cāyaṃ nānāvyapadeśaḥ sutarāṃ svāmibhṛtyasārūpye yujyata ityata āha- anyathā cāpīti /
naca nānāvyapadeśādeva kevalādaṃśatvapratiptiḥ /
kiṃ tarhyanyathā cāpi vyapadeśo bhavatyanānātvasya pratipādakaḥ /
tathāhi- eke śākhino dāśakitavādibhāvaṃ brahmaṇa āmanantyātharvaṇikā brahmasūkte- 'brahma dāśā brahma dāsā brahmaiveme kitavāḥ' ityādinā /
dāśā ya ete kaivartāḥ prasiddhāḥ, ye cāmī dāsāḥ svāmiṣvātmānamupakṣapayanti, ye cānye kitavā dyūtakṛtaste sarve brahmaiveti hīnajantūdāharaṇena sarveṣāmeva nāmarūpakṛtakāryakaraṇasaṃghātapraviṣṭānāṃ jīvānāṃ brahmatvamāha /
tathānyatrāpi brahmaprakriyāyāmevāyamarthaḥ prapañcyate- 'tvaṃ strī tvaṃ pumānasi tvaṃ kumāra uta vā kumārī /
tvaṃ jīrṇo daṇḍena vañcasi tvaṃ jāto bhavasi viśvatomukhaḥ' (śve. 4.3) iti /
'sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadanyadāste' iti ca /
'nānyo 'to 'sti draṣṭā' (bṛca 3.7.23) ityādiśrutibhyaścāsyārthasya siddhiḥ /
caitanyaṃ cāviśiṣṭaṃ jīveśvarayoryathāgnivisphuliṅgayorauṣṇyam /
ato bhedābhedāvagamābhyāmaṃśatvāvagamaḥ

39.43

aṃśa-eke /
nityaḥ svaprakāśo 'naṇurakartā jīva'iti śodhitatvaṃpadārthasyātra brahmaikyasādhanena bhedābhedaśrutīnāṃ virodhasamādhānātpādasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe pratyagabhinnabrahmasiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti bhedaḥ /
pūrvoktopakāryopakārakabhāvākṣiptaṃ jīveśayoḥ saṃbandhaṃ viṣayīkṛtya dvividhadṛṣṭāntadarśanātsaṃśayamāha- tataśceti /
prasiddhasvasvāmitvasaṃbandhasaṃbhavādyaḥ kaścit saṃbandha ityaniyamo na yukta ityarucerāha- athaveti /
anena 'ya ātmani tiṣṭhan'ityādiśrutiprasiddhabhedakoṭirdarśitā /
evaṃ tattvamasītyādiśrutisiddhā bhedakoṭirdraṣṭavyā, tathāca bhedābhedaśrutīnāṃ samabalatvādvirodhe sati saṃbandhāniścayātsaṃbandhāpekṣasya pūrvoktopakāryāpakārakabhāvasyāsiddhirityākṣepātsaṃgatiḥ /
lokasiddhānarthātmakabhedānuvāditvena bhedaśrutīnāṃ durbalatvādajñātaphalavadabhedaśrutyanusāreṇa prakalpitabhedanibandhanoṃ'śāṃśibhāvaḥ saṃbandha iti siddhāntayati- ata ityādinā /
agneḥ sāṃśatve 'pi niṣkaleśvarasya kathaṃ sāṃśatvamata āha- aṃśa iveti /
jīva ityanuṣaṅgaḥ /
bheda eva cetsvasvāmibhāvo yukto nāṃśāṃśibhāva iti śaṅkate- nanu ceti /
abhedasyāpi sattvādaṃśāṃśibhāva ityāha- ata iti /
vañcasi gacchasi yadāste yo nāmarūpe nirmāya praviśya vyavaharanvartate taṃ vidvānamṛto bhavatīti śrutyarthaḥ /
śrutisiddhābhede yuktimāha- caitanyaṃ ceti /
jīvo brahmaiva cetanatvāt brahmavadityarthaḥ

39.44

END BsCom_2,3.17.43
START BsCom_2,3.17.44
kutaścāṃśatvāvagamaḥ -
mantravarṇāc ca | BBs_2,3.44 |
mantravarṇaścaitamarthamavagamayati 'tāvānasya mahimā tato jyāyāṃśca puruṣaḥ /
pādo 'sya sarvābhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi' (chā. 3.12.6) iti /
atra bhūtaśabdena jīvapradhānāni sthāvarajaṅgamāni nirdiśati /
'ahiṃsansarvabhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ' iti prayogāt /
aṃśaḥ pādo bhāga ityanarthāntaram /
tasmādapyaṃśatvāvagamaḥ

39.44

asya sahasraśīrṣapuruṣasya tāvānprapañco mahimā vibhūtiḥ puruṣastasmātprapañcāt jyāyānmahattaraḥ /
bhūtāni dehino jīvā ityatra niyāmakamāha- ahiṃsanniti /
tīrthāni śāstroktakarmāṇi, tebhyo 'nyatra sarvaprāṇihiṃsāmakurvanbrahmalokamāpnotītyarthaḥ /
atra bhūtaśabdasya prāṇiṣu prayogātsūtroktamantre 'pi tatheti bhāvaḥ /
bhūtānāṃ pādatve 'pyaṃśatvaṃ kutaḥ, tatrāha- aṃśaḥ pāda iti

39.45

END BsCom_2,3.17.44
START BsCom_2,3.17.45
kutaścāṃśatvāvagamaḥ -
api ca smaryate | BBs_2,3.45 |
īśvaragītāsvapi ceśvaraṃśatvaṃ jīvasya smaryate- 'mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ' (15.7) iti /
tasmādapyaṃśatvāvagamaḥ /
yattūktaṃ svāmibhṛtyādiṣveveśitrīśitavyabhāvo loke prasiddha iti /
yadyapyeṣā loke prasiddhastathāpi śāstrāttvatrāṃśāṃśitvamīśitrīśitavyabhāvaśca niścīyate /
niratiśayopādhisaṃpannaśceśvaro nihīnopādhisaṃpannāñjīvānpraśāstīti na kiñcidvipratiṣidhyate

39.45

atrāha- nanu jīvasyeśvarāṃśatvābhyupagame tadīyena saṃsāraduḥkhopabhogenāṃśina īśvarasyāpi duḥkhitvaṃ syāt /
yathā loke hastapādādyanyatamāṅgagatena duḥkhenāṅgino devadattasya duḥkhitvaṃ tadvat /
tataśca tatprāptānāṃ mahattaraṃ duḥkhaṃ prāpnuyāt /
ato varaṃ pūrvāvasthaḥ saṃsāra evāstviti samyagdarśanānarthakyaprasaṅgaḥ syāditi /
jīvasya puruṣasūktamantroktabhagavadaṃśatve bhagavadgītāmudāharati sūtrakāraḥ- apiceti /
atyantabhinneśitrīśitavyabhāvaprasiddheḥ īśitavyajīvasya kathamīśvarāṃśatvamityāśaṅkya kalpitabhedenāpīśitavyatvopapatteḥ, ananyathāsiddhābhedaśāstrabalādaṃśatvamityāha- yattvityādinā /
aupādhike īśvarasya niyantṛtve jīva eva tanniyantā kiṃ na syādityata āha- niratiśayeti /
nitarāṃ hīnaḥ śarīrādyupādhiḥ, ājñānikopādhitāratamyādīśeśitavyavyavasthā, na vastutaḥ /
taduktaṃ sureśvarācāryaiḥ-'īśeśitavyasaṃbandhaḥ pratyagajñānahetujaḥ /
samyagjñāne tamodhvastāvīśvarāṇāmapīśvaraḥ //
'iti

39.46

END BsCom_2,3.17.45
START BsCom_2,3.17.46
atrocyate-
prakāśādivan naivaṃ paraḥ | BBs_2,3.46 |
yathā jīvaḥ saṃsāraduḥkhamanubhavati naivaṃ para īśvaro 'nubhavatīti pratijānīmahe /
jīvo hyavidyāveśavaśāddehādyātmabhāvamiva gatvā tatkṛtena duḥkhena duḥkhyahamityavidyayā kṛtaṃ duḥkhopabhogamabhimanyate /
naivaṃ parameśvarasya dehādyātmabhāvo duḥkhābhimāno vāsti /
jīvasyāpyavidyākṛtanāmarūpanirvṛttadehendriyādyupādhyavivekabhramanimitta eva duḥkhābhimāno natu pāramārthiko 'sti /
yathāca svadehagatadāhacchedādinimittaṃ duḥkhaṃ tadabhimānabhrāntyānubhavati tathā putramitrādigocaramapi duḥkhaṃ tadabhimānabhrāntyaivānubhavatyahameva putro 'hameva mitramityevaṃ snehavaśena putramitrādiṣvabhiniviśamānaḥ /
tataśca niścitametadavagamyate- mithyābhimānabhramanimitta eva duḥkhānubhava iti /
vyatirekadarśanāccaivamavagamyate /
tathāhi- putramitrādimatsu bahuṣūpaviṣṭeṣu tatsaṃbandhābhimāniṣvitareṣu ca putro mṛto mitraṃ mṛtamityevamādyudghoṣite yeṣāmeva putramitrādimattvābhimānasteṣāmeva tannimittaṃ duḥkhamutpadyate nābhimānahīnānāṃ parivrājakādīnām /
ataśca laukikasyāpi puṃsaḥ samyagdarśanārthavattvaṃ dṛṣṭaṃ, kimuta viṣayaśūnyādātmano 'nyadvastvantaramapaśyato nityacaitanyamātrasvarūpasyeti /
tasmānnāsti samyagdarśanānarthakyaprasaṅgaḥ /
prakāśādivaditi nidarśanopanyāsaḥ /
yathā prakāśaḥ sauraścāndramaso vā viyadvyāpyavatiṣṭhamāno 'ṅgulyādyupādhisaṃbandhātteṣvṛjuvakrādibhāvaṃ pratipadyamāneṣu tattadbhāvamiva pratipadyamāno 'pi na paramārthatastadbhāvaṃ pratipadyate /
yathā cākāśo ghaṭādiṣu gacchatsu gacchanniva vibhāvyamāno 'pi na paramārthato gacchati, yathā codaśarāvādikampanāttadgate sūryapratibimbe kampamāne 'pi na tadvānsūryaḥ kampate, evamavidyāpratyupasthāpite buddhyādyupahite jīvākhyeṃ'śe duḥkhāyamāne 'pi na tadvānīśvaro duḥkhāyate /
jīvasyāpi tu duḥkhaprāptiravidyānimittaivetyuktam /
tathācāvidyānimittajīvabhāvavyudāsena brahmabhāvameva jīvasya pratipādayanti vedāntāḥ 'tattvamasi' ityevamādayaḥ, tasmānnāsti jaivena duḥkhena paramātmano duḥkhitvaprasaṅgaḥ

39.46

FN: itareṣvabhimānaśūnyeṣu /
uttarasūtramavatārayati- atrāheti /
īśvaraḥ svāṃśaduḥkhairduḥkhī, aṃśitvāt, devadattavadityarthaḥ /
tataḥ kiṃ, tatrāha- tataśceti /
jñānātsarvāṃśaduḥkhasamaṣṭiprāptyapekṣayā saṃsāro varaṃ tatra svaduḥkhamātrānubhavādityarthaḥ /
naivaṃpara iti pratijñānaṃ vibhajate- yathā jīva iti /
devadattadṛṣṭānte bhrāntikāmakarmarūpaduḥkhasāmagrīmattvamupādhiḥ, tadabhāvānneśvarasya duḥkhitvaprāptiḥ /
uktaṃ caitadabhede 'pi bimbapratibimbayordharmavyavastheti bhāvaḥ /
duḥkhasya bhrāntikṛtatvaṃ prapañcayati- jīvasyāpītyādinā /
bhrāntau satyāṃ duḥkhamityanvayamuktvā bhrāntyabhāve duḥkhābhāvadarśanācca bhrāntikṛtaṃ duḥkhamiti niścīyata ityāha- vyatireketi /
itareṣvabhimānaśūnyeṣvityarthaḥ /
jīvasyāpi samyagjñāne duḥkhābhāvo dṛṣṭaḥ kimu vācyaṃ nityasarvajñeśvarasyetyāha- ataśceti /
evamaṃśitve hetoḥ sopādhikatvamuktvā yoṃ'śī sa vastutaḥ svāṃśadharmavānitī vyāptiṃ sthalatraye vyabhicārayati- prakāśādivaditi /
vastutaḥ svāṃśaduḥkhitvasādhyasya devadattadṛṣṭānte vaikalyamapyāha- jīvasyeti /
kalpitaduḥkhitvasādhyaṃ tu bhrāntyādyabhāvādīśvare nāstītyuktam /
kiñca jīvasyeśvarasya vā vastuto duḥkhitvānumānaṃ na yuktamāgamabādhādityāha- tathāceti /
duḥkhitve tadbhāvopadeśo na syādityarthaḥ

39.47

END BsCom_2,3.17.46
START BsCom_2,3.17.47
smaranti ca | BBs_2,3.47 |
smaranti ca vyāsādayo yathā jaivena duḥkhena na paramātmā duḥkhāyata iti /
'tatra yaḥ paramātmā hi sa nityo nirguṇaḥ smṛtaḥ /
na lipyate phalaiścāpi padmapatramivāmbhasā /
karmātmā tvaparo yo 'sau mokṣabandhanaiḥ sa yujyate /
sa saptadaśakenāpi rāśinā yujyate punaḥ' iti /
caśabdātsamāmananti ceti vākyaśeṣaḥ /
'tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti' (śve. 4.6) iti /
'ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ' (kaṭha. 5.11) iti ca

39.47

atrāha- yadi tarhyeka eva sarveṣāṃ bhūtānāmantarātmā syātkathamanujñāparihārau syātāṃ lokikau vaidikau ceti /
nanu cāṃśo jīva īśvarasyetyuktam /
tadbhedāccānujñāparihārau tadāśrayāvavyatikīrṇāvupapadyete kimatra codyata iti /
ucyate- naitadevam /
anaṃśitvamapi hi jīvasyābhedavādinyaḥ śrutayaḥ pratipādayanti- 'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat' (te. 2.6.1), 'nānyo 'to 'sti draṣṭā' (bṛ. 3.7.23), 'mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati' (bṛ. 4.4.19), 'tattvamasi' (chā. 6.8.7) 'ahaṃ brahmāsmi' (bṛ. 1.4.10) ityevañjātīyakāḥ /
nanu bhedābhedāvagamābhyāmaṃśatvaṃ siddhyatītyuktam /
syādetadevaṃ yadyubhāvapi bhedābhedau pratipipādayiṣitau syātām, abheda eva tvatra pratipipādayiṣito brahmātmatvapratipattau puruṣārthasiddheḥ /
svabhāvaprāptastu bhedo 'nūdyate /
naca niravayavasya brahmaṇo mukhyoṃ'śo jīvaḥ saṃbhavatītyuktam /
tasmātparaḥ evaikaḥ sarveṣāṃ bhūtānāmantarātmā jīvabhāvenāvasthita ityato vaktavyānujñāparihāropapattiḥ

39.47

FN: tatra jīvaparayormadhye /
karmātmā karmāśrayo jīvaḥ /
saptadaśakena daśendrayāṇi pañca prāṇaḥ mano buddiśceti saptadaśasaṃkhyāko rāśirliṅgam /
mṛtyoḥ sa mṛtyu - iha brahmaṇi yo nāneva kalpitabhedaśāli cetanācetanātmakaṃ viśvaṃ paśyati sa mṛtyoranantaraṃ mṛtyuṃ janmamaraṇādiparamparārūpaṃ saṃsāraṃ prāpnotītyarthaḥ /
smṛtyāpyanumānaṃ bādhyamityāha- smaranti ceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- smārantīti /
tatra jīvaparayormadhye karmātmā karmāśrayo jīvaḥ /
daśendriyāṇi pañca prāṇāḥ mano buddhiśceti saptadaśasaṃkhyāko rāśirliṅgam /
sūtre caśabdaḥ /
śrutisamuccayārtha ityāha- caśabdāditi /
yathādityaḥ prākāśyadoṣairna lipyate tathetyarthaḥ /
yato bāhyo 'saṅgastasmānna lipyate evamaṃśitvakṛtamīśvare doṣaṃ nirasyāṃśa ityuktaṃ jīvasyāṃśatvaṃ dehādyupādhikamiti sphuṭayitumatyantasvarūpaikyamādāyākṣipati- atrāhetyādinā /
kathaṃ tarhi ityanvayaḥ /
tadbhedādaṃśabhedāt /
niravayavabrahmaṇo mukhyāṃśo na saṃbhavatīti vadatā siddhāntinā bhedo nāstītyuktaṃ bhavati, bhedābhāve cāṃśāṃśitvābhāvādanujñādibhedavyavahārānupapattirityākṣepābhiprāyaḥ /
na vayaṃ bhedasyāsattvaṃ naraśṛṅgavadbrūmaḥ, kintu mithyātvaṃ vadāmaḥ /
tathā ca dehādyupādhibhedenāṃśajīvānāmābrahmabodhātkalpitabhedādbhedavyavahāropapatti riti sūtreṇa samādhatte- tāmityādinā

39.48

END BsCom_2,3.17.47
START BsCom_2,3.17.48
tāṃ brūmaḥ -
anujñāparihārau dehasambandhāj jyotirādivat | BBs_2,3.48 |
'ṛtau bhāryāmupeyāt' ityanujñā /
''gurvāṅganāṃ nopagacchet' iti parihāraḥ /
tathā 'agnīṣomīyaṃ paśuṃ saṃjñapayet' ityanujñā /
'na hiṃsyātsarvābhūtāni' iti parihāraḥ /
evaṃ loke 'pi mitramupasevitavyamityanujñā /
śatruḥ parihartavya iti parihāraḥ /
evaṃprakārāvanujñāparihārāvekatve 'pyātmano dehasaṃbandhātsyātām /
dehaiḥ saṃbandho dehasaṃbandhaḥ /
kaḥ punardehasaṃbandhaḥ /
dehādirayaṃ saṃghāto 'hamevetyātmani viparītapratyayotpattiḥ /
dṛṣṭā ca sā sarvaprāṇināmahaṃ gacchāmyahamāgacchāmyahamandho 'hamanandho 'haṃ mūḍho 'hamamūḍha ityevamātmikā /
nahyasyāḥ samyagdarśanādanyannivārakamasti /
prāktu samyagdarśanātpratataiṣā bhrāntiḥ sarvajantuṣu /
tadevamavidyānimittadehādyupādhisaṃbandhakṛtādviśeṣādaikātmyābhyupagame 'pyanujñāparihārāvavakalpyete /
samyagdarśinastarhyanujñāparihārānarthakyaṃ prāptam /
na /
tasyakṛtārthatvānniyojyatvānupapatteḥ /
heyopādeyayorhi niyojyo niyoktavyaḥ syāt /
ātmanastvatiriktaṃ heyamupādeyaṃ vā vastvapaśyankathaṃ niyujyeta /
nacātmātmanyeva niyojyaḥ syāt /
śarīravyatirekadarśina eva niyojyatvamiti cet /
na /
tatsaṃhatatvābhimānāt /
satyaṃ vyatirekadarśino niyojyatvaṃ tathāpi vyomādivaddehādyasaṃhatatvamapaśyata evātmano niyojyatvābhimānaḥ /
nahi dehādyasaṃhatatvadarśinaḥ kasyacidapi niyogo dṛṣṭaḥ /
kimutaikātmyadarśinaḥ /
naca niyogābhāvātsamyagdarśino yatheṣṭaceṣṭāprasaṅgaḥ /
sarvatrābhimānasyaiva pravartakatvādibhimānābhāvācca samyagdarśinaḥ /
tasmāddehasaṃbandhādevānujñāparihārau /
jyotirādivat /
yathā jyotiṣa ekatve 'pyagniḥ kravyātparihriyate netaraḥ /
yathāca prakāśa ekasyāpi savituramedhyadeśasaṃbaddhaḥ parihriyate netaraḥ śucibhūmiṣṭhaḥ /
yathā bhaumāḥ pradeśā vajravaiḍūryādaya upādīyante /
bhaumā api santo narakalevarādayaḥ parihriyante /
yathā mūtraparīṣaṃ gavāṃ pavitratayā parigṛhyate tadeva jātyantare parivarjyate tadvat

39.48

FN: pratatā saṃtatā /
viśeṣo bhedaḥ /
kravyaṃ māṃsamattīti kravyāt smāśānāgniḥ /
nanu bhrānteḥ kutaścinnivṛttau vyavahāravicchedaḥ syādityata āha- na hyasyā ityādinā /
pratatā saṃtatā, viśeṣo bhedaḥ /
aniyojyatvādbrahmavidaḥ śāstrānarthakyamiṣṭamityāha- na tasyeti /
niyogaviṣayadvaitābhāvādātmanyasādhye niyogānupapatterna brahmavinniyojya ityarthaḥ /
nanvāmuṣmikaphalahetuke karmaṇi dehabhinnātmavivekina evādhikāro vācyaḥ /
tathāca brahmavinniyojyaḥ, vivekitvāt, karmādhikārivaditi śaṅkate- śarīravyatireketi /
parokṣavivekasyāparokṣabhramāvirodhitvātkarmi ṇo dehābhedabhramo 'sti, tathāca bhrama upādhiriti pariharati- netyādinā /
yathā vyoma dehādbhinnaṃ tadvadahamityapaśyataḥ bhrāntasyetyarthaḥ /
brahmavinna niyojyaḥ, abhrāntatvāt, suṣuptavadityāha- nahīti /
dehādiṣvasaṃhatatvadarśinaḥ saṃhatatvadarśanaśūnyasya bhedabhrāntirahitasya suṣuptasyeti yāvat /
ajñasyāpi bhrāntyabhāvakāle niyojyatvaṃ na dṛṣṭaṃ kimu vācyamātmavida ityarthaḥ /
aniyojyatve bādhakamāśaṅkya pariharati- naceti /
viṣayavairāgyasya jñānārthamabhyastasya jñānānantaramanuvṛttyā viṣayeṣu pravartakarāganivṛtternātiprasaṅga ityarthaḥ /
taduktaṃ bhagavatā 'raso 'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate'iti /
evamanujñādiprasaṅgenāniyojyaṃ, viduṣa uktvā prakṛtimupasaṃharati- tasmāditi /
ekasyāpyupādhibhedādanujñāparihārayordṛṣṭāntamāha- jyotiriti /
kravyaṃ māṃsamattīti kravyādaśuciḥ śmaśānāgnirityarthaḥ

39.49

END BsCom_2,3.17.48
START BsCom_2,3.17.49
asantateś cāvyatikaraḥ | BBs_2,3.49 |
syātāṃ nāmānujñāpariharāvekasyāpyatmano dehaviśeṣayogāt /
yatsvayaṃ karmaphalasaṃbandhaḥ sa caikātmyābhyupagame vyatikīryeta svāmyekatvāditi cet /
naitadevam /
asaṃtateḥ /
nahi kartṛbhoktṛścātmanaḥ saṃtataḥ sarvaiḥ śarīraiḥ saṃbandho 'sti /
upādhitantro hi jīva ityuktam /
upādhyasaṃtānācca nāsti jīvasaṃtānaḥ /
tataśca karmavyatikaraḥ phalavyatikaro vā na bhaviṣyati

39.49

śaṅkottaratvena sūtraṃ vyācaṣṭe- syātāmityādinā /
yadyapi sthūladehasaṃbandhādupādānaparityāgau syātāṃ tathāpyanyakṛtakarmaphalamitareṇāpi bhujyeteti karmaphalavyatikaraḥ sāṃkaryaṃ syāddehaviśiṣṭasya svargādibhogāyogenāviśiṣṭātmana ekasyaiva bhoktṛtvāt /
tasmātsvargī narakī ceti vyavasthāsiddhaye ātmasvarūpabhedo vācya iti śaṅkārthaḥ /
bhavettadā sāṃkaryaṃ yadyanupahitātmana eva bhoktṛtvaṃ syāt /
na tvetadasti /
'tadguṇasāratvāt'ityatra mokṣasyāpi, buddhyupahitasyaiva kartṛtvādisthāpanāt, tathāca buddheḥ paradehāsaṃbandhāttadupahitajīvasya nāsti paradehasaṃbandha iti buddhibhedena bhoktṛbhedānna karmādisāṃkaryamiti samādhānārthaḥ

39.50

END BsCom_2,3.17.49
START BsCom_2,3.17.50
ābhāsa eva ca | BBs_2,3.50 |
ābhāsa eva caiṣa jīvaḥ parasyātmano jalasūryakādivatpratipattavyaḥ /
na sa eva sākṣāt /
nāpi vastvantaram /
ataśca yathā naikasmiñjalasūryake kampamāne jalasūryakāntaraṃ kampate, evaṃ naikasmiñjīve karmaphalasaṃbandhini jīvāntarasya tatsaṃbandhaḥ /
evamapyavyatikara eva karmaphalayoḥ /
ābhāsasya cāvidyākṛtatvāttadāśrayasya saṃsārasyāvidyākṛtatvopapattiriti /
tadvyudāsena ca pāramārthikasya brahmātmabhāvasyopadeśopapattiḥ /
yeṣāṃ tu bahava ātmānaste ca sarve sarvagatāsteṣāmevaiṣa vyatikaraḥ prāpnoti /
katham /
bahavo vibhavaścātmānaścaitanyamātrasvarūpā nirguṇā niratiśayāśca tadarthaṃ sādhāraṇaṃ pradhānaṃ tannimittaiṣāṃ bhogāpavargasiddhiriti sāṃkhyāḥ /
sati bahutve vibhutve ca ghaṭakuḍyādisamānā dravyamātrasvarūpāḥ svato 'cetanā ātmanastadupakaraṇāni cāṇūni manāṃsyacetanāni /
tatrātmadravyāṇāṃ manodravyāṇāṃ ca saṃyogānnavecchādayo vaiśeṣikā ātmaguṇā utpadyante /
te cāvyatirekeṇa pratyekamātmasu samavayanti sa saṃsāraḥ /
teṣāṃ navānāmātmaguṇānāmatyantānutpādo mokṣa iti kāṇādāḥ /
tatra sāṃkhyānāṃ tāvaccaitanyasvarūpatvātsarvātmanāṃ saṃnidhānādyaviśeṣāccaikasya sukhaduḥkhasaṃbandhe sarveṣāṃ sukhaduḥkhasaṃbandhaḥ prāpnoti /
syādetat /
pradhānapravṛtteḥ paruṣakaivalyārthatvādvyavasthā bhaviṣyati /
anyathā hi svavibhūtikhyāpanārthā pradhānapravṛttiḥ syāt /
tathācānirmokṣaḥ prasajyeteti /
naitatsāram /
nahyabhilaṣitasiddhinibandhanā vyavasthā śakyā vijñātum /
upapattyā tu kayācidvyavasthocyeta /
asatyāṃ punarupapattau kāmaṃ mā bhūdabhilaṣitaṃ puruṣakaivalyaṃ, prāpnoti tu vyavasthāhetvabhāvādvyatikaraḥ /
kāṇādānāmapi yadaikenātmanā manaḥ saṃyujyate tadātmāntarairapi nāntarīyakaḥ saṃyogaḥ syātsaṃnidhānādyaviśeṣāt /
tataśca hetvaviśeṣātphalāviśeṣa ityekasyātmanaḥ sukhaduḥkhayoge sarvātmanāmapi samānaṃ sukhaduḥkhitvaṃ prasajyeta

39.50

aṃśetyādyasūtre jīvasyāṃśatvaṃ ghaṭākāśasyevopādhyavacchetabuddhyoktaṃ, saṃprati evakāreṇāvacchedapakṣāruciṃ sūcayan 'rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva'ityādiśrutisiddhaṃpratibimbapakṣamupanyasyati bhagavān sūtrakāraḥ- ābhāsa eva ceti /
paramātmaivānupahito jīvo na bhavati, upādhyanubhavāt /
nāpi tato bhinnaḥ, 'sa eṣa iha praviṣṭaḥ'ityādyabhedaśrutismṛtivirodhāt /
tasmādavidyātatkāryabuddhyādipratibimba eva jīva ityarthaḥ /
asmin pakṣe buddhipratibimbabhedātsvargī nārakītyādivyavasthā jīvatvasyāvidyakatvādvidyayā mokṣaścetyupapadyata ityāha- ataścetyādinā /
yastvayaṃ bhāskarasya pralāpaḥ pratibimbasya nopādhisaṃsṛṣṭatayā kalpitatvaṃ kintu svarūpeṇaiva, ataḥ kalpitapratibimbasya muktau sthityayogānna jīvatvamiti sa siddhāntarahasyājñānakṛta ityupekṣaṇīyaḥ /
yadi darpaṇe mukhaṃ śuktau rajatavatkalpitaṃ syāttadā nedaṃ rajatamiti svarūpabādhavannedaṃ mukhamiti bādhaḥ syāt /
ato nāsti darpaṇe mukhamiti saṃsargamātrabādhānmadīyaṃ mukhamevedamityabādhitamukhābhedānubhavātsaṃsṛṣṭatvenaiva kalpitatvaṃ praveśavākyaiścāvikṛtabrahmaṇa eva pratibimbabhāvākhyapraveśokterna svarūpakalpanā, parākrāntaṃ cātra darpaṇaṭīkāyāmācāryairityuparamyate /
evaṃ svamate svarūpaikye 'pyupahitajīvabhedādasāṃkaryamuktaṃ, saṃprati sūtre cakārasūcitaṃ pareṣāṃ, sāṃkaryaṃ vaktumupakramate- yeṣamityādinā /
buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādhamrabhāvanā navātmaviśeṣaguṇāḥ, saṃnidhānādītyādipadādaudāsīnyamuktam /
sāṃkhyaḥ svābhiprāyaṃ śaṅkate- syādetaditi /
sarveṣāṃ puṃsāṃ prakṛtisāṃnidhyādyaviśeṣe 'pi prakṛtireva pratipuruṣaṃ niyamena bhogāpavargārthaṃ pravartate, tathā coddeśyapuruṣārthaniyatā pradhānapravṛttiriti bhogādivyavasthā, anyathā niyatapravṛttyanaṅgīkāre svamāhātmyakhyāpanārthā pradhānasya pravṛttirityuddeśyavighātaḥ syādityarthaḥ /
jaḍapradhānasyoddeśyavivekābhāvātpuruṣārthasyāpyanāgatasyācetanasyāniyāmakatvānna vyavasthā, mānayuktiśūnyatvādityāha- naitaditi /
yo hi niyāmakabhāvenoddeśyavighātamāpādayati taṃ prati tasyaivāpādanamiṣṭamiti bhāvaḥ /
tārkikamate 'pi bhogādisāṃkaryamityāha- kāṇādānāmiti /
heturmanaḥsaṃyogaḥ, phalaṃ sukhādi, yadātmādṛṣṭakṛto yo manaḥsaṃyogaḥ sa tadātmana eva sukhādiheturiti vyavasthāṃ śaṅkate- syādetaditi /
sūtreṇa pariharati- netyāheti

39.51

END BsCom_2,3.17.50
START BsCom_2,3.17.51
syādetat /
adṛṣṭanimitto niyamo bhaviṣyatīti /
netyāha-
adṛṣṭāniyamāt | BBs_2,3.51 |
bahuṣvātmasvākāśavatsarvagateṣu pratiśarīraṃ bāhyābhyantarāviśeṣeṇa saṃnihiteṣu manovākkāyairdharmalakṣaṇamadṛṣṭamuparjyate /
sāṃkhyānāṃ tāvattadanātmasamavāyi pradhānavarti pradhānasādhāraṇyānna pratyātmaṃ sukhaduḥkhopabhogasya niyāmakamupapadyate /
kāṇādānāmapi pūrvavatsādhāraṇenātmamanaḥsaṃyogena nirvartitasyādṛṣṭasyāpyasyaivātmana idamadṛṣṭamiti niyame hetvabhāvādeṣa eva doṣaḥ

39.51

syādetat /
ahamidaṃ phalaṃ prāpnavānīdaṃ pariharāṇītthaṃ prayatā itthaṃ karavāṇītyevaṃvidhā abhisaṃdhyādayaḥ pratyātmaṃ pravartamānā adṛṣṭasyātmanāṃ ca svasvāmibhāvaṃ niyaṃsyantīti /
netyāha-
pūrvavat manaḥsaṃyogavadadṛṣṭasyāpi sarvātmasādharaṇatvānna vyavasthetyarthaḥ /
rāgādiniyamāttajjādṛṣṭaniyama ityāśaṅkyottaratvena sūtraṃ gṛhṇāti- syādetadityādinā

39.52

END BsCom_2,3.17.51
START BsCom_2,3.17.52
abhisandhyādiṣv api caivam | BBs_2,3.52 |
abhisaṃdhyādīnāmapi sādhāraṇenaivātmamanaḥsaṃyogena sarvātmasaṃnidhau kriyamāṇānāṃ niyamahetutvānupapatteruktadoṣānuṣaṅga eva

39.52

aniyama uktadoṣaḥ /
ātmāntarapradeśasya paradehe antarbhāvādvyavastheti śaṅkārthaḥ

39.53

END BsCom_2,3.17.52
START BsCom_2,3.17.53
pradeśād iti cen nāntarbhāvāt | BBs_2,3.53 |
athocyeta vibhutve 'pyatmanaḥ śarīrapratiṣṭhena manasā saṃyogaḥ śarīrāvacchinna evātmapradeśe bhaviṣyatīti ataḥ pradeśakṛtā vyavasthābhisaṃdhyādīnāmadṛṣṭasya sukhaduḥkhayośca bhaviṣyatīti /
tadapi nopapadyate /
kasmāt /
antarbhāvāt /
vibhutvāviśeṣāddhi sarva evātmānaḥ sarvaśarīreṣvantarbhavanti /
tatra na vaiśeṣikaiḥ śarīrāvacchinno 'pyātmānaḥ pradeśaḥ kalpayituṃ śakyaḥ /
kalpyamāno 'pyayaṃ niṣpradeśasyātmanaḥ pradeśaḥ kālpanikatvādeva na pāramārthikaṃ kāryaṃ niyantuṃ śaknoti /
śarīramapi sarvātmasaṃnidhāvutpadyamānamasyaivātmano netareṣāmiti na niyantuṃ śakyam /
pradeśaviśeṣābhyupagame 'pi ca dvayorātmanoḥ samānasukhaduḥkhabhājoḥ kadācidekenaiva tāvaccharīreṇopabhogasiddhiḥ syāt /
samānapradeśasyāpi dvayorātmanoradṛṣṭasya saṃbhavāt /
tathāhi- devadatto yasminpradeśe sukhaduḥkhamanvabhūttasmātpradeśādapakrānte taccharīre yajñadattaśarīre ca taṃ pradeśamanuprāpte tasyāpītareṇa samānaḥ sukhaduḥkhānubhavo dṛśyate sa na syādyadi devadattayajñadattayoḥ samānapradeśamaniṣṭaṃ na syāt /
svargādyanupabhogaprasaṅgaśca pradeśavādinaḥ syāt /
brāhmaṇādiśarīrapradeśeṣvadṛṣṭaniṣpatteḥ pradeśāntaravartitvācca svārgādyupabhogasya /
sarvagatatvānupapattiśca bahūnāmātmanāṃ, dṛṣṭāntābhāvāt /
vada tāvattvaṃ ke bahavaḥ samānapradeśāśceti /
rūpādaya iti cet /
na /
teṣāmapi dharmyaṃśenābhedāllakṣaṇabhedācca /
natu bahūnāmātmanāṃ lakṣaṇabhedo 'sti /
antyaviśeṣavaśādbhedopapattiriticet /
na /
bhedakalpanāya antyaviśeṣakalpanāyāścetaretarāśrayatvāt /
ākāśādīnāmapi vibhutvaṃ brahmavādino 'siddhaṃ kāryatvābhyupagamāt, tasmādātmaikatvapakṣa eva sarvadoṣābhāva iti siddham

39.53

kiṃ manasā saṃyuktātmaivātmanaḥ pradeśaḥ /
uta kalpitaḥ /
ādye sarvātmanāṃ sarvadeheṣu antarbhāvādavyavasthā /
dvitīyaṃ dūṣayati- tatra na vaiśeṣikairiti /
sarvātmasāṃnidhye sati kasyacideva pradeśaḥ kalpayitumaśakyaḥ /
niyāmakabhāvādityarthaḥ /
pradeśakalpanāmaṅgīkṛtyāpyāha- kalpyeti /
kāryamabhisaṃdhyādikaṃ yasyātmano yaccharīraṃ tatra tasyaiva bhoga iti vyavasthāmāśaṅkyāha- śarīramapīti /
pradeśapakṣe doṣāntaramāha- pradeśeti /
yasminnātmapradeśe 'dṛṣṭotpattiḥ sa kiṃ calaḥ sthito vā /
nādyaḥ, acaleṃ'śinyaṃśasya calanavibhāgayorasaṃbhavādaṇvātmavādāpātācca /
dvitīye tasminneva pradeśe parasyāpi bhogadarśanādadṛṣṭamastītyekenāpi śarīreṇa dvayorātmanorbhogaprasaṅgaḥ /
yadyātmabhedātpradeśayorbhedastadāpi tayorekadehāntarbhāvādbhogasāṃkaryaṃ tadavasthaṃ sāvayavātmavādaprapaṅgaśca /
kiñca yattu yatrātmanaḥ pradeśe śarīrādisaṃyogādadṛṣṭamutpannaṃ tattatraivācalapradeśe sthitamiti svargādiśarīrāvacchinnātmanyadṛṣṭābhāvādbhogo na syādataḥ pradeśabhedo na vyavasthāpakaḥ /
yattvatrotpannamadṛṣṭaṃ svāśraye yatra kvacidbhogaheturiti svargādibhogasiddhiriti /
tanna /
bhogaśarīraddūrasthādṛṣṭe mānābhāvāditi bhāvaḥ /
yadapi kecidāhuḥ-manasa ekatve 'pyātmanāṃ bhedena saṃyogavyaktīnāṃ bhedātkayācitsaṃyogavyaktyā kasmiṃścedevātmanyadṛṣṭādikamityasāṃkaryamiti /
tanna /
saṃyogavyaktīnāṃ vaijātyābhāvena sarvāsāmevaikadehāntaḥsthasarvātmasvadṛṣṭahetutvāpatteḥ /
tathāca sarvātmanāmekasmin dehe bhoktṛtvaṃ durvāram /
kiñca bahūnāṃ vibhutvamaṅgīkṛtya sāṃkaryamuktaṃ, saṃprati kartṛṇāṃ vibhutvamasiddhamahamihaivāsmi ityalpatvānubhavānmānābhāvāccetyāha- sarvagatatvānupapattiśceti /
kiñca bahūnāṃ vibhutve samānadeśatvaṃ vācyaṃ, taccāyuktamadṛṣṭatvādityāha- vadeti /
nanu rūparasādīnāmekaghaṭasthatvaṃ dṛṣṭamiti cet, nāyamasmatsaṃmato dṛṣṭāntaḥ /
rūpasya tejomātratvādrasasya jalamātratvādgandhasya pṛthivīmātratvādityevaṃ tattadguṇasya svasvadharmyaṃśenābhedāttejaādidharmyatiriktaghaṭābhāvāt /
kiñcātmanāṃ bahutvamapyasiddhaṃ,
ātmatvarūpalakṣaṇasyābhedāt, tathāca devadattātmā yajñadattātmano na bhinnaḥ ātmatvāt, yajñadattātmavat /
atra vaiśeṣikaḥ śaṅkate-antyaviśeṣeti /
nityadravyamātravṛttayo viśeṣāste ca svayaṃ svāśrayavyāvartakā eva na sveṣāṃ vyāvartakamapekṣanta ityantyā ucyante /
tathāca viśeṣarūpalakṣaṇabhedādbhavatyātmabheda ityarthaḥ /
na tāvadātmanyanātmanaḥ sakāśādbhedajñānārthā viśeṣakalpanā, ātmatvādevānātmabhedasiddheḥ /
nāpyātmanāṃ mitho bhedajñānārthaṃ tatkalpanā, ātmabhedasyādyāpyasiddheḥ /
naca viśeṣabhedakalpanādevātmabhedakalpanā yuktā, ātmabhedajñaptāvātmasu viśeṣabhedasiddhistatsiddhau tajjñaptirityanyonyāśrayāditi parihārārthaḥ /
yattu bahūnāṃ vibhutve ākāśadikkālā dṛṣṭānta iti so 'pyasaṃmata ityāha- ākāśādīnāmiti /
vibhutvasyaikavṛttitve lāghavānna vibhubhedaḥ /
yathaikasminnākāśe bherīvīṇādibhedena tāramandrādiśabdavyavasthā evamekasminnapyātmani buddhyupādhibhedena sukhādivyavasthopapatterātmabhede 'pi vyavasthānupapatteruktatvānmudhā bhedakalpanetyupasaṃharati- tasmāditi /
evaṃ bhūtabhoktṛśrutīnāṃ virodhābhāvādbrahmaṇyadvaye samanvaya iti siddham

39.3

END BsCom_2,3.17.53
iti śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyaśrīmacchaṅkarabhagavatpūjyapādakṛtau śrīśārīrakamīmāṃsābhāṣye dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ samāptaḥ

39.3

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatpādakṛtau śārīrakamīmāṃsāvyākhyāyāṃ bhāṣyaratnaprabhāyāṃ dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc