બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 39

સંપ્રતિ પૂર્વપક્ષયતિ સૂત્રકારઃ- અસ્તિ ત્વિતિ ।
એકવાક્યત્વેન પ્રામાણ્યસંભવે કિમિતિ શ્રુત્યોરપ્રામાણ્યમિતિ શઙ્કતે- નન્વેકવાક્યતેતિ ।
એકવાક્યત્વાસંભવાદપ્રામાણ્યં યુક્તમિત્યાહ- સત્યમિત્યાદિના ।
એકસ્ય યુગપત્કાર્યદ્વયાસંબન્ધે ઽપિ ક્રમેણ સંબન્ધસંભવાદેકવાક્યતેતિ મુખ્યસિદ્ધાન્તી શઙ્કતે- નનુ સકૃદિતિ ।
અપ્રામાણ્યવાદી દૂષયતિ- નૈવમિતિ ।
ક્રમો ન યુજ્યતે દ્વયોઃ શ્રુતપ્રાથમ્યભઙ્ગાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
એકસ્માદ્દ્વિદલબીજાદ્દલદ્વયવદસ્તૂભયં પ્રથમજમિત્યત આહ- નચેતિ ।
વાયોરગ્નિરિતિ ક્રમશ્રુતિભઙ્ગાદિતિ શેષઃ ।
છાન્દોગ્યશ્રુતેસ્તિત્તિરિશ્રુતિવિરુદ્ધાર્થત્વમુક્ત્વા તિત્તિરિશ્રુતેસ્તદ્વિરુદ્ધાર્થત્વમાહ- એતેનેતિ ।
એતત્પદાર્થમાહ- તસ્માદિતિ ।
છાન્દોગ્યે ઽપિ શ્રુતં તેજસઃ પ્રાથમ્યમત્ર દુર્યોજ્યમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સત્પદાર્થ આત્મા છાન્દોગ્યે તેજસ ઉપાદાનં શ્રૂયતે, અત્ર તુ વાયુરિતિ નૈકવાક્યતેત્યાહ- વાયોરિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.3
અસ્મિન્વિપ્રતિષેધે કશ્ચિદાહ-
ગૌણ્યસંભવાત્ । બ્બ્સ્_2,3.3 ।
નાસ્તિ વિયત ઉત્પત્તિરશ્રુતેરેવ ।
યા ત્વિતરા વિયદુત્પત્તિવાદિની શ્રુતિરુદાહૃતા સા ગૌણી ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્ ।
અસંભવાત્ ।
નહ્યાકાશસ્યોત્પત્તિઃ સંભાવયિતું શક્યા શ્રીમત્કણભુગભિપ્રાયાનુસારિષુ જીવત્સુ ।
તે હિ કારણસામાગ્ર્યસંભવાદકાશસ્યોત્પત્તિં વારયન્તિ ।
સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તકારણેભ્યો હિ કિલ સર્વમુત્પદ્યમાનં સમુત્પદ્યતે ।
દ્રવ્યસ્ય ચૈકજાતીયકમનેકં ચ દ્રવ્યં સમવાયિકારણં ભવતિ ।
નચાકાશસ્યૈકજાતીયકમનેકં ચ દ્રવ્યમારમ્ભકમસ્તિ, યસ્મિન્સમવાયિકારણે સત્યસમવાયિકારણે ચ તત્સંયોગ આકાશ ઉત્પદ્યેત ।
તદભાવાત્તુ તદનુગ્રહપ્રવૃત્તં નિમિત્તકારણં દૂરાપેતમેવાકાશસ્ય ભવતિ ।
ઉત્પત્તિમતાં ચ તેજઃપ્રભૃતીનાં પૂર્વોત્તરકાયોર્વિશેષઃ સંભાવ્યતે પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રકાશાદિકાર્યં ન બભૂવ પશ્ચાચ્ચ ભવતીતિ ।
આકાશસ્ય પુનર્ન પૂર્વોત્તરકાલયોર્વિશેષઃ સંભાવયિતું શક્યતે ।
કિં હિ પ્રાગુત્પત્તેરનવકાશમસુષિરમચ્છિદ્રં બભૂવેતિ શક્યતે ઽધ્યવસાતુમ્ ।
પૃથિવ્યાદિવૈધર્મ્યાચ્ચ વિભુત્વાદિલક્ષણાદાકાશસ્યાજત્વસિદ્ધિઃ ।
તસ્માદ્યથા લોક આકાશં કુર્વાકાશો જાત ઇત્યેવઞ્જાતીયકો ગૌણઃ પ્રયોગો ભવતિ, યથાચ ઘટાકાશઃ કરકાકાશો ગૃહાકાશ ઇત્યેકસ્યાપ્યાકાશસ્યૈવઞ્જાતીયકો ભેદવ્યપદેશો ગૌણો ભવતિ, વેદે ઽપિ ઽઆરણ્યાનાકાશેષ્વાલભેરન્ઽ ઇતિ, એવમુત્પત્તિશ્રુતિરપિ ગૌણી દ્રષ્ટવ્યા

એવં શ્રુત્યોર્વિરોધાદપ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષે પ્રાપ્તે સ એવ વિયદનુત્પત્તિવાદિ સ્વમતેન પ્રામાણ્યં બ્રૂત ઇત્યાહ- અસ્મિન્નિતિ ।
એવમાધ્યાયસમાપ્તેરધિકરણેષુ પ્રથમં વિરોધાચ્છ્રુત્યપ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષફલં તત એકદેશિસિદ્ધાન્તઃ, પશ્ચાન્મુખ્યસિદ્ધાન્તે શ્રુતીનામવિરોધેનૈક વાક્યતયા બ્રહ્મણિ સમન્વયસિદ્ધિરિતિ ફલં ક્રમશ્ચેત્યવગન્તવ્યમ્ ।
તત્ર શ્રુત્યોર્વિરોધે સત્યધ્યયનવિધ્યુપાત્તયોરપ્રામાણ્યયોગાદ્વિયદુત્પત્ત્યસંભવરૂપતક્રાનુગૃહીતચ્છાન્દોગ્યશ્રુતિર્મુખ્યાર્થા ઇતરા ગૌણીત્યવિરોધ ઇત્યેકદેશિમતં વિવૃણોતિ- નાસ્તીત્યાદિના ।
આકાશો નોત્પદ્યતે સામગ્રીશૂન્યત્વાત્, આત્મવત્ ।
ન ચાવિદ્યાબ્રહ્મણોઃ સત્ત્વાદ્ધેત્વસિદ્ધિઃ, વિજાતીયત્વેનાનયોરારમ્ભકત્વાયોગાદસંયુક્તત્વાચ્ચ ।
સંયોગ એવ હિ દ્રવ્યસ્યાસમવાયિકારણમતઃ સમવાય્યસમવાયિનોરભાવાન્ન હેત્વસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પ્રાગભાવશૂન્યત્વાચ્ચાત્મવદાકાશો નોત્પદ્યત ઇત્યાહ- ઉત્પત્તિમતાં ચેતિ ।
પ્રકાશશ્ચાક્ષુષાનુભવઃ ।
આદિપદાત્તમોધ્વંસપાકયોર્ગ્રહણમ્ ।
મૂર્તદ્રવ્યાશ્રયત્વં હ્યકાશસ્ય કાર્યં, તચ્ચ પ્રલયે ઽપ્યસ્તિ પરમાણ્વાશ્રયત્વાત્ ।
અતો ન પ્રાગભાવ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રાગભાવસત્ત્વં સ્ફુટયતિ- કિં હીતિ ।
સ્થૂલાશ્રયો ઽવકાશઃ સૂક્ષ્માશ્રયચ્છિદ્રમણ્વાશ્રયઃ સુષિરમિતિ ભેદઃ ।
કિઞ્ચાત્મવદાકાશો ન જાયતે, વિભુત્વાત્, અસ્પર્શદ્રવ્યત્વાચ્ચેત્યાહ- પૃથિવ્યાદીતિ ।
તસ્માદુક્તતર્કબલાદ્ગૌણી દ્રષ્ટવ્યેત્યન્વયઃ ।
ભેદોક્તેર્ગૌણત્વે વૈદિકોદાહરણમાહ- વેદે ઽપ્યારણ્યાનિતિ ।
આકાશેષ્વિતિ ભેદવ્યપદેશો ગૌણ ઇતિ સંબન્ધઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.4
શબ્દાચ્ચ । બ્બ્સ્_2,3.4 ।
શબ્દઃ ખલ્વાકાશસ્યાજત્વં ખ્યાપયતિ ।
યત આહ- ઽવાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચૈતદમૃતમ્ઽ (બૃ. 2.3.3) ઇતિ ।
નહ્યમૃતસ્યોત્પત્તિરુપપદ્યતે ।
આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃ ઇતિ ચાકાશેન બ્રહ્મ સર્વગતત્વનિત્યત્વાભ્યાં ધર્માભ્યામુપમિમાન આકાશસ્યાપિ તૌ ધર્મૌ સૂચયતિ ।
નચ તાદૃશસ્યોત્પત્તિરુપપદ્યતે ।
ઽસ યથાનન્તો ઽયમાકાશ એવમનન્ત આત્મા વેદિતવ્યઃઽ ઇતિ ચોદાહરણમ્ ।
ઽઆકાશશરીરં બ્રહ્મઽ (તૈ. 1.6.2), ઽઆકાશ આત્માઽ (તૈ. 1.7.1) ઇતિ ચ ।
નહ્યાકાશસ્યોત્પત્તિમત્ત્વે બ્રહ્મણસ્તેન વિશેષેણ સંભવતિ નીલેનેવોત્પલસ્ય ।
તસ્માન્નિત્યમેવાકાશેન સાધારણં બ્રહ્મેતિ ગમ્યતે

ન કેવલં તર્કાદાકાશસ્યાનુત્પત્તિઃ, કિન્તુ શ્રુતિતો ઽપીત્યાહ-સૂત્રકારઃ- શબ્દાચ્ચેતિ ।
નિત્યભાવસ્યાનાદિત્વાદિતિ ।
ભાવઃ ।
આત્મેતિ ચ શબ્દ ઇહોદાહરણમિત્યન્વયઃ ।
આકાશઃ શરીરમસ્યેતિ બહુવ્રીહિણાત્યન્તસામ્યભાનાદ્બ્રહ્મવદાકાશસ્યાનાદિત્વમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.5
સ્યાચ્ ચૈકસ્ય બ્રહ્મશબ્દવત્ । બ્બ્સ્_2,3.5 ।
ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
કથં પુનરેકસ્ય સંભૂતશબ્દસ્ય ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યસ્મિન્નધિકારે પરેષુ તેજઃપ્રભૃતિષ્વનુવર્તમાનસ્ય મુખ્યત્વં સંભવત્યાકાશે ચ ગૌણત્વમિતિ ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે- સ્યાચ્ચૈકસ્યાપિ સંભૂતશબ્દસ્ય વિષયવિશેષવશાદ્ગૌણો મુખ્યસ્ય પ્રયોગો બ્રહ્મશબ્દવત્ ।
યથૈકસ્યાપિ બ્રહ્મશબ્દસ્ય ઽતપસા બ્રહ્મ વિજિજ્ઞાસસ્વ, તપો બ્રહ્મઽ (તૈ. 3.2) ઇત્યસ્મિન્નધિકારે ઽન્નાદિષુ ગૌણઃ પ્રયોગ આનન્દે ચ મુખ્યઃ ।
યથા ચ તપસિ બ્રહ્મવિજ્ઞાનસાધને બ્રહ્મશબ્દો ભક્ત્યા પ્રયુજ્યતે ઽઞ્જસા તુ વિજ્ઞેયે બ્રહ્મણિ તદ્વત્ ।
કથં પુનરનુત્પત્તૌ નભસઃ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા સમર્થ્યતે ।
નનુ નભસા દ્વિતીયેન સદ્વિતીયં બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ ।
કથં ચ બ્રહ્મણિ વિદિતે સર્વં વિદિતં સ્યાદિતિ ।
તદુચ્યતે- એકમેવેતિ તાવત્સ્વકાર્યાપેક્ષયોપપદ્યતે ।
યથા લોકે કશ્ચિત્કુમ્ભકારકુલે પૂર્વેદ્યુર્મૃદ્દણ્ડચક્રાદીનિ ચોપલભ્યાપરેદ્યુશ્ચ નાનાવિધાન્યમત્રાણિ પ્રસારિતાન્યુપલભ્ય બ્રૂયાન્મૃદેવૈકાકિની પૂર્વેદ્યુરાસીદિતિ સ ચ તયાવધારણયા મૃત્કાર્યજાતમેવ પૂર્વેદ્યુર્નાસીદિત્યભિપ્રેયાન્ન દણ્ડચક્રાદિ, તદ્વદદ્વિતીયશ્રુતિરધિષ્ઠાત્રાન્તરં વારયતિ ।
યથા મૃદો ઽમત્રપ્રકૃતેઃ કુમ્ભકારો ઽધિષ્ઠાતા દૃશ્યતે નૈવં બ્રહ્મણો જગત્પ્રકૃતેરન્યો ઽધિકૃતાસ્તીતિ ।
નચ નભસાપિ દ્વિતીયેન સદ્વિતીયં બ્રહ્મ પ્રસજ્યતે ।
લક્ષણાન્યત્વનિમિત્તં હિ નાનાત્વમ્ ।
નચ પ્રાગુત્પત્તેર્બ્રહ્મનભસોર્લક્ષણાન્યત્વમસ્તિ ક્ષીરોદકયોરિવ સંસૃષ્ટ્યોર્વ્યાપિત્વામૂર્તત્વદિધર્મસામાન્યાત્ ।
સર્ગકાલે તુ બ્રહ્મ જગદુત્પાદયિતું યતતે સ્તિમિતમિતરવત્તિષ્ટતિ ।
તેનાન્યત્વમવસીયતે ।
તથાચ ઽઆકાશશરીરં બ્રહ્મઽ (તૈ. 1.6.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો ઽપિ બ્રહ્માકાશયોરભેદોપચારસિદ્ધિઃ ।
અત એવ ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનસિદ્ધિઃ ।
અપિચ સર્વં કાર્યમુત્પદ્યમાનમાકાશેનાવ્યતિરિક્તદેશકાલમેવોત્પદ્યતે, બ્રહ્મણા ચાવ્યતિરિક્તદેશકાલમેવાકાશં ભવતીતિ, અતો બ્રહ્મણા તત્કાર્યેણ ચ વિજ્ઞાતેન સહવિજ્ઞાતમેવાકાશં ભવતિ ।
યથા ક્ષીરપૂર્ણે ઘટે કતિચિદબ્બિન્દવઃ પ્રક્ષિપ્તાઃ સન્તઃ ક્ષીરગ્રહણેનૈવ ગૃહીતા ભવન્તિ, નહિ ક્ષીરપ્રહણાદબ્બિન્દવુગ્રહણં પરિશિષ્યતે, એવં બ્રહ્મણા તત્કાર્યૈશ્ચાવ્યતિરિક્તદેશકાલત્વાદ્ગૃહીતમેવ બ્રહ્મગ્રહણેન નભો ભવતિ ।
તસ્માદ્ભાક્તં નભસઃ સંભવશ્રવણમિતિ

fન્: અભેદોપચારો ભક્તિઃ ।
કુલં ગૃહમ્ ।
અમત્રાણિ ઘટાદીનિ ।
પદોત્તરમિતિ ।
શઙ્કોત્તરમિતિ યાવત્ ।
તાન્યેવ શઙ્કાપદાનિ પઠતિ- સ્યાદેતદિતિ ।
અધિકારે પ્રકરણે ।
યથૈકસ્મિન્બ્રહ્મપ્રકરણે ઽઅન્નં બ્રહ્મઽઽઆનન્દો બ્રહ્મઽઇતિ વાક્યયોર્બ્રહ્મશબ્દસ્યાન્ને ગૌણત્વમાનન્દે મુખ્યતા તથૈકવાક્યસ્થસ્યૈકસ્યાપિ સંભૂતશબ્દસ્ય ગુણમુખ્યાર્થભેદો યોગ્યતાબલાદિત્યાહ- સ્યાચ્ચેતિ ।
ઉદાહરણાન્તરમાહ- યથા ચેતિ ।
અભેદોપચારો ભક્તિઃ ।
મુખ્યસિદ્ધાન્ત્યાક્ષિપતિ- કથં પુનરિતિ ।
સ એવાક્ષેપદ્વયં સ્પષ્ટયતિ- નન્વિતિ ।
અદ્વિતીયત્વશ્રુતિબાધઃ સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાબાધશ્ચેત્યર્થઃ ।
પ્રથમાક્ષેપં દૃષ્ટાન્તેન પરિહરતિ- એકમેવેતિ ।
કાર્યરૂપદ્વિતીયશૂન્યત્વં પ્રાગવસ્થાયામવધારણશ્રુત્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
કુલે ગૃહે ।
અમત્રાણિ ઘટાદીનિ પાત્રાણિ ।
એકમેવેત્યવધારણવ્યાવર્ત્યં કાર્યમિતિ વ્યાખ્યાયાદ્વિતીયપદવ્યાવર્ત્યમાહ- અદ્વિતીયશ્રુતિરિતિ ।
આકાશસ્ય દ્વિતીયત્વમઙ્ગીકૃત્યાદ્વિતીયાદિપદસંકોચઃ કૃતઃ, તદપિ નાસ્તીત્યાહ- નચ નભસાપીતિ ।
ધર્મસામ્યે બ્રહ્મનભસોઃ કથં ભેદઃ, તત્રાહ- સર્ગકાલે ત્વિતિ ।
ધર્મસામ્યાદદ્વિતીયત્વોપચાર ઇત્યર્થે શ્રુતિમાહ- તથા ચાકશેતિ ।
દ્વિતીયમાક્ષેપં પરિહરતિ- અત એવેતિ ।
અભેદોપચારાદેવેત્યર્થઃ ।
નભસો બ્રહ્મતત્કાર્યાભ્યાસભિન્નદેશકાલત્વાચ્ચ તજ્જ્ઞાને તજ્જ્ઞાનમિત્યાહ- અપિચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.6
એવં પ્રાપ્ત ઇદમાહ -
પ્રતિજ્ઞાહાનિર્ અવ્યતિરેકાચ્ છબ્દેભ્યઃ । બ્બ્સ્_2,3.6 ।
ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ઽ (છા. 6.1.1) ઇતિ, ઽઆત્મનિ ખલ્વરે દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાત ઇદં સર્વં વિદિતમ્ઽ (બૃ. 4.5.6) ઇતિ, ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ (મુણ્ડ. 1.1.3) ઇતિ, ઽન કાચન મદ્ધહિર્ધા વિદ્યાસ્તિઽ ઇતિ ચૈવંરૂપા પ્રતિવેદાન્તં પ્રતિજ્ઞા વિજ્ઞાયતે ।
તસ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયા એવમહાનિરનુપરોધઃ સ્યાત્, યદ્યવ્યતિરેકઃ કૃત્સ્નસ્ય વસ્તુજાતસ્ય વિજ્ઞેયાદ્બ્રહ્મણઃ સ્યાત્ ।
વ્યતિરેકે હિ સત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વં વિજ્ઞાયત ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા હ્રીયેત ।
સ ચાવ્યતિરેક એવમુપપદ્યતે યદિ કૃત્સ્નં વસ્તુજાતમેકસ્માદ્બ્રહ્મણ ઉત્પદ્યેત ।
શબ્દેભ્યશ્ચ પ્રકૃતિવિકારાવ્યતિરેકન્યાયેનૈવ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધિરવગમ્યતે ।
તથાહિ- ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય મૃદાદિદૃષ્ટાન્તૈઃ કાર્યકારણાભેદપ્રતિપાદનપરૈઃ પ્રતિજ્ઞૈષા સમર્થ્યતે ।
તત્સાધનાયૈવ ચોત્તરે શબ્દાઃ ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1), ઽતદૈક્ષતઽ, ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇત્યેવં કાર્યજાતં બ્રહ્મણઃ પ્રદર્શ્યાવ્યતિરેકં પ્રદર્શયન્તિ- ઽઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ઽ (છા. 6.8.7)
ઇત્યારભ્યાપ્રપાઠકપરિસમાપ્તેઃ ।
તદ્યદ્યાકાશં ન બ્રહ્મકાર્યં સ્યાન્ન બ્રહ્મણિ વિજ્ઞાત આકાશં વિજ્ઞાયેત, તતશ્ચ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ સ્યાત્ ।
નચ પ્રતિજ્ઞાહાન્યા વેદસ્યાપ્રામાણ્યં યુક્તં કર્તુમ્ ।
તથાહિ- પ્રતિવેદાન્તં તે તે શબ્દાસ્તેન તેન દૃષ્ટાન્તેન તામેવ પ્રતિજ્ઞાં ખ્યપયન્તિ ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6),ઽ બ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાત્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઇત્યેવમાદયઃ ।
તસ્માજ્જ્વલનાદિવદેવ ગગનમપ્યુત્પદ્યતે ।
યદુક્તમશ્રુતેર્ન વિયદુત્પદ્યત ઇતિ, તદયુક્તં, વિયદુત્પત્તિવિષયશ્રુત્યન્તરસ્ય દર્શિતત્વાત્ ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ।
સત્યં દર્શિતમ્ ।
વિરુદ્ધં તુ ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇત્યનેન શ્રુત્યન્તરેણ ।
ન ।
એકવાક્યત્વાત્સર્વશ્રુતીનામ્ ।
ભવત્યેકવાક્યત્વમવિરુદ્ધાનામ્ ।
ઇહ તુ વિરોધ ઉક્તઃ, સકૃચ્છ્રુતસ્ય સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટવ્યદ્વયસંબન્ધાસંભવાદ્દ્વયોશ્ચ પ્રથમજત્વાસંભવાદ્વિકલ્પાસંભવાચ્ચેતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
તેજઃસર્ગસ્ય તૈત્તિરીયકે તૃતીયત્વશ્રવણાત્ ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ ।
આકાશાદ્વાયુઃ ।
વાયોરગ્નિઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ।
અશક્યા હીયં શ્રુતિરન્યથા પરિણેતુમ્ ।
શક્યા તુ પરિણેતું છાન્દોગ્યશ્રુતિસ્તદાકાશં વાયું ચ સૃષ્ટ્વા ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇતિ ।
નહીયં શ્રુતિસ્તેજોજનિપ્રધાના સતી શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધામાકાશસ્યોત્પત્તિં વારયિતું શક્નોતિ ।
એકસ્ય વાક્યસ્ય વ્યાપારદ્વયાસંભવાત્ ।
સ્રષ્ટ્વા ત્વેકો ઽપિ ક્રમેણાનેકં સ્રષ્ટવ્યં સૃજેત્ ।
ઇત્યેકવાક્યત્વકલ્પનાયાં સંભવત્યાં ન વિરુદ્ધાર્થત્વેન શ્રુતિર્હાતવ્યા ।
નચાસ્માભિઃ સકૃચ્છ્રુતસ્ય સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટવ્યદ્વયસંબન્ધો ઽભિપ્રેયતે શ્રુત્યન્તરવશેન સ્રષ્ટવ્યાન્તરોપસંગ્રહાત્ ।
યથાચ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાન્ઽ (છા. 3.14.1) ઇત્યત્ર સાક્ષાદેવ સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્ય બ્રહ્મજત્વં શ્રૂયમાણં ન પ્રદેશાન્તરવિહિતં તેજઃપ્રમુખમુત્પત્તિક્રમં વારયતિ, એવં તેજસો ઽપિ બ્રહ્મજત્વં શ્રૂયમાણં ન શ્રુત્યન્તરવિહિતં નભઃપ્રમુખમુત્પત્તિક્રમં વારયિતુમર્હતિ ।
નનુ શમવિધાનાર્થમેતદ્વાક્યમ્, ઽતજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીતઽ ઇતિ શ્રુતેઃ, નૈતત્સૃષ્ટિવાક્યં, તસ્માદેતન્ન પ્રદેશાન્તરસિદ્ધં ક્રમમુપરોદ્ધુમર્હતીતિ ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇત્યેતત્સૃષ્ટિવાક્યમ્ ।
તસ્માદત્ર યથાશ્રુતિ ક્રમો ગ્રહીતવ્ય ઇતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
નહિ તેજઃપ્રાથમ્યાનુરોધેન શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધો વિયત્પદાર્થઃ પરિત્યક્તવ્યો ભવતિ, પદાર્થધર્મત્વાત્ક્રમસ્ય ।
અપિચ ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇતિ નાત્ર ક્રમસ્ય વાચકઃ કશ્ચિચ્છબ્દો ઽસ્તિ ।
અર્થાત્તુ ક્રમો ઽવગમ્યતે ।
સ ચ ઽવાયોરગ્નિઃઽ ઇત્યનેન શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધેન ક્રમેણ નિવાર્યતે ।
વિકલ્પસમુચ્ચયૌ તુ વિયત્તેજસોઃ પ્રથમજત્વવિષયાવસંભવાનભ્યુપગમાભ્યાં નિવારિતૌ ।
તસ્માન્નાસ્તિ શ્રુત્યોર્વિપ્રતિષેધઃ ।
અપિચ છાન્દોગ્યે ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિઽ ઇત્યેતાં પ્રતિજ્ઞાં વાક્યોપક્રમે શ્રુતાં સમર્થયિતુમસમામ્નાતમપિ વિયદુત્પત્તાવુપસંખ્યાતવ્યં, કિમઙ્ગ પુનસ્તૈત્તિરીયકે સમામ્નાતં નભો ન સંગૃહ્યતે ।
યચ્ચોક્તમાકાશસ્ય સર્વેણાનન્યદેશકાલત્વાદ્બ્રહ્મણા તત્કાર્યૈશ્ચ સહ વિદિતમેવ તદ્ભવત્યતો ન પ્રતિજ્ઞા હીયતે, નચ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઇતિ શ્રુતિકોપો ભવતિ, ક્ષીરોદકવદ્બ્રહ્મનભસોરવ્યતિરેકોપપત્તેરિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
ન ક્ષીરોદકન્યાયેનેદમેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં નેતવ્યમ્ ।
મૃદાદિદૃષ્ટાન્તપ્રણયનાદ્ધિ પ્રકૃતિવિકારન્યાયેનૈવેદં સર્વવિજ્ઞાનં નેતવ્યમિતિ ગમ્યતે ।
ક્ષીરોદકન્યાયેન ચ સર્વવિજ્ઞાનં કલ્પ્યમાનં ન સમ્યગ્વિજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
નહિ ક્ષીરજ્ઞાનગૃહીતસ્યોદકસ્ય સમ્યગ્વિજ્ઞાનગૃહીતમસ્તિ ।
નચ વેદસ્ય પુરુષાણામિવ માયાલીકવઞ્ચનાદિભિરર્થાવધારણમુપપદ્યતે ।
સાવધારણા ચેયમ્ ।
ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ક્ષીરોદકન્યાયેન નીયમાના પીડ્યેત ।
નચ સ્વકાર્યાપેક્ષયેદં વસ્ત્વેકદેશવિષયં સર્વવિજ્ઞાનમેકમેવાદ્વિતીયતાવધારણં ચેતિ ન્યાય્યં, મૃદાદિષ્વપિ હિ તત્સંભવાન્ન તદપૂર્વવદુપન્યસિતવ્યં ભવતિ ઽશ્વેતકેતો યન્નુ સોમ્યેદં મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધો ઽસ્યુત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યો ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિઽ (છા. 6.1.1) ઇત્યાદિના ।
તસ્માદશેષવસ્તુવિષયમેવેદં સર્વવિજ્ઞાનં સર્વસ્ય બ્રહ્મકાર્યતાપેક્ષયોપન્યસ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

એવમાકાશસ્યાનુત્પત્તૌ સર્વશ્રુતીનામવિરોધ ઇત્યેકદેશિસિદ્ધાન્તઃ પ્રાપ્તસ્તં મુખ્યસિદ્ધાન્તી દૂષયતિ- પ્રતિજ્ઞેતિ ।
અહાનિરબાધઃ ।
સામયજુરથર્વણશાખાભેદજ્ઞાપનાર્થા ઇતિ શબ્દાઃ ।
ન કાચનેતિ ।
આત્મભિન્નં જ્ઞેયં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ સર્વસ્ય બ્રહ્માવ્યતિરેકાત્પ્રતિજ્ઞાયા અહાનિરિત્યસ્તુ, તથાપિ જીવાદિવદનુત્પન્નસ્યાપિ નભસો બ્રહ્મણિ કલ્પિતત્વેનાવ્યતિરેકાત્પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધિઃ કિં ન સ્યાત્, કિમુત્પત્ત્યેત્યત આહ- શબ્દેભ્યશ્ચેતિ ।
અવ્યતિરેક એવ ન્યાયસ્તેનેત્યર્થઃ ।
અયં ભાવઃ-જીવસ્ય તાવદાત્મત્વાદ્બ્રહ્માવ્યતિરેકઃ ।
અજ્ઞાનતત્સંબન્ધયોઃ કલ્પિતત્વેનાવ્યતિરેકઃ ।
સ્વતન્ત્રાજ્ઞાનાયોગાદજ્ઞાનાન્યજડદ્રવ્યસ્ય તુ કાર્યત્વેનૈવાવ્યતિરેકસિદ્ધિઃ, તસ્યાકાર્યત્વે પ્રધાનવત્સ્વાતન્ત્ર્યાદવ્યતિરેકાયોગાત્ ।
તથાહુર્ન્યાયવિદઃ-ઽનિત્યદ્રવ્યાણિ સ્વતન્ત્રાણિ ભિન્નાન્યનાશ્રિતાનિઽઇતિ ।
તસ્માત્પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધયે આકાશસ્ય કાર્યત્વેનૈવાવ્યતિરેકો વાચ્ય ઇતિ દૃષ્ટાન્તસૃષ્ટિસાર્વાત્મ્યશબ્દાનાહ- તથા હીતિ ।
તેન તેન દૃષ્ટાન્તેનેતિ ।
યજુષિ દુન્દુભ્યાદિદૃષ્ટાન્તેનાથર્વણે ઊર્ણનાભ્યાદિદૃષ્ટાન્તેનેત્યર્થઃ ।
યજુષિ પ્રતિજ્ઞાસાધકા ઽઇદં સર્વમ્ઽઇતિશબ્દાઃ, આથર્વણે ઽબ્રહ્મૈવેદમ્ઽઇતિ શબ્દા ઇતિ ભાવઃ ।
એવમાકાશોત્પત્તિકથનાદેકદેશિમતે દૂષિતે શ્રુત્યપ્રામાણ્યવાદી સ્વોક્તં સ્મારયતિ- સત્યં દર્શિતમિતિ ।
મુખ્યસિદ્ધાન્ત્યાહ- ન ।
એકેતિ ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽઇતિ સકૃચ્છ્રુતસ્ય સ્રષ્ટુરાકાશતેજોભ્યાં યુગપત્સંબન્ધે તિત્તિરિક્રમબાધાત્, ક્રમેણાકાશં સૃષ્ટ્વા તેજો ઽસૃજતેતિ સંબન્ધે તેજઃપ્રાથમ્યભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્, વસ્તુનિ વિકલ્પાસંભવેન તયોઃ શાખાભેદેન પ્રાથમ્યવ્યવસ્થાયા અયોગાત્, નૈકવાક્યતેતિ પ્રાપ્તે મુખ્ય એવ દૂષયતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
અપ્રામાણ્યકલ્પનાદ્વરમપૌરુષેયશ્રુતીનામેકવાક્યત્વેન પ્રામાણ્યકલ્પનં, તચ્ચૈકવાક્યત્વં બલવચ્છ્રુત્યા દુર્બલશ્રુતેઃ કલ્પ્યં, બલવતી ચ તિત્તિરિશ્રુતિઃ, પ્રકૃતિપઞ્ચમ્યા પૌર્વાપર્યાખ્યક્રમસ્ય શ્રુતત્વાત્ ।
છાન્દોગ્યશ્રુતિસ્તુ દુર્બલા, તેજઃપ્રાથમ્યશ્રુત્યભાવાત્ ।
તેજઃસર્ગમાત્રં તુ શ્રુતં તૃતીયત્વેન પરિણેયમિત્યેકવાક્યતેત્યર્થઃ ।
યદુક્તમેકદેશિના છાન્દોગ્યશ્રુત્યાકાશોત્પત્તિર્વાર્યત ઇતિ તન્નિરસ્તમ્ ।
કિઞ્ચ સા શ્રુતિઃ કિં તેજોજન્મપરા, ઉત તેજોજન્મ વિયદનુચ્પત્તિશ્ચેત્યુભયપરા ।
આદ્યે ન તદ્વારણમિત્યાહ- નહીતિ ।
અવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, શ્રુત્યન્તરવિરોધેનોભયપરત્વકલ્પનાયોગાદ્વાક્યભેદાપત્તેશ્ચેત્યાહ- એકસ્યેતિ ।
નન્વેકસ્ય સ્રષ્ટુરનેકાર્થસંબન્ધવદ્વાક્યસ્યાપ્યનેકાર્થતા કિં ન સ્યાદિત્યત આ- સ્રષ્ટા ત્વિતિ ।
એકસ્ય કર્તુરનેકાર્થસંબન્ધો દૃષ્ટઃ ।
ન ત્વેકસ્ય વાક્યસ્ય નાનાર્થત્વં દૃષ્ટમ્ ।
નાનાર્થકપ્રયોગે તુ પય આનયેત્યાદાવાવૃત્ત્યા વાક્યભેદ એવ ।
આનયનસ્ય જલક્ષીરાભ્યાં પૃથક્સંબન્ધાદિત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ- ઇત્યેકેતિ ।
એકસ્ય શબ્દસ્યાવૃત્તિં વિનાનેકાર્થત્વં નાસ્તિ ચેદસૃજતેતિ શબ્દસ્ય છાન્દોગ્ય ઉપસંહૃતાકાશાદિસંબન્ધાર્થમાવૃત્તિદોષઃ સ્યાદિત્યત આહ- નચેતિ ।
છાન્દોગ્યસ્થતેજોજન્મ આકાશાદિજન્મપૂર્વકં, તેજોજન્મત્વાત્, તિત્તિરિસ્થતેજોજન્મવદિત્યાકાશાદિજન્મોપસંહારે ઽતદાકાશમસૃજતઽઇતિ વાક્યાન્તરસ્યૈવ કલ્પનાન્નાવૃત્તિદોષ ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુત્યન્તરસ્થઃ ક્રમઃ શ્રુત્યન્તરે ગ્રાહ્ય ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- યથાચેતિ ।
સૃષ્ટૌ તાત્પર્યાતાત્પર્યાભ્યાં દૃષ્ટાન્તશ્રુતિવૈષમ્યં શઙ્કતે- નન્વિત્યાદિના ।
તેજઃપ્રાથમ્યસ્વીકારે આકાશસર્ગો ધર્મિ તદ્ધર્મઃ પ્રાથમ્યં ચેતિ દ્વયં શ્રુતં બાધનીયમિતિ ગૌરવમ્, આકાશપ્રાથમ્યે ત્વાર્થિકતેજઃ સર્ગપ્રાથમ્યમાત્રબાધ ઇતિ લાઘવમિતિ મત્વાહ- નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
કિઞ્ચ પ્રધાનધર્મિત્યાગાદ્વરં ગુણભૂતસ્ય તેજઃપ્રાથમ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્યાગ ઇત્યાહ- નહીતિ ।
કિઞ્ચ કિં સૃષ્ટિપરશ્રુતિસિદ્ધત્વાત્તેજઃપ્રાથમ્યં ગૃહ્યત ઉત પ્રથમસ્થાને તેજસઃ સર્ગશ્રુત્યાર્થાત્પ્રાથમ્યભાનાત્ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
દ્વિતીયમનૂદ્ય દૂષયતિ- અર્થાત્ત્વિતિ ।
યદુક્તં વસ્તુનિ વિકલ્પાસંભવાદુભયોઃ પ્રાથમ્યં શાખાભેદેન વ્યવસ્થિતં ન ભવતિ,
નાપ્યુભયોર્દ્વિદલાઙ્કુરવત્સમુચ્ચિત્યોત્પત્ત્યા પ્રાથમ્યં વાયોરગ્નિરિતિ ક્રમબાધાપાતાદિતિ, તદિષ્ટમેવેત્યાહ- વિકલ્પેતિ ।
ન કેવલં શ્રુતિદેવ્યોરવિરોધઃ સૌહાર્દં ચાસ્તીત્યાહ- અપિચેતિ ।
વિયદુપસંગ્રાહ્યમિત્યન્વયઃ ।
વિયદનુત્પત્તિવાદિનોક્તમનૂદ્ય પ્રતિજ્ઞાયા અદ્વિતીયશ્રુતેશ્ચ મુખ્યાર્થતાત્પર્યાવગમાન્ન ગૌણાર્થતેતિ દૂષયતિ- યચ્ચોક્તમિત્યાદિના ।
પ્રકૃતિવિકારન્યાયસ્તદનન્યત્વન્યાયઃ ।
ઉદકં ક્ષીરસ્થમપિ ક્ષીરજ્ઞાનાન્ન ગૃહ્યતે ભેદાદિતિ ભાવઃ ।
માસ્તુ સમ્યગ્જ્ઞાનં શ્રુતેર્ભ્રાન્તિમૂલત્વસંભવાદિત્યાશઙ્ક્યાપૌરુષેયત્વાન્મૈવમિત્યાહ- નચ વેદસ્યેતિ ।
માયા ભ્રાન્તિસ્તયાલીકં મિથ્યાભાષણં તેન વઞ્ચનમયથાર્થબોધનમ્ ।
આદિપદાદ્વિપ્રલિપ્સાપ્રમાદકરણાપાટવાનિ ગૃહ્યન્તે ।
પ્રતિજ્ઞામુખ્યત્વમભિધાયાદ્વિતીયશ્રુતિમુખ્યતામાહ- સાવધારણેતિ ।
સર્વદ્વૈતનિષેધપરેત્યર્થઃ ।
ઉભયગૌણત્વે ઽદ્ભુતવદુપન્યાસો મૃદાદિદૃષ્ટાન્તૈસ્તત્સાધનં ચ ન સ્યાદિતિ દોષાન્તરમાહ- નચેત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.7
યત્પુનરેતદુક્તમસંભવાદ્ ગૌણી ગનસ્યોત્પત્તિશ્રુતિરિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ -
યાવદ્વિકારં તુ વિભાગો લોકવત્ । બ્બ્સ્_2,3.7 ।
તુશબ્દો ઽસંભવાશઙ્કાવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
ન ખલ્વાકાશોત્પત્તાવસંભવાશઙ્કા કર્તવ્યા ।
યતો યાવત્કિઞ્ચિદ્વિકારજાતં દૃશ્યતે ઘટઘટિકોદઞ્ચનાદિ વા કટકકેયૂરકુણ્ડલાદિ વા સૂચીનારાચનિસ્ત્રિંશાદિ વા તાવાનેવ વિભાગો લોકે લક્ષ્યતે ।
નત્વવિકૃતં કિઞ્ચિત્કુતશ્ચિદ્વિભક્તમુપલભ્યતે ।
વિભાગશ્ચાકાશસ્ય પૃથિવ્યાદિભ્યો ઽવગમ્યતે ।
તસ્માત્સો ઽપિ વિકારો ભવિતુમર્હતિ ।
એતેન દિક્કાલમનઃપરમાણ્વાદીનાં કાર્યત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
નન્વાત્માપ્યાકાશાદિભ્યો વિભક્ત ઇતિ તસ્યાપિ કાર્યત્વં ઘટાદિવત્પ્રાપ્નોતિ ।
ન ।
ઽઆત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદિ હ્યાત્માપિ વિકારઃ સ્યાત્તસ્માત્પરમન્યન્ન શ્રુતમિત્યાકાશાદિ સર્વં કાર્યં નિરાત્મકમાત્મનઃ કાર્યત્વે સ્યાત્ ।
તથાચ શૂન્યવાદઃ પ્રસજ્યેત ।
આત્મત્વાચ્ચાત્મનો નિરાકરણશઙ્કાનુપપત્તિઃ ।
નહ્યાત્માગન્તુકઃ કસ્યચિત્, સ્વયંસિદ્ધત્વાત્ ।
નહ્યાત્માત્મનઃ પ્રમાણમપેક્ષ્ય સિધ્યતિ ।
તસ્ય હિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાન્યપ્રસિદ્ધપ્રમેયસિદ્ધય ઉપાદીયન્તે ।
નહ્યાકાશાદયઃ પદાર્ધાઃ પ્રમાણનિરપેક્ષાઃ સ્વયંસિદ્ધાઃ કેનચિદભ્યુપગમ્યન્તે ।
આત્મા તુ પ્રમાણાદિવ્યવહારાશ્રયત્વાત્પ્રાગેવ પ્રમાણાદિવ્યવહારાત્સિધ્યતિ ।
નચેદ્દૃશસ્ય નિરાકરણં સંભવતિ ।
આગન્તુકં હિ વસ્તુ નિરાક્રિયતે ન સ્વરૂપમ્ ।
ય એવ હિ નિરાકર્તા તદેવ તસ્ય સ્વરૂપમ્ ।
નહ્યગ્નેરૌષ્ણ્યમગ્નિના નિરાક્રિયતે ।
તથાહમેવેદાનીં જાનામિ વર્તમાનં વસ્ત્વહમેવાતીતમતીતતરં ચાજ્ઞાસિષમહમેવાનાગતમનાગતતરં ચ જ્ઞાસ્યામીત્યતીતાનાગતવર્તમાનભાવેનાન્યથાભવત્યપિ જ્ઞાતવ્યે ન જ્ઞાતુરન્યથાભાવો ઽસતિ, સર્વદા વર્તમાનસ્વભાવત્વાત્ ।
તથા ભસ્મીભવત્યપિ દેહે ચાત્મન ઉચ્છેદો વર્તમાનસ્વભાવાદન્યથાસ્વભાવત્વં વા ન સંભાવયિતું શક્યમ્ ।
એવમપ્રત્યાખ્યેયસ્વભાવત્વાદેવાકાર્યત્વમાત્મનઃ કાર્યત્વં ચાકાશસ્ય ।
યત્તૂક્તં સમાનજાતીયમનેકં કારણદ્રવ્યં વ્યોમ્નો નાસ્તીતિ, તત્પ્રત્યુચ્યતે- ન તાવત્સમાનજાતીયમેવારભતે ન ભિન્નજાતીયમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
નહિ તન્તૂનાં તત્સંયોગાનાં ચ સમાનજાતીયત્વમસ્તિ, દ્રવ્યગુણત્વાભ્યુપગમાત્ ।
નચ નિમિત્તકારણાનામપિ તુરીવેમાદીનાં સમાનજાતીયત્વનિયમો ઽસ્તિ ।
સ્યાદેતત્ ।
સમવાયિકારણવિષય એવ સમાનજાતીયત્વાભ્યુપગમો ન કારણાન્તરવિષય ઇતિ ।
તદપ્યનૈકાન્તિકમ્ ।
સૂત્રગોબાલૈર્હ્યનેકજાતીયૈરેકા રજ્જુઃ સૃજ્યમાના દૃશ્યતે ।
તથા સૂત્રૈરૂર્ણાદિભિશ્ચ વિચિત્રાન્કમ્બલાન્વિતન્વતે ।
સત્ત્વદ્રવ્યત્વાદ્યપેક્ષયા વા સમાનજાતીયત્વે કલ્પ્યમાને નિયમાનર્થક્યં, સર્વસ્ય સર્વેણ સમાનજાતીયકત્વાત્ ।
નાપ્યનેકમેવારભતે નૈકમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
અણુમનસોરાદ્યકર્મારમ્ભાભ્યુપગમાત્ ।
એકૈકો હિ પરમાણિર્મનશ્ચાયં કર્મારભતે ન દ્રવ્યાન્તરૈઃ સંહત્યેત્યભ્યુપગમ્યતે ।
દ્રવ્યારમ્ભ એવાનેકારમ્ભકત્વનિયમ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પરિણામાભ્યુપગમાત્ ।
ભવેદેષ નિયમો યદિ સંયોગસચિવં દ્રવ્યં દ્રવ્યાન્તરસ્યારમ્ભકમભ્યુપગમ્યેત ।
તદેવ તુ દ્રવ્યં વિશેષવદવસ્થાન્તરમાપદ્યમાનં કાર્યં નામાભ્યુપગમ્યતે ।
તચ્ચ ક્વચિદનેકં પરિણમતે મૃદ્બીજાદ્યઙ્ કુરાદિભાવેન ।
ક્વચિદેકં પરિણમતે ક્ષીરાદિ દધ્યાદિભાવેન ।
નેશ્વરશાસનમસ્ત્યનેકમેવ કારણં કાર્યં જનયતીતિ ।
અતઃ શ્રુતિપ્રામાણ્યાદેકસ્માદ્બ્રહ્મણ આકાશાદિમહાભૂતોત્પત્તિક્રમેણ જગજ્જાતમિતિ નિશ્ચીયતે ।
તથાચોક્તમ્- ઽઉપસંહારદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન ક્ષીરવદ્ધિઽ (બ્ર. સૂ. 2.1.14) ઇતિ ।
યચ્ચોક્તમાકાશસ્યોત્પત્તૌ ન પૂર્વોત્તરકાલયોર્વિશેષઃ સંભાવયિતું શક્યત ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
યેનૈવ હિ વિશેષેણ પૃથિવ્યાદિભ્યો વ્યતિરિચ્યમાનં નભઃ સ્વરૂપવદિદાનીમધ્યવસીયતે સ એવ વિશેષઃ પ્રાગુત્પત્તેર્નાસીદિતિ ગમ્યતે ।
યથા ચ બ્રહ્મ ન સ્થૂલાદિભિઃ પૃથિવ્યાદિસ્વભાવૈઃ સ્વભાવવત્, ઽઅસ્થૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.8) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ, એવમાકાશસ્વભાવેનાપિ ન સ્વભાવવદનાકાશમિતિ શ્રુતેરવગમ્યતે ।
તસ્માત્પ્રાગુત્પત્તેરનાકાશમિતિ સ્થિતમ્ ।
યદપ્યુક્તં પૃથિવ્યાદિવૈધર્મ્યાદાકાશસ્યાજત્વમિતિ ।
તદપ્યસત્ ।
શ્રુતિવિરોધે સત્યુત્પત્ત્યસંભવાનુમાનસ્યાભાસત્વોપપત્તેઃ ।
ઉત્પત્ત્યનુમાનસ્ય ચ દર્શિતત્વાત્ ।
અનિત્યમાકાશમનિત્યગુણાશ્રયત્વાદ્ઘટાદિવદિત્યાદિપ્રયોગસંભવાચ્ચ ।
આત્મન્યનૈકાન્તિકમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યૌપનિષદં પ્રત્યનિત્યગુણાશ્રયત્વાસિદ્ધેઃ ।
વિભુત્વાદીનાં ચાકાશસ્યોત્પત્તિવાદિનં પ્રત્યસિદ્ધત્વાત્ ।
યચ્ચોક્તમેતચ્છબ્દાચ્ચેતિ, તત્રામૃતત્વશ્રુતિસ્તાવદ્વિયત્યમૃતા દિવૌકસ ઇતિવદ્દ્રષ્ટવ્યા ।
ઉત્પત્તિપ્રલયયોરુપપાદિતત્વાત્ ।
ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ ઇત્યપિ પ્રસિદ્ધમહત્ત્વેનાકાશેનોપમાનં ક્રિયતે નિરતિશયમહત્ત્વાય નાકાશસમત્વાય ।
યથેષુરિવ સવિતા ધાવતીતિ ક્ષિપ્રગતિત્વાયોચ્યતે નેષુતુલ્યગતિત્વાય તદ્વત્ ।
એતેનાનન્તત્વોપમાનશ્રુતિર્વ્યાખ્યાતા ।
ઽજ્યાયાનાકાશાત્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ બ્રહ્મણ આકાશસ્યોનપરિમાણત્વસિદ્ધિઃ ।
ઽન તસ્ય પ્રતિમાસ્તિઽ (શ્વે. 4.19)
ઇતિ ચ બ્રહ્મણો ઽનુપમાનત્વં દર્શયતિ ।
ઽઅતો ઽન્યદાર્તમ્ઽ (બૃ. 3.4.2) ઇતિ ચ બ્રહ્મણો ઽન્યેષામાકાશાદીનામાર્તત્વં દર્શયતિ ।
તપસિ બ્રહ્મશબ્દવદાકાશસ્ય જન્મશ્રુતેર્ગૌણત્વમિત્યેતદાકાશસંભવશ્રુત્યનુમાનાભ્યાં પરિહૃતમ્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મકાર્યં વિયદિતિ સિદ્ધમ્

fન્: દ્રવ્યાન્તરૈઃ સમવાયિભિઃ ।
શબ્દાશ્રયત્વં વિશેષઃ ।
કાર્યમેવ વસ્ત્વેકદેશ આકાશો નોત્પદ્યતે સામગ્રીશૂન્યત્વાદિત્યત્ર આકાશો વિકારઃ વિભક્તત્વાત્ ઘટાદિવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષમાહ- યત્પુનરિત્યાદિના ।
યો વિભક્તઃ સ વિકાર ઇત્યન્વયમુક્ત્વા યસ્ત્વવિકારઃ સ ન વિભક્તો યથાત્મેતિ વ્યતિરિકવ્યાપ્તિમાહ- ન ત્વવિકૃતમિતિ ।
દિગાદિષુ વ્યભિચારમાશઙ્ક્ય પક્ષસમત્વાન્મૈવમિત્યાહ- એતેનેતિ ।
વિભક્તત્વેનેત્યર્થઃ ।
આત્મનિ વ્યભિચારં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ધર્મિસમાનસત્તાકવિભાગસ્ય હેતુત્વાત્પરમાર્થાત્મનિ વિભાગસ્ય કલ્પિતત્વેન ભિન્નસત્તાકત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ- નેતિ ।
અત્ર ચાજ્ઞાનાન્યદ્રવ્યત્વં વિશેષણમ્, અતો નાજ્ઞાનતત્સંબન્ધાદૌ વ્યભિચારઃ ।
નન્વાત્મા કાર્યઃ, વિભક્તત્વાત્, વસ્તુત્વાદ્વા, ઘટવદિત્યાભાસતુલ્યમિદમનુમાનમિત્યાશઙ્ક્યાત્મનઃ પરમકારણત્વેન શ્રુતસ્ય કાર્યત્વે શૂન્યતાપ્રસઙ્ગ ઇતિ બાધકસત્ત્વાત્તસ્યાભાવત્વં, નાત્ર કિઞ્ચિદ્બાધકમસ્તિ પ્રત્યુત આકાશસ્યાકાર્યત્વે નિત્યાનેકદ્રવ્યકલ્પના શ્રૌતપ્રતિજ્ઞાહાન્યાદયો બાધકાઃ સન્તીતિ નાભાસતુલ્યતેત્યાહ- આત્મન ઇતિ ।
ઇષ્ટપ્રસઙ્ગ ઇતિ વદન્તં પ્રત્યાહ- આત્માત્વાદિતિ ।
આત્માભાવઃ કેનચિજ્જ્ઞાયતે ન વા ।
આદ્યે યો જ્ઞાતા સ પરિશિષ્યત ઇતિ ન શૂન્યતા ।
દ્વિતીયે ઽપિ ન શૂન્યતા માનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યદ્ધિ કાર્યં સત્તાસ્ફૂર્ત્યોરન્યાપેક્ષં તન્નિરાકાર્યમ્, આત્મા ત્વકાર્થો નિરપેક્ષત્વાન્ન બાધયોગ્ય ઇત્યાહ- નહ્યાત્મેત્યાદિના ।
કસ્યચિત્કારણસ્યાગન્તુકઃ કાર્યો ન હિ ।
સત્તાસ્ફૂર્ત્યોઃ સિદ્ધ્યોરનન્યાયત્તત્વાદિત્યક્ષરાર્થઃ ।
તત્ર સ્ફૂર્તેરનન્યાયત્તત્વં વિવૃણોતિ- નહીતિ ।
યદુક્તં સુરેશ્વરાચાર્યૈઃ-ઽપ્રમાતા ચ પ્રમાણં ચ પ્રમેયં પ્રમિતિસ્તથા ।
યસ્ય પ્રસાદાત્સિધ્યન્તિ તત્સિદ્ધૌ કિમપેક્ષ્યતે ।
ઽઇતિ ।
યથા શ્રુતિરાહ-ઽપુરુષઃ સ્વયં જ્યોતિઃઽ, ઽતસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽઇતિ ચ ।
નન્વાત્મનઃ સ્વતઃ સિદ્ધો પ્રમાણવૈયર્થ્યં, તત્રાહ- તસ્યેતિ ।
નનુ પ્રમેયસ્યાપિ સ્વપ્રકાશત્વં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નહીતિ ।
અતો ન પ્રમાણવૈયર્થ્યમિતિ ભાવઃ ।
આત્માપિ માનાધીનસિદ્ધિકઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- આત્મા ત્વિતિ ।
અયમર્થઃ-નિશ્ચિતસત્તાકં હિ જ્ઞાનં પ્રમેયસત્તાનિશ્ચાયકં, ગેહે ઘટો દૃષ્ટો ન વેતિ જ્ઞાનસંશયે ન દૃષ્ટ ઇતિ વ્યતિરેકનિશ્ચયે ચાર્થસ્વરૂપનિશ્ચયાત્ ।
જ્ઞાનસત્તાનિશ્ચયશ્ચ ન સ્વતઃ, કાર્યસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાયોગાત્ ।
નાપિ જ્ઞાનાન્તરાત્ અનવસ્થાનાત્ ।
અતઃ સાક્ષિણૈવ જ્ઞાનસત્તાનિશ્ચયો વાચ્યઃ ।
તત્ર સાક્ષિણશ્ચેજ્જ્ઞાનાધીનસત્તાનિશ્ચયઃ, અન્યોન્યાશ્રયઃ સ્યાત્ ।
અતઃ સર્વસાધકત્વાદાત્મા સ્વતઃ સિદ્ધ ઇતિ ।
સ્વપ્રકાશસ્યાપિ બાધઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નચેતિ ।
જડં હિ પરાયત્તપ્રકાશત્વાદાગન્તુકં બાધયોગ્યં ન પ્રકાશાત્મસ્વરૂપં, તસ્ય સર્વબાધસાક્ષિસ્વરૂપસ્ય નિરાકર્ત્રન્તરાભાવાત્, સ્વસ્ય ચ સ્વનિરાકર્તૃત્વાયોગાત્ ।
નહિ સુનિપુણેનાપિ સ્વાભાવો દ્રષ્ટું શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવં સ્વતઃ સ્ફૂર્તિત્વાદાત્મા ન બાધ્ય ઇત્યુક્ત્વા સ્વતઃ સત્તાકત્વાચ્ચ ન બાધ્ય ઇત્યાહ- તથાહમેવેતિ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયયોઃ સત્તાવ્યભિચારે ઽપિ જ્ઞાતુઃ સદૈકરૂપત્વાન્ન સત્તાવ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
માસ્તુ જીવતો જ્ઞાતુરન્યથાસ્વભાવઃ, મૃતસ્ય તુ સ્યાદિત્યત આહ- તથેતિ ।
ઉચ્છેદો વિનાશઃ ।
અન્યથાસ્વભાવત્વં મિથ્યાત્વં વા સંભાવયિતુમપિ ન શક્યમ્, અહમસ્મીત્યનુભવસિદ્ધસત્સ્વભાવસ્ય બાધકાભાવાદિત્યર્થઃ ।
એવમાત્મનઃ શૂન્યત્વવિરાસેન શૂન્યતાપ્રસઙ્ગસ્યાનિષ્ટત્વમુક્તં, તતશ્ચાત્મનઃ કાર્યત્વનુમાનમાભાસ ઇત્યાહ- એવમિતિ ।
અકાર્યાત્મનઃ સિદ્ધૌ તસ્યાવિદ્યાસહિતસ્યોપાદાનસ્યદૃષ્ટાદિનિમિત્તસ્ય ચ સત્ત્વાદાકાશાનુત્પત્તિહેતોઃ સામગ્રીશૂન્યત્વસ્ય સ્વરૂપાસિદ્ધેરુક્તસત્પ્રતિપક્ષબાધાચ્ચાકાશસ્ય કાર્યત્વં નિરવદ્યમિત્યાહ- કાર્યત્વં ચેતિ ।
આત્માવિદ્યયોર્વિજાતીયત્વાન્નાકાશારમ્ભકત્વમિત્યુક્તમનૂદ્ય નિરસ્યતિ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
કિં કારણમાત્રસ્ય સાજાત્યનિયમ ઉત સમવાયિનઃ ।
તત્રાદ્યં નિરસ્ય દ્વિતીયં શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
કિં સમવાયિતાવચ્છેદકધર્મેણ સાજાત્યમુત સત્ત્વાદિના ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- તદપીતિ ।
નચ રજ્જવાદિ ન દ્રવ્યાન્તરમિતિ વાચ્યં, પટાદેરપિ તથાત્વાપાતાત્ ।
દ્વિતીયો ઽસ્મદિષ્ટઃ, આત્માવિદ્યયોર્વસ્તુત્વેન સાજાત્યાદિત્યાહ- સત્ત્વેતિ ।
ઉપાદાનસ્ય સાજાત્યનિયમં નિરસ્ય સંયુક્તાનેકત્વનિયમમદ્વિતીયસ્યાસઙ્ગસ્યાપ્યાત્મન ઉપાદાનત્વસિદ્ધયે નિરસ્યતિ- નાપીત્યાદિના ।
કિમારમ્ભકમાત્રસ્યાયં નિયમ ઉત દ્રવ્યારમ્ભકસ્ય ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- અણ્વિતિ ।
દ્ધ્વયણુકસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચાસમવાયિકારણસંયોગજનકમાદ્યં કર્મ ।
યદ્યપ્યદૃષ્ટવદાત્મસંયુક્તે અણુમનસી આદ્યકર્મારમ્ભકે તથાપિ કર્મસમવાયિન એકત્વાદનેકત્વનિયમભઙ્ગ ઇત્યાહ- એકૈકો હીતિ ।
દ્રવ્યાન્તરૈઃ ।
સમવાયિભિરિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયમુત્થાપ્યારમ્ભવાદાનઙ્ગીકારેણ દૂષયતિ- દ્રવ્યેત્યાદિના ।
ન ત્વભ્યુપગમ્યતે તસ્માન્નૈષ નિયમ ઇતિ શેષઃ ।
યત્તુ ક્ષીરપરમાણુષુ રસાન્તરોત્પત્તૌ તૈરેવ દધ્યારમ્ભ ઇતિ ।
તન્ન ।
ક્ષીરનાશે માનાભાવાત્, રસવદ્દધ્નો ઽપ્યેકદ્રવ્યારભ્યત્વસંભવાચ્ચ, દ્રવ્યગુણસંકેતસ્ય પૌરુષેયસ્ય શ્રુત્યર્થનિર્ણયાહેતતુત્વાદિતિ ભાવઃ ।
લોકે કર્તુ- સહાયદર્શનાદસહાયાદ્બ્રહ્મણઃ કથં સર્ગ ઇતિ, તત્રાહ- તથાચોક્તમિતિ ।
પ્રાગભાવશૂન્યત્વહેતુરપ્યસિદ્ધ ઇત્યાહ- યચ્ચોક્તમિત્યાદિના ।
શબ્દાશ્રયત્વં વિશેષઃ ।
શબ્દાદિમાનાકાશઃ પ્રલયે નાસ્તિ, ઽનાસીદ્રજો નો વ્યોમઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
નન્વાકાશાભાવે કાઠિન્યં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
સુશિક્ષિતો ઽયં નૈયાયિકતનયઃ ।
ન હ્યાકાશાભાવસ્તદ્ધર્મો વા કાઠિન્યં કિન્તુ મૂર્તદ્રવ્યવિશેષસ્તસંયોગવિશેષો વા કાઠિન્યં, તચ્ચ પ્રલયે નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
ઽઆકાશશરીરં બ્રહ્મઽઇતિ શ્રુતેરગ્ન્યૌષ્ણ્યવદ્બ્રહ્મસ્વભાવસ્યાકાશસ્ય સતિ બ્રહ્મણિ કથમભાવઃ, તત્રાહ- યથાચેતિ ।
વિભુત્વાદાકાશસમં બ્રહ્મેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
વિભુત્વાત્સ્પર્શદ્રવ્યત્વનિરવયવદ્રવ્યત્વલિઙ્ગાનાં વિભક્તત્વાદિલિઙ્ગસહિતાગમબાધમાહ- યદપીત્યાદિના ।
ધર્મિવિકારભાવે ગુણનાશો ન સ્યાદિતિ તર્કાર્થમનિત્યપદમ્ ।
ગુણાશ્રયત્વમેવ હેતુઃ ।
તચ્ચ સ્વસમાનસત્તાકગુણવત્ત્વમ્, અતો નિર્ગુણાત્મનિ ન વ્યભિચારઃ ।
ભૂતત્વમાદિશબ્દર્થઃ ।
સ્વરૂપાસિદ્ધિમપ્યાહ- વિભુત્વાદીનાં ચેતિ ।
સર્વમૂર્તદ્રવ્યસંયોગઃ પરિમાણવિશેષો વા વિભુત્વં નિર્ગુણાત્મનિ દૃષ્ટાન્તે નાસ્તિ ।
સંયોગસ્ય સાવયવત્વનિયતસ્યાજત્વસાધ્યવિરુદ્ધતા ચ ।
સ્વરૂપોપચયરૂપં તુ વિભુત્વમાત્માકાશયોર્ન સમં, ઽજ્યાયાનાકાશાત્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ક્વચિદાકાશસામ્યં તુ બ્રહ્મણો યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મસંબન્ધેન વ્યપદિશ્યતે ।
અસક્તત્વેન વા ।
પઞ્ચીકરણાદસ્પર્શત્વમસિદ્ધં, કાર્યદ્રવ્યત્વાન્નિરવયવત્વમપ્યસિદ્ધં, દ્રવ્યત્વજાતિશ્ચાત્મન્યસિદ્ધેત્યર્થઃ ।
નિત્ય ઇત્યંશેન સામ્યં ન વિવક્ષિતમ્ ।
નનુ ઽસ યથાનન્તો ઽયમાકાશ એવમનન્ત આત્માઽઇતિ શ્રુતિર્નિત્યત્વેનૈવ સામ્યં બ્રૂતે,
નેત્યાહ- એતેનેતિ ।
આકાશસ્ય કાર્યત્વેનાનિત્યત્વાદિત્યર્થઃ ।

શ્રુતિસ્ત્વાપેક્ષિકાનન્ત્યદ્વારા મુખ્યાનન્ત્યં બોધયતીતિ ભાવઃ ।
ન્યૂનત્વાચ્ચાકાશસ્ય ન મુખ્યોપમાનત્વમિત્યાહ- જ્યાયાનિતિ ।
મુખ્યોપમાનાસત્ત્વે શ્રુતિઃ-ઽન તસ્યઽઇતિ ।
તસ્માદાકાશસ્યોપમાનત્વમાત્રેણ નિત્યત્વં નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
અનિત્યત્વેનાસત્ત્વે શ્રુતિમાહ- અતો ઽન્યદિતિ ।
યત્ત્વેકસ્યૈવ સંભૂતશબ્દસ્ય ગૌણત્વં મુખ્યત્વં ચેતિ ।
તન્ન ।
આકાશે ઽપિ તસ્ય મુખ્યત્વસંભવાદિત્યાહ- તપસીતિ ।
બલવત્તિત્તિરિશ્રુત્યા છાન્દોગ્યશ્રુતેર્નયનાદેકવાક્યતયા સ્રષ્ટરિ બ્રહ્માત્મનિ સમન્વય ઇત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.2.8
2 માતરિશ્વાધિકણમ્ । સૂ. 8
એતેન માતરિશ્વા વ્યાખ્યાતઃ । બ્બ્સ્_2,3.8 ।
અતિદેશો ઽયમ્ ।
એતેન વિયદ્વ્યાખ્યાનેન માતરિશ્વાપિ વિયદાશ્રયો વાયુર્વ્યાખ્યાતઃ ।
તત્રાપ્યેતે યથાયોગં પક્ષા રચયિતવ્યાઃ ।
ન વાયુરુત્પદ્યતે છાન્દોગાનામુત્પત્તિપ્રકરણે ઽનામ્નાનાદિત્યેકઃ પક્ષઃ ।
અસ્તિ તુ તૈત્તિરીયાણામુત્પત્તિપ્રકરણ આમ્નાનમ્ ઽઆકાશાદ્વાયુઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ પક્ષાન્તરમ્ ।
તતશ્ચ શ્રુત્યોર્વિપ્રતિષેધે સતિ ગૌણી વાયોરુત્પત્તિશ્રુતિસંભવાદિત્યપરો ઽભિપ્રાયઃ ।
અસંભવશ્ચ ઽસૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુઃઽ (બૃ. 1.5.22) ઇત્યસ્તમયપ્રતિષેધાત્, અમૃતત્વાદિશ્રવણાચ્ચ ।
પ્રતિજ્ઞાનુપરોધાદ્યાવદ્વિકારં ચ વિભાગાભ્યુપગમાદુત્પદ્યતે વાયુરિતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
અસ્તમયપ્રતિષેધો ઽપરવિદ્યાવિષય આપેક્ષિકઃ ।
અગ્ન્યાદીનામિવ વાયોરસ્તમયાભાવાત્ ॥
કૃતપ્રતિવિધાનં ચામૃતત્વાદિશ્રવણમ્ ।
નનુ વાયોરાકાશસ્ય ચ તુલ્યયોરુત્પત્તિપ્રકરણે શ્રવણાશ્રવણયોરેકમેવાધિકરણમુભયવિષયમસ્તુ કિમતિદેશેનાસતિ વિશેષ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- સત્યમેવમેતત્ ।
તથાપિ મન્દધિયાં શબ્દમાત્રકૃતાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થો ઽયમતિદેશઃ ક્રિયતે ।
સંવર્ગવિદ્યાદિષુ હ્યુપાસ્યતયા વાયોર્મહાભાગત્વશ્રવણાત્, અસ્તમયપ્રતિષેધાદિભ્યશ્ચ ભવતિ નિત્યત્વાશઙ્કા કસ્યચિદિતિ

એતેન માતરિશ્વા વ્યાખ્યાતઃ ।
અતિદેશત્વાન્ન પૃથક્સંગત્યાદ્યપેક્ષા ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽઆકાશાદ્વાયુઃઽઇતિ શ્રુત્યા વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ એકવાક્યત્વભાવાભાવભ્યાં સંશયે ગૌણપક્ષપૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તપક્ષાનતિદિશતિ- તત્રાપીત્યાદિના ।
પૂર્વત્ર હ્યાકાશાનન્તર્યં તેજસઃ સ્થાપિતં, તત્ર વાયુતેજસોસ્તુલ્યવદાનન્તર્યે વાયોરગ્નિરિતિ ક્રમશ્રુતિબાધાત્પૌર્વાપર્યે તેજઃપ્રાથમ્યભઙ્ગાન્નૈકવાક્યતેતિ પૂર્વપક્ષે ગૌણવાદ્યભિપ્રાયમાહ- તતશ્ચેતિ ।
અસ્તમયપ્રતિષેધો મુખ્યોત્પત્ત્યસંભવે લિઙ્ગમ્ ।
ઽવાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચૈતદમૃતમ્ઽઇતિ તસ્યૈવ લિઙ્ગસ્યાભ્યાસઃ ।
ઽવાયુરેવ વ્યષ્ટિઃ સમષ્ટિશ્ચઽઇતિ સર્વાત્મત્વલિઙ્ગાન્તરમાદિપદાર્થઃ ।
તથા સંવર્ગવિદ્યાયાં ઽવાયુર્હ્યેવૈતાન્સર્વાનગ્ન્યાદીન્સંહરતિઽઇતિ શબ્દમાત્રેણૈશ્વર્યશ્રવણં લિઙ્ગાન્તરં ગ્રાહ્યમ્ ।
એતૈર્લિઙ્ગૈર્વાયુરનાદ્યનન્ત ઇતિ પ્રતીતેરુત્પત્તિર્ગૌણીત્યવિરોધઃ શ્રુત્યોરિતિ પ્રાપ્તે પ્રતિપિપાદયિષિતપ્રતિજ્ઞાશ્રુતેર્બલીયસ્ત્વાત્તત્સાધકાનાં તત્ર તત્ર વાયૂત્પત્તિવાક્યાનાં ભૂયસ્ત્વાદુક્તવિભક્તત્વાદિલિઙ્ગાનુગ્રહાચ્ચ મુખ્યૈવ વાયોરુત્પત્તિઃ, તથાચાકાશં વાયું ચ સૃષ્ટ્વા તેજો ઽસૃજતેતિ શ્રુત્યોરેકવાક્યતયા બ્રહ્મણિ સમન્વયઃ ।
લિઙ્ગાનિ તૂપાસ્યવાયુસ્તાવકત્વાદાપેક્ષિકતયા વ્યાખ્યેયાનીતિ મુખ્યસિદ્ધાન્તમાહ- પ્રતિજ્ઞેત્યાદિના ।
કૃતં પ્રતિવિધાનમાપેક્ષિકત્વેન સમાધાનં યસ્ય તત્તથા ।
અધિકરણારમ્ભમાક્ષિપ્યોક્તામધિકાશઙ્કમાહ- નન્વિત્યાદિના ।
ઽવાયુર્હ્યેવૈતાન્સવાર્ન્સંવૃઙ્ક્તેઽઇત્યાદિશબ્દમાત્રં શઙ્કામૂલં નાર્થ ઇતિ દ્યોતનાર્થં માત્રપદમ્ ।
તામેવ શઙ્કામાહ- સંવર્ગેતિ ।
વ્યષ્ટિસમષ્ટ્યુપાસ્તિઃ ઽવાયું દિશાં વત્સં વેદઽઇત્યુપાસ્તિશ્ચાદિશબ્દાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.2.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.3.9
3 અસંભવાધિકરણમ્ । સૂ. 9
અસંભવસ્ તુ સતો ઽનુપપત્તેઃ । બ્બ્સ્_2,3.9 ।
વિયત્પવનયોરસંભાવ્યમાનજન્મનોરપ્યુત્પત્તિમુપશ્રુત્ય બ્રહ્મણો ઽપિ ભવેત્કુતશ્ચિદુત્પત્તિરિતિ સ્યાત્કસ્યચિન્મતિઃ ।
તથા વિકારેભ્ય એવાકાશાદિભ્ય ઉત્તરેષાં વિકારાણામુત્પત્તિમુપશ્રુત્યાકાશસ્યાપિ વિકારાદેવ બ્રહ્મણ ઉત્પત્તિરિતિ કશ્ચિન્મન્યેત ।
તામાશઙ્કામપનેતુમિદં સૂત્રમ્- ઽઅસંભવસ્તુઽ ઇતિ ।
ન ખલુ બ્રહ્મણઃ સદાત્મકસ્ય કુતશ્ચિદન્યતઃ સંભવ ઉત્પત્તિરાશઙ્કિતવ્યા ।
કસ્માત્ ।
અનુપપત્તેઃ ।
સન્માત્રં હિ બ્રહ્મ ।
ન તસ્ય સન્માત્રાદેવોત્પત્તિઃ સંભવતિ, અસત્યતિશયે પ્રકૃતિવિકારભાવાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ સદ્વિશેષાદ્દૃષ્ટવિપર્યયાત્ ।
સામાન્યાદ્ધિ વિશેષા ઉત્પદ્યમાના દૃશ્યન્તે મૃદાદેર્ઘટાદયો નતુ વિશેષેભ્યઃ સામાન્યમ્ ।
નાપ્યસતો નિરાત્મકત્વાત્ ।
ઽકથમસતઃ સજ્જાયેતઽ (છા. 8.7.1) ઇતિ ચાક્ષેપશ્રવણાત્ ।
ઽસ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃઽ (શ્વે. 6.9) ઇતિ ચ બ્રહ્મણો જનયિતારં વારયતિ ।
વિવત્વપવનયોઃ પુનરુત્પત્તિઃ પ્રદર્શિતા નતુ બ્રહ્મણઃ સાસ્તીતિ વૈષમ્યમ્ ।
નચ વિકારેભ્યો વિકારાન્તરોત્પત્તિદર્શનાદ્બ્રહ્મણો ઽપિ વિકારત્વં ભવિતુમર્હતીતિ મૂલપ્રકૃત્યનભ્યુપગમે ઽનવસ્તાપ્રસઙ્ગાત્ ।
યા મૂલપ્રકૃતિરભ્યુપગમ્યતે તદેવ ચ નો બ્રહ્મેત્યવિરોધઃ

અસંભવસ્તુ સતો ઽનુપપત્તેઃ ।
ઽઅનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવમ્ઽ, ઽન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતાઽઇત્યાદિ બ્રહ્માનાદિત્વશ્રુતીનાં ઽત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃઽઇત્યુત્પત્તિશ્રુત્યા વિરોધો ઽસ્તિ ન વેત્યેકવાક્યત્વભાવાભાવાભ્યાં સંદેહે ઽસ્તિ વિરોધ ઇતિ પૂર્વપક્ષે યથા વાય્વાદેરમૃતત્વાદિકમુત્પત્તિશ્રુતિબલાદાપેક્ષિકં તથા બ્રહ્માનાદિત્વમાપેક્ષિકમિતિ દૃષ્ટાન્તસંગત્યા એકદેશિપક્ષં પ્રાપયતિ- વિયદિતિ ।
બ્રહ્મ કુતશ્ચિજ્જાયતે, કારણત્વાત્, આકાશવાદિત્યનુમાનાનુગ્રહાજ્જન્મશ્રુતિર્બલીયસીત્યાહ- તથેતિ ।
ન ચાનાદિકારણાભાવેનાનવસ્થા બીજાઙ્કુરવદનાદિત્વોપપત્તેઃ ।
તથાચ દીપાદ્દીપવદ્બ્રહ્માન્તરાદ્બ્રહ્માન્તરોત્પત્તિઃ, ઉત્પત્તિશ્રુત્યા ચાનાદિત્વશ્રુતિર્નેયેત્યનાદ્યનન્તબ્રહ્મસમન્વયાસિદ્ધિરિતિ પ્રાપ્તે મુખ્યસિદ્ધાન્તમાહ- તામિતિ ।
બ્રહ્મ ન ચ જાયતે, કારણશૂન્યત્વાત્, નરવિષાણવત્, વ્યતિરેકેણ ઘટવચ્ચેત્યનુમાનાનુગ્રહાદ્વિપક્ષેચાકારણકકાર્યવાદપ્રસઙ્ગાદ્બ્રહ્માનાદિત્વશ્રુતયો બલીયસ્ય ઇતિ કારણત્વલિઙ્ગબાધાજ્જન્મશ્રુતિઃ કાર્યાભેદેન વ્યાખ્યેયેત્યનાદ્યનન્તબ્રહ્મસમન્વયસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તફલમ્ ।
ન હેત્વસિદ્ધિઃ, કારણસ્યાનિરૂપણાત્ ।
તથાહિ-કિં સન્માત્રસ્ય બ્રહ્મણઃ સન્માત્રમેવ સામાન્યં કારણં સદ્વિશેષો વા અસદ્વા ।
ન ત્રેધાપીત્યાહ- સન્માત્રં હીત્યાદિના ।
દીપસ્તુ દીપાન્તરે નિમિત્તમિત્યનુદાહરણમ્ ।
વિયત્પવનયોર્બ્રહ્મણશ્ચ વિભક્તત્વાવિભક્તત્વાભ્યાં કારણભાવાભ્યાં ચ વૈષમ્યમ્ ।
કારણત્વલિઙ્ગસ્યાપ્રામાણિકાનવસ્થા ।
તર્કેણાપિ બાધમાહ- નચ વિકારેભ્ય ઇત્યાદિના ।
કારણસ્યાનભ્યુપગમે યદૃચ્છાવાદપ્રસઙ્ગઃ, અનાદિકારણાનભ્યુપગમે ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ, તદભ્યુપગમે બ્રહ્મવાદપ્રસઙ્ગઃ, કારણાન્તરસ્ય પ્રધાનાદેર્નિરાસાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.3.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.4.10
4 તેજો ઽધિકરણમ્ । સૂ. 10
તેજો ઽતસ્ તથા હ્ય્ આહ । બ્બ્સ્_2,3.10 ।
છાન્દોગ્યે સન્મૂલત્વં તેજસઃ શ્રાવિતં, તૈત્તિરીયકે તુ વાયુમૂલત્વં, તત્ર તેજોયોનિં પ્રતિ શ્રુતિવિપ્રતિપત્તૌ સત્યાં પ્રાપ્તં તાવદ્બ્રહ્મયોનિકં તેજ ઇતિ ।
કુતઃ ।
ઽસદેવઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇત્યુપદેશાત્ ।
સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાયાશ્ચ બ્રહ્મપ્રભવત્વે સર્વસ્ય સંભવાત્ ।
ઽતજ્જલાન્ઽ (છા. 8.7.1) ઇતિ ચાવિશેષશ્રુતેઃ ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.3) ઇતિ ચોપક્રમ્ય શ્રુત્યન્તરે સર્વસ્યાવિશેષેણ બ્રહ્મજત્વોપદેશાત્ ।
તૈત્તિરીયકે ચ ઽસ તપસ્તપ્ત્વા ।
ઇદં સર્વમસૃજત ।
યદિદં કિઞ્ચઽ (તૈ. 3.6.1) ઇત્યવિશેષશ્રવણાત્ ।
તસ્માત્ ઽવાયોરગ્નિઃઽ ઇતિ ક્રમોપદેશો દ્રષ્ટવ્યો વાયોરનન્તરમગ્નિઃ સંભૂત ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- તેજો ઽતો માતરિશ્વનો જાયત ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
તથાહ્યાહ- ઽવાયોરગ્નિઃઽ ઇતિ ।
અવ્યવહિતે હિ તેજસો બ્રહ્મજત્વે સત્યસતિ વાયુજત્વે વાયોરગ્નિરિતીયં શ્રુતિઃ કદર્થિતા સ્યાત્ ।
નનુ ક્રમાર્થૈષા ભવિષ્યતીત્યુક્તમ્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ - ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1.1) ઇતિ પુરસ્તાત્સંભવત્યપાદાનસ્યાત્મનઃ પઞ્ચમીનિર્દેશાત્સ, તસ્યૈવ ચ સંભવતેરિહાધિકારાત્, પરસ્તાદપિ ચ તદધિકારે ઽપૃથિવ્યા ઓષધયઃઽ (તૈ. 2.1.1) ઇત્યપાદાનપઞ્ચમીદર્શનાદ્વાયોરગ્નિરિત્યપાદાનપઞ્ચમ્યેવૈષેતિ ગમ્યતે ।
અપિચ વાયોરૂર્ધ્વમગ્નિઃ સંભૂત ઇતિ કલ્પ્ય ઉપપદાર્થયોગઃ કૢપ્તસ્તુ કારકાર્થયોગો વાયોરગ્નિ સંભૂત ઇતિ ।
તસ્માદેષા શ્રુતિર્વાયુયોનિત્વં તેજસો ઽવગમયતિ ।
નન્વિતરાપિ શ્રુતિર્બ્રહ્મયોનિત્વં તેજસો ઽવગમયતિ ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇતિ ।
ન ।
તસ્યાઃ પારમ્પર્યજત્વે ઽપ્યવિરોદાત્ ।
યદાપિ હ્યાકાશં વાયું ચ સૃષ્ટ્વા વાયુભાવાપન્નં બ્રહ્મ તેજો ઽસૃજતેતિ કલ્પ્યતે, તદાપિ બ્રહ્મજત્વં તેજસો ન વિરુધ્યતે ।
યથા તસ્યાઃ શ્રુતં તસ્યા દધિ તસ્યા આમિક્ષેત્યાદિ ।
દર્શયતિ ચ બ્રહ્મણો વિકારાત્મનાવસ્તાનં ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ (તૈ. 2.7.1) ઇતિ ।
તથાચેશ્વરસ્મરણં ભવતિ- ઽબુદ્દિર્જ્ઞાનમસંમોહઃઽ (ભ.ગી. 10.4) ઇત્યાદ્યનુક્રમ્ય ઽભવતિ ભાવા ભૂતાનાં મત્ત એવ પૃથગ્વિધાઃઽ (ભ.ગી. 10.5) ઇતિ ।
યદ્યપિ બુદ્ધ્યાદયઃ સ્વકારણેભ્યઃ પ્રત્યક્ષં ભવન્તો દૃશ્યન્તે તથાપિ સર્વસ્ય ભાવજાતસ્ય સાક્ષાત્પ્રણાડ્યા વેશ્વરવંશ્યત્વાત્ ।
એતેનાક્રમવત્સૃષ્ટિવાદિન્યઃ શ્રુતયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
તાસાં સર્વથોપપત્તેઃ ।
ક્રમવત્સૃષ્ટિવાદિનીનાં ત્વન્યથાનુપપત્તેઃ ।
પ્રતિજ્ઞાપિ સદ્વંશ્યત્વમાત્રમપેક્ષતે નાવ્યવહિતજન્યત્વમિત્યવિરોધઃ

fન્: કદર્થિતા પીડિતા બાધિતેતિ યાવત્ ।
તદધિકારે સંભૂત્યધિકારે ।
તસ્યા ધેનોઃ શ્રુતં તપ્તં ક્ષીરં સાક્ષાત્કાર્યં, દધ્યાદિકં તુ પારમ્પર્યજમિત્યર્થઃ ।
દધિસંસૃષ્ટં કઠિનક્ષીરમામિક્ષા ।
પ્રણાડ્યા પરમ્પરયા ।
તેજો ઽતસ્તથાહ્યાહ ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽઇતિ ઽવાયોરગ્નિઃઽઇતિ ચ શ્રુત્યોર્વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે સામાન્યાત્સામાન્યોત્પત્ત્યસંભવે ઽપિ બ્રહ્મવાય્વોઃ સામાન્યોસ્તેજોરૂપવિશેષોપાદાનત્વસંભવાત્તુલ્યબલતયાસ્તિ વિરોધ ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષઃ ।
સર્વત્રાધ્યાયસમાપ્તેરેકવાક્યત્વાસંભવાસંભવૌ સંશયબીજમ્ ।
પૂર્વપક્ષે શ્રુતીનાં વિરોધાદપ્રામાણ્યં ફલં, સિદ્ધાન્તે પ્રામાણ્યમિત્યુક્તં ન વિસ્મર્તવ્યમ્ ।
એવં પૂર્વપક્ષે કાર્યમાત્રસ્ય વિવર્તત્વાત્કલ્પિતસ્ય વાયોસ્તેજઃકલ્પનાધિષ્ઠાનત્વાયોગાદ્બ્રહ્મૈવ તેજસ ઉપાદાનં સર્વકાર્યાણાં બ્રહ્મૈવોપાદાનમિત્યર્થે શ્રુતીનાં ભૂયસ્ત્વાચ્ચ તદનુરોધાદ્વાયોરિતિ ક્રમાર્થા પઞ્ચમીત્યવિરોધ ઇત્યેકદેશિસિદ્ધાન્તં પ્રાપયતિ- પ્રાપ્તં તાવદ્બ્રહ્મયોનિકં તેજ ઇત્યાદિના ।
શ્રુતીનાં વિરોધમાત્રોપન્યાસેન પૂર્વપક્ષઃ, અપસિદ્ધાન્તેવિરોધાત્તાવદેકદેશિપક્ષ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
તદુભયમપિ મુખ્યસિદ્ધાન્તાપેક્ષયા પૂર્વપક્ષત્વેન વ્યવહ્રિયતે ।
સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
કદર્થિતા ।
બાધિતાર્થેતિ યાવત્ ।
વાયોસ્તેજઃપ્રકૃતિત્વં પઞ્ચમીશ્રુત્યા નિર્ધારિતં, નચ કલ્પિતસ્યોપાદાનત્વાસંભવઃ, અધિષ્ઠાનત્વાસંભવે ઽપિ મૃદાદિવત્પરિણામિત્વસંભવાત્, સ્વતસ્તુ બ્રહ્મણશ્છાન્દોગ્યે સ્રષ્ટૃત્વમાત્રં શ્રુતં નોપાદાનત્વમ્ ।
નચ ઽબહુ સ્યામ્ઽઇતિ કાર્યાભેદે ક્ષણિલિઙ્ગાદુપાદાનત્વસિદ્ધિઃ લિઙ્ગાચ્છ્રુતેર્બલીયસ્ત્વેન શ્રુત્યવિરોધેન લિઙ્ગસ્ય નેયત્વાત્ ।
નયનં ચેત્થં વાયોર્બ્રહ્માનન્યત્વાદ્વાયુજસ્યાપિ તેજસો બ્રહ્મપ્રકૃતિકત્વમવિરુદ્ધમિતિ સિદ્ધાન્તગ્રન્થાશયઃ ।
ઇહાધિકારાદિતિ ।
વાયોરગ્નિઃ સંભૂત ઇતિ વાક્યે સંબન્ધાદિત્યર્થઃ ।
તદધિકારે સંભૂત્યધિકારે ।
નિરપેક્ષકારકવિભક્તેરૂપપદસાપેક્ષવિભક્ત્યપેક્ષયા પ્રબલત્વાચ્ચ ન ક્રમાર્થા પઞ્ચમીત્યાહ- અપિચેતિ ।
ઊર્ધ્વમનન્તરમિતિ વોપપદં વિના પઞ્ચમીમાત્રાત્ક્રમો ન ભાતીતિ કલ્પ્ય ઉપપદાર્થયોગઃ ।
પ્રકૃત્યાખ્યાપાદાનકારકં તુ નિરપેક્ષપઞ્ચમ્યા ભાતિ ।
વિશેષતો ઽત્ર પ્રકરણાદપાદાનાર્થત્વં પઞ્ચમ્યાઃ કૢપ્તં કૢપ્તેન ચ કલ્પ્યં સતિ વિરોધે બાધ્યમિતિ સ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
પારમ્પર્યજત્વમેવાહ- યદાપીતિ ।
તસ્યા ધેનોઃ શૃતં તપ્તં ક્ષીરં સાક્ષાત્કાર્યં, દધ્યાદિકં તુ પારમ્પર્યજમિત્યર્થઃ ।
દધિસંસૃષ્ટં કઠિનક્ષીરમામિક્ષા ।
બ્રહ્મણે વાયુભાવે માનમાહ- દર્શયતિ ચેતિ ।
પારમ્પર્યજસ્યાપિ તજ્જત્વવ્યપદેશે સ્મૃતિમાહ- તથાચેતિ ।
અન્તઃકરણાદિભ્યો જાયમાનબુદ્ધ્યાદીનાં મત્ત એવેત્યવધારણં કથમિત્યાશઙ્ક્યાહ- યદ્યપીત્યાદિના ।
પ્રનાડ્યા પરંપરયેશ્વરવંશ્યત્વાત્તજ્જત્વાત્પરમકારણાન્તરનિરાસાર્થમવધારણં યુક્તમિતિ શેષઃ ।
એતત્પદાર્થમાહ- તાસામિતિ ।
ઽતજ્જલાન્ઽઇત્યાદ્યુક્તશ્રુતીનાં સાક્ષાત્પ્રનાડ્યા વા બ્રહ્મજત્વમાત્રેણોપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
અક્રમશ્રુતીનાં બલવત્ક્રમશ્રુત્યનુસારેણેકવાક્યત્વાદ્વિયદ્વાયુદ્વારા તેજઃ-કારણે બ્રહ્મણિ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.4.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.5.11
5 અબધિકરણમ્ । સૂ. 11
આપઃ । બ્બ્સ્_2,3.11 ।
ઽઅતસ્તથાહ્યાહઽ ઇત્યનુવર્તતે ।
આપો ઽતસ્તેજસો જાયન્તે ।
કસ્માત્ ।
તથાહ્યાહ- ઽતદપો ઽસૃજતઽ ઇતિ ઽઅગ્નેરાપઃઽ ઇતિ ચ વચને નાસ્તિ સંશયઃ ।
તેજસસ્તુ સૃષ્ટિં વ્યાખ્યાય પૃથિવ્યા વ્યાખ્યાસ્યન્નપો ઽન્તરિયામિત્યાપ ઇતિ સૂત્રયાંબભૂવ

આપઃ ।
અતિદેશો ઽયમ્ ।
તથા હ્યાથર્વણે મુણ્ડકગ્રન્થે ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણીઽઇતિ મન્ત્રે ઽપાં બ્રહ્મજત્વં શ્રુતમ્ ।
ઽઅગ્નેરાપઃઽઇતિ શ્રુત્યા તસ્ય વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે તુલ્યત્વાદસ્તિ વિરોધ ઇતિ પૂર્વપક્ષે અપામગ્નિદાહ્યત્વેન વિરોધાદગ્નિજત્વાસંભવાત્ક્રમાર્થા પઞ્ચમીત્યવિરોધ ઇત્યધિકાશઙ્ક્યામુક્તેજોન્યાયમતિદિશ્ય વ્યાચષ્ટે- અત ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષવિરોધે કથમપામગ્નિજત્વનિર્ણયઃ, તત્રાહ- સતિ વચન ઇતિ ।
ત્રિવૃત્કૃતયોરપ્તેજસોર્વિરોધે ઽપ્યગ્નેરાપ ઇતિ વચનાદતીન્દ્રિયયોસ્તયોર્નાસ્તિ વિરોધ ઇતિ નિર્ણીયત ઇત્યર્થઃ ।
ન કેવલં શ્રુત્યવિરોધજ્ઞાનાયાયમતિદેશઃ કિન્તુ પઞ્ચભૂચતોત્પત્તિક્રમનિર્ણયાર્થં ચેત્યાહ- તેજસસ્ત્વિતિ ।
તસ્માત્તેજોભાવાપન્ને બ્રહ્મણિ શ્રુતિસમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.5.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.6.12
6 પૃથિવ્યધિકારાધિકરણમ્ । સૂ. 12
પૃથિવ્ય્ અધિકારરૂપશબ્દાન્તરેભ્યઃ । બ્બ્સ્_2,3.12 ।
ઽતા આપ ઐક્ષન્ત બહ્વયઃ સ્યામ પ્રજાયેમહીતિ તા અન્નમસૃજન્તઽ (છા. 6.2.4) ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ - કિમનેનાન્નશબ્દેન વ્રીહિયવાદ્યભ્યવહાર્યૈ ચૌદનાદ્યુચ્યતે કિં વા પૃથિવીતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવદ્વ્રીહિયવાદ્યોદનાદિ વા પરિગ્રહીતવ્યમિતિ ।
તત્ર હ્યન્નશબ્દઃ પ્રસિદ્ધો લોકે વાક્યશેષો ઽપ્યેતમર્થમુપોદ્વલયતિ ।
ઽતસ્માદ્યત્ર ક્વચ વર્ષતિ તદેવ ભૂયિષ્ટમન્નં ભવતીતિઽ ।
વ્રીહિયવાદ્યેવ હિ સતિ વર્ષણે બહુ ભવતિ ન પૃથિવીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ પૃથિવ્યેવેયમન્નશબ્દેનાદ્ભ્યો જાયમાના વિવક્ષ્યત ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
અધિકારાદ્રૂપાચ્છબ્દાન્તરાચ્ચ ।
અધિકારસ્તાવત્- ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઽતદપો ઽસૃજતઽ ઇતિ મહાભૂતવિષયો વર્તતે ।
તત્ર ક્રમપ્રાપ્તાં પૃથિવીં મહાભૂતં વિલઙ્ઘ્ય નાકસ્માદ્વ્રીહ્યાદિપરિગ્રહો ન્યાય્યઃ ।
તથા રૂપમપિ વાક્યશેષે પૃથિવ્યનુગુણં દૃશ્યતે ઽયત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યઽ ઇતિ ।
નહ્યોદનાદેરભ્યવહાર્યસ્ય કૃષ્ણત્વનિયમો ઽસ્તિ ।
નાપિ વ્રીહ્યાદીનામ્ ।
નનુ પૃથિવ્યા અપિ નૈવ કૃષ્ણત્વનિયમો ઽસ્તિ પયઃપાણ્ડુરસ્યાઙ્ગારરોહિતસ્ય ચ ક્ષેત્રસ્ય દર્શનાત્ ।
નાયં દોષઃ ।
બાહુલ્યાપેક્ષત્વાત્ ।
ભૂયિષ્ઠં હિ પૃથિવ્યાઃ કૃષ્ણં રૂપં ન તથા શ્વેતરોહિતે ।
પૌરાણિકા અપિ પૃથિવીચ્છાયાં શર્વરીમુપદિશન્તિ ।
સા ચ કૃષ્ણાભાસેત્યતઃ કૃષ્ણં રૂપં પૃથિવ્યા ઇતિ શ્લિષ્યતે ।
શ્રુત્યન્તરમપિ સમાનાધિકારમદ્ભ્યઃ પૃથિવીતિ ભવતિ ।
ઽતદ્યદપાં શર આસીત્તત્સમહન્યત સા પૃથિવ્યભવત્ઽ (બૃ. 1.2.2) ઇતિ ચ ।
પૃથિવ્યાસ્તુ વ્રીહ્યાદેરુત્પત્તિં દર્શયતિ- ઽપૃથિવ્યા ઓષધય ઓષધીભ્યો ઽન્નમ્ઽ ઇતિ ચ ।
એવમધિકારાદિષુ પૃથિવ્યાઃ પ્રતિપાદકેષુ સત્સુ કુતો વ્રીહ્યાદિપ્રતિપત્તિઃ ।
પ્રસિદ્ધિરપ્યધિકારાદિભિરેવ બાધ્યતે ।
વાક્યશેષો ઽપિ પાર્થિવત્વાદન્નાદ્યસ્ય તદ્દ્વારેણ પૃથિવ્યા એવાદ્ભ્યઃ પ્રભવત્વં સૂચયતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માત્પૃથિવીયમન્નશબ્દેતિ

fન્: તત્તત્ર સૃષ્ટિકાલે યદપાં શરઃમણ્ડવદ્ઘનીભાવ આસીત્સ એવ સમહન્યત કઠિનઃ સંઘાતો ઽભૂત્ ।
પૃથિવ્યધિકારરૂપશબ્દાન્તરેભ્યઃ ।
વિષયમુક્ત્વાન્નશબ્દમહાભૂતપ્રકરણાભ્યાં સંશયમાહ- તા ઇતિ ।
અભ્યવહાર્યં ભક્ષ્યમ્ ।
અત્ર શ્રુતૌ યદ્યન્નમોદનાદિકં તદા ઽઅદ્ભ્યઃ પૃથિવીઽઇતિ શ્રુત્યા વિરોધઃ, યદિ પૃથિવી તદા ન વિરોધ ઇતિ ફલં બોધ્યમ્ ।
અત્પૃથિવ્યોઃ કાર્યકારણભાવાદધિકરણસંગતિઃ ।
અન્નશ્રુતિવૃષ્ટિભવનત્વલિઙ્ગાભ્યાં પૂર્વપક્ષઃ ।
તદેવ તત્રૈવેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
તથાચ ક્વચિદન્નં ક્વચિદદ્ભયઃ પૃથિવી તતો ઽન્નમિતિ વિરોધાન્નૈકવાક્યતેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
અધિકારઃ પ્રકરણમ્ ।
રૂપં લિઙ્ગમ્ ।
પયઃ ક્ષીરં તદ્વત્પાણ્ડુરં શ્વેતમ્, અઙ્ગારવદ્રોહિતં રક્તમ્ ।
શબ્દાન્તરશબ્દિતં સ્થાનં વ્યાચષ્ટે- શ્રુત્યન્તરમપીતિ ।
અબાનન્તર્યં પૃથિવ્યાઃ સ્થાનં શ્રુત્યન્તરસિદ્ધં તેનાપ્યન્નસ્ય પૃથિવીત્વમિત્યર્થઃ ।
તત્તત્ર સૃષ્ટિકાલે યદપાં શરઃ યો મણ્ડવદ્ધનીભાવ આસીત્સ એવ સમહન્યત કઠિનઃ સંઘાતો ઽભૂત્ સાપાં કઠિના પરિણતિઃ પૃથિવ્યભવદિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
વ્રીહ્યાદ્યન્નસર્ગઃ કસ્મિન્સ્થાન ઇતિ વિવક્ષાયામાહ- પૃથિવ્યાસ્ત્વિતિ ।
પઞ્ચમીયમ્ ।
વૃષ્ટિભવત્વલિઙ્ગસહિતાન્નશ્રુતેઃ કથં પ્રકરણલિઙ્ગસ્થાનૈર્બાધ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- વાક્યશેષો ઽપીતિ ।
પ્રબલદુર્બલપ્રમાણસંનિપાતે બહૂનાં દુર્બલાનામત્યન્તબાધાદ્વરં પ્રબલપ્રમાણસ્યાલ્પબાધેન કથઞ્ચિન્નયનમિતિ ન્યાયેન શ્રુતિલિઙ્ગયોરન્નમાત્રનિષ્ઠત્વં બાધિત્વાન્નાનન્નાત્મકપૃથિવીનિષ્ઠત્વં નીયતે ।
તાભ્યામન્નમાત્રગ્રહે પ્રકરણાદીનાં પૃથિવીમાત્રવિષયાણામત્યન્તબાધાપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
અન્નસ્ય વૃષ્ટિજત્વોક્તિદ્વારા પૃથિવ્યા અબ્જન્યત્વં સૂચ્યતે ।
પૃથિવ્યબ્જા, પૃથિવીત્વાત્, અન્નવદિત્યનુમાનાદિત્યક્ષરાર્થઃ ।
એવં તિત્તિરિશ્રુત્યનુસારેણ છન્દોગશ્રુતેર્નયનાદવિરુદ્ધો ભૂતસૃષ્ટિશ્રુતીનાં બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.6.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.7.13
7 તદભિધ્યાનાધિકરણમ્ । સૂ. 13
તદભિધ્યાનાદ્ એવ તુ તલ્લિઙ્ગાત્ સઃ । બ્બ્સ્_2,3.13 ।
કિમિમાનિ વિયદાદીનિ ભૂતાનિ સ્વયમેવ સ્વવિકારાન્સૃજન્ત્યાહોસ્વત્પરમેશ્વર એવ તેન તેનાત્મનાવતિષ્ઠમાનો ઽભિધ્યાયંસ્તં તં વિકારં સૃજતીતિ સંદેહે સતિ પ્રાપ્તં તાવત્સ્વયમેવ સૃજન્તીતિ ।
કુતઃ ।
ઽઆકાશાદ્વાયુર્વાયોરગ્નિઃઽ ઇત્યાદિસ્વાતન્ત્ર્યશ્રવણાત્ ।
નન્વચેતનાનાં સ્વતન્ત્રાણાં પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિષિદ્ધા ।
નૈષ દોષઃ ।
ઽતત્તેજ ઐક્ષત તા આપ ઐક્ષન્તઽ (છા. 6.2.4) ઇતિ ચ ભૂતાનામપિ ચેતનત્વશ્રવણાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- સ એવ પરમેશ્વરસ્તેન તેનાત્મનાવતિષ્ઠમાનો ઽભિધ્યાયંસ્તં તં વિકારં સૃજતીતિ ।
કુતઃ ।
તલ્લિઙ્ગાત્ ।
તથાહિ શાસ્ત્રમ્- ઽયઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયતિઽ (બૃ. 3.7.3) ઇત્યેવઞ્જાતીયકં સાધ્યક્ષાણમેવ ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિં દર્શયતિ ।
તથા સો ઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય ઇતિ પ્રસ્તુત્ય ઽસચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ ।
તદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ (તૈ. 2.6.1) ઇતિ ચ તસ્યૈવ ચ સર્વાત્મભાવં દર્શયતિ ।
યત્ત્વીક્ષણશ્રવણમપ્તેજસોસ્તત્પરમેશ્વરાવેશવશાદેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃ. 3.7.23) ઇતીક્ષિત્રન્તરપ્રતિષેધાત્, પ્રકૃતત્વાચ્ચ સત ઈક્ષિતુઃ ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયઽ ઇત્યત્ર

fન્: પરમેશ્વરસ્યાન્તર્યામિભાવેનાવેશઃ સંબન્ધસ્તદ્વશાદ્ભૂતેષ્વીક્ષણં શ્રવણં નૈતાવતા તેષાં ચેતનત્વં સ્વાતન્ત્ર્યં વેત્યર્થઃ ।
સંપ્રતિ તાનિ ભૂતાન્યાશ્રિત્યાશ્રયાશ્રયિભાવસંગત્યા તેષાં સ્વાતન્ત્ર્યમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- તદભિધ્યાનાદેવ તુ તલ્લિઙ્ગાત્સઃ ।
ઉક્તભૂતાન્યાશ્રિત્ય સંશયપૂર્વપક્ષૌ દર્શયતિ- કિમિમાનીત્યાદિના ।
સંશયબીજાનુક્તૌ પૂર્વોત્તરપક્ષયુક્તયો બીજમિતિ જ્ઞેયમ્ ।
નન્વત્ર ભૂતાનાં કિં સ્વાતન્ત્ર્યેણોપાદાનત્વમાશઙ્ક્યતે કર્તૃત્વં વા ।
નાદ્યઃ, ઽરચનાનુપપત્તેઃઽઇત્યાદિન્યાયવિરોધાદિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ન દ્વિતીયઃ, અચેતનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
યથા મનુષ્યાદિશબ્દૈસ્તત્તદ્દેહાભિમાનિનો જીવા ઉચ્યન્તે તથા ઽઆકાશાદ્વાયુઃઽઇત્યાદિશ્રુતાવાકાશાદિશબ્દૈસ્તત્તદ્ભૂતાભિમાનિદેવતા ઉચ્યન્તે, તાસાં સ્વકાર્યે વાય્વાદૌ કર્તૃત્વસંભવાન્નિરપેક્ષનિમિત્તત્વં પઞ્ચમ્યર્થઃ ।
એવં ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽઇતિ શ્રુતૌ સ્વયમિતિ વિશેષણાદ્બ્રહ્મણો ઽન્યાનપેક્ષસર્વકર્તૃત્વસંભવાન્નિરપેક્ષનિમિત્તત્વં શ્રુતમ્ ।
તથાચ મિથોનિરપેક્ષેશ્વરભૂતકર્તૃશ્રુત્યોર્વિરોધાન્ન બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ સફલં પૂર્વપક્ષમાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
ભૂતાનાં તદભિમાનિદેવતાનામિત્યર્થઃ ।
યથા આકાશાદિભાવાપન્નબ્રહ્મણઃ સર્વોપાદાનત્વં તથા તદભિમાનિદેવતાજીવભાવમાપન્નબ્રહ્મણઃ કર્તૃત્વમિતિ પરમ્પરયા ઈશ્વરકર્તૃત્વશ્રુત્યવિરોધઃ ।
સ્વયમિતિ વિશેષણમીશ્વરાન્તરનિરાસાર્થં ન જીવભાવાપેક્ષાનિરાસાર્થમિત્યેકદેશિસિદ્ધાન્ત ઊહનીયઃ ।
મુખ્યસિદ્ધાન્તમાહ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
આકાશાદિશબ્દૈર્ન દેવતાલક્ષણા મુખ્યાર્થે બાધકાભાવાત્ પઞ્ચમ્યશ્ચ પ્રકૃતિત્વાર્થાસ્તત્ર રૂઢતરત્વાત્, તથા ચાચેતનાનાં ભૂતાનાં કર્તૃત્વમેવ નાસ્તિ, કુત ઈશ્વરાનપેક્ષકર્તૃત્વમ્ ।
યદ્યપિ દેવતાનાં કર્તૃત્વં સંભવતિ તથાપીશ્વરનિયમ્યત્વશ્રવણાચ્ચેતનાનામપિ ન સ્વાતન્ત્ર્યં, કિમુ વાચ્યમચેતનાનાં ભૂતાનાં ન સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ મત્વોક્તમ્- તલ્લિઙ્ગાદિતિ ।
તત્તદચેતનાત્મનાવસ્થિતસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વે ઽપિ જીવવ્યાવૃત્તેશ્વરત્વાકારેણૈવ સાક્ષાત્સર્વકર્તૃત્વં ન જીવત્વદ્વારા તસ્ય સર્વનિયન્તૃત્વાલ્લિઙ્ગાદિત્યર્થઃ ।
પ્રકરણાચ્ચ સાક્ષાત્સર્વકર્તૃત્વમિત્યાહ- તથેતિ ।
પૂર્વોક્તમનૂદ્ય નિરસ્યતિ- યત્ત્વિતિ ।
પરમેશ્વરસ્યાન્તર્યામિભાવેનાવેશઃ સંબન્ધસ્તદ્વશાદ્ભૂતેષ્વીક્ષણશ્રવણં નૈતાવતા તેષાં ચેતનત્વં સ્વાતન્ત્ર્યં વેત્યર્થઃ ।
અનેન ઽતદભિધ્યાનાત્ઽઇતિ પદં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઇત્થં સૂત્રયોજના-સ ઈશ્વરસ્તત્તદાત્મના સ્થિતો ઽપિ સાક્ષાદેવ સર્વકર્તા તસ્યાન્તર્યામિત્વલિઙ્ગાત્ ।
જીવત્વદ્વારા કર્તૃત્વં નામ જીવસ્યૈવ કર્તૃત્વમિત્યન્તર્યામિણઃ કર્તૃત્વાસિદ્ધેરન્તર્યામિત્વાયોગાત્તદભિધ્યાનાદીશ્વરેક્ષણાદેવ ભૂતેષુ શ્રુતેક્ષણોપપત્તેશ્ચેતિ ।
તત્તેજ ઐક્ષતેતિ શ્રુત ઈક્ષિતા પરમાત્મૈવેત્યત્ર શ્રુત્યન્તરં પ્રકરણં ચાહ- નાન્ય ઇતિ ।
તસ્માદીશ્વરપદાર્થલોપપ્રસઙ્ગેનેશ્વરાદન્યસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાન્નેશ્વરકર્તૃત્વશ્રુતેર્ભૂતશ્રુત્યા વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.7.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.8.14
8 વિપર્યયાધિકરણમ્ । સૂ. 14
વિપર્યયેણ તુ ક્રમો ઽત ઉપપદ્યતે ચ । બ્બ્સ્_2,3.14 ।
ભૂતાનામુત્પત્તિક્રમશ્ચિન્તિતઃ ।
અથેદાનીમપ્યયક્રમશ્ચિન્ત્યતે ।
કિમનિયતેન ક્રમેણાપ્યય ઉત્પત્તિક્રમેણાથવા તદ્વિપરીતેનેતિ ।
ત્રયો ઽપિ ચોત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયા ભૂતાનાં બ્રહ્માયત્તાઃ શ્રૂયન્તે- ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ।
યેન જાતાનિ જીવન્તિ યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિઽ (તૈ. 3.1.1) ઇતિ ।
તત્રાનિયમો ઽવિશેષાદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
અથવોત્પત્તેઃ ક્રમસ્ય શ્રુતત્વાપ્રલયસ્યાપિ ક્રમાકાઙ્ક્ષિણઃ સ એવ ક્રમઃ સ્યાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તં તતો બ્રૂમઃ વિપર્યયેણ તુ પ્રલયક્રમો ઽત ઉત્પત્તિક્રમાદ્ભવિતુમર્હતિ ।
તથાહિ લોકે દૃશ્યતે યેન ક્રમેણ સોપાનમારૂઢસ્તતો વિપરીતેન ક્રમેણાવરોહતીતિ ।
અપિચ દૃશ્યતે મૃદો જાતં ઘટશરાવાદ્યપ્યયકાલે મૃદ્ભાવમપ્યેત્યદ્ભ્યશ્ચ જાતં હિમકરકાદ્યબ્ભાવમપ્યેતીતિ ।
અતશ્ચોપપદ્યત એતત્ ।
યદ્પૃથિવ્યદ્ભ્યો જાતા સતી સ્થિતિકાલવ્યતિક્રાન્તાવપો ઽપીયાદાપશ્ચ તેજસો જાતાઃ સત્યસ્તેજો ઽપીયુઃ ।
એવં ક્રમેણ સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મતરં ચાનન્તરમનન્તરં કારણમપીત્ય સર્વં કાર્યજાતં પરમકારણં પરમસૂક્ષ્મં ચ બ્રહ્માપ્યેતીતિ વેદિતવ્યમ્ ।
નહિ સ્વકારણવ્યતિક્રમેણ કારણકારણે કાર્યાપ્યયો ન્યાય્યઃ ।
સ્મૃતાવપ્યુત્પત્તિક્રમવિપર્યયેણૈવાપ્યયક્રમસ્તત્ર તત્ર દર્શિતઃ - ઽજગત્પ્રતિષ્ઠા દેવર્ષે પૃથિવ્યપ્સુ પ્રલીયતે ।
જ્યોતિષ્યાપઃ પ્રલીયન્તે જ્યોતિર્વાયૌ પ્રલીયતેઽ ઇત્યેવમાદૌ ।
ઉત્પત્તિક્રમસ્તૂત્પત્તાવેવ શ્રુતત્વાન્નાપ્યયે ભવિતુમર્હતિ ।
નચાસાવયોગ્યત્વાદપ્યયેનાકાઙ્ક્ષ્યતે ।
નહિ કાર્યે ધ્રિયમાણે કારણસ્યાપ્યયો યુક્તઃ કારણાપ્યયે કાર્યસ્યાવસ્થાનાનુપપત્તેઃ ।
કાર્યાપ્યયે તુ કારણસ્યાવસ્થાનં યુક્તં મૃદાદિષ્વેવં દૃષ્ટત્વાત્

fન્: ક્રમેણ પરમ્પરયા ।
વિપર્યયેણ તુ ।
યદ્યપ્યત્ર શ્રુતિવિરોધો ન પરિહ્રિયત ઇત્યસંગતિસ્તથાપ્યુત્પત્તિક્રમે નિરૂપિતે લયક્રમો બુદ્ધિસ્થો વિચાર્યત ઇતિ પ્રાસઙ્ગિક્યાવેવ પાદાવાન્તરસંગતી ઇતિ મત્વાહ- ભૂતાનામિતિ ।
અત્રોત્પત્તિક્રમાદ્વિપરીતક્રમનિર્ણયાત્સિદ્ધાન્તે ભૂતાનાં પ્રાતિલેમ્યેન લયધ્યાનપૂર્વકં પ્રત્યગ્બ્રહ્મણિ મનઃસમાધાનં ફલં, પૂર્વપક્ષે તુ કારણનાશે સતિ કાર્યનાશ ઇતિ સર્વલયાધારબ્રહ્માસિદ્ધેરુક્તસમાધ્યસિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
સતિ મહાભૂતાનાં લયે ક્રમચિન્તા સ એવ નાસ્તીતિ કેચિત્તાન્પ્રત્યાહ- ત્રયો ઽપીતિ ।
અનિયમ ઇત્યનાસ્થયોક્તં શ્રૌતસ્ય પ્રલયસ્ય ક્રમાકાઙ્ક્ષાયાં શ્રૌત ઉત્પત્તિક્રમ એવ ગ્રાહ્યઃ, શ્રૌતત્વેનાન્તરઙ્ગત્વાદિત્યેવં પૂર્વપક્ષઃ ।
સતિ કારણે કાર્યં નશ્યતીતિ લોકે દૃશ્યતે ।
તથાચ શ્રૌતો ઽપ્યુત્પત્તિક્રમો લયે ન ગૃહ્યતે કિન્તુ લૌકિકક્રમ એવ ગૃહ્યતે શ્રુતેર્લોકદૃષ્ટપદાર્થબોધાધીનત્વેન શ્રૌતાદપિ લૌકિકસ્યાન્તરઙ્ગત્વાદ્યોગ્યત્વાચ્ચ ।
કારણમેવ હિ કાર્યસ્ય સ્વરૂપમિતિ તદનન્યત્વન્યાયેન સ્થાપિતમ્ ।
ન હિ સ્વરૂપનાશે કાર્યસ્ય ક્ષણમપિ સ્થિતિર્યુક્તા તસ્માદયોગ્ય ઉત્પત્તિક્રમો લયસ્ય ન ગ્રાહ્યઃ લૌકિકક્રમાવરોધેન નિરાકાઙ્ક્ષાત્વાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- તતો બ્રૂમ ઇત્યાદિના ।
ક્રમેણ પરમ્પરયા સર્વકાર્યલયાધારત્વં બ્રહ્મણઃ કિમિત્યાશ્રીયતે, સાક્ષાદેવ તત્કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નહિ સ્વકારણવ્યતિક્રમેણેતિ ।
ઘટનાશે મૃદનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ ।
ઽવાયુશ્ચ લીયતે વ્યોમ્નિ તચ્ચાવ્યક્તે પ્રલીયતેઽઇતિ સ્મૃતિશેષ આદિપદાર્થઃ ।
ઽયોગ્યતાધીનઃ સંબન્ધઃઽઇતિ ન્યાયાદયોગ્યક્રબાધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.8.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.9.15
9 અન્તરાવિજ્ઞાનાધિકરણમ્ । સૂ. 15
અન્તરા વિજ્ઞાનમનસી ક્રમેણ તલ્લિઙ્ગાદ્ ઇતિ ચેન્ નાવિશેષાત્ । બ્બ્સ્_2,3.15 ।
ભૂતાનામુત્પત્તિપ્રલયાવનુલોમપ્રતિલોમક્રમાભ્યાં ભવત ઇત્યુક્તમ્ ।
આત્માદિરુત્પત્તિઃ પ્રલયશ્ચાત્માન્ત ઇત્યપ્યુક્તમ્ ।
સેન્દ્રિયસ્ય તુ મનસો બુદ્ધેશ્ચ સદ્ભાવઃ પ્રસિદ્ધઃ શ્રુતિસ્મૃત્યોઃ ।
ઽબુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુઃઽ (કઠ. 3.3) ઇત્યાદિલિઙ્ગેભ્યઃ ।
તયોરપિ કસ્મિશ્ચિદન્તરાલે ક્રમેણોત્પત્તિપ્રલયાવુપસંગ્રાહ્યૌ, સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્ય બ્રહ્મજત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અપિચાથર્વણ ઉત્પત્તિપ્રકરણે ભૂતાનામાત્મનશ્ચાન્તરાલે કરણાન્યનુક્રમ્યન્તે ।
ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણીઽ (મુણડ. 2.1.3) ઇતિ ।
તસ્માત્પૂર્વોક્તોત્પત્તિપ્રલયક્રમભઙ્ગપ્રસઙ્ગો ભૂતાનામિતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિશેષાત્ ।
યદિ તાવદ્ભૌતિકાનિ કરણાનિ તતો ભૂતોત્પત્તિપ્રલયાભ્યામેવૈષામુત્પત્તિપ્રલયૌ ભવત ઇતિ નૈતયોઃ ક્રમાન્તરં મૃગ્યમ્ ।
ભવતિ ચ ભૌતિકત્વે લિઙ્ગં કરણાનામ્ ।
ઽઅન્નમયં હિ સોમ્ય મન ઓષધયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાક્ઽ (છા. 6.5.4) ઇત્યેવજાતીયકમ્ ।
વ્યપદેશો ઽપિ ક્વચિદ્ભૂતાનાં કરણાનાં ચ બ્રાહ્મણપરિવ્રાજકન્યાયેન નેતવ્યઃ ।
અથ ત્વભૌતિકાનિ કરણાનિ તથાપિ ભૂતોત્પત્તિક્રમો ન કરણૈર્વિશેષ્યતે પ્રથમં કરણાન્યુત્પદ્યન્તે ચરમં ભૂતાનિ પ્રથમં વા ભૂતાન્યુત્પદ્યન્તે ચરમં વા કરણાનીતિ ।
આથર્વણે તુ સમામ્નાયક્રમમાત્રં કરણાનાં ભૂતાનાં ચ ।
ન તત્રોત્પત્તિક્રમ ઉચ્યતે ।
તથાન્યત્રાપિ પૃથગેવ ભૂતક્રમાત્કરણક્રમ આમ્નાયતે- ઽપ્રજાપતિર્વા ઇદમગ્ર આસીત્સ આત્માનમૈક્ષત સ મનો ઽસૃજત તન્મન એવાસીત્તદાત્માનમૈક્ષત તદ્વાચમસૃજતઽ ઇત્યાદિના ।
તસ્માન્નાસ્તિ ભૂતોત્પત્તિક્રમસ્ય ભઙ્ગઃ

fન્: અન્યપરાઃ શબ્દા લિઙ્ગાનીત્યુચ્યન્તે ।
ઇદં સ્થૂલમુત્પત્તેઃ પ્રાક્ પ્રજાપતિઃ સૂત્રાત્મા આસીત્ ।
અન્તરાવિશેષાત્ ।
ઉક્તભૂતોત્પત્તિલયક્રમમુપજીવ્ય સ કિં કરણોત્પત્તિક્રમેણ વિરુધ્યતે ન વેતિ કરણાનામભૌતિકત્વભૌતિકત્વાભ્યાં સંદેહે વૃત્તાનુવાદપૂર્વકં પૂર્વપક્ષમાહ- ભૂતાનામિત્યાદિના ।
કરણાન્યેવ ન સન્તીતિ વદન્તં પ્રત્યાહ- સેન્દ્રિયસ્યેતિ ।
ઽમનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્યો બુદ્ધેઃ પરતસ્તુ સઃઽ, ઽશ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્યન્યેઽઇતિ સ્મૃતિર્દ્રષ્ટવ્યા ।
અન્યપરાઃ શબ્દાઃ લિઙ્ગાનીત્યુચ્યન્તે ।
કરણાનાં ક્રમાકાઙ્ક્ષામાહ- તયોરિતિ ।
આકાઙ્ક્ષાયાંશ્રુતિસિદ્ધઃ ક્રમો ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
વિજ્ઞાયતે ઽનેનેતિ વિજ્ઞાનં સેન્દ્રિયા બુદ્ધિઃ ।
આત્મનો ભૂતાનાં ચાન્તરા મધ્યે તલ્લિઙ્ગાત્સૃષ્ટિવાક્યાત્ ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃઽઇત્યાદિરૂપાદ્વિજ્ઞાનમનસી અનુક્રમ્યેતે ।
તથાચ કરણક્રમેણ પૂર્વોક્તક્રમભઙ્ગ ઇતિ શઙ્કાસૂત્રાંશાર્થઃ ।
નચ કરણાનાં ભૌતિકત્વાદ્ભૂતાનન્તર્યમિતિ વાચ્યં, તેષાં ભૌતિકત્વે માનાભાવાત્ ।
તથા ચાત્મનઃ પ્રથમમાકાશસ્ય જન્મ પશ્ચાદ્વાયોરિત્યુક્તક્રમસ્યાત્મનઃ કરણાનિ તતો ભૂતાનીતિ ક્રમેણ વિરોધ ઇતિ તિત્તિર્યથર્વણશ્રુત્યોર્વિરોધાન્ન બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ પૂર્વપક્ષફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- નેતિ ।
ઽઆત્મન આકાશઃઽઇત્યાદિ તિત્તિરિશ્રુતૌ પઞ્ચમ્યાઃ કાર્યકારણભાવેનાર્થતઃ ક્રમો ભાતિ ।
ન તસ્યાથર્વણપાઠેન બાધઃ અર્થક્રમવિરોધિક્રમવિશેષસ્યાશ્રુતેઃ પાઠક્રમસ્યાર્થક્રમધીશેષસ્ય શેષિબાધકત્વાયોગાદિતઃ શ્રુત્યર્થક્રમાવિરોધેન પાઠસ્ય નેયત્વાદ્ભૂતાનન્તર્યં કરણાનામિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ ભૌતિકત્વાત્તેષાં તદાનન્તર્યમિત્યાહ- યદીતિ ।
નચ પ્રાણસ્યાબ્વિકારત્વાયોગાદન્નમયમિત્યાદિમયટો ન વિકારાર્થતેતિ વાચ્યં, કરણાનાં વિભક્તત્વેન કાર્યતયા કારણાકાઙ્ક્ષાયામન્નમયમિત્યાદિશ્રુતેરાકાઙ્ક્ષિતોક્ત્યર્થમસતિ બાધકે મયટો વિકારાર્થતાયા યુક્તત્વાત્ ।
પ્રાચુર્યાર્થત્વે ત્વનાકાઙ્ક્ષિતોક્તિપ્રસઙ્ગાચ્છ્રુત્યૈવ તેજોબન્નપ્રાશેન વાક્પ્રાણમનસાં વૃદ્ધિસ્તદભાવે તન્નાશ ઇતિ વિકારત્વસ્ય દર્શિતત્વાન્ન વિવાદાવસરઃ ।
યદ્વા સ્થૂલભૂતાધીના તેષાં વૃદ્ધિર્વિકારો મયડર્થઃ શ્રૂયમાણો ભૌતિકત્વે લિઙ્ગં પ્રાણેન્દ્રિયમનાંસિ ભૌતિકાનિ ભૂતાધીનવૃદ્ધિમત્ત્વાદ્દેહવદિતિ ભાવઃ ।
નનુ તેષાં ભૌતિકત્વે કથમાથર્વણે પૃથક્ તજ્જન્મકથનં ભૂતજન્મોક્ત્યૈવ તજ્જન્મસિદ્ધેરિત્યત આહ- વ્યપદેશો ઽપીતિ ।
પ્રૌઢવાદેન તેષામભૌતિકત્વમુપેત્યાપિ શ્રુત્યવિરોધમાહ- અથ ત્વિતિ ।
કરણાનાં ભૂતાનાં ચ પૂર્વાપરત્વે માનાભાવાન્નોક્તભૂતક્રમભઙ્ગઃ ।
ન ચાથર્વણવાક્યં માનં પાઠમાત્રત્વાદિત્યર્થઃ ।
તર્હિ કથં ક્રમનિર્ણયઃ, તત્રાહ- તથેતિ ।
ઇદં સ્થૂલમુત્પત્તેઃ પ્રાક્ પ્રજાપતિઃ સૂત્રાત્માસીત્ અત્ર સૂક્ષ્મભૂતાત્મકપ્રજાપત્તિસર્ગઃ પ્રથમસ્તતો મનઆદિસર્ગ ઇતિ ક્રમો ભાતીતિ ભાવઃ ।
એવઞ્ચ ભૂતકરણોત્પત્તિશ્રુત્યોરવિરોધાદ્બ્રહ્મણિ સમન્વયસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તફલં નિગમયતિ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.9.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.10.16
10 ચરાચરવ્યપાશ્રયાધિકરણમ્ । સૂ. 16
ચરાચરવ્યપાશ્રયસ્ તુ સ્યાત્ તદ્વ્યપદેશો ભાક્તસ્ તદ્ભાવભાવિત્વાત્ । બ્બ્સ્_2,3.16 ।
સ્તો જીવસ્યાપ્યુત્પત્તિપ્રલયૌ, જાતો દેવદત્તો મૃતો દેવદત્ત ઇત્યેવજાતીયકાલ્લૌકિકવ્યપદેશાત્ જાતકર્માદિસંસ્કારવિધાનાચ્ચેતિ સ્યાત્કસ્યચ્દ્ભ્રાન્તિસ્તામપનુદામઃ ।
ન જીવસ્યોત્પત્તિપ્રલયૌ સ્તઃ, શાસ્ત્રફલસંબન્ધોપપત્તેઃ ।
શરીરાનુવિનાશિનિ હિ જીવે શરીરાન્તકગતેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાર્થૌ વિધિપ્રતિષેધાવનર્તકૌ સ્યાતામ્ ।
શ્રૂયતે ચ- ઽજીવાપેતં વાવ કિલેદં મ્રિયતે ન જીવો મ્રિયતેઽ (છા. 6.11.3) ઇતિ ।
નનુ લૌકિકો જન્મમરણવ્યપદેશો જીવસ્ય દર્શિતઃ ।
સત્યં દર્શિતઃ ।
ભાક્તસ્ત્વેષ જીવસ્ય જન્મમરણવ્યપદેશઃ ।
કિમાશ્રયઃ પુનરયં મુખ્યો યદપેક્ષયા ભાક્ત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ચરાચરવ્યપાશ્રયઃ ।
સ્થાવરજઙ્ગમશરીરવિષયૌ જન્મમરણશબ્દૌ ।
સ્થાવરજઙ્ગમાનિ હિ ભૂતાનિ જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચાતસ્તદ્વિષયૌ જન્મમરણશબ્દૌ મુખ્યૌ સન્તૌ તત્સ્થે જીવાત્મન્યુપચર્યતે, તદ્ભાવભાવિત્વાત્ ।
શરીરપ્રાદુર્ભાવતિરોભાવયોર્હિ સતોર્જન્મમરણશબ્દૌ ભવતો નાસતોઃ ।
નહિ શરીરસંબન્ધાદન્યત્ર જીવો જાતો મૃતો વા કેનચિલ્લક્ષ્યતે ।
ઽસ વા અયં પુરુષો જાયમાનઃ શરીરમભિસંપદ્યમાનઃ સ ઉત્ક્રામન્ મ્રિયમાણઃ (બૃ. 4.3.8) ઇતિ ચ શરીરસંયોગવિયોગનિમિત્તાવેવ જન્મમરણશબ્દૌ દર્શયતિ ।
જાતકર્માદિવિધાનમપિ દેહપ્રાદુર્ભાવાપેક્ષમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અભાવાજ્જીવપ્રાદુર્ભાવસ્ય ।
જીવસ્ય પરસ્માદાત્મન ઉત્પત્તિર્વિયદાદીનામિવાસ્તિ નાસ્તિ વેત્યેતદુત્તરેણ સૂત્રેણ વક્ષ્યતિ ।
દેહાશ્રયૌ તાવજ્જીવસ્ય સ્થૂલાવુત્પત્તિપ્રલયૌ ન સ્ત ઇત્યેતદનેન સૂત્રેણાવોચત્

fન્: જીવાપેતં જીવેન ત્યક્તમિદં શરીરમ્ ।
ચરાચરભાવિત્વાત્ ।
એવં તાવત્તત્પદવાચ્યકારણનિર્ણયાય ભૂતશ્રુતીનાં વિરોધો નિરસ્તઃ ઇદાનીમા પાદમાપ્તેસ્ત્વંપદાર્થશુદ્ધ્યૈ જીવશ્રુતીનાં વિરોધો નિરસ્યતે ।
ઇહ જીવો ઽન જાયતે મ્રિયતેઽઇત્યાદિશ્રુતેર્જાતેષ્ટિશ્રાદ્ધશાસ્ત્રેણ વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે વિરોધો ઽસ્તીતિ પ્રાપ્તે લૌકિકજન્માદિવ્યપદેશસહાયાજ્જાતેષ્ટ્યાદિશાસ્ત્રેણ જીવાજત્વાદિશ્રુતિર્બાધ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- સ્ત ઇતિ ।
તથાચ કરણોત્પત્તિક્રમેણ ભૂતક્રમસ્ય બાધાભાવે ઽપિ જીવોત્પત્તિક્રમેણ બાધઃ સ્યાદિતિ પ્રત્યુદાહરણસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે જીવબ્રહ્મૈક્યાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
ચેતનજન્માદ્યુદ્દેશેન ચેતનસ્ય તસ્ય જન્માન્તરીયફલસાધનં જાતકર્માદિસંસ્કારો વિધીયતે ।
તથા ચોદ્દેશ્યવિધેયયોર્મિથોવિરોધે સતિ ઽવિધેયાવિરોધેનોદ્દેશ્યં નેયમ્ઽઇતિ ન્યાયાજ્જન્માદિકં દેહોપાધિકં ન સ્વત ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ- તામિત્યાદિના ।
જીવાપેતં જીવેન ત્યક્તમિદં શરીરમ્ ।
જન્માદિવ્યપદેશશ્ચરાચરદેહવિષયો મુખ્યઃ ।
જીવે તુ ભાક્તો ગૌણ ઔપાધિકજન્માદિવિષયઃ સ્યાદુપાધિજન્મભાવે ભાવાદસત્યભાવાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
જીવસ્યૌપાધિકજન્મમૃત્યૌ શ્રુતિમપ્યાહ- સ વા ઇતિ ।
જાયમાનપદાર્થમાહ- શરીરમિતિ ।
મ્રિયમાણત્વં વ્યાચષ્ટે- ઉત્ક્રામન્નિતિ ।
નનૂત્તરત્ર જીવસ્ય જન્માદિ નિરસ્યતે, અત્રાપિ તન્નિરાસે પુનરુક્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ- જીવસ્યેતિ ।
તદેવં જાતેષ્ટ્યાદિશાસ્ત્રસ્યૌપાધિકજન્માદિવિષયત્વાન્ન જીવાદ્યજન્યત્વશ્રુતિવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.10.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.11.17
11 આત્માધિરણમ્ । સૂ. 17
નાત્મા શ્રુતેર્ નિત્યત્વાચ્ ચ તાભ્યઃ । બ્બ્સ્_2,3.17 ।
અસ્ત્યાત્મા જીવાખ્યઃ શરીરેન્દ્રિયપઞ્જરાધ્યક્ષઃ કર્મફલસંબન્ધી ।
સ કિં વ્યોમાદિવદુત્પદ્યતે બ્રહ્મણ આહોસ્વિદ્બ્રહ્મવદેવ નોત્પદ્યત ઇતિ શ્રુતિવિપ્રતિપત્તેર્વિશયઃ ।
કાસુચિચ્છ્રુતિષ્વગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગાદિનિદર્શનૈર્જીવાત્મનઃ પરસ્માદ્બ્રહ્મણ ઉત્પત્તિરામ્નાયતે, કાસુચિત્ત્વવિકૃતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ કાર્યપ્રવેશેન જીવભાવો વિજ્ઞાયતે નચોત્પત્તિરામ્નાયત ઇતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવદુત્પદ્યતે જીવ ઇતિ ।
કુતઃ ।
પ્રતિજ્ઞાનુપરોધાદેવ ।
એકસ્મિન્વિદિતે સર્વમિદં વિદિતમ્ ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્ય બ્રહ્મપ્રભવત્વે સતિ નોપરુધ્યેત ।
તત્ત્વાન્તરત્વે તુ જીવસ્ય પ્રતિજ્ઞેયમુપરુધ્યેત ।
નચાવિકૃતઃ પરમાત્મૈવ જીવ ઇતિ શક્યતે વિજ્ઞાતું, લક્ષણભેદાત્ ।
અપહૃતપાપ્મત્વાદિધર્મકો હિ પરમાત્મા, તદ્વિપરીતો હિ જીવઃ ।
વિભાગાચ્ચાસ્ય વિકારત્વસિદ્ધિઃ ।
યાવાન્હ્યાકાશાદિઃ પ્રવિભક્તઃ સ સર્વો વિકારસ્તસ્ય ચાકાશાદેરુત્પત્તિઃ સમધિગતા ।
જીવાત્માપિ પુણ્યાપુણ્યકર્મા સુખદુઃખયુક્પ્રતિશરીરં પ્રવિભક્ત ઇતિ તસ્યાપિ પ્રપઞ્ચોત્પત્ત્યવસર ઉત્પત્તિર્ભવિતુમર્હતિ ।
અપિચ ઽયથાગ્નેઃ ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચારન્ત્યેવમેવાસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃઽ (બૃ. 2.1.20) ઇતિ પ્રાણાદેર્ભોગ્યજાતસ્ય સૃષ્ટિં શિષ્ટ્વા ઽસર્વ એવ આત્મનો વ્યુચ્ચરન્તિઽ ઇતિ ભોક્તૃણીમાત્મનાં પૃથક્સૃષ્ટિં શાસ્તિ ।
ઽયથા સુદીપ્તાત્પાવકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ સહસ્રશઃ પ્રભવન્તે સરૂપાઃ ।
તથાક્ષરાદ્વિવિધાઃ સોમ્ય ભાવાઃ પ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવાપિયન્તિઽ (મુણ્ડ. 2.1.1) ઇતિ ચ જીવાત્મનામુત્પત્તિપ્રલયાવુચ્યેતે ।
સરૂપવચનાત્,
જીવાત્માનો હિ પરમાત્મના સરૂપા ભવન્તિ ચૈતન્યયોગાત્ ।
નચ ક્વચિદશ્રવણમન્યત્ર શ્રુતં વારયિતુમર્હતિ ।
શ્રુત્યન્તરગતસ્યાપ્યવિરુદ્ધસ્યાધિકસ્યાર્થસ્ય સર્વત્રોપસંહર્તવ્યત્વાત્ ।
પ્રવેશશ્રુતિરપ્યેવં સતિ વિકારભાવાપત્ત્યૈવ વ્યાખ્યાતવ્યા, ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ ઇત્યાદિવત્ ।
તસ્માદુત્પદ્યતે જીવ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નાત્મા જીવ ઉત્પદ્યત ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
અશ્રુતેઃ ।
નહ્યસ્યોત્પત્તિપ્રકરણે શ્રવણમસ્તિ ભૂયઃસુ પ્રદેશેષુ ।
નનુ ક્વચિદશ્રવણમન્યત્ર શ્રુતં ન વારયિતીત્યુક્તમ્ ।
સત્યમુક્તમ્ ।
ઉત્પત્તિરેવ ત્વસ્ય ન સંભવતીતિ વદામઃ ।
કસ્માત્ ।
નિત્યત્વાચ્ચ તાભ્યઃ ।
ચશબ્દાદજત્વાદિભ્યશ્ચ ।
નિત્યત્વં હ્યસ્ય શ્રુતિભ્યો ઽવગમ્યતે તથાજત્વમવિકારિત્વમવિકૃતસ્યૈવ બ્રહ્મણો જીવાત્મનાવસ્થાનં બ્રહ્માત્મના ચેતિ ।
નચૈવંરૂપસ્યોત્પત્તિરુપપદ્યતે ।
તાઃ કાઃ શ્રુતયઃ ।
ઽન જીવો મ્રિયતેઽ (છા. 6.11.3), ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ (બૃ. 4.4.22), ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽ (કઠં 2.18), ઽઅજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં પુરાણઃઽ (કઠ. 2.18). ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ (તૈ. 2.6.1), ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6.3.2), ઽસ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આ નખાગ્રેભ્યઃઽ (બૃ. 1.4.7), ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃ. 1.4.19), ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મ સર્વાનુભૂઃઽ (બૃ. 2.5.19) ઇત્યેવમાદ્યા નિત્યત્વવાદિન્યઃ સત્યો જીવસ્યોત્પત્તિં પ્રતિબધ્નન્તિ ।
નનુ પ્રવિભક્તત્વાદ્વિકારો વિકારત્વાચ્ચોત્પદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નાસ્ય પ્રવિભાગઃ સ્વતો ઽસ્તિ ।
ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ (શ્વે. 6.11) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
બુદ્ધ્યાદ્યપાધિનિમિત્તં ત્વસ્ય પ્રવિભાગપ્રતિભાનમાકાશસ્યેવ ઘટાદિસંબન્ધનિમિત્તમ્ ।
તથાચ શાસ્ત્રમ્- ઽસ વા અયમાત્મા બ્રહ્મ વિજ્ઞાનમયો મનોમયઃ પ્રાણમયશ્ચક્ષુર્મયઃ શ્રોત્રમયઃઽ (બૃ. 4.4.5) ઇત્યેવમાદિ બ્રહ્મણ એવાવિકૃતસ્ય સતો ઽપ્યેકસ્યાનેકબુદ્ધ્યાદિમયત્વં દર્શયતિ ।
તન્મયત્વં ચાસ્ય વિવિક્તસ્વરૂપાનભિવ્યક્ત્યા તદુપરક્તસ્વરૂપત્વં સ્ત્રીમયો જાલ્મ ઇત્યાદિવદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદપિ ક્વચિદસ્યોત્પત્તિપ્રલયશ્રવણં તદપ્યત એવોપાધિસંબન્ધાન્નેતવ્યમ્ ।
ઉપાધ્યુત્પત્ત્યાસ્યોત્પત્તિસ્તત્પ્રલયેન ચ પ્રલય ઇતિ ।
તથાચ દર્શયતિ- ઽપ્રજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુ વિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ (બૃ. 4.5.13) ઇતિ ।
તથોપાધિપ્રલય એવાયં નાત્મવિલય ઇત્યેતદપ્યત્રૈવ ઽમા ભગવાન્મોહાન્તમાપીપદન્ન વા અહમિમં વિજાનામિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં પ્રતિપાદયતિ- ઽન વા અરે ઽહં મોહં બ્રવીમ્યવિનાશી વા અરે ઽયમાત્માનુચ્છિત્તિધર્મા માત્રાસંસર્ગસ્ત્વસ્ય ભવતિઽ (બૃ. 4.5.14) ઇતિ ।
પ્રતિજ્ઞાનુપરોધો ઽપ્યવિકૃતસ્યૈવ બ્રહ્મણો જીવભાવાભ્યુપગમાત્ ।
લક્ષણભેદો ઽપ્યનયોરુપાધિનિમિત્ત એવ ।
ઽઅત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહિઽ (બૃ. 4.3.15) ઇતિ ચ પ્રકૃતસ્યૈવ વિજ્ઞાનમયસ્યાત્મનઃ સર્વસંસારધર્મપ્રત્યાખ્યાનેન પરમાત્મભાવપ્રતિપાદનાત્ ।
તસ્માનૈવાત્મોત્પદ્યતે પ્રવિલીયતે ચેતિ

fન્: ઉપરોધો બાધઃ ।
સરૂપશબ્દો જીવવાચીતિ શેષઃ ।
જાલ્મઃ કામજડઃ ।
સ યથા સ્ત્રીપરતન્ત્રઃ સ્ત્રીમયો વ્પદિશ્યતે ।
એતેભ્યો દેહાત્મના પરિણતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સામ્યેનોત્થાય જનિત્વા તાન્યેવ લીયમાનાન્યનુ પશ્ચાદ્વિનશ્યતિ ।
મોહં મોહકરં વાક્યમ્ ।
નાત્માશ્રુતેર્નિત્યત્વાચ્ચ તાભ્યઃ ।
અગ્નેર્વિસ્ફુલિઙ્ગવદેતસ્માપરમાત્મનઃ સર્વે જીવાત્માનો વ્યુચ્ચરન્તિ ઇત્યાદિજીવોત્પત્તિશ્રુતીનાં ઽસ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આનખાગ્રેભ્યઃઽ ઽઅજ આત્માઽઇત્યાદ્યનુત્પત્તિશ્રુતીનાં ચ મિથોવિરોધાત્સંશયે મા ભૂતાં દેહજન્મનાશયોર્જીવજન્મનાશૌ, દેહાન્તરભોગ્યસ્વર્ગાદિહેતુવિધ્યાદ્યસંભવાત્, કલ્પાદ્યન્તયોર્નભસ ઇવ જીવસ્ય તૌ કિં ન સ્યાતાં તત્સંભવાદિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષમાહ- તત્ર પ્રાપ્તં તાવદિતિ ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
ઉપરોધો બાધઃ ।
નન્વવિકૃતં બ્રહ્મૈવાત્ર પ્રવિષ્ટં જીવો ન તત્ત્વાન્તરમિતિ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધિઃ, તત્રાહ- નચેતિ ।
જીવઃ પરસ્માદ્ભિન્નઃ, વિરુદ્ધધર્મવત્ત્વાદ્ભિન્નસ્યાવિકારત્વે પ્રતિજ્ઞાબાધ ઇતિ તર્કોપેતવિભક્તત્વલિઙ્ગાનુગૃહીતોત્પત્તિશ્રુતેર્બલીયસ્ત્વાત્પ્રવેશશ્રુતિર્જીવરૂપવિકારાત્મના પ્રવિષ્ટ ઈશ્વર ઇતિ વ્યાખ્યેયેતિ સમુદાયાર્થઃ ।
સરૂપેતિ ।
દૃષ્ટાન્તશ્રુતેર્ભાવા જીવા ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
નનુ ઽઆત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽઇત્યાદૌ જીવસ્યોત્પત્ત્યશ્રવણાદનુપત્તિઃ, તત્રાહ- ન ચેતિ ।
એવં વિકારત્વે સતિ વિકારપ્રપઞ્ચાત્મના સ્વાત્માનમકુરુતેતિવદ્વિકારજીવાત્મના પ્રવેશ ઇત્યર્થઃ ।
અજત્વાદિશ્રુતિઃ કલ્પમધ્યે જીવસ્યાનુત્પત્ત્યાદિવિષયા, તત્ત્વમસીતિ શ્રુતિશ્ચ મૃદ, ઘટ ઇત્યભેદવાક્યવદ્વ્યાખ્યેયેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
ધર્મિવત્સત્યો વિભાગો હેતુરૌપાધિકો વા ।
નાદ્યઃ, અસિદ્ધેરિત્યાહ- અત્રોચ્યતે નાસ્યેતિ ।
દ્વિતીયે જીવસ્ય ન સ્વતો વિકારત્વસિદ્ધિઃ, અપ્રયોજકત્વાદિત્યાહ- બુદ્ધ્યાદીતિ ।
ઔપાધિકભેદે માનમાહ- તથાચેતિ ।
મયટો વિકારાર્થત્વમાશઙ્ક્યાહ- તન્મયત્વં ચેતિ ।
જાલ્મઃ કામજડઃ સ્ત્રીપરતન્ત્રઃ ।
સ્ત્રીમય ઇતિવજ્જીવસ્ય સ્વરૂપાજ્ઞાનાદ્બુદ્ધ્યાદિપરતન્ત્રત્વેન ભેદકર્તૃત્વાદિભાક્ત્વાત્પ્રાચુર્યાર્થે મયટ્પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગં નિરસ્ય તદનુગ્રાહ્યશ્રુતેર્ગતિમાહ- યદપીતિ ।
જીવસ્યૌપાધિકજન્મનાશયોઃ શ્રુતિમાહ- તથેતિ ।
એતેભ્યો દેહાત્મન પરિણતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સામ્યેનોત્થાય જનિત્વા તાન્યેવ લીયમાનાન્યનુ પશ્ચાદ્વિનશ્યતિ ।
પ્રેત્યૌપાધિકમરણાનન્તરં સંજ્ઞા નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રજ્ઞાનઘનઃ, સંજ્ઞા નાસ્તીતિ ચ વિરુદ્ધમિત્યત આહ- તથેતિ ।
ઉપાધિલયાદ્વિશેષજ્ઞાનાભાવ એવ સંજ્ઞાભાવો નાત્મસ્વરૂપવિજ્ઞાનાભાવ ઇત્યુત્તરં પ્રતિપાદયતિ શ્રુતિરિત્યન્વયઃ ।
અત્રૈવાત્મનિ વિજ્ઞાનઘને પ્રેત્યસંજ્ઞા નાસ્તીત્યુક્ત્યા મા મોહાન્તં મોહમધ્યં ભ્રાન્તિમાપીપદદાપાદિતવાનિમમર્થં ન જાનામિ બ્રૂહિ ત્વદુક્તેરર્થમિતિ મૈત્રેયીપ્રશ્નાર્થઃ ।
મુનિરાહ- ન વા ઇતિ ।
મોહં મોહકરં વાક્યમુચ્છિત્તિઃ પૂર્વાવસ્થાનાશો ધર્મો ઽસ્યેત્યુચ્છિત્તિધર્મા પરિણામી સ નેત્યનુચ્છિત્તિધર્માપરિણામી, તસ્માદવિનાશીત્યર્થઃ ।
તર્હિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞેતિ કથમુક્તં, તત્રાહ- માત્રેતિ ।
માત્રાભિર્વિષયૈરસંસર્ગાત્તથોક્તમિત્યર્થઃ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરિવ વિરુદ્ધાધર્મભેદો ઽધ્યસ્ત ઇત્યત્ર હેતુમાહ- અત ઊર્ધ્વમિતિ ।
જીવસ્ય વિકારિત્વે મુક્ત્યયોગાત્તત્ત્વમસીતિ વાક્યમખણ્ડનાર્થમિતિ ચ વક્તવ્યં, તથાચ ફલવત્પ્રધાનવાક્યાપેક્ષિતજીવનિત્યત્વશ્રુતીનાં બલવત્ત્વાદુત્પત્ત્યાધિકમધ્યસ્તમનુવદન્ત્યુત્પત્ત્યાદિશ્રુતય ઇત્યવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.11.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.12.18
12 જ્ઞાધિકરણમ્ । સૂ. 18
જ્ઞો ઽત એવ । બ્બ્સ્_2,3.18 ।
સ કિં કણભુજાનામિવાગન્તુકચૈતન્યઃ સ્વતો ઽચેતન આહોસ્વિત્સાંખ્યાનામિવ નિત્યચૈતન્યસ્વરૂપ એવેતિ વાદિવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
આગન્તુકમાત્મનશ્ચૈતન્યમાત્મમનઃસંયોગજમગ્નિઘટસંયોગજરોહ્ ઇતાદિગુણવદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
નિત્યચૈતન્યત્વે હિ સુપ્તમૂર્ચ્છિતગ્રહાવિષ્ટાનામપિ ચાતન્યં સ્યાત્ ।
તે પૃષ્ટાઃ સન્તો ન કિઞ્ચિદ્વયમચેતયામહીતિ જલ્પન્તિ સ્વસ્થાશ્ચ ચેતયમાના દૃશ્યન્તે ।
અતઃ કાદાચિત્કચૈતન્યત્વાદાગન્તુકચૈતન્ય આત્મેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- જ્ઞો નિત્યચૈતન્યો ઽયમાત્માત એવ, યસ્માદેવ નોત્પદ્યતે પરમેવ બ્રહ્માવિકૃતમુપાધિસંપર્કાજ્જીવભાવેનાવતિષ્ઠતે ।
પરસ્ય હિ બ્રહ્મણશ્ચૈતન્યસ્વરૂપત્વમામ્નાતમ્- ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.9.28), ઽસત્યં જ્ઞાનમન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1.1), ઽઅનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવઽ (બૃ. 4.5.13), ઇત્યાદિષુ શ્રુતિષુ ।
તદેવ ચેત્પરં બ્રહ્મ જીવસ્તસ્માજ્જીવસ્યાપિ નિત્યચૈતન્યસ્વરૂપત્વમગ્ન્યૌષ્ણ્યપ્રકાશવદિતિ ગમ્યતે ।
વિજ્ઞાનમયપ્રક્રિયાયાં ચ શ્રુતયો ભવન્તિ- અસુપ્તઃ ઽસુપ્તાનભિચાકશીતિઽ (બૃ. 4.3.11) ઽઅત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવતિઽ (બૃ. 4.3.9) ઇતિ, ઽનહિ વિજ્ઞાતુર્નિર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલાપો વિદ્યતેઽ (બૃ. 4.3.30) ઇત્યેવંરૂપાઃ ।
ઽઅથ યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્માઽ (છા. 8.12.4) ઇતિ ચ સર્વૈઃ કરણદ્વારૈરિદં વેદેદં વેદેતિ વિજ્ઞાનેનાનુસંધાનાત્તદ્રૂપત્વસિદ્ધિઃ ।
નિત્યસ્વરૂપચૈતન્યત્વે ઘ્રાણાદ્યાનર્થક્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ગન્ધાદિવિષયવિશેષપરિચ્છેદાર્થત્વાત્ ।
તથાહિ દર્શયતિ- ઽગન્ધાય ઘ્રાણમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
યત્તુ સુપ્તાદયો ન ચેતયન્ત ઇતિ તસ્ય શ્રુત્યૈવ પરિહારો ઽભિહિતઃ ।
સુષુપ્તં પ્રકૃત્ય ઽયદ્વૈ તન્ન પશ્યતિ પશ્યન્વૈ તન્ન પશ્યતિ- નહિ દ્રષ્ટુર્દ્દષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતો ઽન્યદ્વિભક્તં યત્પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.3.23) ઇત્યાદિના ।
એતદુક્તં ભવતિ- વિષયાભાવાદિયમચેતયમાનતા ન ચૈતન્યાભાવાદિતિ ।
યથા વિયદાશ્રયસ્ય પ્રકાશસ્ય પ્રકાશ્યભાવાદનભિવ્યક્તિર્ન સ્વરૂપાભાવાત્તદ્વત્ ।
વૈશેષિકાદિતર્કશ્ચ શ્રુતિવિરોધ આભાસીભવતિ ।
તસ્માન્નિત્યચૈતન્યસ્વરૂપ એવાત્મેતિ નિશ્ચિનુમઃ

fન્: સ્વયમસુપ્તો ભાસમાન એવાત્મા સુપ્તાન્વાગાદીનુપરવ્યાપારાનભિચાકશીતિ અભિપશ્યતિ ।
પરિચ્છેદો વૃત્તિઃ ।
ગન્ધાય તદ્ગોચરાન્તઃકરણવૃત્તયે ।
જ્ઞો ઽત એવ ।
ઽઆત્મૈવાસ્ય જ્યોતિઃઽઇત્યાદ્યાત્મસ્વપ્રકાશત્વશ્રુતીનાં ઽપશ્યંશ્ચક્ષુઃ શૃણ્વઞ્ચ્છ્રોત્રમ્ઽઇત્યનિત્યજ્ઞાનવત્ત્વશ્રુતિભિર્વિરોધો ઽત્ર નિરસ્યતે ।
અસ્ય લોકસ્ય ચક્ષુર્દ્રષ્ટા શ્રોત્રં શ્રોતેત્યર્થઃ ।
પ્રાગુક્તજીવાનુત્પત્તિહેતુમાદાય સ્વપ્રકાશત્વસાધનાદ્ધેતુસાધ્યભાવઃ સંગતિઃ ।
અનુત્પત્તૌ હિ સ્વપ્રકાશં બ્રહ્મૈવોપહિતં જીવ ઇતિ જીવસ્ય સ્વપ્રકાશતા સિધ્યતિ ।
ન ચૈવં ગતાર્થતા, અનુત્પન્નસ્યાપિ જીવસ્ય સ્વપ્રકાશત્વે જ્ઞાનસાધનવૈયર્થ્યમિતિ તર્કસહિતાનિત્યજ્ઞાનશ્રુતિબલેન સ્વપ્રકાશત્વશ્રુતેર્બાધ્યતયા બ્રહ્માન્યત્વશઙ્કાયાં તદૈક્યયોગ્યતાયૈ સ્વપ્રકાશત્વસ્યાત્ર સાધનાત્ ।
તથાચ પૂર્વપક્ષે જીવસ્ય બ્રહ્મૈક્યાયોગ્યતા સિદ્ધાન્તે તદ્યોગ્યતેત્યાપાદસમાપ્તેઃ ફલમવગન્તવ્યમ્ ।
ઇષ્ટાપત્તિં નિરાચષ્ટે- તે પૃષ્ટા ઇતિ ।
સાધનાધીનજ્ઞાનત્વાન્ન સ્વપ્રકાશો જીવો વ્યતિરેકેણેશ્વરવદિત્યાહ- અતઃ કાદાચિત્કેતિ ।
યથાશ્રુતે ભાષ્યે હેતોઃ સાધ્યાવિશેષ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
અતો જીવસ્ય સ્વપ્રકાશત્વશ્રુતિર્બાધ્યેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
ચેચ્છબ્દો નિશ્ચયાર્થઃ ।
ન કેવલ સ્વપ્રકાશબ્રહ્માભેદાજ્જીવસ્ય સ્વપ્રકાશતા કિન્તુ શ્રુતિતો ઽપીત્યાહ- વિજ્ઞાનમયેતિ ।
યો ઽયં વિજ્ઞાનમય ઇતિ પ્રકરણ ઇત્યર્થઃ ।
અસુપ્તઃ સ્વયં ભાસમાન એવાત્મા સપ્તાંલ્લુપ્તવ્યાપારાન્વાગાદીનભિલક્ષ્ય ચાકશીતિ ।
સુપ્તાર્થાન્પશ્યતીતિ યાવત્ ।
અત્ર સ્વપ્ને વિજ્ઞાતુર્બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય સાક્ષિણો વિજ્ઞાતેર્વિનાશો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ઘ્રાણાદિજન્યગન્ધાદિજ્ઞાનાનુસંધાનસિદ્ધયે આત્મનો જ્ઞાનરૂપત્વં વાચ્યમિતિ શ્રુત્યન્તરેણાહ- અથેતિ ।
આત્મનો નિત્યચિદ્રૂપત્વે ઽપિ સ્વતો ઽસઙ્ગતયા ગન્ધાદ્યસંબન્ધાત્તત્સંબન્ધઘટનાત્મકવૃત્ત્યર્થાનિ જ્ઞાનસાધનાનીતિ ન તેષાં વૈયર્થ્યમિત્યાહ- ન ગન્ધેતિ ।
પરિચ્છેદો વૃત્તિઃ ।
ગન્ધાય તદ્ગોચરાન્તઃ-કરણવૃત્તયે ઇત્યર્થઃ ।
સુપ્તાદ્યવસ્થાત્મસત્ત્વે ઽપિ ચૈતન્યાભાવાન્નાત્મા ચિદ્રૂપ ઇત્યુક્તં દૂષયતિ- યત્વિતિ ।
તત્તદાસુષુપ્તૌ ન પશ્યતીતિ યત્તત્પશ્યન્નેવાલુપ્તજ્ઞાન એવ સન્ન પશ્યતીત્યત્ર હેતુઃ- નહીતિ ।
નાશાયોગ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
કિમિતિ ન પશ્યતીત્યત આહ- ન ત્વિતિ ।
વૃત્તેઃ સાધનાધીનત્વોક્ત્યા સ્વરૂપજ્ઞાનસ્યાસાધનાધીનત્વં હેતુરસિદ્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
સાધનવૈયર્થ્યતર્કો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
શૃણ્વન્નિત્યાદ્યનિત્યજ્ઞાનશ્રુતીનાં વૃત્તિવિષયત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
આત્મા ન જ્ઞાનં, દ્રવ્યત્વાત્, ઇત્યાદિતર્કાશ્ચાગમબાધિતાઃ ।
ફલવત્પ્રધાનવાક્યાપેક્ષિતસ્વપ્રકાશત્વાગમસ્ય બલવત્ત્વાત્ ।
કિઞ્ચ નિરવયવાત્મનો મનઃ-સંયોગાન્નાનિત્યજ્ઞાનગુણતા સમવાયાભાવાચ્ચ ન સ્વસમવેતજ્ઞાનવેદ્યતા કર્મકર્તૃત્વવિરોધાચ્ચ ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનત્વસ્યૈકવૃત્તિત્વે લાઘવાદાત્મૈવ જ્ઞાનં વૃત્તેશ્ચ મનઃપરિણામત્વશ્રુત્યા ઽકામઃ સંકલ્પઃઽઇત્યાદ્યયા જડત્વાન્નાસ્માકં જ્ઞાનદ્વૈવિધ્યગૌરવમિત્યનવદ્યમાત્મનઃ સ્વપ્રકાશત્વમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.12.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.19
13 ઉત્ક્રાન્તિગત્યધિકરણમ્ । સૂ. 19-32
ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનામ્ । બ્બ્સ્_2,3.19 ।
ઇદાનીં તુ કિંપરિમાણો જીવ ઇતિ ચિન્ત્યતે ।
કિમણુપરિમાણ ઉત મધ્યમપરિમાણ આહોસ્વિન્મહાપરિમાણ ઇતિ ।
નનુ ચ નાત્મોત્પદ્યતે નિત્યચૈતન્યશ્યાયમિત્યુક્તમ્ ।
અતશ્ચ પર એવાત્મા જીવ ઇત્યાપતતિ ।
પરસ્યા ચાત્મનો ઽનન્તરત્વમામ્નાતં, તત્ર કુતો જીવસ્ય પરિમાણચિન્તાવતાર ઇતિ ।
ઉચ્યતે- સત્યમેતત્ ।
ઉત્ક્રાન્તિગત્યાહગતિશ્રવણાનિ તુ જીવસ્ય પરિચ્છેદં પ્રાપયન્તિ ।
સ્વશબ્દેન ચાસ્ય ક્વચિદણુપરિમાણત્વમામ્નાયતે ।
તસ્ય સર્વસ્યાનાકુલત્વોપપાદાનાયાયમારમ્ભઃ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવદુત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનાં શ્રવણાત્પરિચ્છિન્નો ઽણુપરિમાણો જીવ ઇતિ ।
ઉત્ક્રાન્તિસ્તાવત્- ઽસ યદાસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામતિ સહૈવૈતૈઃ સર્વૈરુત્ક્રામતિઽ (કૌષીત. 3.3) ઇતિ ।
ગતિરપિ ઽયે વૈ કે ચાસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તિઽ (કૌષીત. 1.2) ઇતિ ।
આગતિરપિ ઽતસ્માલ્લોકાત્પુનરૈત્યસ્મૈ લોકાય કર્મણેઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ।
આસામુત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનાં શ્રવણાત્પરિચ્છિન્નસ્તાવજ્જીવ ઇતિ પ્રાપ્નોતિ ।
નહિ વિભોશ્ચલનમવકલ્પત ઇતિ ।
સતિ ચ પરિચ્છેદે શરીરપરિમાણત્વસ્યાર્હતપરીક્ષાયાં નિરસ્તત્વાદણુરાત્મેતિ ગમ્યતે

સ્વપ્રકાશત્વાદાત્મસ્વરૂપાદીષદ્બહિષ્ઠં પરિમાણમેવાશ્રિતાશ્રયત્વેનાન્તર્બહિર્ભાવેન વા સંગત્યા વિચારયતિ- ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનામ્ ।
વિષયસંશયૌ દર્શયતિ- ઇદાનીમિતિ ।
નાત્માશ્રુતેરિત્યાદિના ગતાર્થત્વમસ્યાશઙ્ક્યાત્માણુત્વશ્રુતીનાં મહત્ત્વશ્રુતીનાં ચાવિરોધકથનાર્થમસ્યાધિકરણસ્યારમ્ભ ઇત્યાહ- નન્વિત્યાદિના ।
ન કેવલં શ્રુતોત્ક્રાન્ત્યાદ્યનુપપત્ત્યાત્મનો ઽણુત્વં કિન્ત્વેષો ઽણુરાત્મેતિ શ્રુત્યાપીત્યાહ- સ્વશબ્દેનેતિ ।
પૂર્વપક્ષે જીવસ્યાણુત્વાદ્બ્રહ્મૈક્યાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ મત્વા સૂત્રં વ્યાકુર્વન્પૂર્વપક્ષમાહ- તત્ર પ્રાપ્તમિત્યાદિના ।
શ્રુતેરણુરિતિ ઉત્તરસૂત્રાદાકૃષ્ય સૂત્રં પૂરિતમ્ ।
ઉત્ક્રાન્તિઃ શ્રૂયત ઇતિ શેષઃ ।
સ મુમૂર્ષુઃ જીવ એતૈર્બુદ્ધ્યાદિભિસ્તસ્માચ્ચન્દ્રલોકાદિમં લોકં પ્રતિ કર્મ કર્તુમાયાતીત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.20
સ્વાત્મના ચોત્તરયોઃ । બ્બ્સ્_2,3.20 ।
ઉત્ક્રાન્તિઃ કદાચિદચલતો ઽપિ ગ્રામસ્વામ્યનિવૃત્તિવદ્દેહસ્વામ્યનિવૃત્ત્યા કર્મક્ષયેણાવકલ્પેત ।
ઉત્તરે તુ ગત્યાગતી નાચલતઃ સંભવતઃ ।
સ્વાત્મના હિ તયોઃ સંબન્ધો ભવતિ, ગમેઃ કર્તૃસ્થક્રિયાત્વાત્ ।
અમધ્યમપરિમાણસ્ય ચ ગત્યાગતી અણુત્વ એવ સંભવતઃ ।
સત્યોશ્ચ ગત્યાગત્યોરુત્ક્રાન્તિરપ્યપસૃપ્તિરેવ દેહાદિતિ પ્રતીયતે ।
નહ્યનપસૃત્ય દેહાદ્ગત્યાગતી સ્યાતામ્ ।
દેહપ્રદેશાનાં ચોત્ક્રાન્તાવપાદાનત્વવચનાત્ ।
ઽચક્ષુષો વા મૂર્ધ્નો વાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યઃઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ ।
ઽસ એતાસ્તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનો હૃદયમેવાન્વવક્રામતિઽ (બૃ. 4.4.1), ઽશુક્રમાદાય પુનરૈતિ સ્થાનમ્ઽ (બૃ. 4.3.11) ઇતિ ચોત્તરે ઽપિ શરીરે શરીરસ્ય ગત્યાગતી ભવતઃ ।
તસ્માદપ્યસ્યાણુત્વસિદ્ધિઃ

fન્: અપાદાનત્વમવધિત્વમ્ ।
ઉત્ક્રાન્તિરાત્મનો દેહાન્નિર્ગમો ન ભવતિ યેનાણુત્વં સ્યાત્ કિન્તુ સ્વામિત્વનિવૃત્તિરિતિ કેચિત્ ।
તદઙ્ગીકૃત્યાપ્યણુત્વમાવશ્યકમિત્યાહ- સ્વાત્મનેતિ ।
ઉત્ક્રાન્તેરુત્તરયોર્ગત્યાગત્યયોઃ સ્વાત્મના કર્ત્રા સંબન્ધાદણુત્વમિતિ સૂત્રયોજના ।
પાકાનાશ્રયસ્ય પક્તૃત્વવદ્રત્યનાશ્રયસ્યાપિ ગન્તૃત્વોક્તિઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ગમેરિતિ ।
ગમનસ્ય કર્તરિ સંયોગવિભાગરૂપાતિશયહેતુત્વાત્ક્રર્ત્રાશ્રિતત્વં લોકસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
જીવો ઽણુરમધ્યમપરિમાણત્વે સતિ ગતિમત્ત્વાત્પરમાણુવદિત્યાહ- અમધ્યમેતિ ।
અઙ્ગીકારં ત્યજતિ- સત્યોશ્ચેતિ ।
ન સ્વામ્યનિવૃત્તિમાત્રમુત્ક્રાન્તિરિત્યર્થઃ ।
દેહાન્નિર્ગમ એવોત્ક્રાન્તિરિત્યત્ર લિઙ્ગાન્તરમાહ- દેહપ્રદેશાનામિતિ ।
અપાદાનત્વમવધિત્વમ્ ।
અન્યેભ્યો વા મુખાદિભ્ય એષ આત્મા નિષ્ક્રામતીતિ શેષઃ ।
કિઞ્ચ દેહમધ્યે ઽપિ જીવસ્ય ગત્યાગતિશ્રુતેરણુત્વમિત્યાહ- સ ઇતિ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ગૃહ્ણન્સ્વાપાદૌ હૃદયં સ જીવો ગચ્છતિ શુક્રં પ્રકાશકમિન્દ્રિયગ્રામમાદાય પુનર્જાગરિતસ્થાનમાગચ્છતીત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.21
નાણુરતચ્છ્રુતેર્ ઇતિ ચેન્ નેતરાધિકારાત્ । બ્બ્સ્_2,3.21 ।
અથાપિ સ્યાન્નાણુરયમાત્મા ।
કસ્માત્ ।
અતચ્છ્રુતેઃ ।
અણુત્વવિપરીતપરિમાણશ્રવણાદિત્યર્થઃ ।
ઽસ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ (બૃ. 4.4.12), ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ, ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1.1) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા હિ શ્રુતિરાત્મનો ઽણુત્વે વિપ્રતિષિધ્યેતેતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કસ્માત્ ।
ઇતરાધિકારાત્ ।
પરસ્ય હ્યાત્મનઃ પ્રક્રિયાયામેષા પરિમાણાન્તરશ્રુતિઃ ।
પરસ્યૈવાત્મનઃ પ્રાધાન્યેન વેદાન્તેષુ વેદિતવ્યત્વેન પ્રકૃતત્વાત્ ।
વિરજઃ પર આકાશાદિત્યેવંવિધાચ્ચ પરસ્યૈવાત્મનસ્તત્ર તત્ર વિશેષાધિકારાત્ ।
નનુ ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ શારીર એવ મહત્ત્વસંબન્ધિત્વેન પ્રતિનિર્દિશ્યતે ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા ત્વેષ નિર્દેશો વામદેવવદ્દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તસ્માત્પ્રાજ્ઞવિષયત્વાત્પરિમાણાન્તરશ્રવણસ્ય ચ જીવસ્યાણુત્વં વિરુધ્યતે

fન્: ઇતરાધિકારાત્ બ્રહ્મપ્રકરણાત્ ।
ઇતરાધિકારાત્ ।
બ્રહ્મપ્રકરણાત્ ।
નનુ મહત્ત્વશ્રુતેઃ કથં પરપ્રકરણસ્થત્વમિત્યત આહ- પરસ્યેતિ ।
યા વેદાન્તશ્રુતિઃ સા પરપ્રકરણસ્થેત્યુત્સર્ગાત્તસ્યાસ્તત્સ્થત્વં બ્રહ્મારભ્યાધીતત્વાચ્ચેત્યાહ- વિરજ ઇતિ ।
નિર્દેષ ઇત્યર્થઃ ।
વિજ્ઞાનમયશ્રુત્યા પ્રકરણં બાધ્યમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અણોર્જીવસ્ય બ્રહ્મણા ભેદભેદાઙ્ગીકારાચ્છાસ્ત્રીયાભેદદૃષ્ટ્યા મહત્ત્વોક્તિઃ, યથા વામદેવસ્યાહં મનુરિતિ સર્વાત્મત્વોક્તિરિત્યવિરોધમાહ- શાસ્ત્રેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.22
સ્વશબ્દોન્માનાભ્યાં ચ । બ્બ્સ્_2,3.22 ।
ઇતશ્ચાણુરાત્મા યતઃ સાક્ષાદેવાસ્યાણુત્વવાચી શબ્દઃ શ્રૂયતે- ઽએષો ઽણુરાત્મા ચેતસા વેદિતવ્યો યસ્મિન્પ્રાણઃ પઞ્ચધા સંવિવેશઽ (મુણ્ડ. 3.1.9) ઇતિ ।
પ્રાણસંબન્ધાચ્ચ જીવ એવાયમણુરભિહિત ઇતિ ગમ્યતે ।
તથોન્માનમપિ જીવસ્યાણિમાનં ગમયતિ- ઽબાલાગ્રશતભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃઽ (શ્વે. 5.8) ઇતિ ।
ઽઆરાગ્રમાત્રો હ્યવરોષપિ દૃષ્ટઃઽ (શ્વે. 5.8) ઇતિ ચોન્માનાન્તરમ્

નન્વણુત્વે સત્યેકદેશસ્થસ્ય સકલદેહગતોપલબ્ધિર્વિરુધ્યતે ।
દૃશ્યતે ચ જાહ્નવીહ્રદનિમગ્નાનાં સર્વાઙ્ગશૈત્યોપલબ્ધિર્નિદાઘસમયે ચ સકલશરીરપરિતાપોપલબ્ધિરિતિ ।
fન્: ઉદ્ધૃત્યમાનમુન્માનમ્ ।
બાલઃ કેશઃ ।
તોત્રપ્રોતાયઃશલાકાગ્રમરાગ્રં તસ્માદુદ્ધૃતા માત્રા માનં યસ્ય સ જીવસ્તથા ।
એવમુત્ક્રાન્ત્યાદિશ્રુત્યાણુત્વમનુમિતં, તત્ર શ્રુતિમપ્યાહ- સ્વશબ્દેતિ ।
બાલાગ્રાદુદ્ધૃતઃ શતતમો ભાગસ્તસ્માદપ્યુદ્ધૃતઃ શતતમો ભાગો જીવ ઇતિ, ઉદ્ધૃત્ય માનમુન્માનમત્યન્તાલ્પત્વમિત્યર્થઃ ।
બાલઃ કેશઃ, તોત્રપ્રોતાયઃશલાકાગ્રમારાગ્રમ્ ।
તસ્માદુદ્ધૃતા માત્રા માનં યસ્ય સ જીવસ્તથા

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.23
અત ઉત્તરં પઠતિ-
અવિરોધશ્ ચન્દનવત્ । બ્બ્સ્_2,3.23 ।
યથા હિ હરિચન્દનબિન્દુઃ શરીરૈકદેશસંબદ્ધો ઽપિ સન્સકલદેહવ્યપિનમાહ્લાદં કરોત્યેવમાત્માપિ દેહૈકદેશેભ્યઃ સકલદેહવ્યાપિનીમુપલબ્ધિં કરિષ્યતિ ।
ત્વક્સંબન્ધનાચ્ચાસ્ય સકલશરીરગતા વેદના ન વિરુધ્યતે ।
ત્વગાત્મનોર્હિ સંબન્ધઃ કૃત્સ્નાયાં ત્વચિ વર્તતે ત્વક્ચ કૃત્સ્નશરીરવ્યાપિનીતિ

આત્મસંયુક્તાયાસ્ત્વચો દેહવ્યાપિસ્પર્શોપલબ્ધિકરણસ્ય મહિમ્નાત્મનોવ્યાપિકાર્યકારિત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
ત્વગાત્મનોરિતિ ।
સંબન્ધસ્ય ત્વગવયવિનિષ્ઠત્વાદવયવિનશ્ચૈકત્વાદાત્મસંયોગસ્ય કૃત્સ્નત્વઙ્નિષ્ઠતેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.24
અવસ્થિતિવૈશેષ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ નાભ્યુપગમાદ્ ધૃદિ હિ । બ્બ્સ્_2,3.24 ।
અત્રાહ યદુક્તમવિરોધશ્ચન્દનવદિતિ, તદયુક્તં દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટ્રાન્તિકયોરતુલ્યત્વાત્ ।
સિદ્ધે હ્યાત્મનો દેહૈકદેશસ્થત્વે ચન્દનદૃષ્ટાન્તો ભવતિ ।
પ્રત્યક્ષં તુ ચન્દનસ્યાવસ્થિતિવૈશેષ્યમેકદેશસ્થત્વં સકલદેહાહ્લાદનં ચ ।
આત્મનઃ પુનઃ સકલદેહોપલબ્ધિમાત્રં પ્રત્યક્ષં નૈકદેશવર્તિત્વમ્ ।
અનુમેયં તુ તદિતિ યદપ્યુચ્યેત ।
નચાત્રાનુમાનં સંભવતિ ।
કિમાત્મનઃ સકલશરીરગતા વેદના ત્વગિન્દ્રિયસ્યેવ સકલદેહવ્યાપિનઃ સતઃ કિંવા વિભોર્નભસ ઇવાહોસ્વિચ્ચન્દનબિન્દોરિવાણોરેકદેશસ્થસ્યેતિ સંશયાનતિવૃત્તેરિતિ ।
અત્રોચ્યતે- નાયં દોષઃ ।
કસ્માત્ ।
અભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમ્યતે હ્યાત્મનો ઽપિ ચન્દનસ્યેવ દેહૈકદેશવૃત્તિત્વમવસ્થિતિવૈશેષ્યમ્ ।
કથમિત્યુચ્યતે ।
હૃદિ હ્યેષ આત્મા પઠ્યતે વેદાન્તષુ ।
ઽહૃદિ હ્યેષ આત્માઽ
(પ્રશ્ન. 3.6), ઽસ વા એષ આત્મા હૃદિઽ (છા. 8.3.3), ઽકતમ આત્મેતિ યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃઽ (બૃ. 4.3.7) ઇત્યાદ્યુપદેશેભ્યઃ ।
તસ્માદ્દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટ્રાન્તિકયોરવૈષમ્યાદ્યુક્તમેવૈતદવિરોધશ્ચન્દનવદિતિ

સિદ્ધે હીતિ ।
નતુ સિદ્ધમિત્યતુલ્યતેત્યર્થઃ ।
વિશેષ એવ વૈશેષ્યમ્ ।
ચન્દનબિન્દોરલ્પત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્ત્વગ્વ્યાપ્ત્યા વ્યાપિકાર્યકારિત્વકલ્પના યુક્તા, જીવસ્ય ત્વણુત્વે સંદેહાદ્ધ્યાપિકાર્યદૃષ્ટ્યા વ્યાપિત્વકલ્પનમેવ યુક્તમ્ ।
વ્યાપિકાર્યાશ્રયો વ્યાપીત્યુત્સર્ગાદિતિ સૂત્રશઙ્કાભાગાર્થઃ ।
આત્માલ્પઃ, વ્યાપિકાર્યકારિત્વાત્, ચન્દનબિન્દુવદિત્યનુમાનમયુક્તં, ત્વગાદૌ વ્યભિચારાદિત્યાહ- ન ચાત્રાનુમાનમિતિ ।
પૂર્વોક્તશ્રુતિભિર્જીવસ્યાણુત્વનિશ્ચયાદ્ધૃદિસ્થત્વશ્રુતિભિરેકદેશસ્થત્વનિશ્ચયાચ્ચ ન દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમિતિ પરિહારભાગાર્થમાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.25
ગુણાદ્વા લોકવત્ । બ્બ્સ્_2,3.25 ।
ચૈતન્યગુણવ્યાપ્તેર્વાણોરપિ સતો જીવસ્ય સકલદેહવ્યાપિ કાર્યં ન વિરુધ્યતે ।
યથા લોકે મણિપ્રદીપપ્રભૃતીનામપવરકૈકદેશવર્તિનામપિ પ્રભાપવરકવ્યાપિની સતી કૃત્સ્ને ઽપવરકે કાર્યં કરોતિ તદ્વત્ ।
સ્યાત્કદાચિચ્ચન્દનસ્ય સાવયવત્વાત્સૂક્ષ્માવયવવિસર્પણેનાપિ સકલદેહ આહ્લાદયિતૃત્વં વ ત્વણોર્જીવસ્યાવયવાઃ સન્તિ યૈરયં સકલદેહં વિપ્રસર્પેદિત્યાશઙ્ક્ય ગુણાદ્વા લોકવદિત્યુક્તમ્

કથં પુનર્ગુણો ગુણિવ્યતિરેકેણાન્યત્ર વર્તેત ।
નહિ પટસ્ય શુક્લો ગુણઃ પટવ્યતિરેકેણાન્યત્ર વર્તમાનો દૃશ્યતે ।
પ્રદીપભાવદ્ભવેદિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યા અપિ દ્રવ્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
નિબિડાવયવં હિ તેજોદ્રવ્યં પ્રદીપઃ ।
પ્રવિરલાવયવં તુ તેજોદ્રવ્યમેવ પ્રભેતિ ।
આત્મવત્તદ્ધર્મજ્ઞાનસ્યાપ્યણુત્વં સ્વતઃ, કાદાચિત્કં તુ દેહપરિમાણત્વમિત્યુક્ત્વા સ્વત એવ વ્યાપિત્વમિતિ મતાન્તરમાહ- ગુણાદ્વેતિ ।
વાશબ્દેન ચન્દનદૃષ્ટાન્તાપરિતેષઃ સૂચિતસ્તમાહ- સ્યાદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.26
અત ઉત્તરં પઠતિ-
વ્યતિરેકો ગન્ધવત્ । બ્બ્સ્_2,3.26 ।
યથા ગુણસ્યાપિ સતો ગન્ધસ્ય ગન્ધવદ્દ્રવ્યવ્યતિરેકેણ વૃત્તિર્ભવતિ ।
અપ્રાપ્તેષ્વપિ કુસુમાદિષુ ગન્ધવત્સુ કુસુમગન્ધોપલબ્ધેઃ ।
એવમણોરપિ સતો જીવસ્ય ચૈતન્યગુણવ્યતિરેકો ભવિષ્યતિ ।
અતશ્ચાનૈકાન્તિકમેતદ્ગુણત્વાદ્રૂપાદિવદાશ્રયવિશ્લેષાનુપપત્તિરિતિ ।
ગુણસ્યૈવ સતો ગન્ધસ્યાશ્રયવિશ્લેષદર્શનાત્ ।
ગન્ધસ્યાપિ સહૈવાશ્રયેણ વિશ્લેષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
યસ્માન્મૂલદ્રવ્યાદ્વિશ્લેષિતસ્ય ક્ષયપ્રસઙ્ગાત્ ।
અક્ષીયમાણમપિ તત્પૂર્વાવસ્થાતો ગમ્યતે ।
અન્યથા તત્પૂર્વાવસ્થૈર્ગુરુત્વાદિભિર્હીયેત ।
સ્યાદેતત્ ।
ગન્ધાશ્રયાણાં વિશ્લિષ્ટાનામવયવાનામલ્પત્વાત્સન્નપિ વિશેષો નોપલક્ષ્યતે ।
સૂક્ષ્મા હિ ગન્ધપરમાણવઃ સર્વતો વિપ્રસૃપ્તા ગન્ધબુદ્ધિમુત્પાદયન્તિ નાસિકાપુટમનુપ્રવિશન્ત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અતીન્દ્રિયત્વાત્પરમાણૂનાં સ્ફુટગન્ધોપલબ્ધેશ્ચ નાગકેસરાદિષુ ।
નચ લોકે પ્રતીતિર્ગન્ધવદ્દ્રવ્યમાઘ્રાતમિતિ ।
ગન્ધ એવાઘ્રાત ઇતિ તુ લૌકિકાઃ પ્રતીયન્તિ ।
રૂપાદિષ્વાશ્રયવ્યતિરેકાનુપલબ્ધેર્ગન્ધસ્યાપ્યયુક્ત આશ્રયવ્યતિરેક ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રત્યક્ષત્વાદનુમાનાપ્રવૃત્તેઃ ।
તસ્માદ્યદ્યથા લોકે દૃષ્ટં તત્તથૈવાનુમન્તવ્યં નિરૂપકૈર્નાન્યથા ।
નહિ રસો ગુણો જિહ્વયોપલભ્યત ઇત્યતો રૂપાદયો ઽપિ ગુણા જિહ્વાયૈવોપલભ્યેરગ્નિરિતિ નિયન્તું શક્યતે

fન્: ગુણસ્ય દ્રવ્યવ્યતિરેક આશ્રયવિશ્લેષઃ ।
ઉત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યં શઙ્કતે- કથમિતિ ।
જ્ઞાનં ન ગુણિવ્યતિરિક્તદેશવ્યાપિ, ગુણત્વાત્, રૂપવત્, નચ પ્રભાયાં વ્યભિચારસ્તસ્યા અપિ દ્રવ્યત્વાદિતિ પ્રાપ્તે ગન્ધે વ્યભિચારમાહ- અત ઉત્તરમિતિ ।
ગુણસ્ય દ્રવ્યવ્યતિરેક આશ્રયવિશ્લેષઃ ।
નનુ વિશ્લિષ્ટાવયવાનામલ્પત્વાદ્રવ્યક્ષયો ન ભાતીત્યત આહ- અક્ષીયામાણમપીતિ ।
અપિરવધારણે પૂર્વાવસ્થાલિઙ્ગેનાક્ષીયમાણમેવ તદ્રવ્યમનુમીયત ઇત્યર્થઃ ।
વિમતમવિશ્લિષ્ટાવયવં, પૂર્વાવસ્થાતો ગુરુત્વાદ્યપચયહીનત્વાત્, સંમતવદિતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
વિશ્લિષ્ટાનામલ્પત્વાદિત્યુપલક્ષણં, અવયવાન્તરાણાં પ્રવેશાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વિશેષો ઽવયવાનાં વિશ્લેષપ્રવેશરૂપઃ સન્નપિ ન જ્ઞાયતે, તથાચ ગુરુત્વાપચયો ન ભવતીતિ હેતોરન્યથાસિદ્ધિરિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
આગચ્છન્તો ઽવયવાઃ પરમાણવસ્ત્રસરેણવો વા, નાદ્યઃ, તદ્ગતરૂપવદ્ગન્ધસ્યાપ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાદિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
દ્વિતીયં પ્રત્યાહ- સ્ફુટેતિ ।
ત્રસરેણુગન્ધશ્ચેત્સ્ફુટો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અતો ગન્ધસ્ય પુષ્પાદિસ્થસ્યૈવ ગુણવ્યતિરેકો વાચ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
ગન્ધો ન ગુણિવિશ્લિષ્ટઃ ગુણત્વાત્, રૂપવદિતિ શઙ્કતે- રૂપેતિ ।
વિશ્લેષસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાદ્બાધ ઇત્યાહ- નેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.27
તથા ચ દર્શયતિ । બ્બ્સ્_2,3.27 ।
હૃદયાયતનત્વમણુપરિમાણત્વં ચાત્મનો ઽભિધાય તસ્યૈવ ઽઆ લોમસ્ય આ નખાગ્રેભ્યઃઽ (છા. 8.8.1) ઇતિ ચૈતન્યેન ગુણેન સમસ્તશરીરવ્યાપિત્વં દર્શયતિ

આત્મનશ્ચૈતન્યગુણેનૈવ દેહવ્યાપ્તિરિત્યત્ર શ્રુતિમાહ સૂત્રકારઃ- તથાચ દર્શયતીતિ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે- હૃદયેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.28
પૃથગુપદેશાત્ । બ્બ્સ્_2,3.28 ।
ઽપ્રજ્ઞયા શરીરં સમારુહ્યઽ (કૌષી. 3.6) ઇતિ ચાત્મપ્રજ્ઞયોઃ કર્તૃકરણભાવેન પૃથગુપદેશાચ્ચૈતન્યગુણેનૈવાસ્ય શરીરવ્યાપિતા ગમ્યતે ।
ઽતદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનમાદાયઽ (બૃ. 2.1.17) ઇતિ ચ કર્તુઃ શારીરત્પૃથગ્વિજ્ઞાનસ્યોપદેશ એતમેવાભિપ્રાયમુપોદ્બલયતિ ।
તસ્માદણુરાત્મેતિ

fન્: વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણાં જ્ઞાનશક્તિં વિજ્ઞાનેન ચૈતન્યગુણેનાદાય શેત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રૈવ શ્રુત્યન્તરાર્થં સૂત્રમ્- પૃથગિતિ ।
વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણાં જ્ઞાનશક્તિં વિજ્ઞાનેન ચૈતન્યગુણેનાદાય શેત ઇત્યર્થઃ ।
એતં ચૈતન્યગુણવ્યાપ્તિગોચરમભિપ્રાયમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.29
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ -
તદ્ગુણસારત્વાત્ તુ તદ્વ્યપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્ । બ્બ્સ્_2,3.29 ।
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યવર્તયતિ ।
નૈતદસ્ત્યણુરાત્મેતિ ।
ઉત્પત્ત્યશ્રવણાદ્ધિ પરસ્યૈવ તુ બ્રહ્મણઃ પ્રવેશશ્રવણાત્તાદાત્મ્યોપદેશાચ્ચ પરમેવ બ્રહ્મ જીવ ઇત્યુક્તમ્ ।
પરમેવ ચેદ્બ્રહ્મ જીવસ્તસ્માદ્યાવત્પરં બ્રહ્મ તાવાનેવ જીવો ભવિતુમર્હતિ ।
પરસ્ય ચ બ્રહ્મણો વિભુત્વમામ્નાતમ્ ।
તસ્માદ્વિભુર્જીવઃ ।
તથાચ ઽસ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા જીવવિષયા વિભુત્વવાદાઃ શ્રૌતાઃ સ્માર્તાશ્ચ સમર્થિતા ભવન્તિ ।
નચાણોર્જીવસ્ય સકલશરીરગતા વેદનોપપદ્યતે ।
ત્વક્સંબન્ધાત્સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
કણ્ટકતોદને ઽપિ સકલશરીરગતૈવ વેદના પ્રસજ્યેત ।
ત્વક્કણ્ટકયોર્હિ સંયોગઃ કૃત્સ્નાયાં ત્વચિ વર્તતે ત્વક્ચ કૃત્સ્નશરીરવ્યાપિનીતિ ।
પાદતલ એવ તુ કણ્ટકનુન્નો વેદનાં પ્રતિ લભતે ।
નચાણોર્ગુણવ્યાપ્તિરુપપદ્યતે, ગુણસ્ય ગુણિદેશત્વાત્ ।
ગુણત્વમેવ હિ ગુણિનમનાશ્રિત્ય ગુણસ્ય હીયેત ।
પ્રદીપપ્રભાયાશ્ચ દ્રવ્યાન્તરત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ગન્ધો ઽપિ ગુણત્વાભ્યુપગમાત્સાશ્રય એવ સંચરિતુમર્હતિ ।
અન્યથા ગુણત્વહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાચોક્તં દ્વૈપાયનેન- ઽઉપલભ્યાપ્સુ ચેદ્ગન્દં કેચિદ્બ્રૂયુરનૈપુણાઃ ।
પૃથિવ્યામેવ તં વિદ્યાદપો વાયું ચ સંશ્રિતમ્ઽ ઇતિ ।
યદિ ચ ચૈતન્યં જીવસ્ય સમસ્તં શરીરં વ્યાપ્નુયાન્નાણુર્જીવઃ સ્યાત્ ।
ચૈતન્યમેવ હ્યસ્ય સ્વરૂપમગ્નેરિવૌષ્ણ્યપ્રકાશૌ ।
નાત્ર ગુણગુણિવિભાગો વિદ્યત ઇતિ શરીરપરિમાણત્વં ચ પ્રત્યાખ્યાતમ્ ।
પરિશેષાદ્વિભુર્જીવઃ ।
કથં તર્હ્યણુત્વાદિવ્યપદેશ ઇત્યત આહ- તદ્ ગુણસારત્વાત્તુ તદ્વ્યપદેશઃ ઇતિ ।
તસ્યા બુદ્ધેર્ગુણાસ્તદ્ગુણા ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખમિત્યેવમાદયસ્તદ્ગુણાઃ સારઃ પ્રધાનં યસ્યાત્મનઃ સંસારિત્વે સંભવતિ સ તદ્ગુણસારસ્તસ્ય ભાવસ્તદ્ગુણસારત્વમ્ ।
નહિ બુદ્ધેર્ગુણૈર્વિના કેવલસ્યાત્મનઃ સંસારિત્વમસ્તિ ।
બુદ્ધ્યુપાધિર્ધર્માધ્યાસનિમિત્તં હિ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિલક્ષણં સંસારિત્વમકર્તૃરભોક્તુશ્ચાસંસારિણો નિત્યમુક્તસ્ય સત આત્મનઃ ।
તસ્માત્તદ્ગુણસારત્વાદ્બુદ્ધિપરિમાણેનાસ્ય પરિમાણવ્યપદેશઃ ।
તદુત્ક્રાન્ત્યાદિભિશ્ચાસ્યોત્ક્રાન્ત્યદિવ્યપદેશો ન સ્વતઃ ।
તથાચ- ઽબાલાગ્રશતભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતેઽ (શ્વે. 5.9) ઇત્યણુત્વં જીવસ્યોક્ત્વા તસ્યૈવ પુનરાનન્ત્યમાહ ।
તચ્ચૈવમેવ સમઞ્જસં સ્યાદ્યદ્યૌપચારિકમણુત્વં જીવસ્ય ભવેત્પારમાર્થિકં ચાનન્ત્યમ્ ।
નહ્યુભયં મુખ્યમવકલ્પેત ।
નચાનન્ત્યમૌપચારિકમિતિ શક્યં વિજ્ઞાતું, સર્વોપનિષત્સુ બ્રહ્માત્મભાવસ્ય પ્રતિપાદયિષિતત્વાત્ ।
તથેતરસ્મિન્નપ્યુન્માને ઽબુદ્ધેર્ગુણેનાત્મગુણેન ચૈવ આરાગ્રમાત્રો હ્યવરો ઽપિ દૃષ્ટઃઽ (શ્વે. 6.8) ઇતિ ચ બુદ્ધિગુણસંબન્ધેનૈવારાગ્રમાત્રતાં શાસ્તિ ન સ્વેનૈવાત્મના ।
ઽએષો ઽણુરાત્મા ચેતસા વેદિતવ્યઃઽ (મુણ્ડ. 3.1.9) ઇત્યત્રાપિ ન જીવસ્યાણુપરિમાણત્વં શિષ્યતે, પરસ્યૈવાત્મનશ્ચક્ષુરાદ્યનવગ્રાહ્યત્વેન જ્ઞાનપ્રસાદગમ્યત્વેન ચ પ્રકૃતત્વાત્ ।
જીવસ્યાપિ ચ મુખ્યાણુપરિમાણત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદ્દુર્જ્ઞાનત્વાભિપ્રાયમિદમણુત્વવચનમુપાધ્યભિપ્રાયં વા દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા ઽપ્રજ્ઞયા શરીરં સમારુહ્યઽ (કૌષી. 3.6) ઇત્યેવઞ્જાતીયકેષ્વપિ ભેદોપદેશેષુ બુદ્ધ્યૌવોપાધિભૂતયા જીવઃ શરીરં સમારુહ્યેત્યેવં યોજયિતવ્યમ્ ।
વ્યપદેશમાત્રં વા, શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમિત્યવદત્ ।
નહ્યત્ર ગુણગુણિવિભાગો ઽપિ વિદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
હૃદયાયતનત્વવચનમપિ બુદ્ધેરેવ તદાયતનત્વાત્ ।
તથોત્ક્રાન્ત્યાદીનામપ્યુપાધ્યાયત્તતાં દર્શયતિ- ઽકસ્મિન્ન્વહમુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો ભવિષ્યામિ કસ્મિન્વા પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામીતિઽ (પ્રશ્ન. 6.3) ઽસ પ્રાણમસૃજતઽ (પ્ર. 6.4) ઇતિ ।
ઉત્ક્રાન્ત્યભાવે હિ ગત્યાગત્યોરપ્યભાવો વિજ્ઞાયતે ।
નહ્યનપસૃપસ્ય દેહાદ્ગત્યાગતી સ્યાતામ્ ।
એવમુપાધિગુણસારત્વાજ્જીવસ્યાણુત્વાદિવ્યપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્ ।
યથા પ્રાજ્ઞસ્ય પરમાત્મનઃ સગુણેષૂપાસનેષૂપાધિગુણસારત્વાદણીયસ્ત્વાદિવ્યપદેશઃ- ઽઅણીયાન્વ્રીહેર્વા યવાદ્વાઽ (છા. 3.1.14.2) ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યેવંપ્રકારસ્તદ્વત્ ।
સ્યાદેતદ્યદિ બુદ્ધિગુણસારત્વાદાત્મનઃ સંસારિત્વં કલ્પ્યેત, તતો બુદ્ધ્યાત્મનોર્ભિન્નયોઃ સંયોગાવસાનમવશ્યંભાવીત્યતો બુદ્ધિવિયોગે સત્યાત્મનો વિભક્તસ્યાનાલક્ષ્યત્વાદસત્ત્વમસંસારિત્વં વા પ્રસજ્યેતેતિ

તત્રાત્માણુત્વવિભુત્વશ્રુતીનાં વિરોધાદપ્રામાણ્યપ્રાપ્તાવણુત્વં જીવસ્ય વિભુત્વમીશ્વરસ્યેત્યવિરોધ ઇત્યેકદેશિપક્ષો દર્શિતઃ ।
તં દૂષયન્સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
તસ્માદ્બ્રહ્માભિન્નત્વાદ્વિભુર્જીવઃ બ્રહ્મવદિત્યનુમાનાનુગૃહિતે શ્રુતિસ્મૃતિ આહ- તથાચ સ વા એષ ઇતિ ।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરિત્યાદ્યાઃ સ્માર્તવાદાઃ ।
એતેન જીવસ્ય બ્રહ્મબેદજ્ઞાને ઽણુત્વાભાવધીસ્તસ્યાં તદિત્યન્યોન્યાશ્રય ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
પ્રધાનમહાવાક્યાનુગુણશ્રુતિસ્મૃતિભિરણુત્વાભાવનિશ્ચયાનન્તરમભેદજ્ઞાનાત્પ્રધાનવાક્યવિરોધે ગુણભૂતાણુત્વશ્રુતીનામૌપાધિકાણુત્વવિષયત્વકલ્પનાત્ ।
ઽગુણે ત્વન્યાય્યકલ્પનાઽઇતિ ન્યાયાદિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ સર્વદેહવ્યાપિશૈત્યાનુભવાન્યથાનુપપત્ત્યાણુત્વશ્રુતયો ઽધ્યસ્તાણુત્વવિ ષયત્વેન કથઞ્ચિદર્થવાદા નેયાઃ ।
લૌકિકન્યાયાદપિ તેષાં દુર્બલત્વાદિતિ મત્વાહ- ન ચાણોરિતિ ।
શઙ્કતે- ત્વગિતિ ।
યદ્યણ્વાત્મસંબન્ધસ્ય ત્વગ્વ્યાપ્ત્યા દેહવ્યાપિની વેદના સ્યાત્તર્હ્યતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ દૂષયતિ- નેતિ ।
પ્રસઙ્ગસ્યેષ્ઠત્વં નિરસ્યતિ- પાદતલ એવેતિ ।
તસ્માદલ્પમહતોઃ સંયોગો ન મહદ્વ્યાપી, કણ્ટકસંયોગસ્ય દેહવ્યાપ્ત્યદર્શનાત્, તથાચાણ્વાત્મસંયોગસ્ત્વગેકદેશસ્થ એવેતિ દેહવ્યાપિવેદનાનુપપત્તિઃ ।
નચ સિદ્ધાન્તે ત્વગાત્મસંબન્ધસ્ય વ્યાપિત્વાત્કણ્ટકસંબન્ધે દેહવ્યાપિવેદનાપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
યાવતી વિષયસંબદ્ધા ત્વક્ તાવદ્વ્યાપ્યાત્મસંબન્ધસ્તાવદ્વ્યાપિવેદનાહેતુરિતિ નિયમાત્ ।
ન ચૈવં વિષયત્વક્સંબન્ધ એવ તદ્ધેતુરસ્તુ કિમાત્મવ્યાપ્ત્યેતિ વાચ્યમ્ ।
વેદના હિ સુખં દુઃખં તદનુભવશ્ચ, ન ચૈષાં વ્યાપકાનાં કાર્યાણામલ્પમુપાદાનં સંભવતિ કાર્યસ્યોપાદાનાદ્વિશ્લેષાનુપપત્તેઃ ।
ન ચૈષાં વ્યાપકત્વમસિદ્ધં, સૂર્યતપ્તસ્ય ગઙ્ગાનિમગ્નસ્ય સર્વાઙ્ગવ્યાપિદુઃખસુખાનુભવસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્ ।
યદુક્તં ગુણસ્યાપિ ગુણિવિશ્લેષો ગન્ધવદિતિ, તન્નેત્યાહ- ન ચાણોરિતિ ।
ગન્ધો નાશ્રયાદ્વિશ્લિષ્ટઃ, ગુણત્વાત્, રૂપવદિત્યત્રાગમમાહ- તથા ચોક્તમિતિ ।
નચ પ્રત્યક્ષબાધઃ, ગન્ધસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ નિરાશ્રયત્વસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાન્મહતાં ત્રસરેણૂનામનુદ્ભૂતસ્પર્શાનામુદ્ભૂતગન્ધાનામાગમનાત્સ્ફુટગન્ધોપલમ્ભસંભવઃ, અવયવાન્તરપ્રવેશાન્ન સહસા મૂલદ્રવ્યક્ષય ઇતિ ભાવઃ ।
પૂર્વં ચૈતન્યસ્ય ગુણત્વમુપેત્ય તદ્વ્યાપ્ત્યા ગુણ્યાત્માણુત્વં નિરસ્તં, સંપ્રતિ તસ્ય ગુણત્વમસિદ્ધમિત્યાહ- યદિ ચ ચૈતન્યમિતિ ।
ઉત્સૂત્રં વિભુત્વં પ્રસાધ્યાણુત્વાદ્યુક્તેર્ગતિપ્રદર્શનાર્થં સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- કથમિત્યાદિના ।
ઽઅન્તરા વિજ્ઞાનમનસી હૃદિ હિઽઇતિ ચ પ્રકૃતા બુદ્ધિર્યોગ્યત્વાત્તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે ।
બુદ્ધિગુણાનામાત્મન્યધ્યાસાદણુત્વાદ્યુક્તિર્ન સ્વતઃ, આનન્ત્યશ્રુતિવિરોધાદિત્યાહ- તથાચેતિ ।
અકાર્યકારણદ્રવ્યસમાનાધિકરણતયા તત્ત્વમસીતિ વાક્યસ્ય સો ઽયમિતિ વાક્યવદખણ્ડાભેદાર્થત્વાદાનન્ત્યં સત્યમણુત્વમધ્યસ્તમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તં ચૈતદઙ્ગુષ્ઠાધિકરણે ઽપ્રતિપાદ્યવિરુદ્ધમુદ્દેશ્યગતવિશેષણમવિવક્ષિતમ્ઽઇતિ ।
બાલાગ્રવાક્યમારાગ્રવાક્યં ચેત્યુન્માનદ્વયમુક્તમ્ ।
તત્રાદ્યં નિરસ્ય દ્વિતીયં નિરસ્યતિ- તથેતરસ્મિન્નપીતિ ।
બુદ્ધેર્ગુણેન નિમિત્તેનાત્મન્યધ્યસ્તો ગુણો ભવતિ તેનાત્મગુણેનાધ્યસ્તેનૈવારાગ્રપરિમાણો ઽપકૃષ્ટશ્ચ જીવો દૃષ્ટઃ સ્વતસ્ત્વનન્ત એવેત્યર્થઃ ।
ઽન ચક્ષુષા ગૃહ્યતે નાપિ વાચા નાન્યૈર્દેવૈસ્તપસા કર્મણા વા ।
જ્ઞાનપ્રસાદેન વિશુદ્ધસત્ત્વસ્તતસ્તુ તં પશ્યતિ નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃઽઇત્યુક્ત્વા ઽએષો ઽણુરાત્માઽઇત્યુક્તઃ પર એવ, યદિ જીવસ્તથાપ્યધ્યસ્તાણુત્વમણુશબ્દાર્થ ઇત્યાહ- જીવસ્યાપીતિ ।
યદુક્તં પૃથગુપદેશાચ્ચૈતન્યગુણેનૈવાત્મનો દેહવ્યાપ્તિરિતિ, તત્રાહ- તથા પ્રજ્ઞયેતિ ।
બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞેત્યર્થઃ ।
યદિ ચૈતન્યં પ્રજ્ઞા તદા ભેદોપચાર ઇત્યાહ- વ્યપદેશમાત્રં વેતિ ।
નનુ ચૈતન્યં ગુણ ઇતિ ભેદો મુખ્યો ઽસ્તુ, નેત્યાહ- ન હ્યત્રેતિ ।
નિર્ગુણત્વશ્રુતેરિત્યર્થઃ ।
અન્યદપિ પૂર્વોક્તં બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકમિત્યાહ- હૃદયેત્યાદિના ।
સૌત્રં દૃષ્ટાન્તં વિવૃણોતિ- યથેતિ ।
અસત્ત્વમિત્યાપાતતઃ ।
અસંસારિત્વમાપાદ્યમ્ ।
શેષં સુબોધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.30
અત ઉત્તરં પઠતિ-
યાવદાત્મભાવિત્વાચ્ ચ ન દોષસ્ તદ્દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_2,3.30 ।
નેયમનન્તરનિર્દિષ્ટદોષપ્રાપ્તિરાશઙ્કનીયા ।
કસ્માત્ ।
યાવદાત્મભાવિત્વાદ્બુદ્ધિસંયોગસ્ય ।
યાવદયમાત્મા સંસારી ભવતિ, યાવદસ્ય સમ્યગ્દર્શનેન સંસારિત્વં ન નિવર્તતે, તાવદસ્ય બુદ્ધ્યા સંયોગો ન શામ્યતિ ।
યાવદેવ ચાયં બુદ્ધ્યુપાધિસંબન્ધસ્તાવજ્જીવસ્ય જીવત્વં સંસારિત્વં ચ ।
પરમાર્થતસ્તુ ન જીવો નામ બુદ્ધ્યુપાધિસંબન્ધપરિકલ્પિતસ્વરૂપવ્યતિરેકેણાસ્તિ ।
નહિ નિત્યમુક્તસ્વરૂપાત્સર્વજ્ઞાદીશ્વરાદન્યશ્ચેતનો ધાતુર્દ્વિતીયો વેદાન્તાર્થનિરૂપણાયામુપલભ્યતે ।
ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતાઽ (બૃ. 3.7.23), ઽનાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ શ્રોતૃ મન્તૃ વિજ્ઞાતૃઽ (છા. 6.8.7), ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.1.6), ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃ. 1.4.7) ઇત્યાદિશ્રુતેભ્યઃ ।
કથં પુનરવગમ્યતે યાવદાત્મભાવી બુદ્ધિસંયોગ ઇતિ ।
તદ્દર્શનાદિત્યાહ ।
તથાહિ શાસ્ત્રં દર્શયતિ- ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ સ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકાવનુસંચરતિ ધ્યાયતીવ લેલાયતીવઽ (બૃ. 4.3.4) ઇત્યાદિ ।
તત્ર વિજ્ઞાનમય ઇતિ બુદ્ધિમય ઇત્યેતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રદેશાન્તરે ઽવિજ્ઞાનમયો મનોમયઃ પ્રાણમયશ્ચક્ષુર્મયઃ શ્રોત્રમયઃઽ ઇતિ વિજ્ઞાનમયસ્ય મનઆદિભિઃ સહ પાઠાત્ ।
બુદ્ધિમયત્વં ચ તદ્ગુણસારત્વમેવાભિપ્રેયતે ।
યથા લોકે સ્ત્રીમયો દેવદત્ત ઇતિ સ્ત્રીરાગાદિપ્રધાનો ઽભિધીયતે તદ્વત્ ।
ઽસ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકાવનુસંચરતિઽ ઇતિ ચ લોકાન્તરગમને ઽપ્યવિયોગં બુદ્ધ્યા દર્શયતિ ।
કેન સમાનસ્તસ્યૈવબુદ્ધ્યેતિ ગમ્યતે સંનિધાનાત્ ।
તચ્ચ દર્શયતિ - ઽધ્યાયતીવ લેલાયતીવઽ (બૃ. 4.3.7) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- નાયં સ્વતો ધ્યાયતિ, નાપિ ચલતિ, ધ્યાયન્ત્યાં બુદ્ધૌ ધ્યાયતીવ ચલન્ત્યાં બુદ્ધૌ ચલતીવેતિ ।
અપિચ મિથ્યાજ્ઞાનપુરઃસરો ઽયમાત્મનો બુદ્ધ્યુપાધિસંબન્ધઃ ।
નચ મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનાદન્યત્ર નિવૃત્તિરસ્તીત્યતો યાવદ્બ્રહ્માત્મતાનવબોધસ્યાવદયં બુદ્ધ્યુપાધિસંબન્ધો ન શામ્યતિ ।
દર્શયતિ ચ- ઽવેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમાદિત્યવર્ણં તમસઃ પુરસ્તાત્ ।
તમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વે. 3.8) ઇતિ

fન્: વિજ્ઞાનમયો બુદ્ધિપ્રચુરઃ ।
આદિત્યવર્ણં સ્વપ્રકાશમ્ ।
તમસઃ પરસ્તાદજ્ઞાનાસ્પૃષ્ટમ્ ।
સતા પરમાત્મના ।
નનુ સ્વતઃ સંસારિત્વમસ્તુ કિં બુદ્ધ્યુપાધિનેત્યત આહ- યાવદેવ ચાયમિતિ ।
સમાનો બુદ્ધિતાદાત્મ્યાપન્નઃ સન્ વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ તન્મયો વિકારો ઽણુરિત્યર્થઃ ।
કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- પ્રદેશાન્તર ઇતિ ।
વિજ્ઞાનમયો બુદ્ધિપ્રચુર ઇત્યર્થઃ ।
કેન સમાન ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામિતિ શેષઃ ।
શ્રુતિબલાદ્બુદ્ધેર્યાવત્સંસાર્યાત્મભાવિત્વમુક્તં, સતિ મૂલે કાર્યસ્ય વિયોગાસંભવાચ્ચેતિ યુક્ત્યાપ્યાહ- અપિચ મિથ્યેતિ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનાદેવ બુદ્ધ્યાદિબન્ધધ્વંસ ઇત્યત્ર શ્રુતિમાહ- દર્શયતીતિ ।
મૃત્યુમત્યેતીત્યન્વયઃ ।
આદિત્યવર્ણં સ્વપ્રકાશમ્ ।
તમસઃ પરસ્તાદજ્ઞાનાસ્પૃષ્ટમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.31
નનુ સુષુપ્તપ્રલયયોર્ન શક્યતે બુદ્ધિસંબન્ધં આત્મનો ઽભ્યુપગન્તુમ્ ।
ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ વચનાત્ ।
કૃત્સ્નવિકારપ્રલયાભ્યુપગમાચ્ચ ।
તત્કથં યાવદાત્મભાવિત્વં બુદ્ધિસંબન્ધસ્યેત્યત્રોચ્યતે-
પુંસ્ત્વાદિવત્ ત્વ્ અસ્ય સતો ઽભિવ્યક્તિયોગાત્ । બ્બ્સ્_2,3.31 ।
યથા લોકે પુંસ્ત્વાદીનિ બીજાત્મના વિદ્યમાનાન્યેવ બાલ્યાદિષ્વનુપલભ્યમાનાન્યવિદ્યમાનવદભિપ્રેયમાણાનિ યૌવનાદિષ્વાવિર્ભવન્તિ, નાવિદ્યમાનાન્યુત્પદ્યન્તે ષણ્ડાદીનામપિ તદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્, એવમયમપિ બુદ્ધિસંબન્ધઃ શક્ત્યાત્મના વિદ્યમાન એવ સુષુપ્તપ્રલયયોઃ પુનઃ પ્રબોધપ્રસવયોરાવિર્ભવતિ ।
એવં હ્યેતદ્યુજ્યતે ।
નહ્યાકસ્મિકી કસ્યચિદુત્પત્તિઃ સંભવતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
દર્શયતિ ચ સુષુપ્તાદુત્થાનમવિદ્યાત્મકબીજસદ્ભાવકારિતમ્- ઽસતિ સંપદ્ય ન વિદુઃ સતિ સંપદ્યમાહઽ ઇતિ ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સંહો વાઽ (છા. 6.9.3) ઇત્યાદિના ।
તસ્માત્સિદ્ધમેતદ્યાવદાત્મભાવી બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિસંબન્ધ ઇતિ

યાવદાત્મભાવિત્વસ્યાસિદ્ધિં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
સુષુપ્તૌ બુદ્ધિસત્ત્વે બ્રહ્મસંપત્તિર્ન સ્યાત્ ।
પ્રલયે તત્સત્ત્વે પ્રલયવ્યાહતિરિત્યર્થઃ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મના બુદ્ધેર્યાવદાત્મભાવિત્વમસ્તીત્યાહ- પુંસ્ત્વેતિ ।
પુંસ્ત્વં રેતઃ ।
આદિપદેન શ્મશ્વાદિગ્રહઃ ।
અસ્ય બુદ્ધિસંબન્ધસ્યેત્યર્થઃ ।
સ્વાપે બીજાત્મના સતો બુદ્ધયાદેઃ પ્રબોધે ઽભિવ્યક્તિરિત્યત્ર શ્રુતિમાહ- દર્શયતીતિ ।
ન વિદુરિત્યવિદ્યાત્મકબીજસદ્ભાવોક્તઃ ।
તે વ્યાઘ્રાદયઃ પુનરાવિર્ભવન્તિ ઇત્યભિવ્યક્તિનિર્દેશઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.32
નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગો ઽન્યતરનિયમો વાન્યથા । બ્બ્સ્_2,3.32 ।
તચ્ચાત્મન ઉપાધિભૂતમન્તઃકરણં મનો બુદ્ધિર્વિજ્ઞાનં ચ્તિતમિતિ ચાનેકધા તત્ર તત્રાભિલપ્યતે ।
ક્વચિચ્ચ વૃત્તિવિભાગેન સંશયાદિવૃત્તિકં મન ઇત્યુચ્યતે, નિશ્ચયાદિવૃત્તિકં બુદ્ધિરિતિ ।
તચ્ચૈવંભૂતમન્તઃકરણમવશ્યમસ્તીત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અન્યથા હ્યનભ્યુપગમ્યમાને તસ્મિન્નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
આત્મેન્દ્રિયવિષયાણામુપલબ્ધિસાધનાનાં સંનિધાને સતિ નિત્યમેવોપલબ્ધિઃ પ્રસજ્યેત ।
અથ સત્યપિ હેતુસમવધાને ફલાભાવસ્તતો નિત્યમેવાનુપલબ્ધિઃ પ્રસજ્યેત ।
નચૈવં દૃશ્યતે ।
અથવાન્યતરસ્યાત્મન ઇન્દ્રિયસ્ય વા શક્તિપ્રતિબન્ધો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
નચાત્મનઃ શક્તિપ્રતિબન્ધઃ સંભવતિ ।
અવિક્રિયત્વાત્ ।
નાપીન્દ્રિયસ્ય ।
નહિ તસ્ય પૂર્વોત્તરયોઃ ક્ષણયોરપ્રતિબદ્ધશક્તિકસ્ય સતો ઽકસ્માચ્છક્તિઃ પ્રતિબધ્યેત ।
તસ્માદ્યસ્યાવધાનાનવધાનાભ્યામુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી ભવતસ્તન્મનઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽઅન્યત્રાત્મના અભૂવં નાદર્શમન્યત્રમના અભૂવં નાશ્રૌષમ્ઽ (બૃ. 1.5.3) ઇતિ, ઽમનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિઽ (બૃ. 1.5.3) ઇતિ ।
કામાદયશ્ચાસ્ય વૃત્તય ઇતિ દર્શયતિ ઽકામઃ સંકલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાશ્રદ્ધા ધૃતિરધૃતિર્હીર્ભીરિત્યેતત્સર્વં મન એવઽ (બૃ. 1.5.3) ઇતિ ।
તસ્માદ્યુક્તમેતત્ ।
ઽતદ્ગુણસારત્વાત્તદ્વ્યપદેશઃઽ ઇતિ

બુદ્ધિસદ્ભાવે માનમાહ સૂત્રકારઃ- નિત્યેતિ ।
ઽમનસા હ્યેવ પશ્યતિ, ઽબુદ્ધિશ્ચ ન વિચેષ્ટતિ,ઽ
ઽવિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે,ઽ ઽચેતસા વેદિતવ્યઃ,ઽ ઽચિત્તં ચ ચેતયિતવ્યમ્ઽઇતિ તત્ર તત્ર શ્રુતિષુ મનઆદિપદવાચ્યં તાવદ્બુદ્ધિદ્રવ્યં પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
કથમેકસ્યાનેકધોક્તિઃ, તત્રાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ।
ગર્વવૃત્તિકો ઽહઙ્કારો વિજ્ઞાનં ચિત્પ્રધાનં સ્મૃતિપ્રધાનં વા ચિત્તમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદ્યપિ સાક્ષિપ્રત્યક્ષસિદ્ધમન્તઃકરણં શ્રુત્યનૂદિતં ચ તથાપિ પ્રત્યક્ષશ્રુત્યોર્વિવદમાનં પ્રતિ વ્યાસઙ્ગાનુપપત્ત્યા તત્સાધયતિ- તચ્ચેત્યાદિના ।
સૂત્રં યોજયતિ- અન્યથેતિ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાણાં પઞ્ચવિષયસંબન્ધે સતિ નિત્યં યુગપત્પઞ્ચોપલબ્ધયઃ સ્યુઃ, મનો ઽતિરિક્તસામગ્ર્યાઃ સત્ત્વાત્ ।
યદિ સત્યામપિ સામગ્ર્યામુપલબ્ધ્યભાવસ્તર્હિ સદૈવાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
અતઃ કાદાચિત્કોપલબ્ધિનિયામકં મન એષ્ટવ્યમિતિ ભાવઃ ।
નનુ સત્યપિ કારગ્રિસંયોગે દાહકાદાચિત્કત્વવદુપલબ્ધિકાદાચિત્કત્વમસ્તુ કિં મનસેત્યાશઙ્ક્યાન્યતરનિયમો વેત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે- અથવેતિ ।
સત્યાં સામગ્ર્યાં નિત્યોપલબ્ધિર્વાઙ્ગીકાર્યા અન્યતરસ્ય કારણસ્ય કેનપિચ્છક્તિપ્રતિબન્ધનિયમો વાઙ્ગીકાર્યઃ, યથા મણિનાગ્નિશક્તિપ્રતિબન્ધ ઇતિ વાકારાર્થઃ ।
અસ્તુ પ્રતિબન્ધ ઇત્યત આહ- નચેતિ ।
ન ચેન્દ્રિયસ્યૈવાસ્તુ શક્તિપ્રતિબન્ધ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રતિબન્ધકાભાવાત્ ।
નચ દૃષ્ટસામગ્ર્યાં સત્યામદૃષ્ટં પ્રતિબન્ધકમિતિ યુક્તમતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ વ્યાસઙ્ગઃ, પ્રતિબન્ધકમનો ઽસત્ત્વે તસ્યાસંભવાત્ ।
તથાહિ-રસાદીનાં સહોપલબ્ધિપ્રાપ્તૌ રસબુભુત્સારૂપો વ્યાસઙ્ગો રૂપાદ્યુપલબ્ધિપ્રતિબન્ધકો વાચ્યઃ, સ ચ ગુણત્વાદ્રૂપવદ્ગુણ્યાશ્રયઃ, તત્રાત્મનો ઽસઙ્ગનિર્ગુણકૂટસ્થસ્ય ગુણિત્વાયોગાન્મન એવ ગુણિત્વેનૈષ્ટવ્યમિતિ વ્યાસઙ્ગાનુપપત્ત્યા મનઃસિદ્ધિઃ ।
એતદભિપ્રેત્યોપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
અવધાનં બુભુત્સા ।
ન ચાનિચ્છતો ઽપિ દુર્ગન્ધાદ્યુપલમ્ભાન્ન બુભુત્સોપલબ્ધિર્નિયામિકેતિ વાચ્યમ્, અનેકવિષયસંનિધૌ ક્વચિદેવ તસ્યા નિયામકત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
તેષાં મતે પુનરિચ્છાદીનામાત્મધર્મત્વં તેષાં મનો દુર્લભમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઇચ્છાદિધર્મિણેવાત્મના વ્યાસઙ્ગોપપત્તેઃ ।
સંપ્રતિ વ્યાસઙ્ગસ્ય માનસત્વે શ્રુતિમાહ- તથાચેતિ ।
ન કેવલં વ્યાસઙ્ગાન્મનઃસિદ્ધિઃ, કિન્તુ કામાદ્યાશ્રયત્વેનાપીત્યાહ- કામાદયશ્ચેતિ ।
બુદ્ધેઃ પ્રામાણિક્તવોક્તિફલમાહ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.13.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.33
14 કર્ત્રાધિકરણમ્ । સૂ. 33-40
કર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્ । બ્બ્સ્_2,3.33 ।
તદ્ગુણસારત્વાધિકારેણૈવાપરો ઽપિ જીવધર્મઃ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
કર્તા ચાયં જીવઃ સ્યાત્ ।
કસ્માત્ ।
શાસ્ત્રાર્થત્વાત્ ।
એવઞ્ચ ઽયજેતઽ ઽજુહુયાત્ઽ ઽદદ્યાત્ઽ ઇત્યેવંવિધં વિદિશાસ્ત્રમર્થવદ્ભવતિ ।
અન્યથા તદનર્થકં સ્યાત્ ।
તદ્ધિ કર્તુઃ સતઃ કર્તવ્યવિશેષમુપદિશતિ ।
નચાસતિ કર્તૃત્વે તદુપપદ્યેત ।
તથેદમપિ શાસ્ત્રમર્થવદ્ભવતિ એષ હિ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ (પ્ર. 5.9) ઇતિ

એવમાત્મન્યણુત્વાધ્યાસોક્ત્યા સ્વાભાવિકં મહત્ત્વં સ્થાપિતમ્ ।
સંપ્રતિ તતો બહિષ્ઠં કર્તૃત્વં સાધયતિ- કર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્ ।
સ નિત્યશ્ચિદ્રૂપો મહાનાત્મા કર્તા ન વેત્યસઙ્ગત્વશ્રુતીનાં વિધ્યાદિશ્રુતીનાં ચ વિપ્રતિપત્ત્યા સંશયે બુદ્ધિકર્તૃત્વેનૈવ વિધ્યાદિશાસ્ત્રોપપત્તેરકર્તાત્મેતિ સાંખ્યપક્ષપ્રાપ્તૌ સિદ્ધાન્તયન્નૈવ તદ્ગુણસારત્વોક્ત્યાત્મનિ કર્તૃત્વાધ્યાસસ્યાપિ સિદ્ધત્વાત્પુનરુક્તિમાશઙ્ક્ય સાંખ્યપક્ષનિરાસાર્થમાત્મનિકર્તૃત્વાધ્યાસપ્રપઞ્ચનાન્ન પુનરુક્તિરિત્યાહ- તદ્ગુણેતિ ।
અધિકારઃ પ્રસઙ્ગઃ ।
વસ્તુતો ઽસઙ્ગત્વમ્ ।
અવિદ્યાતઃ કર્તૃત્વમિત્યસઙ્ગત્વકર્તૃત્વશ્રુતીનામવિરોધોક્તેઃ કર્તૃત્વવિચારાત્મકાધિકરણત્રયસ્ય પાદસંગતિઃ ।
શ્રુતીનાં મિથો વિરોધાવિરોધૌ પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ ફલમ્ ।
યદ્વાત્ર પૂર્વપક્ષે બન્ધાભાવાચ્છાસ્ત્રવૈયર્થ્યં ફલં, સિદ્ધાન્તે કર્તૃત્વાદિસંબન્ધસત્ત્વાચ્છાસ્ત્રાર્થવત્તેતિ ભેદઃ ।
નનુ બુદ્ધિકર્તૃત્વેન શાસ્ત્રાર્થવત્તાસ્તુ કિં જીવકર્તૃત્વેન તત્રાહ- તદ્ધિ કર્તુઃ સત ઇતિ ।
મયેદં કર્તવ્યમિતિ બોધસમર્થસ્ય ચેતનસ્યૈવ કર્તૃત્વં વાચ્યં ન ત્વચેતનાયા બુદ્ધેઃ ।
કિં ચ ભોક્તુરાત્મન એવ કર્તૃતા વાચ્યા ઽશાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિઽઇતિ ન્યાયાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.34
વિહારોપદેશાત્ । બ્બ્સ્_2,3.34 ।
ઇતશ્ચ જીવસ્ય કર્તૃત્વં, યજ્જીવપ્રક્રિયાયાં સંધ્યે સ્થાને વિહારમુપદિશતિ- ઽસ ઈયતે ઽમૃતો યત્ર કામમ્ઽ (બૃ. 4.3.12) ઇતિ, ઽસ્વે શરીરે યથાકામં પરિવર્તતેઽ (બૃ. 2.1.18) ઇતિ ચ

fન્: સંધ્યે સ્થાને સ્વપ્નાવસ્થાનમ્ ।
ઈયતે ગચ્છતિ ।
સંધ્યં સ્થાનં સ્વપ્નઃ ।
અમૃતઃ સ આત્મા યથેષ્ટમીયતે ગચ્છતીતિ વિહારોપદેશાત્, આત્મા કર્તા

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.35
ઉપાદાનાત્ । બ્બ્સ્_2,3.35 ।
ઇતશ્ચાસ્ય કર્તૃત્વં, યજ્જીવપ્રક્રિયાયામેવ કરણાનામુપાદાનં સંકીર્તયતિ- ઽતદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનમાદાયઽ (બૃ. 21.1.17) ઇતિ, ઽપ્રાણાન્ગૃહીત્વાઽ (બૃ. 2.1.18) ઇતિ ચ

fન્: પ્રાણાનામિન્દ્ર્યાણાં વિજ્ઞાનેન બુદ્ધ્યા વિજ્ઞાનં ગ્રહણશક્તિમાદાય સ્વાપે જીવો હૃદયમેતીતિ યોજના ।
પ્રાણાનાં મધ્યે વિજ્ઞાનેન બુદ્ધ્યા વિજ્ઞાનસમર્થમિન્દ્રિયજાતમાદાય શેતે ઇતિ પ્રાણાન્ ગૃહીત્વા પરિવર્તત ઇતિ ઉપાદાનકર્તૃત્વમાત્મનઃ અકર્તૃત્વે ઉપાદાનાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.36
વ્યપદેશાચ્ ચ ક્રિયાયાં ન ચેન્ નિર્દેશવિપર્યયઃ । બ્બ્સ્_2,3.36 ।
ઇતશ્ચ જીવસ્ય કર્તૃત્વં, યદસ્ય લૌકિકીષુ વૈદિકીષુ ચ ક્રિયાસુ કર્તૃત્વં વ્યપદિશતિ શાસ્ત્રમ્- ઽવિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે કર્માણિ તનુતે ઽપિ ચઽ (તૈ. 2.5.1) ઇતિ ।
નનુ વિજ્ઞાનચ્છબ્દો બુદ્ધૌ સમધિગતઃ ।
કથમનેન જીવસ્ય કર્તૃત્વં સૂચ્યત ઇતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
જીવસ્યૈવૈષ નિર્દેશો ન બુદ્ધેઃ ।
ન ચેજ્જીવસ્ય સ્યાન્નિર્દેશવિપર્યયઃ સ્યાત્ ।
વિજ્ઞાનેનેત્યેવં નિરદેક્ષ્યાત્ ।
તથા હ્યન્યત્ર બુદ્ધિવિવક્ષાયાં વિજ્ઞાનશબ્દસ્ય કરણવિભક્તિનિર્દેશો દૃશ્યતે ઽતદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનમાદાયઽ (બૃ. 2.1.17) ઇતિ ।
ઇહ તુ ઽ વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતેઽ (તૈ. 2.5.1) ઇતિ કર્તૃસમાનાધિકરણનિર્દેશાદ્બુદ્ધિવ્યતિરિક્તસ્યૈવાત્મનઃ કર્તૃત્વં સૂચ્યત ઇત્યદોષઃ

અત્રાહ- યદિ બુદ્ધિવ્યતિરિક્તો જીવઃ કર્તા સ્યાત્સ સ્વતન્ત્રઃ સન્પ્રિયં હિતં ચૈવાત્મનો નિયમેન સંપાદયેન્ન વિપરીતમ્ ।
વિપરીતમપિ તુ સંપાદયન્નુપલભ્યતે ।
નચ સ્વતન્ત્રસ્યાત્મન ઈદૃશી પ્રવૃત્તિરનિયમેનોપપદ્યત ઇતિ ।
વિજ્ઞાનશબ્દો જીવસ્ય નિર્દેશો ન ચેત્ તદા પ્રથમાનિર્દેશાદ્વિપર્યયઃ ।
કરણદ્યોતિતૃતીયયા નિર્દેશઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદિહ શ્રુતૌ તનુત ઇત્યાખ્યાતેન કર્તૃવાચિના વિજ્ઞાનપદસ્ય સામાનાધિકરણ્યનિર્દેશાત્ક્રિયાયામાત્મનઃ કર્તૃત્વં સૂચ્યત ઇતિ સૂત્રભાષ્યયોરર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.37
અત ઉત્તરં પઠતિ-
ઉપલબ્ધિવદનિયમઃ । બ્બ્સ્_2,3.37 ।
યથાયમાત્મોપલબ્ધિં પ્રતિ સ્વતન્ત્રો ઽપ્યનિયમેનેષ્ટમનિષ્ટં ચોપલભત એવમનિયમેનૈવેષ્ટમનિષ્ટં ચ સંપાદયિષ્યતિ ।
ઉપલબ્ધાવપ્યસ્વાતન્ત્ર્યમુપલબ્ધિહેતૂપાદાનોપલમ્ભાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
વિષયપ્રકલ્પનામાત્રપ્રયોજનત્વાદુપલબ્ધિહેતૂનામ્ ।
ઉપલબ્ધૌ ત્વનન્યાપેક્ષત્વમાત્મનશ્ચૈતન્યયોગાત્ ।
અપિચાર્થક્રિયાયામપિ નાત્યન્તમાત્મનઃ સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તિ દેશકાલનિમિત્તવિશેષાપેક્ષત્વાત્ ।
નચ સહાયાપેક્ષસ્ય કર્તુઃ કર્તૃત્વં નિવર્તતે ।
ભવતિ હ્યેધોદકાદ્યપેક્ષસ્યાપિ પક્તુઃ પક્તૃત્વમ્ ।
સહકારિવૈચિત્ર્યાચ્ચેષ્ટાનિષ્ટાર્થક્રિયાયામનિયમેન પ્રવૃત્તિરાત્મનો ન વિરુધ્યતે

સૂત્રાન્તરમવતારયતિ- અત્રાહેતિ ।
જીવઃ સ્વતન્ત્રશ્ચેદિષ્ટમેવ કુર્યાદસ્વતન્ત્રશ્ચેન્ન કર્તા, ઽસ્વતન્ત્રઃ કર્તાઽઇતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
સત્યપિ સ્વાતન્ત્ર્યે કારકવૈચિત્ર્યાદનિયતા પ્રવૃત્તિરિતિ સૂત્રેણ પરિહરતિ- યથેતિ ।
દૃષ્ટાન્તાસંપ્રતિપત્ત્યા શઙ્કતે- ઉપલબ્ધાવપીતિ ।
ચક્ષુરાદીનાં ચૈતન્યેન વિષયસંબન્ધાર્થત્વાત્સ્વસંબન્ધોપલબ્ધૌ ચાત્મનશ્ચૈતન્યસ્વભાવત્વેન સ્વાતન્ત્ર્યાદ્દૃષ્ટાન્તસિદ્ધિરિત્યાહ- નેતિ ।
નન્વાત્મા વિષયસંબન્ધાય કરણાન્યપેક્ષતે ચેત્કથં સ્વતન્ત્ર ઇત્યાશઙ્ક્યમાહ- અપિચેતિ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં નામ ન સ્વાન્યાનપેક્ષત્વમ્, ઈશ્વરસ્યાપિ પ્રાણિકર્માપેક્ષત્વેનાસ્વાતન્ત્ર્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિં તુ સ્વેતરકારકપ્રયોક્તૃત્વે સતિ કારકાપ્રેર્યત્વં સ્વાતન્ત્ર્યં તેન સ્વતન્ત્રો ઽપિ જીવ ઇષ્ટસાધનત્વભ્રાન્ત્યનિષ્ટસાધનમપ્યનુતિષ્ઠતીત્યનિયતા પ્રવૃત્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યં ચેત્યવિરુદ્ધમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.37
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.38
શક્તિવિપર્યયાત્ । બ્બ્સ્_2,3.38 ।
ઇતશ્ચ વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તો જીવઃ કર્તા ભવિતુમર્હતિ ।
યદિ પુર્વિજ્ઞાનશબ્દવાચ્યા બુદ્ધિરેવ કર્ત્રી સ્યાત્તતઃ શક્તિવિપર્યયઃ સ્યાત્ ।
કરણશક્તિર્બુદ્ધેર્હીયેત કર્તૃશક્તિશ્ચાપદ્યેત ।
સત્યાં ચ બુદ્ધેઃ કર્તૃશક્તૌ તસ્યા એવાહંપ્રત્યયવિષયત્વમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અહઙ્કારપૂર્વિકાયા એવ પ્રવૃત્તેઃ સર્વત્ર દર્શનાત્ ।
અહં ગચ્છામ્યહમાગચ્છામ્યહં ભુઞ્જો ઽહં પિબામીતિ ચ ।
તસ્યાશ્ચ કર્તૃશક્તિયુક્તાયાઃ સર્વાર્થકારી કરણમન્યત્કલ્પયિતવ્યમ્ ।
શક્તો ઽપિ હિ સન્કર્તા કરણમુપાદાય ક્રિયાસુ પ્રવર્તમાનો દૃશ્યત ઇતિ ।
તતશ્ચ સંજ્ઞામાત્રે વિવાદઃ સ્યાન્ન વસ્તુભેદઃ કશ્ચિત્ ।
કરણવ્યતિરિક્તસ્ય કર્તૃત્વાભ્યુપગમાત્

જીવસ્ય કર્તૃત્વે હેત્વન્તરાર્થં સૂત્રમ્- શક્તીતિ ।
બુદ્ધેઃ કરણશક્તિવિપરીતા કર્તૃશક્તિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ- સત્યાં ચ બુદ્ધેરિતિ ।
યો ઽહન્ધીગમ્યઃ ।
સ કર્તા સ એવ જીવો યત્તદપેક્ષિતં કરણં તન્મન ઇતિ જીવકર્તૃત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.39
સમાધ્યભાવાચ્ ચ । બ્બ્સ્_2,3.39 ।
યો ઽપ્યયમૌપનિષદાત્મપ્રતિપત્તિપ્રયોજનઃ સમાધિરુપદિષ્ટો વેદાન્તેષુ- ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યસિતવ્ય સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ (બૃ. 2.4.5), ઽઆત્મેત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનમ્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.6) ઇત્યેવંલક્ષણઃ, સો ઽપ્યસત્યાત્મનઃ કર્તૃત્વે નોપપદ્યેત ।
તસ્માદપ્યસ્ય કર્તૃત્વસિદ્ધિઃ

જ્ઞાનસાધનવિધ્યન્યથાનુપપત્ત્યાપ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વં વાચ્યમિત્યાહ- સમાધીતિ ।
મુક્તિફલભોક્તુરેવ તદુપાયસમાધિકર્તૃત્વં યુક્તમ્, અન્યથાત્મનો ઽકર્તૃત્વે બુદ્ધેરપિ અભોક્ત્ર્યાઃ કર્તૃત્વાયોગાત્સમાધ્યભાવપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.14.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.15.40
15 તક્ષાધિકરણમ્ ॥ સૂ. 40
યથા ચ તક્ષોભયથા । બ્બ્સ્_2,3.40 ।
એવં તાવચ્છાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદિભિર્હેતુભિઃ કર્તૃત્વં શારીરસ્ય પ્રદર્શિતં, તત્પુનઃ સ્વાભાવિકં વા સ્યાદુપાધિનિમિત્તં વેતિ ચિન્ત્યતે ।
તત્રૈતૈરેવ શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદિભિર્હેતુભિઃ સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વમપવાદહેત્વભાવાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
ન સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વમાત્મનઃ સંભવતિ, અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
કર્તૃત્વસ્વભાવે હ્યાત્મનો ન કર્તૃત્વાન્નિર્મોક્ષઃ સંભવતિ, અગ્નેરિવૌષ્ણ્યાત્ ।
નચ કર્તૃત્વાદનિર્મુક્તસ્યાસ્તિ પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ, કર્તૃત્વસ્ય દુઃખરૂપત્વાત્ ।
નનુ સ્થિતાયામપિ કર્તૃત્વશક્તૌ કર્તૃત્વકાર્યપરિહારાત્પુરુષાર્થઃ સેત્સ્યતિ ।
તત્પરિહારશ્ચ નિમિત્તપરિહારાત્ ।
યથાગ્નેર્દહનશક્તિયુક્તસ્યાપિ કાષ્ઠવિયોગાદ્દહનકાર્યાભાવાત્ ।
ન ।
નિમિત્તાનામપિ શક્તિલક્ષણેન સંબન્ધેન સંબદ્ધાનામત્યન્તપરિહારાસંભવાત્ ।
નનુ મોક્ષસાધનવિધાનાન્મોક્ષઃ સેત્સ્યતિ ।
ન ।
સાધનાયત્તસ્યાનિત્યત્વાત્ ।
અપિચ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તાત્મપ્રતિપાદનાન્મોક્ષસિદ્ધિરભિમતા ।
તાદૃગાત્મપ્રતિપાદનં ચ ન સ્વાભાવિકે કર્તૃત્વે ઽવકલ્પેત ।
તસ્માદુપાધિધર્માધ્યાસેનૈવાત્મનઃ કર્તૃત્વં ન સ્વાભાવિકમ્ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽધ્યાયતીવ લેલાયતીવઽ (બૃ. 4.3.7) ઇતિ ।
ઽઆત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ(કણ્ઠ. 3.4) ઇતિ ચોપાધિસંપૃક્તસ્યૈવાત્મનો ભોક્તેત્યાદિવિશેષલાભં દર્શયતિ ।
નહિ વિવેકિનાં પરસ્માદન્યો જીવો નામ કર્તા ભોક્તા વા વિદ્યતે ।
ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃ. 4.3.23) ઇત્યાદિશ્રવણાત્ ।
પર એવ તર્હિ સંસારી કર્તા ભોક્તા ચ પ્રસજ્યેત, પરસ્માદન્યશ્ચેચ્ચિતિમાઞ્જીવઃ કર્તા બુદ્ધ્યાદિસંઘાતવ્યતિરિક્તો ન સ્યાત્ ।
ન ।
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતત્વાત્કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોઃ ।
તથાચ શાસ્ત્રમ્- ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિઽ (બૃ. 2.4.14) ઇત્યવિદ્યાવસ્થાયાં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે દર્શયિત્વા વિદ્યાવસ્થાયાં તે એવ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે નિવારયતિ- ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 2.4.14) ઇતિ ।
તથા સ્વપ્નજાગરિતયોરાત્મન ઉપાધિસંપર્કકૃતં શ્રમં શ્યેનસ્યેવાકાશે વિપરિપતતઃ શ્રાવયિત્વા તદભાવં સુષુપ્તૌ પ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તસ્ય શ્રાવયતિ- ઽતદ્વા અસ્યૈતદાપ્તકામમાત્મકામમકામં રૂપં શોકાન્તરમ્ (બૃ. 4.3.21) ઇત્યારભ્ય એષાસ્ય પરમા ગતિરેષાસ્ય પરમા સંપદેષો ઽસ્ય પરમો લોક એષો ઽસ્યપરમ આનન્દઃ (બૃ. 4.3.32) ઇત્યુપસંહારાત્ ।
તદેતદાહાચાર્યઃ - યથા ચ તક્ષોભયથા ઇતિ ।
ત્વર્થે ચાયં ચઃ પઠિતઃ ।
નૈવં મન્તવ્યં સ્વાભાવિકમેવાત્મનઃ કર્તૃત્વમગ્નેરિવૌષ્ણ્યમિતિ ।
યથા તુ તક્ષા લોકે વાસ્યાદિકરણહસ્તઃ કર્તા દુઃખી ભવતિ સ એવ સ્વગૃહં પ્રાપ્તો વિમુક્તવાસ્યાદિકરણઃ સ્વસ્થો નિવૃત્તો નિર્વ્યાપારઃ સુખી ભવત્યેવમવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતદ્વૈતસંપૃક્ત આત્મા સ્વપ્નજાગરિતાવસ્થયોઃ કર્તા દુઃખી ભવતિ સ તચ્છ્રમાપનુત્તયે સ્વમાત્માનં પરં બ્રહ્મ પ્રવિશ્ય વિમુક્તકાર્યકરણસંઘાતો ઽકર્તા સુખી ભવતિ સંપ્રસાદાવસ્થાયામ્ ।
તથા મુક્ત્યવસ્થાયામપ્યવિદ્યાધ્વાન્તં વિદ્યાપ્રદીપેન વિધૂયાત્મૈવ કેવલો નિવૃત્તઃ સુખી ભવતિ ।
તક્ષદૃષ્ટાન્તશ્ચૈતાવતાંઽશેન દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તક્ષા હિ વિશિષ્ઠેષુ તક્ષણાદિવ્યાપારેષ્વપેક્ષ્યૈવ પ્રતિનિયતાનિ કરણાનિ વાસ્યાદીનિ કર્તા ભવતિ ।
સ્વશરીરેણ ત્વકર્તૈવ ।
એવમયમાત્મા સર્વવ્યાપારેષ્વપેક્ષ્યૈવ મનઆદીનિ કરણાનિ કર્તા ભવતિ, સ્વાત્મના ત્વકર્તૈવેતિ ।
નત્વાત્મનસ્થક્ષ્ણ ઇવાવયવાઃ સન્તિ યૈર્હસ્તાદિભિરિવ વાસ્યાદીનિ તક્ષા મનઆદીનિ કરણાન્યાત્મોપાદદીત ન્યસ્યેદ્વા ।
યત્તૂક્તં શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદિભિર્હેતુભિઃ સ્વાભાવિકમાત્મનઃ કર્તૃત્વમિતિ ।
તન્ન ।
વિધિશાસ્ત્રં તાવદ્યથાપ્રાપ્તં કર્તૃત્વમુપાદાય કર્તવ્યવિશેષમુપદિશતિ ન કર્તૃત્વમાત્મનઃ પ્રતિપાદયતિ ।
નચ સ્વાભાવિકમસ્ય કર્તૃત્વમિતિ બ્રહ્માત્મત્વોપદેશાદિત્યવોચામ ।
તસ્માદવિદ્યાકૃતં કર્તૃત્વમુપાદાય વિધિશાસ્ત્રં પ્રવર્તિષ્યતે ।
કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષ ઇત્યેવઞ્જાતીયકમપિ શાસ્ત્રમનુવાદરૂપત્વાદ્યથાપ્રાપ્યમેવાવિદ્યાકૃતં કર્તૃત્વમનુવદિષ્યતિ ।
એતેન વિહારોપાદાને પરિહૃતે ।
તયોરપ્યનુવાદરૂપત્વાત્ ।
નનુ સંધ્યે સ્થાને પ્રસુપ્તેષુ કરણેષુ સ્વે શરીરે યથાકામં પરિવર્તત ઇતિ વિહાર ઉપદિશ્યમાનઃ કેવલસ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વમાવહતિ ।
તથોપાદાને ઽપિ ઽતદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનમાદાયઽ ઇતિ કરણેષુ કર્મકરણવિભક્તી શ્રૂયમાણે કેવલસ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વં ગમયત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન તાવત્સંધ્યે સ્થાને ઽત્યન્તમાત્મનઃ કરણવિરમણમસ્તિ । ઽસધીઃ સ્વપ્નો ભૂત્વેમં લોકમતિક્રામતિઽ (બૃ.4.3.7) ઇતિ તત્રાપિ ધીસંબન્ધશ્રવણાત્ । તથાચ સ્મરન્તિ- ઽઇન્દ્રિયાણામુપરમે મનો ઽનુપરતં યદિ । સેવતે વિષયાનેવ તદ્વિદ્યાત્સ્વપ્નદર્શનમ્ઽ ઇતિ । ઽકામાદયશ્ચ મનસો વૃત્તયઃઽ ઇતિ શ્રુતિઃ । તાશ્ચ સ્વપ્ને દૃશ્યન્તે । તસ્માત્સમના એવ સ્વપ્ને વિહરતિ । વિહારો ઽપિ ચ તત્રત્યો વાસનામય એવ નતુ પારમાર્થિકો ઽસ્તિ । તથાચ શ્રુતિરિવાકારાનુબદ્ધમેવ સ્વપ્નવ્યાપારં વર્ણયતિ- ઽઉતેવ સ્ત્રીભિઃ સહ મોદમાનો જક્ષદુતેવાપિ ભયાનિ પશ્યન્ઽ (બૃ. 4.3.13) ઇતિ । લૌકિકા અપિ તથૈવ સ્વપ્નં કથયન્તિ- આરુક્ષમિવ ગિરિશૃઙ્ગમદ્રાક્ષમિવ વનરાજિમિતિ ।
તથોપાદાને ઽપિ યદ્યપિ કરણેષુ કર્મકરણવિભક્તિનિર્દેશસ્તથાપિ તત્સંપૃક્તસ્યૈવાત્મનઃ કર્તૃત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કેવલે કર્તૃત્વાસંભવસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
ભવતિ ચ લોકે ઽનેકપ્રકારા વિવક્ષા યોધા યુધ્યન્તે યોધૈ રાજા યુધ્યત ઇતિ ।
અપિચાસ્મિન્નુપાદાને કરણવ્યાપારોપરમમાત્રં વિવક્ષ્યતે ન સ્વાતન્ત્ર્યં કસ્યચિદબુદ્ધિપૂર્વકસ્યાપિ સ્વાપે કરણવ્યાપારોપરમસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ।
યસ્ત્વયં વ્યપદેશો દર્શિતઃ ઽવિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતેઽ ઇતિ, સ બુદ્ધેરેવ કર્તૃત્વં પ્રાપયતિ ।
વિજ્ઞાનશબ્દસ્ય તત્ર પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
મનોનન્તરં પાઠાચ્ચ ।
ઽતસ્ય શ્રદ્ધૈવ શિરઃઽ (તૈ. 2.4) ઇતિ ચ વિજ્ઞાનમયસ્યાત્મનઃ શ્રદ્ધાદ્યવયવત્વસંકીર્તનાત્ ।
શ્રદ્ધાદીનાં ચ બુદ્ધિધર્મત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
ઽવિજ્ઞાનં દેવાઃ સર્વે બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠમુપાસતેઽ (તૈ. 2.5.1) ઇતિ ચ વાક્યશેષાત્ ।
જ્યેષ્ઠત્વસ્ય ચ પ્રથમજત્વમસ્ય બુદ્ધૌ પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ઽસ એષ વાચશ્ચિત્તસ્યોત્તરોત્તરક્રમો યદ્યજ્ઞઃઽ ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરે યજ્ઞસ્ય વાગ્બુદ્ધિસાધ્યત્વાવધારમાત્ ।
નચ બુદ્ધેઃ શક્તિવિપર્યયઃ કરણાનાં કર્તૃત્વાભ્યુપગમે ભવતિ ।
સર્વકારકાણામેવ સ્વસ્વવ્યાપારેષુ કર્તૃત્વસ્યાવશ્યંભાવિત્વાત્ ।
ઉપલબ્ધ્યપેક્ષં ત્વેષાં કરણાનાં કરણત્વં, સા ચાત્મનઃ ।
નચ તસ્યામપ્યસ્ય કર્તૃત્વમસ્તિ ।
નિત્યોલબ્ધિસ્વરૂપત્વાત્ ।
અહઙ્કારપૂર્વકમપિ કર્તૃત્વં નોપલબ્ધુર્ભવિતુમર્હતિ ।
અહઙ્કારસ્યાપ્યુપલભ્યમાનત્વાત્ ।
નચૈવં સતિ કરણાન્તરકલ્પનાપ્રસઙ્ગઃ ।
બુદ્ધેઃ કરણત્વાભ્યુપગમાત્ ।
સમાધ્યભાવસ્તુ શાસ્ત્રાર્થત્ત્વેનૈવ પરિહૃતઃ ।

યથાપ્રાપ્તમેવ કર્તૃત્વમુપાદાય સમાધિવિધાનાત્ ।
તસ્માત્કર્તૃત્વમપ્યાત્મન ઉપાધિનિમિત્તમેવેતિ સ્થિતમ્

fન્: શોકાન્તરં દુઃખાસ્પૃષ્ટમ્ ।
ગતિઃ પ્રાપ્યં, લોકો ભોગ્યં સુખમ્ ।
અન્યૈરપ્રેર્યત્વં સ્વસ્થત્વમ્, માનસપ્રયત્નરાહિત્યં નિર્વૃતત્વમ્, કાયચેષ્ટાશૂન્યત્વં નિર્વ્યાપારત્વમ્ ।
સંપ્રસાદઃ સુષુપ્તિઃ ।
જક્ષત્ ભુઞ્જાનૈવ ।
યથા ચ તક્ષોભયથા ।
ઉક્તમાત્મનઃ કર્તૃત્વમુપજીવ્ય સંશયપૂર્વપક્ષાવાહ- એવં તાવદિત્યાદિના ।
સાંખ્યનિરાસેનાત્મનઃ કર્તૃત્વે સાધિતે બાધકાભાવાત્ તત્સત્યમિતિ મીમાંસકાદિપક્ષઃ પ્રાપ્તઃ ।
ન ચાસઙ્ગત્વાગમેન બાધઃ, અહં કર્તેત્યનુભવસહિતકર્તૃત્વશ્રુતિબલેન તસ્યાગમસ્ય સ્તાવકત્વાદિતિ પ્રાપ્ત ઉત્સૂત્રમેવ સિદ્ધાન્તયતિ- ન સ્વાભાવિકમિતિ ।
યદુક્તં બાધકાભાવાદિતિ તદસિદ્ધમિત્યાહ- અનિર્મોક્ષેતિ ।
નનુ કર્તૃત્વં નામ ક્રિયાશક્તિર્મુક્તાવપ્યસ્તિ તથાપિ શક્તિકાર્યસ્ય ક્રિયારૂપશક્યસ્યાભાવાન્મુક્તેઃ પુરુષાર્થત્વસિદ્ધિરિતિ શઙ્કતે- નનુ સ્થિતાયામિતિ ।
સત્યાં શક્તૌ કથં કાર્યપરિહારઃ, તત્રાહ- તત્પરિહારશ્ચેતિ ।
મુક્તૌ શક્તિસત્ત્વે કાર્યમપિ સ્યાત્, શક્યાભાવે શક્ત્યયોગાત્ ।
અસ્તિ હિ પ્રલયે ઽપિ કાર્યં પુનરુદ્ભવયોગ્યં સૂક્ષ્મં શક્યં, તથાચ શક્ત્યા ધર્માદિનિમિત્તેઃ સહિતકાર્યાક્ષેપાન્મુક્તિલોપ ઇતિ પરિહરતિ- ન નિમિત્તાનામપીતિ ।
સનિમિત્તસ્ય કાર્યસ્ય શક્યત્વેન શક્ત્યા સંબન્ધાન્નમિત્તાનામપિ પરમ્પરયા શક્તિસંબન્ધિત્વમુક્તં મન્તવ્યમ્ ।
સંબન્ધેન સંબન્ધિનેત્યર્થઃ ।
યદ્વા શક્તિર્લક્ષણમાક્ષેપકં યસ્ય કાર્યસ્ય તેન કાર્યેણ યઃ સંબન્ધસ્તેનેતિ વ્યધિકરણે તૃતીયે ।
નનુ નરસ્ય કર્મણા દેવત્વવચ્છાસ્ત્રબલાત્કર્તુરેવાકર્તૃતાસિદ્ધિરિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
જ્ઞાનાદકર્તૃત્વાખ્યમોક્ષત્કર્તૃત્વમાવિદ્યકં સ્વાદ્યતો જ્ઞાનમજ્ઞાનસ્યૈવ નિવર્તકમ્ ।
યદિ કર્મણા મોક્ષઃ. તત્રાહ- નેતિ ।
આત્મનઃ સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વમભયુપગમ્યાનિર્મોક્ષ ઉક્તઃ ।
સંપ્રત્યસઙ્ગનિર્વિકારત્વાનેકશ્રુતિવ્યાકોપાત્તન્ન સ્વાભાવિકમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
નચાભ્યસ્તાનેકશ્રુતીનાં સ્તાવકત્વકલ્પનં યુક્તં, ન ચાહં કર્તેત્યનુભવો વિરુધ્યતે, તસ્ય સત્યમિથ્યોદાસીનકર્તૃત્વાવગાહિનો ઽધ્યાસત્વેનાપ્યુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
કર્તૃત્વસ્યાધ્યસ્તત્વે શ્રુતિમાહ- તથાચેતિ ।
વિદ્વદનુભવબાધિતં ચ કર્તૃત્વમિત્યાહ- નહીતિ ।
બુદ્ધ્યાદિસંઘાતાદ્વ્યતિરિક્તો યદિ પરસ્માદન્યશ્ચેતનો ન સ્યાત્તદા પર એવ સંસારી પ્રસજ્યેત, તચ્ચાનિષ્ટં, પરસ્ય નિત્યમુક્તત્વવ્યાઘાતાદિતિ શઙ્કતે- પર એવેતિ ।
ન વયં શુદ્ધસ્ય ચિદ્ધાતોઃ પરસ્ય બન્ધં વદામઃ, કિન્તુ તસ્યૈવાવિદ્યાબુદ્ધ્યાદિપ્રતિવિમ્બિતસ્યાવિદ્યયા ભિન્નસ્ય જીવત્વં પ્રાપ્તસ્ય બન્ધમોક્ષાવિતિ બ્રૂમઃ ।
કલ્પિતભેદો ઽપિ લોકે બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોર્ધર્મવ્યવસ્થાપકો દૃષ્ટ ઇતિ પરિહરતિ- નાવિદ્યેતિ ।
અવિદ્યોપહિતો બન્ધો ન શૂદ્ધાત્મનીત્યત્ર શ્રુતિમાહ- તથાચેતિ ।
કર્તૃત્વસ્ય બુદ્ધ્યુપાધ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાચ્છ્રુતેશ્ચ ન સ્વાભાવિકત્વમિત્યાહ- તથા સ્વપ્નેતિ ।
આત્મૈવ કામ્યતે આનન્દત્વાદિત્યાત્મકામં સ્વરૂપં સ્વાતિરિક્તકામ્યાસત્ત્વાદકામં, આત્મકામત્વાદકામત્વાચ્ચાપ્તકામં વિશોકત્વાચ્ચેત્યાહ- શોકેતિ ।
શોકાન્તરં દુઃખાસ્પૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
તસ્યૈવ સુષુપ્તાત્મરૂપસ્ય પરમપુરુષાર્થતામાહ- એષ ઇતિ ॥
ગતિઃ પ્રાપ્યં, સંપદૈશ્વર્યં લોકો બોગ્યં સુખં, ચૈતસ્માદન્યત્રાસ્તીત્યર્થઃ ।
આત્મા સ્વતો ઽકર્તા બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિના તુ કર્તેત્યુભયથાભાવ ઉક્તઃ ।
તત્રાર્થે સૂત્રં યોજયતિ- તદેતદાહેત્યાદિના ।
સંપ્રસાદઃ સુષુપ્તિઃ ।
યથા સ્ફટિકસ્ય લૌહિત્યં કુસુમાદ્યુપાધિકં તથાત્મનઃ કર્તૃત્વં બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સિદ્ધમ્ ।
નચ તૌ બુદ્ધેરાત્મકર્તૃત્વે કરણત્વવિષયૌ નોપાદાનત્વવિષયાવિતિ યુક્તં, કરણત્વાત્ કાર્યાન્વય્યુપાદાનત્વસ્યાન્તરઙ્ગતયા ચિત્સંવલિતબુદ્ધેસ્તાબ્યામુપાદાનત્વસ્યૈવ સિદ્ધેઃ, એવં ચિદભેદેનાધ્યસ્તબુદ્ધ્યાખ્યાહઙ્કારસ્ય કર્તૃત્વોપાદાનત્વેન મહાવાક્યસંમતિશ્ચેતિ ભાવઃ ।
નનુ તક્ષા સ્વહસ્તાદિના વાસ્યાદિપ્રેરણશક્તત્વાત્સ્વતઃ કર્તા આત્મા તુ નિરવયવત્વાદશક્ત ઇતિ દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમાશઙ્ક્યૌપાધિકકર્તૃત્વાંશેન વિવક્ષિતેન સામ્યમાહ- તક્ષદૃષ્ટાન્તશ્ચેતિ ।
શાસ્ત્રેણાનૂદ્યમાનં કર્તૃત્વં સ્વાભાવિકમેવ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નચ સ્વાભાવિકમિતિ ।
ઉપાધ્યભાવકાલે શ્રુતં કર્તૃત્વં સ્વાભાવિકમેવેતિ શઙ્કતે- નનુ સંધ્ય ઇતિ ।
કિઞ્ચ કરણૈર્વિશિષ્ટસ્ય કર્તૃત્વે તેષાં કર્ત્રન્તર્ભાવાત્તેષ્વપિ કર્તૃવિભક્તિઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમસ્તિ તતઃ કેવલાત્મનઃ કર્તૃત્વમિત્યાહ- તથેતિ ।
સ્વપ્નવિહારે તાવદુપાધ્યભાવો ઽસિદ્ધ ઇત્યાહ- ન તાવત્સંધ્ય ઇતિ ।
વિહારસ્ય મિથ્યાત્વાત્તત્કર્તૃત્વમપિ મિથ્યેત્યાહ- વિહારો ઽપીતિ ।
જક્ષત્ ભુઞ્જાન ઇવ ।
કણત્વવિશિષ્ટસ્ય કર્તૃત્વે કરણેષુ કર્તૃવિભક્તિઃ સ્યાત્, ન કરણવિભક્તિરિત્યુક્તં પ્રત્યાહ- ભવતિ ચ લોક ઇતિ ।
કર્તૃષ્વપિ કરણવિભક્તિર્ન વિરુધ્યતે દૃષ્ટત્વાત્ ।
અસ્તિ ચ કર્તૃત્વપ્રયોગઃ, ઽવિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતેઽઇત્યાદાવિતિ ભાવઃ ।
ઉપાદાનસ્ય સકર્તૃકત્વમઙ્ગીકૃત્ય કેવલાત્મનઃ કર્તૃત્વં નિરસ્તમ્ ।
ઇદાનીં તસ્યાક્રિયત્વાન્ન કર્ત્રપેક્ષેત્યાહ- અપિચેતિ ।
પૂર્વં વિજ્ઞાનં જીવ ઇત્યઙ્ગીકૃત્ય જીવસ્ય કર્તૃત્વે તનુત ઇતિ શ્રુતિરુક્તા, સંપ્રતિ તયા શ્રુત્યાનુપહિતાત્મનઃ કર્તૃત્વમિતિ પ્રાપ્તૌ વિજ્ઞાનં બુદ્ધિરેવ તસ્યા એવાત્ર કર્તૃત્વમુચ્યતે ।
તદુપહિતાત્મનઃ કર્તૃત્વસિદ્ધય ઇત્યભિપ્રેત્યાહ- યસ્ત્વિતિ ।
ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃઽઇત્યાદિશ્રુતિષુ વિજ્ઞાનબ્દસ્ય બુદ્ધૌ પ્રસિદ્ધત્વાદત્ર ચ મનોમયકોશાનન્તરં પઠિતત્વાચ્છ્રદ્ધાદિલિઙ્ગાચ્ચ બુદ્ધિરેવ વિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
તત્રૈવ લિઙ્ગાન્તરમાહ- વિજ્ઞાનં દેવા ઇતિ ।
ઽમહદ્યક્ષં પ્રથમજમ્ઽઇત્યાદિશ્રુતૌ હિરણ્યગર્ભબ્રહ્માત્મકબુદ્ધેર્જ્યેષ્ઠત્વોક્તેરત્ર દેવૈરિન્દ્રિયૈરૂપાસ્યમાનં જ્યેષ્ઠં બ્રહ્મ વિજ્ઞાનં બુદ્ધિરેવેત્યર્થઃ ।
યક્ષં પૂજ્યમ્ ।
કિઞ્ચ શ્રુત્યન્તરે યજ્ઞસ્ય બુદ્ધિકાર્યત્વોક્તેરત્રાપિ યજ્ઞકર્તૃવિજ્ઞાનં બુદ્ધિરિત્યાહ- સ એષ ઇતિ ।
ચિત્તેન ધ્યાત્વા વાચા મન્ત્રોક્ત્યા યજ્ઞો જાયતે તતશ્ચિત્તસ્ય વાચઃ પૂર્વોત્તરભાવો યજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ।
યચ્ચોક્તં બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વે શક્તિવૈપરીત્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
તન્ન વિક્લિદ્યન્તે તણ્ડુલાઃ, જ્વલન્તિ કાષ્ઠાનિ, બિભર્તિ સ્થાલીતિ સ્વસ્વવ્યાપારેષુ સર્વકારકાણાં કર્તૃત્વસ્વીકારાદિત્યાહ- નચેતિ ।
તર્હિ બુદ્ધ્યાદીનાં કર્તૃત્વે કરણત્વવાર્તા તેષુ ન સ્યાદિત્યત આહ- ઉપલબ્ધીતિ ।
યથા કાષ્ઠાનાં સ્વવ્યાપારે કર્તૃત્વે ઽપિ પાકાપેક્ષયા કરણત્વં તથા બુદ્ધ્યાદીનામધ્યવસાયસંકલ્પાદિક્રિયાકર્તૃત્વે ઽપ્યુપલબ્ધ્યપેક્ષયા કરણત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ તર્હ્યુપલબ્ધિઃ કસ્ય વ્યાપાર ઇત્યાહ- સા ચેતિ ।
તર્હિ તસ્યામાત્મા કેવલઃ કર્તા સ્યાત્, યસ્ય યો વ્યાપારઃ સ તસ્ય કર્તેતિ સ્થિતેરિત્યત આહ- નચેતિ ।

ઉપલબ્ધેર્નિત્યત્વે બુદ્ધ્યાદીનાં કથં કરણત્વમુક્તમિતિ ચેદુચ્યતે-અખણ્ડસાક્ષિચૈતન્યં બુદ્ધિવૃત્તિભિર્ભિન્નં સદ્વિષયાવાચ્છિન્નત્વેન જાયતે, તથાચ વિષયાવચ્છિન્નચૈતન્યાખ્યોપલબ્ધૌ બુદ્ધ્યાદીનાં કરણત્વં બુદ્ધ્યાદ્યુપહિતાત્મનઃ કર્તૃત્વં ન કેવલસ્ય, નચ બુદ્ધેરેવ તત્કર્તૃત્વં ચૈતન્યસ્ય જડવ્યાપારત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
યચ્ચોક્તં બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વે સ એવાહન્ધીગમ્યો જીવ ઇતિ તસ્ય કરણાન્તરં કલ્પનીયં, તથાચ નામમાત્રે વિવાદ ઇતિ તત્ર કેવલાત્મનઃ કર્તૃત્વમુક્તમિતિ ભ્રાન્તિં નિરસ્યતિ- અહઙ્કારેતિ ।
સાંખ્યનિરાસાર્થં બુદ્ધ્યભેદેનાધ્યસ્તચિદાત્મકાહઙ્કારગતં કર્તૃત્વં યદુક્તં તદહન્ધીગમ્યસ્ય બુદ્ધિવિશિષ્ટાત્મન એવ ન કેવલસ્ય સાક્ષિણો ભવિતુમર્હતિ, દૃશ્યધર્મસ્ય સાક્ષિસ્વભાવત્વાયોગાત્ ।
એવં વિશિષ્ટાત્મનઃ કર્તૃત્વે વિશેષણીભૂતાયા જડબુદ્ધેરેવ કરણત્વોપપત્તેર્ન કરણાન્તરકલ્પનાપ્રસઙ્ગઃ ।
અધ્યાસં વિના કેવલબુદ્ધિકર્તૃત્વવાદિનસ્તુ કરણાન્તરપ્રસઙ્ગો દુર્વાર ઇત્યર્થઃ ।
એવં શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદિહેતૂનામાત્મનઃ કર્તૃત્વમાત્રસાધકત્વે ઽપિ સ્વાભાવિકકર્તૃત્વસાધનસામર્થ્યાભાવાદધ્યસ્તમેવ કર્તૃત્વં વિધ્યાદિકર્તૃત્વશ્રુતીનામુપજીવ્યમ્ ।
તસ્માદસઙ્ગત્વવિધ્યાદિકર્તૃત્વશ્રુતીનામવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.15.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.16.41
16 પરાયત્તાધિકરણમ્ । સૂ. 41-42
પરાત્ તુ તચ્છ્રુતેઃ । બ્બ્સ્_2,3.41 ।
યદિદમવિદ્યાવસ્થાયામુપાદિનિબન્ધનં કર્તૃત્વં જીવસ્યાભિહિતં, તત્કિમનપેક્ષ્યેશ્વરં ભવત્યાહોસ્વિદીશ્વરાપેક્ષમિતિ ભવતિ વિચારણા ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવન્નેશ્વરમપેક્ષતે જીવઃ કર્તૃત્વ ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
અપેક્ષાપ્રયોજનાભાવાત્ ।
અયં હિ જીવઃ સ્વયમેવ રાગદ્વેષાદિદોષપ્રયુક્તઃ કારકાન્તરસામગ્રીસમપન્નઃ કર્તૃત્વમનુભવિતું શક્નોતિ ।
તસ્ય કિમીશ્વરઃ કરિષ્યતિ ।
નચ લોકે પ્રસિદ્ધિરસ્તિ કૃષ્યાદિકાસુ ક્રિયાસ્વનડુદાદિવદીશ્વરો ઽપરો ઽપેક્ષિતવ્ય ઇતિ ।
ક્લેષાત્મકેન ચ કર્તૃત્વેન જન્તૂન્સંસૃજત ઈશ્વરસ્ય નૈર્ઘૃણ્યં પ્રસજ્યેત, વિષમફલં ચૈષાં કર્તૃત્વં વિદધતો વૈષમ્યમ્ ।
નનુ ઽવૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ઽ (બ્ર. 1.4.17) ઇત્યુક્તમ્ ।
સત્યમુક્તમ્ સતિ ત્વીશ્વરસ્ય સાપેક્ષત્વસંભવે ।
સાપેક્ષત્વં ચેશ્વરસ્ય સંભવતિ સતોર્જન્તૂનાં ધર્માધર્મયોસ્તયોશ્ચ સદ્ભાવઃ સતિ જીવસ્ય કર્તૃત્વે ।
તદેવ ચેત્કર્તૃત્વમીશ્વરાપેક્ષં સ્યાત્કિંવિષયમીશ્વરસ્ય સાપેક્ષત્વમુચ્યેત ।
અકૃતાભ્યાગમશ્ચૈવં જીવસ્ય પ્રસજ્યેત ।
તસ્માત્સ્વત એવાસ્ય કર્તૃત્વમિતિ ।
એતાં પ્રાપ્તિં તુશબ્દેન વ્યાવર્ત્ય પ્રતિજાનીતે- ઽપરાત્ઽ ઇતિ ।
અવિદ્યાવસ્થાયાં કાર્યકરણસંઘાતાવિવેકદર્શિનો જીવસ્યાવિદ્યાતિમિરાન્ધસ્ય સતઃ પરસ્માદાત્મનઃ કર્માધ્યક્ષાત્સર્વભૂતાધિવાસાત્સાક્ષિણશ્ચેતયિતુરીશ્વરાત્તદનુજ્ઞયા કર્તૃત્વભોક્તૃત્વલક્ષણસ્ય સંસારસ્ય સિદ્ધિઃ, તદનુગ્રહહેતુકેનૈવ ચ વિજ્ઞાનેન મોક્ષસિદ્ધિર્ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ ।
તચ્છ્રુતેઃ ।
યદ્યપિ દોષપ્રયુક્તઃ સામગ્રીસંપન્નશ્ચ જીવઃ, યદ્યપિ ચ લોકે કૃષ્યાદિષુ કર્મસુ નેશ્વરકારણત્વં પ્રસિદ્ધં, તથાપિ સર્વાસ્વેવ પ્રવૃત્તિષ્વીશ્વરો હેતુકર્તેતિ શ્રુતેરવસીયતે ।
તથાહિ શ્રુતિર્ભવતિ- ઽએષ હ્યેવ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીયતે ।
એષ હ્યેવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમધો નિનીષતેઽ (કૌષી. 3.8) ઇતિ ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્માનમન્તરો યમયતિઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકા

પરાત્તુ તચ્છ્રુતેઃ ।
યથા સ્ફટિકે લૌહિત્યાધ્યાસે લોહિતદ્રવ્યં કરણં તેનાયં સ્ફટિકો લોહિત ઇત્યનુભવાત્, તથા કામાદિપરિણામિબુદ્ધિરાત્મનિ કર્તૃત્વાદ્યધ્યાસે કરણમિત્યુક્તમ્ ।
તદધ્યસ્તં કર્તૃત્વમુપજીવ્ય જીવસ્ય કારકસંપન્નત્વાદીશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વશ્રુતેશ્ચ સંશયમાહ- યદિદમિતિ ।
અત્ર ઽએષ હ્યેવઽઇત્યાદિશ્રુતીનાં કર્તૃસ્વાતન્ત્ર્યદ્યોતકવિધ્યાદિશ્રુતિભિર્વિરોધસમાધાનાત્પાદસંગતિઃ ।
કર્મમીમાંસકમતેન પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેત્યાદિના ।
બુદ્ધ્યાદિકારકસંપત્તાવીશ્વરવ્યતિરેકે કર્તૃત્વવ્યતિરેકાનુપલબ્ધેર્નેશ્વરઃ પ્રયોજકઃ ।
કિઞ્ચ પ્રયોજકત્વે નૈર્ઘૃણ્યાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ- ક્લેશાત્મકેન ચેતિ ।
દત્તોત્તરમિદં ચોદ્યમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
પૂર્વં જીવસ્ય ધર્માધર્મવત્ત્વં સિદ્ધવત્કૃત્ય તત્સાપેક્ષત્વાદ્વિષમજગત્કર્તૃત્વમવિરુદ્ધમિત્યુક્તં સંપ્રતિ ઈશ્વરાધીનત્વે જીવસ્ય કર્તૃત્વે સિદ્ધે ધર્માધર્મવત્ત્વસિદ્ધિઃ, તદ્વત્ત્વસિદ્ધૌ તત્સાપેક્ષકારયિતૃત્વસિદ્ધિઃ, ઈશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વે સિદ્ધે જીવસ્ય કર્તૃત્વસિદ્ધિરિતિ ચક્રકાપત્તેઃ કર્મસાપેક્ષત્વં ન સંભવતીત્યુચ્યત ઇત્યાહ- સત્યમિતિ ।
અસ્તુ કર્માનપેક્ષસ્ય પ્રવર્તકત્વં, તત્રાહ- અકૃતેતિ ।
અનપેક્ષસ્ય પ્રવર્તકત્વે ધર્મવતો નરાન્ દુઃખેનાધર્મવતઃ સુખેન યોજયેત્, કારુણિકત્વે વા સર્વે સુખેન એકરૂપાઃ સ્યુરુતિ જગદ્વૈચિત્ર્યં વિધ્યાદિશાસ્ત્રં ચ ન સ્યાત્ ।
તસ્માદ્વિધ્યાદિશાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાય રાગદ્વેષાયત્તં સ્વત એવ જીવસ્ય કર્તૃત્વં વાચ્યં, તથાચ કારયિતૃત્વશ્રુતિવિરોધઃ ।
ઈશ્વરસ્તાવિકા વા સા શ્રુતિરિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- એતામિતિ ।
યથા ચન્દનાદિસામગ્ર્યાં સત્યાં ધર્મવ્યતિરિકે સુખવ્યતિરેકગ્રહાભાવે ઽપિ ઽપુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિઽઇત્યાદિશાસ્ત્રપ્રામાણ્યાદેવ ધર્મસ્ય હેતુત્વસિદ્ધિઃ, એવમીશ્વરસ્યાપિ શાસ્ત્રબલાત્કારયિતૃત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.16.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.16.42
નન્વેવમીશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વે સતિ વૈષમ્યનૈર્ઘણ્યે સ્યાતામકૃતાભ્યાગમશ્ચ જીવસ્યેતિ ।
નેત્યુચ્યતે-
કૃતપ્રયત્નાપેક્ષસ્ તુ વિહિતપ્રતિષિદ્ધાવૈયર્થ્યાદિભ્યઃ । બ્બ્સ્_2,3.42 ।
તુશબ્દશ્ચોદિતદોષવ્યાવર્તનાર્થઃ ।
કૃતો યઃ પ્રયત્નો જીવસ્ય ધર્માધર્મલક્ષણસ્તદપેક્ષ એવૈનમીશ્વરઃ કારયતિ ।
તતશ્ચૈતે ચોદિતા દોષા ન પ્રસજ્યન્તે ।
જીવકૃતધર્માધર્મવૈષમ્યાપેક્ષ એવ તત્તત્ફલાનિ વિષમં વિભજેત્પર્જન્યવદીશ્વરો નિમિત્તત્વમાત્રેણ ।
યથા લોકે નાનાવિધાનાં ગુચ્છગુલ્માદીનાં વ્રીહિયવાદીનાં ચાસાધારણેભ્યઃ સ્વસ્વબીજેભ્યો જાયમાનાનાં સાધારણં નિમિત્તં ભવતિ પર્જન્યઃ ।
નહ્યસતિ પર્જન્યે રસપષ્પપલાશાદિવૈષમ્યં તેષાં જાયતે, નાપ્યસત્સુ સ્વસ્વબીજેષુ, એવં જીવકૃતપ્રયત્નાપેક્ષ ઈશ્વરસ્તેષાં શુભાશુભં વિદધ્યાદિતિ શ્લિષ્યતે ।
નનુ કૃતપ્રયત્નાપેક્ષત્વમેવ જીવસ્ય પરાયત્તે કર્તૃત્વે નોપપદ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
પરાયત્તે ઽપિ હિ કર્તૃત્વે કરોત્યેવ જીવઃ ।
કુર્વન્તં હિ તમીશ્વરઃ કારયતિ ।
અપિચ પૂર્વપ્રયત્નમપેક્ષ્યેદાનીં કારયતિ પૂર્વતરં ચ પ્રયત્નમપેક્ષ્ય પૂર્વમકારયદિત્યનાદિત્વાત્સંસારસ્યેત્યનવદ્યમ્ ।
કથં પુનરવગમ્યતે કૃતપ્રત્નાપેક્ષ ઈશ્વર ઇતિ ।
વિહિતપ્રતિષિદ્ધાવૈયર્થ્યાદિભ્ય ઇત્યાહ ।
એવં હિ ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ, ઇત્યેવઞ્જાતીયકસ્ય વિહિતસ્ય પ્રતિષિદ્ધસ્ય ચાવૈયર્થ્યં ભવતિ ।
અન્યથા તદનર્થકં સ્યાત્ ।
ઈશ્વર એવ વિધિપ્રતિષેધયોર્નિયુજ્યેત ।
અત્યન્તપરતન્ત્રત્વાજ્જીવસ્ય ।
તથા વિહિતકારિણમપ્યનર્થેન સંસૃજેત્પ્રતિષિદ્ધકારિણમપ્યર્થેન ।
તતશ્ચ પ્રામાણ્યં વેદસ્યાસ્તમિયાત્ ।
ઈશ્વરસ્ય ચાત્યન્તાનપેક્ષત્વે લૌકિકસ્યાપિ પુરુષકારસ્ય વૈયર્થ્યં તથા દેશકાલનિમિત્તાનાં પૂર્વોક્તદોષપ્રસઙ્ગશ્ચેત્યેવઞ્જાતીયકં દોષજાતમાદિગ્રહણેન દર્શયતિ

ધર્માધર્માભ્યામેવ ફલવૈષમ્યસિદ્ધેરલમીશ્વરેણેત્યાશઙ્ક્ય બીજૈરેવાઙ્કુરવૈષમ્યસિદ્ધેઃ પર્જન્યવૈયર્થ્યં સ્યાત્ ।
યદિ વિશેષહેતૂનાં સાધારણહેત્વપેક્ષત્વાન્ન વૈયર્થ્યં તર્હિ ઈશ્વરસ્યાપિ સાધારણહેતુત્વાન્ન વૈયર્થ્યમિત્યાહ- પર્જન્યવદિતિ ।
દૃષ્ટાન્તં વિવૃણોતિ- યથેતિ ।
અતિદીર્ઘવલ્લીગ્રન્થયો ગુચ્છાઃ પુષ્પસ્તબકા વા, ગુલ્માસ્તુ હ્રસ્વવલ્લ્ય ઇતિ ભેદઃ ।
કિમીશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વે જીવસ્ય કર્તૃત્વં ન સ્યાદિત્યાપાદ્યતે ઉત ચક્રકાપત્તિર્વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
અધ્યાપકાધીનસ્ય બટોર્મુખ્યાધ્યયનકર્તૃત્વદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
ચક્રકં નિરસ્યતિ- અપિચેતિ ।
અનવદ્યં જીવસ્ય કર્તૃત્વમીશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વં ચેતિ શેષઃ ।
ઈશ્વરસ્ય સાપેક્ષત્વે વિધ્યાદિશાસ્ત્રપ્રામાણ્યાન્યથાનુપપત્તિં પ્રમાણયતિ- કથમિત્યાદિના ।
એવં સાપેક્ષત્વે સત્યવૈયર્થ્યં ભવતિ, અન્યથાનપેક્ષત્વે વૈયર્થ્યં પ્રપઞ્ચયતિ- ઈશ્વર ઇતિ ।
તયોઃ સ્થાને સ એવ નિયુજ્યેત અભિષિચ્યેત ।
તયોઃ કાર્યં સ એવ કુર્યાદિતિ યાવત્ ।
તથાચ જીવસ્ય નિરપેક્ષેશ્વરપરતન્ત્રત્વાદ્વિધ્યાદિશાસ્ત્રમકિઞ્ચિત્કરમનર્થકં સ્યાદિતિ સંબન્ધઃ ।
પુરુષકારઃ પ્રયત્નઃ ।
આદિશબ્દાર્થમાહ- તથેતિ ।
પૂર્વોક્તદેષો ઽકૃતાભ્યાગમાદિઃ ।
તસ્માત્ કર્મસાપેક્ષેશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વાત્ ઽએષ હ્યેવઽઇત્યાદિશ્રુતેર્વિધ્યાદિશ્રુત્યવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.16.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.43
17 અંશાધિકરણમ્ । સૂ. 43-53
અંશો નાનાવ્યપદેશાદ્ અન્યથા ચાપિ દાશકિતવાદિત્વમ્ અધીયત એકે । બ્બ્સ્_2,3.43 ।
જીવેશ્વરયોરુપકાર્યોપકારભાવ ઉક્તઃ ।
સ ચ સંબદ્ધયોરેવ લોકે દૃષ્ટો યથા સ્વામિભૃત્યયોર્યથા વાગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગયોઃ ।
તતશ્ચ જીવેશ્વરયોરપ્યુપકાર્યોપકારકભાવાભ્યુપગમાત્કિં સ્વામિભૃત્યવત્સંબન્ધ આહોસ્વિદગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવદિત્યસ્યાં વિચિકિત્સાયામનિયમો વા પ્રાપ્નોતિ ।
અથવા સ્વામિભૃત્યપ્રકારેષ્વેવેશિત્રીશિતવ્યભાવસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્તદ્વિધ એવ સંબન્ધ ઇતિ પ્રાપ્નોતિ ।
અતો બ્રવીત્યંશ ઇતિ ।
જીવ ઈશ્વસ્યાંશો ભવિતુમર્હતિ, યથાગ્નેર્વિસ્ફુલિઙ્ગઃ ।
અંશ ઇવાંશો નહિ નિરવયવસ્ય મુખ્યોંઽશઃ સંભવતિ ।
કસ્માત્પુનર્નિરવયવત્વાત્સ એવ ન ભવતિ ।
નાનાવ્યપદેશાત્ ।
ઽસો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ (છા. 8.7.1) ઽએતમેવ વિદિત્વા મુનિર્ભવતિઽ ઽ ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્માનમન્તરો યમયતિઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકો ભેદનિર્દેશો નાસતિ ભેદે યુજ્યતે ।
નનુ ચાયં નાનાવ્યપદેશઃ સુતરાં સ્વામિભૃત્યસારૂપ્યે યુજ્યત ઇત્યત આહ- અન્યથા ચાપીતિ ।
નચ નાનાવ્યપદેશાદેવ કેવલાદંશત્વપ્રતિપ્તિઃ ।
કિં તર્હ્યન્યથા ચાપિ વ્યપદેશો ભવત્યનાનાત્વસ્ય પ્રતિપાદકઃ ।
તથાહિ- એકે શાખિનો દાશકિતવાદિભાવં બ્રહ્મણ આમનન્ત્યાથર્વણિકા બ્રહ્મસૂક્તે- ઽબ્રહ્મ દાશા બ્રહ્મ દાસા બ્રહ્મૈવેમે કિતવાઃઽ ઇત્યાદિના ।
દાશા ય એતે કૈવર્તાઃ પ્રસિદ્ધાઃ, યે ચામી દાસાઃ સ્વામિષ્વાત્માનમુપક્ષપયન્તિ, યે ચાન્યે કિતવા દ્યૂતકૃતસ્તે સર્વે બ્રહ્મૈવેતિ હીનજન્તૂદાહરણેન સર્વેષામેવ નામરૂપકૃતકાર્યકરણસંઘાતપ્રવિષ્ટાનાં જીવાનાં બ્રહ્મત્વમાહ ।
તથાન્યત્રાપિ બ્રહ્મપ્રક્રિયાયામેવાયમર્થઃ પ્રપઞ્ચ્યતે- ઽત્વં સ્ત્રી ત્વં પુમાનસિ ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી ।
ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ ત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃઽ (શ્વે. 4.3) ઇતિ ।
ઽસર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તેઽ ઇતિ ચ ।
ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃચ 3.7.23) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચાસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિઃ ।
ચૈતન્યં ચાવિશિષ્ટં જીવેશ્વરયોર્યથાગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગયોરૌષ્ણ્યમ્ ।
અતો ભેદાભેદાવગમાભ્યામંશત્વાવગમઃ

અંશ-એકે ।
નિત્યઃ સ્વપ્રકાશો ઽનણુરકર્તા જીવઽઇતિ શોધિતત્વંપદાર્થસ્યાત્ર બ્રહ્મૈક્યસાધનેન ભેદાભેદશ્રુતીનાં વિરોધસમાધાનાત્પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રત્યગભિન્નબ્રહ્મસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
પૂર્વોક્તોપકાર્યોપકારકભાવાક્ષિપ્તં જીવેશયોઃ સંબન્ધં વિષયીકૃત્ય દ્વિવિધદૃષ્ટાન્તદર્શનાત્સંશયમાહ- તતશ્ચેતિ ।
પ્રસિદ્ધસ્વસ્વામિત્વસંબન્ધસંભવાદ્યઃ કશ્ચિત્ સંબન્ધ ઇત્યનિયમો ન યુક્ત ઇત્યરુચેરાહ- અથવેતિ ।
અનેન ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽઇત્યાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધભેદકોટિર્દર્શિતા ।
એવં તત્ત્વમસીત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધા ભેદકોટિર્દ્રષ્ટવ્યા, તથાચ ભેદાભેદશ્રુતીનાં સમબલત્વાદ્વિરોધે સતિ સંબન્ધાનિશ્ચયાત્સંબન્ધાપેક્ષસ્ય પૂર્વોક્તોપકાર્યાપકારકભાવસ્યાસિદ્ધિરિત્યાક્ષેપાત્સંગતિઃ ।
લોકસિદ્ધાનર્થાત્મકભેદાનુવાદિત્વેન ભેદશ્રુતીનાં દુર્બલત્વાદજ્ઞાતફલવદભેદશ્રુત્યનુસારેણ પ્રકલ્પિતભેદનિબન્ધનોંઽશાંશિભાવઃ સંબન્ધ ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ- અત ઇત્યાદિના ।
અગ્નેઃ સાંશત્વે ઽપિ નિષ્કલેશ્વરસ્ય કથં સાંશત્વમત આહ- અંશ ઇવેતિ ।
જીવ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
ભેદ એવ ચેત્સ્વસ્વામિભાવો યુક્તો નાંશાંશિભાવ ઇતિ શઙ્કતે- નનુ ચેતિ ।
અભેદસ્યાપિ સત્ત્વાદંશાંશિભાવ ઇત્યાહ- અત ઇતિ ।
વઞ્ચસિ ગચ્છસિ યદાસ્તે યો નામરૂપે નિર્માય પ્રવિશ્ય વ્યવહરન્વર્તતે તં વિદ્વાનમૃતો ભવતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
શ્રુતિસિદ્ધાભેદે યુક્તિમાહ- ચૈતન્યં ચેતિ ।
જીવો બ્રહ્મૈવ ચેતનત્વાત્ બ્રહ્મવદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.43
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.44
કુતશ્ચાંશત્વાવગમઃ -
મન્ત્રવર્ણાચ્ ચ । બ્બ્સ્_2,3.44 ।
મન્ત્રવર્ણશ્ચૈતમર્થમવગમયતિ ઽતાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ચ પુરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય સર્વાભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (છા. 3.12.6) ઇતિ ।
અત્ર ભૂતશબ્દેન જીવપ્રધાનાનિ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ નિર્દિશતિ ।
ઽઅહિંસન્સર્વભૂતાન્યન્યત્ર તીર્થેભ્યઃઽ ઇતિ પ્રયોગાત્ ।
અંશઃ પાદો ભાગ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
તસ્માદપ્યંશત્વાવગમઃ

અસ્ય સહસ્રશીર્ષપુરુષસ્ય તાવાન્પ્રપઞ્ચો મહિમા વિભૂતિઃ પુરુષસ્તસ્માત્પ્રપઞ્ચાત્ જ્યાયાન્મહત્તરઃ ।
ભૂતાનિ દેહિનો જીવા ઇત્યત્ર નિયામકમાહ- અહિંસન્નિતિ ।
તીર્થાનિ શાસ્ત્રોક્તકર્માણિ, તેભ્યો ઽન્યત્ર સર્વપ્રાણિહિંસામકુર્વન્બ્રહ્મલોકમાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
અત્ર ભૂતશબ્દસ્ય પ્રાણિષુ પ્રયોગાત્સૂત્રોક્તમન્ત્રે ઽપિ તથેતિ ભાવઃ ।
ભૂતાનાં પાદત્વે ઽપ્યંશત્વં કુતઃ, તત્રાહ- અંશઃ પાદ ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.44
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.45
કુતશ્ચાંશત્વાવગમઃ -
અપિ ચ સ્મર્યતે । બ્બ્સ્_2,3.45 ।
ઈશ્વરગીતાસ્વપિ ચેશ્વરંશત્વં જીવસ્ય સ્મર્યતે- ઽમમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃઽ (15.7) ઇતિ ।
તસ્માદપ્યંશત્વાવગમઃ ।
યત્તૂક્તં સ્વામિભૃત્યાદિષ્વેવેશિત્રીશિતવ્યભાવો લોકે પ્રસિદ્ધ ઇતિ ।
યદ્યપ્યેષા લોકે પ્રસિદ્ધસ્તથાપિ શાસ્ત્રાત્ત્વત્રાંશાંશિત્વમીશિત્રીશિતવ્યભાવશ્ચ નિશ્ચીયતે ।
નિરતિશયોપાધિસંપન્નશ્ચેશ્વરો નિહીનોપાધિસંપન્નાઞ્જીવાન્પ્રશાસ્તીતિ ન કિઞ્ચિદ્વિપ્રતિષિધ્યતે

અત્રાહ- નનુ જીવસ્યેશ્વરાંશત્વાભ્યુપગમે તદીયેન સંસારદુઃખોપભોગેનાંશિન ઈશ્વરસ્યાપિ દુઃખિત્વં સ્યાત્ ।
યથા લોકે હસ્તપાદાદ્યન્યતમાઙ્ગગતેન દુઃખેનાઙ્ગિનો દેવદત્તસ્ય દુઃખિત્વં તદ્વત્ ।
તતશ્ચ તત્પ્રાપ્તાનાં મહત્તરં દુઃખં પ્રાપ્નુયાત્ ।
અતો વરં પૂર્વાવસ્થઃ સંસાર એવાસ્ત્વિતિ સમ્યગ્દર્શનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ ।
જીવસ્ય પુરુષસૂક્તમન્ત્રોક્તભગવદંશત્વે ભગવદ્ગીતામુદાહરતિ સૂત્રકારઃ- અપિચેતિ ।
અત્યન્તભિન્નેશિત્રીશિતવ્યભાવપ્રસિદ્ધેઃ ઈશિતવ્યજીવસ્ય કથમીશ્વરાંશત્વમિત્યાશઙ્ક્ય કલ્પિતભેદેનાપીશિતવ્યત્વોપપત્તેઃ, અનન્યથાસિદ્ધાભેદશાસ્ત્રબલાદંશત્વમિત્યાહ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
ઔપાધિકે ઈશ્વરસ્ય નિયન્તૃત્વે જીવ એવ તન્નિયન્તા કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નિરતિશયેતિ ।
નિતરાં હીનઃ શરીરાદ્યુપાધિઃ, આજ્ઞાનિકોપાધિતારતમ્યાદીશેશિતવ્યવ્યવસ્થા, ન વસ્તુતઃ ।
તદુક્તં સુરેશ્વરાચાર્યૈઃ-ઽઈશેશિતવ્યસંબન્ધઃ પ્રત્યગજ્ઞાનહેતુજઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાને તમોધ્વસ્તાવીશ્વરાણામપીશ્વરઃ ॥
ઽઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.45
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.46
અત્રોચ્યતે-
પ્રકાશાદિવન્ નૈવં પરઃ । બ્બ્સ્_2,3.46 ।
યથા જીવઃ સંસારદુઃખમનુભવતિ નૈવં પર ઈશ્વરો ઽનુભવતીતિ પ્રતિજાનીમહે ।
જીવો હ્યવિદ્યાવેશવશાદ્દેહાદ્યાત્મભાવમિવ ગત્વા તત્કૃતેન દુઃખેન દુઃખ્યહમિત્યવિદ્યયા કૃતં દુઃખોપભોગમભિમન્યતે ।
નૈવં પરમેશ્વરસ્ય દેહાદ્યાત્મભાવો દુઃખાભિમાનો વાસ્તિ ।
જીવસ્યાપ્યવિદ્યાકૃતનામરૂપનિર્વૃત્તદેહેન્દ્રિયાદ્યુપાધ્યવિવેકભ્રમનિમિત્ત એવ દુઃખાભિમાનો નતુ પારમાર્થિકો ઽસ્તિ ।
યથાચ સ્વદેહગતદાહચ્છેદાદિનિમિત્તં દુઃખં તદભિમાનભ્રાન્ત્યાનુભવતિ તથા પુત્રમિત્રાદિગોચરમપિ દુઃખં તદભિમાનભ્રાન્ત્યૈવાનુભવત્યહમેવ પુત્રો ઽહમેવ મિત્રમિત્યેવં સ્નેહવશેન પુત્રમિત્રાદિષ્વભિનિવિશમાનઃ ।
તતશ્ચ નિશ્ચિતમેતદવગમ્યતે- મિથ્યાભિમાનભ્રમનિમિત્ત એવ દુઃખાનુભવ ઇતિ ।
વ્યતિરેકદર્શનાચ્ચૈવમવગમ્યતે ।
તથાહિ- પુત્રમિત્રાદિમત્સુ બહુષૂપવિષ્ટેષુ તત્સંબન્ધાભિમાનિષ્વિતરેષુ ચ પુત્રો મૃતો મિત્રં મૃતમિત્યેવમાદ્યુદ્ઘોષિતે યેષામેવ પુત્રમિત્રાદિમત્ત્વાભિમાનસ્તેષામેવ તન્નિમિત્તં દુઃખમુત્પદ્યતે નાભિમાનહીનાનાં પરિવ્રાજકાદીનામ્ ।
અતશ્ચ લૌકિકસ્યાપિ પુંસઃ સમ્યગ્દર્શનાર્થવત્ત્વં દૃષ્ટં, કિમુત વિષયશૂન્યાદાત્મનો ઽન્યદ્વસ્ત્વન્તરમપશ્યતો નિત્યચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપસ્યેતિ ।
તસ્માન્નાસ્તિ સમ્યગ્દર્શનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રકાશાદિવદિતિ નિદર્શનોપન્યાસઃ ।
યથા પ્રકાશઃ સૌરશ્ચાન્દ્રમસો વા વિયદ્વ્યાપ્યવતિષ્ઠમાનો ઽઙ્ગુલ્યાદ્યુપાધિસંબન્ધાત્તેષ્વૃજુવક્રાદિભાવં પ્રતિપદ્યમાનેષુ તત્તદ્ભાવમિવ પ્રતિપદ્યમાનો ઽપિ ન પરમાર્થતસ્તદ્ભાવં પ્રતિપદ્યતે ।
યથા ચાકાશો ઘટાદિષુ ગચ્છત્સુ ગચ્છન્નિવ વિભાવ્યમાનો ઽપિ ન પરમાર્થતો ગચ્છતિ, યથા ચોદશરાવાદિકમ્પનાત્તદ્ગતે સૂર્યપ્રતિબિમ્બે કમ્પમાને ઽપિ ન તદ્વાન્સૂર્યઃ કમ્પતે, એવમવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતે બુદ્ધ્યાદ્યુપહિતે જીવાખ્યેંઽશે દુઃખાયમાને ઽપિ ન તદ્વાનીશ્વરો દુઃખાયતે ।
જીવસ્યાપિ તુ દુઃખપ્રાપ્તિરવિદ્યાનિમિત્તૈવેત્યુક્તમ્ ।
તથાચાવિદ્યાનિમિત્તજીવભાવવ્યુદાસેન બ્રહ્મભાવમેવ જીવસ્ય પ્રતિપાદયન્તિ વેદાન્તાઃ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યેવમાદયઃ, તસ્માન્નાસ્તિ જૈવેન દુઃખેન પરમાત્મનો દુઃખિત્વપ્રસઙ્ગઃ

fન્: ઇતરેષ્વભિમાનશૂન્યેષુ ।
ઉત્તરસૂત્રમવતારયતિ- અત્રાહેતિ ।
ઈશ્વરઃ સ્વાંશદુઃખૈર્દુઃખી, અંશિત્વાત્, દેવદત્તવદિત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ- તતશ્ચેતિ ।
જ્ઞાનાત્સર્વાંશદુઃખસમષ્ટિપ્રાપ્ત્યપેક્ષયા સંસારો વરં તત્ર સ્વદુઃખમાત્રાનુભવાદિત્યર્થઃ ।
નૈવંપર ઇતિ પ્રતિજ્ઞાનં વિભજતે- યથા જીવ ઇતિ ।
દેવદત્તદૃષ્ટાન્તે ભ્રાન્તિકામકર્મરૂપદુઃખસામગ્રીમત્ત્વમુપાધિઃ, તદભાવાન્નેશ્વરસ્ય દુઃખિત્વપ્રાપ્તિઃ ।
ઉક્તં ચૈતદભેદે ઽપિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોર્ધર્મવ્યવસ્થેતિ ભાવઃ ।
દુઃખસ્ય ભ્રાન્તિકૃતત્વં પ્રપઞ્ચયતિ- જીવસ્યાપીત્યાદિના ।
ભ્રાન્તૌ સત્યાં દુઃખમિત્યન્વયમુક્ત્વા ભ્રાન્ત્યભાવે દુઃખાભાવદર્શનાચ્ચ ભ્રાન્તિકૃતં દુઃખમિતિ નિશ્ચીયત ઇત્યાહ- વ્યતિરેકેતિ ।
ઇતરેષ્વભિમાનશૂન્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
જીવસ્યાપિ સમ્યગ્જ્ઞાને દુઃખાભાવો દૃષ્ટઃ કિમુ વાચ્યં નિત્યસર્વજ્ઞેશ્વરસ્યેત્યાહ- અતશ્ચેતિ ।
એવમંશિત્વે હેતોઃ સોપાધિકત્વમુક્ત્વા યોંઽશી સ વસ્તુતઃ સ્વાંશધર્મવાનિતી વ્યાપ્તિં સ્થલત્રયે વ્યભિચારયતિ- પ્રકાશાદિવદિતિ ।
વસ્તુતઃ સ્વાંશદુઃખિત્વસાધ્યસ્ય દેવદત્તદૃષ્ટાન્તે વૈકલ્યમપ્યાહ- જીવસ્યેતિ ।
કલ્પિતદુઃખિત્વસાધ્યં તુ ભ્રાન્ત્યાદ્યભાવાદીશ્વરે નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ જીવસ્યેશ્વરસ્ય વા વસ્તુતો દુઃખિત્વાનુમાનં ન યુક્તમાગમબાધાદિત્યાહ- તથાચેતિ ।
દુઃખિત્વે તદ્ભાવોપદેશો ન સ્યાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.46
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.47
સ્મરન્તિ ચ । બ્બ્સ્_2,3.47 ।
સ્મરન્તિ ચ વ્યાસાદયો યથા જૈવેન દુઃખેન ન પરમાત્મા દુઃખાયત ઇતિ ।
ઽતત્ર યઃ પરમાત્મા હિ સ નિત્યો નિર્ગુણઃ સ્મૃતઃ ।
ન લિપ્યતે ફલૈશ્ચાપિ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ।
કર્માત્મા ત્વપરો યો ઽસૌ મોક્ષબન્ધનૈઃ સ યુજ્યતે ।
સ સપ્તદશકેનાપિ રાશિના યુજ્યતે પુનઃઽ ઇતિ ।
ચશબ્દાત્સમામનન્તિ ચેતિ વાક્યશેષઃ ।
ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિઽ (શ્વે. 4.6) ઇતિ ।
ઽએકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃઽ (કઠ. 5.11) ઇતિ ચ

અત્રાહ- યદિ તર્હ્યેક એવ સર્વેષાં ભૂતાનામન્તરાત્મા સ્યાત્કથમનુજ્ઞાપરિહારૌ સ્યાતાં લોકિકૌ વૈદિકૌ ચેતિ ।
નનુ ચાંશો જીવ ઈશ્વરસ્યેત્યુક્તમ્ ।
તદ્ભેદાચ્ચાનુજ્ઞાપરિહારૌ તદાશ્રયાવવ્યતિકીર્ણાવુપપદ્યેતે કિમત્ર ચોદ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- નૈતદેવમ્ ।
અનંશિત્વમપિ હિ જીવસ્યાભેદવાદિન્યઃ શ્રુતયઃ પ્રતિપાદયન્તિ- ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ (તે. 2.6.1), ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃ. 3.7.23), ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (બૃ. 4.4.19), ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃ. 1.4.10) ઇત્યેવઞ્જાતીયકાઃ ।
નનુ ભેદાભેદાવગમાભ્યામંશત્વં સિદ્ધ્યતીત્યુક્તમ્ ।
સ્યાદેતદેવં યદ્યુભાવપિ ભેદાભેદૌ પ્રતિપિપાદયિષિતૌ સ્યાતામ્, અભેદ એવ ત્વત્ર પ્રતિપિપાદયિષિતો બ્રહ્માત્મત્વપ્રતિપત્તૌ પુરુષાર્થસિદ્ધેઃ ।
સ્વભાવપ્રાપ્તસ્તુ ભેદો ઽનૂદ્યતે ।
નચ નિરવયવસ્ય બ્રહ્મણો મુખ્યોંઽશો જીવઃ સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પરઃ એવૈકઃ સર્વેષાં ભૂતાનામન્તરાત્મા જીવભાવેનાવસ્થિત ઇત્યતો વક્તવ્યાનુજ્ઞાપરિહારોપપત્તિઃ

fન્: તત્ર જીવપરયોર્મધ્યે ।
કર્માત્મા કર્માશ્રયો જીવઃ ।
સપ્તદશકેન દશેન્દ્રયાણિ પઞ્ચ પ્રાણઃ મનો બુદ્દિશ્ચેતિ સપ્તદશસંખ્યાકો રાશિર્લિઙ્ગમ્ ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુ - ઇહ બ્રહ્મણિ યો નાનેવ કલ્પિતભેદશાલિ ચેતનાચેતનાત્મકં વિશ્વં પશ્યતિ સ મૃત્યોરનન્તરં મૃત્યું જન્મમરણાદિપરમ્પરારૂપં સંસારં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
સ્મૃત્યાપ્યનુમાનં બાધ્યમિત્યાહ- સ્મરન્તિ ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સ્મારન્તીતિ ।
તત્ર જીવપરયોર્મધ્યે કર્માત્મા કર્માશ્રયો જીવઃ ।
દશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ પ્રાણાઃ મનો બુદ્ધિશ્ચેતિ સપ્તદશસંખ્યાકો રાશિર્લિઙ્ગમ્ ।
સૂત્રે ચશબ્દઃ ।
શ્રુતિસમુચ્ચયાર્થ ઇત્યાહ- ચશબ્દાદિતિ ।
યથાદિત્યઃ પ્રાકાશ્યદોષૈર્ન લિપ્યતે તથેત્યર્થઃ ।
યતો બાહ્યો ઽસઙ્ગસ્તસ્માન્ન લિપ્યતે એવમંશિત્વકૃતમીશ્વરે દોષં નિરસ્યાંશ ઇત્યુક્તં જીવસ્યાંશત્વં દેહાદ્યુપાધિકમિતિ સ્ફુટયિતુમત્યન્તસ્વરૂપૈક્યમાદાયાક્ષિપતિ- અત્રાહેત્યાદિના ।
કથં તર્હિ ઇત્યન્વયઃ ।
તદ્ભેદાદંશભેદાત્ ।
નિરવયવબ્રહ્મણો મુખ્યાંશો ન સંભવતીતિ વદતા સિદ્ધાન્તિના ભેદો નાસ્તીત્યુક્તં ભવતિ, ભેદાભાવે ચાંશાંશિત્વાભાવાદનુજ્ઞાદિભેદવ્યવહારાનુપપત્તિરિત્યાક્ષેપાભિપ્રાયઃ ।
ન વયં ભેદસ્યાસત્ત્વં નરશૃઙ્ગવદ્બ્રૂમઃ, કિન્તુ મિથ્યાત્વં વદામઃ ।
તથા ચ દેહાદ્યુપાધિભેદેનાંશજીવાનામાબ્રહ્મબોધાત્કલ્પિતભેદાદ્ભેદવ્યવહારોપપત્તિ રિતિ સૂત્રેણ સમાધત્તે- તામિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.47
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.48
તાં બ્રૂમઃ -
અનુજ્ઞાપરિહારૌ દેહસમ્બન્ધાજ્ જ્યોતિરાદિવત્ । બ્બ્સ્_2,3.48 ।
ઽઋતૌ ભાર્યામુપેયાત્ઽ ઇત્યનુજ્ઞા ।
ઽઽગુર્વાઙ્ગનાં નોપગચ્છેત્ઽ ઇતિ પરિહારઃ ।
તથા ઽઅગ્નીષોમીયં પશું સંજ્ઞપયેત્ઽ ઇત્યનુજ્ઞા ।
ઽન હિંસ્યાત્સર્વાભૂતાનિઽ ઇતિ પરિહારઃ ।
એવં લોકે ઽપિ મિત્રમુપસેવિતવ્યમિત્યનુજ્ઞા ।
શત્રુઃ પરિહર્તવ્ય ઇતિ પરિહારઃ ।
એવંપ્રકારાવનુજ્ઞાપરિહારાવેકત્વે ઽપ્યાત્મનો દેહસંબન્ધાત્સ્યાતામ્ ।
દેહૈઃ સંબન્ધો દેહસંબન્ધઃ ।
કઃ પુનર્દેહસંબન્ધઃ ।
દેહાદિરયં સંઘાતો ઽહમેવેત્યાત્મનિ વિપરીતપ્રત્યયોત્પત્તિઃ ।
દૃષ્ટા ચ સા સર્વપ્રાણિનામહં ગચ્છામ્યહમાગચ્છામ્યહમન્ધો ઽહમનન્ધો ઽહં મૂઢો ઽહમમૂઢ ઇત્યેવમાત્મિકા ।
નહ્યસ્યાઃ સમ્યગ્દર્શનાદન્યન્નિવારકમસ્તિ ।
પ્રાક્તુ સમ્યગ્દર્શનાત્પ્રતતૈષા ભ્રાન્તિઃ સર્વજન્તુષુ ।
તદેવમવિદ્યાનિમિત્તદેહાદ્યુપાધિસંબન્ધકૃતાદ્વિશેષાદૈકાત્મ્યાભ્યુપગમે ઽપ્યનુજ્ઞાપરિહારાવવકલ્પ્યેતે ।
સમ્યગ્દર્શિનસ્તર્હ્યનુજ્ઞાપરિહારાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ ।
ન ।
તસ્યકૃતાર્થત્વાન્નિયોજ્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
હેયોપાદેયયોર્હિ નિયોજ્યો નિયોક્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
આત્મનસ્ત્વતિરિક્તં હેયમુપાદેયં વા વસ્ત્વપશ્યન્કથં નિયુજ્યેત ।
નચાત્માત્મન્યેવ નિયોજ્યઃ સ્યાત્ ।
શરીરવ્યતિરેકદર્શિન એવ નિયોજ્યત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તત્સંહતત્વાભિમાનાત્ ।
સત્યં વ્યતિરેકદર્શિનો નિયોજ્યત્વં તથાપિ વ્યોમાદિવદ્દેહાદ્યસંહતત્વમપશ્યત એવાત્મનો નિયોજ્યત્વાભિમાનઃ ।
નહિ દેહાદ્યસંહતત્વદર્શિનઃ કસ્યચિદપિ નિયોગો દૃષ્ટઃ ।
કિમુતૈકાત્મ્યદર્શિનઃ ।
નચ નિયોગાભાવાત્સમ્યગ્દર્શિનો યથેષ્ટચેષ્ટાપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વત્રાભિમાનસ્યૈવ પ્રવર્તકત્વાદિભિમાનાભાવાચ્ચ સમ્યગ્દર્શિનઃ ।
તસ્માદ્દેહસંબન્ધાદેવાનુજ્ઞાપરિહારૌ ।
જ્યોતિરાદિવત્ ।
યથા જ્યોતિષ એકત્વે ઽપ્યગ્નિઃ ક્રવ્યાત્પરિહ્રિયતે નેતરઃ ।
યથાચ પ્રકાશ એકસ્યાપિ સવિતુરમેધ્યદેશસંબદ્ધઃ પરિહ્રિયતે નેતરઃ શુચિભૂમિષ્ઠઃ ।
યથા ભૌમાઃ પ્રદેશા વજ્રવૈડૂર્યાદય ઉપાદીયન્તે ।
ભૌમા અપિ સન્તો નરકલેવરાદયઃ પરિહ્રિયન્તે ।
યથા મૂત્રપરીષં ગવાં પવિત્રતયા પરિગૃહ્યતે તદેવ જાત્યન્તરે પરિવર્જ્યતે તદ્વત્

fન્: પ્રતતા સંતતા ।
વિશેષો ભેદઃ ।
ક્રવ્યં માંસમત્તીતિ ક્રવ્યાત્ સ્માશાનાગ્નિઃ ।
નનુ ભ્રાન્તેઃ કુતશ્ચિન્નિવૃત્તૌ વ્યવહારવિચ્છેદઃ સ્યાદિત્યત આહ- ન હ્યસ્યા ઇત્યાદિના ।
પ્રતતા સંતતા, વિશેષો ભેદઃ ।
અનિયોજ્યત્વાદ્બ્રહ્મવિદઃ શાસ્ત્રાનર્થક્યમિષ્ટમિત્યાહ- ન તસ્યેતિ ।
નિયોગવિષયદ્વૈતાભાવાદાત્મન્યસાધ્યે નિયોગાનુપપત્તેર્ન બ્રહ્મવિન્નિયોજ્ય ઇત્યર્થઃ ।
નન્વામુષ્મિકફલહેતુકે કર્મણિ દેહભિન્નાત્મવિવેકિન એવાધિકારો વાચ્યઃ ।
તથાચ બ્રહ્મવિન્નિયોજ્યઃ, વિવેકિત્વાત્, કર્માધિકારિવદિતિ શઙ્કતે- શરીરવ્યતિરેકેતિ ।
પરોક્ષવિવેકસ્યાપરોક્ષભ્રમાવિરોધિત્વાત્કર્મિ ણો દેહાભેદભ્રમો ઽસ્તિ, તથાચ ભ્રમ ઉપાધિરિતિ પરિહરતિ- નેત્યાદિના ।
યથા વ્યોમ દેહાદ્ભિન્નં તદ્વદહમિત્યપશ્યતઃ ભ્રાન્તસ્યેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મવિન્ન નિયોજ્યઃ, અભ્રાન્તત્વાત્, સુષુપ્તવદિત્યાહ- નહીતિ ।
દેહાદિષ્વસંહતત્વદર્શિનઃ સંહતત્વદર્શનશૂન્યસ્ય ભેદભ્રાન્તિરહિતસ્ય સુષુપ્તસ્યેતિ યાવત્ ।
અજ્ઞસ્યાપિ ભ્રાન્ત્યભાવકાલે નિયોજ્યત્વં ન દૃષ્ટં કિમુ વાચ્યમાત્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
અનિયોજ્યત્વે બાધકમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- નચેતિ ।
વિષયવૈરાગ્યસ્ય જ્ઞાનાર્થમભ્યસ્તસ્ય જ્ઞાનાનન્તરમનુવૃત્ત્યા વિષયેષુ પ્રવર્તકરાગનિવૃત્તેર્નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
તદુક્તં ભગવતા ઽરસો ઽપ્યસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતેઽઇતિ ।
એવમનુજ્ઞાદિપ્રસઙ્ગેનાનિયોજ્યં, વિદુષ ઉક્ત્વા પ્રકૃતિમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
એકસ્યાપ્યુપાધિભેદાદનુજ્ઞાપરિહારયોર્દૃષ્ટાન્તમાહ- જ્યોતિરિતિ ।
ક્રવ્યં માંસમત્તીતિ ક્રવ્યાદશુચિઃ શ્મશાનાગ્નિરિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.48
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.49
અસન્તતેશ્ ચાવ્યતિકરઃ । બ્બ્સ્_2,3.49 ।
સ્યાતાં નામાનુજ્ઞાપરિહરાવેકસ્યાપ્યત્મનો દેહવિશેષયોગાત્ ।
યત્સ્વયં કર્મફલસંબન્ધઃ સ ચૈકાત્મ્યાભ્યુપગમે વ્યતિકીર્યેત સ્વામ્યેકત્વાદિતિ ચેત્ ।
નૈતદેવમ્ ।
અસંતતેઃ ।
નહિ કર્તૃભોક્તૃશ્ચાત્મનઃ સંતતઃ સર્વૈઃ શરીરૈઃ સંબન્ધો ઽસ્તિ ।
ઉપાધિતન્ત્રો હિ જીવ ઇત્યુક્તમ્ ।
ઉપાધ્યસંતાનાચ્ચ નાસ્તિ જીવસંતાનઃ ।
તતશ્ચ કર્મવ્યતિકરઃ ફલવ્યતિકરો વા ન ભવિષ્યતિ

શઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સ્યાતામિત્યાદિના ।
યદ્યપિ સ્થૂલદેહસંબન્ધાદુપાદાનપરિત્યાગૌ સ્યાતાં તથાપ્યન્યકૃતકર્મફલમિતરેણાપિ ભુજ્યેતેતિ કર્મફલવ્યતિકરઃ સાંકર્યં સ્યાદ્દેહવિશિષ્ટસ્ય સ્વર્ગાદિભોગાયોગેનાવિશિષ્ટાત્મન એકસ્યૈવ ભોક્તૃત્વાત્ ।
તસ્માત્સ્વર્ગી નરકી ચેતિ વ્યવસ્થાસિદ્ધયે આત્મસ્વરૂપભેદો વાચ્ય ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ભવેત્તદા સાંકર્યં યદ્યનુપહિતાત્મન એવ ભોક્તૃત્વં સ્યાત્ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
ઽતદ્ગુણસારત્વાત્ઽઇત્યત્ર મોક્ષસ્યાપિ, બુદ્ધ્યુપહિતસ્યૈવ કર્તૃત્વાદિસ્થાપનાત્, તથાચ બુદ્ધેઃ પરદેહાસંબન્ધાત્તદુપહિતજીવસ્ય નાસ્તિ પરદેહસંબન્ધ ઇતિ બુદ્ધિભેદેન ભોક્તૃભેદાન્ન કર્માદિસાંકર્યમિતિ સમાધાનાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.49
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.50
આભાસ એવ ચ । બ્બ્સ્_2,3.50 ।
આભાસ એવ ચૈષ જીવઃ પરસ્યાત્મનો જલસૂર્યકાદિવત્પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
ન સ એવ સાક્ષાત્ ।
નાપિ વસ્ત્વન્તરમ્ ।
અતશ્ચ યથા નૈકસ્મિઞ્જલસૂર્યકે કમ્પમાને જલસૂર્યકાન્તરં કમ્પતે, એવં નૈકસ્મિઞ્જીવે કર્મફલસંબન્ધિનિ જીવાન્તરસ્ય તત્સંબન્ધઃ ।
એવમપ્યવ્યતિકર એવ કર્મફલયોઃ ।
આભાસસ્ય ચાવિદ્યાકૃતત્વાત્તદાશ્રયસ્ય સંસારસ્યાવિદ્યાકૃતત્વોપપત્તિરિતિ ।
તદ્વ્યુદાસેન ચ પારમાર્થિકસ્ય બ્રહ્માત્મભાવસ્યોપદેશોપપત્તિઃ ।
યેષાં તુ બહવ આત્માનસ્તે ચ સર્વે સર્વગતાસ્તેષામેવૈષ વ્યતિકરઃ પ્રાપ્નોતિ ।
કથમ્ ।
બહવો વિભવશ્ચાત્માનશ્ચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપા નિર્ગુણા નિરતિશયાશ્ચ તદર્થં સાધારણં પ્રધાનં તન્નિમિત્તૈષાં ભોગાપવર્ગસિદ્ધિરિતિ સાંખ્યાઃ ।
સતિ બહુત્વે વિભુત્વે ચ ઘટકુડ્યાદિસમાના દ્રવ્યમાત્રસ્વરૂપાઃ સ્વતો ઽચેતના આત્મનસ્તદુપકરણાનિ ચાણૂનિ મનાંસ્યચેતનાનિ ।
તત્રાત્મદ્રવ્યાણાં મનોદ્રવ્યાણાં ચ સંયોગાન્નવેચ્છાદયો વૈશેષિકા આત્મગુણા ઉત્પદ્યન્તે ।
તે ચાવ્યતિરેકેણ પ્રત્યેકમાત્મસુ સમવયન્તિ સ સંસારઃ ।
તેષાં નવાનામાત્મગુણાનામત્યન્તાનુત્પાદો મોક્ષ ઇતિ કાણાદાઃ ।
તત્ર સાંખ્યાનાં તાવચ્ચૈતન્યસ્વરૂપત્વાત્સર્વાત્મનાં સંનિધાનાદ્યવિશેષાચ્ચૈકસ્ય સુખદુઃખસંબન્ધે સર્વેષાં સુખદુઃખસંબન્ધઃ પ્રાપ્નોતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ પરુષકૈવલ્યાર્થત્વાદ્વ્યવસ્થા ભવિષ્યતિ ।
અન્યથા હિ સ્વવિભૂતિખ્યાપનાર્થા પ્રધાનપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
તથાચાનિર્મોક્ષઃ પ્રસજ્યેતેતિ ।
નૈતત્સારમ્ ।
નહ્યભિલષિતસિદ્ધિનિબન્ધના વ્યવસ્થા શક્યા વિજ્ઞાતુમ્ ।
ઉપપત્ત્યા તુ કયાચિદ્વ્યવસ્થોચ્યેત ।
અસત્યાં પુનરુપપત્તૌ કામં મા ભૂદભિલષિતં પુરુષકૈવલ્યં, પ્રાપ્નોતિ તુ વ્યવસ્થાહેત્વભાવાદ્વ્યતિકરઃ ।
કાણાદાનામપિ યદૈકેનાત્મના મનઃ સંયુજ્યતે તદાત્માન્તરૈરપિ નાન્તરીયકઃ સંયોગઃ સ્યાત્સંનિધાનાદ્યવિશેષાત્ ।
તતશ્ચ હેત્વવિશેષાત્ફલાવિશેષ ઇત્યેકસ્યાત્મનઃ સુખદુઃખયોગે સર્વાત્મનામપિ સમાનં સુખદુઃખિત્વં પ્રસજ્યેત

અંશેત્યાદ્યસૂત્રે જીવસ્યાંશત્વં ઘટાકાશસ્યેવોપાધ્યવચ્છેતબુદ્ધ્યોક્તં, સંપ્રતિ એવકારેણાવચ્છેદપક્ષારુચિં સૂચયન્ ઽરૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવઽઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધંપ્રતિબિમ્બપક્ષમુપન્યસ્યતિ ભગવાન્ સૂત્રકારઃ- આભાસ એવ ચેતિ ।
પરમાત્મૈવાનુપહિતો જીવો ન ભવતિ, ઉપાધ્યનુભવાત્ ।
નાપિ તતો ભિન્નઃ, ઽસ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃઽઇત્યાદ્યભેદશ્રુતિસ્મૃતિવિરોધાત્ ।
તસ્માદવિદ્યાતત્કાર્યબુદ્ધ્યાદિપ્રતિબિમ્બ એવ જીવ ઇત્યર્થઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે બુદ્ધિપ્રતિબિમ્બભેદાત્સ્વર્ગી નારકીત્યાદિવ્યવસ્થા જીવત્વસ્યાવિદ્યકત્વાદ્વિદ્યયા મોક્ષશ્ચેત્યુપપદ્યત ઇત્યાહ- અતશ્ચેત્યાદિના ।
યસ્ત્વયં ભાસ્કરસ્ય પ્રલાપઃ પ્રતિબિમ્બસ્ય નોપાધિસંસૃષ્ટતયા કલ્પિતત્વં કિન્તુ સ્વરૂપેણૈવ, અતઃ કલ્પિતપ્રતિબિમ્બસ્ય મુક્તૌ સ્થિત્યયોગાન્ન જીવત્વમિતિ સ સિદ્ધાન્તરહસ્યાજ્ઞાનકૃત ઇત્યુપેક્ષણીયઃ ।
યદિ દર્પણે મુખં શુક્તૌ રજતવત્કલ્પિતં સ્યાત્તદા નેદં રજતમિતિ સ્વરૂપબાધવન્નેદં મુખમિતિ બાધઃ સ્યાત્ ।
અતો નાસ્તિ દર્પણે મુખમિતિ સંસર્ગમાત્રબાધાન્મદીયં મુખમેવેદમિત્યબાધિતમુખાભેદાનુભવાત્સંસૃષ્ટત્વેનૈવ કલ્પિતત્વં પ્રવેશવાક્યૈશ્ચાવિકૃતબ્રહ્મણ એવ પ્રતિબિમ્બભાવાખ્યપ્રવેશોક્તેર્ન સ્વરૂપકલ્પના, પરાક્રાન્તં ચાત્ર દર્પણટીકાયામાચાર્યૈરિત્યુપરમ્યતે ।
એવં સ્વમતે સ્વરૂપૈક્યે ઽપ્યુપહિતજીવભેદાદસાંકર્યમુક્તં, સંપ્રતિ સૂત્રે ચકારસૂચિતં પરેષાં, સાંકર્યં વક્તુમુપક્રમતે- યેષમિત્યાદિના ।
બુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધમ્રભાવના નવાત્મવિશેષગુણાઃ, સંનિધાનાદીત્યાદિપદાદૌદાસીન્યમુક્તમ્ ।
સાંખ્યઃ સ્વાભિપ્રાયં શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
સર્વેષાં પુંસાં પ્રકૃતિસાંનિધ્યાદ્યવિશેષે ઽપિ પ્રકૃતિરેવ પ્રતિપુરુષં નિયમેન ભોગાપવર્ગાર્થં પ્રવર્તતે, તથા ચોદ્દેશ્યપુરુષાર્થનિયતા પ્રધાનપ્રવૃત્તિરિતિ ભોગાદિવ્યવસ્થા, અન્યથા નિયતપ્રવૃત્ત્યનઙ્ગીકારે સ્વમાહાત્મ્યખ્યાપનાર્થા પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિરિત્યુદ્દેશ્યવિઘાતઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
જડપ્રધાનસ્યોદ્દેશ્યવિવેકાભાવાત્પુરુષાર્થસ્યાપ્યનાગતસ્યાચેતનસ્યાનિયામકત્વાન્ન વ્યવસ્થા, માનયુક્તિશૂન્યત્વાદિત્યાહ- નૈતદિતિ ।
યો હિ નિયામકભાવેનોદ્દેશ્યવિઘાતમાપાદયતિ તં પ્રતિ તસ્યૈવાપાદનમિષ્ટમિતિ ભાવઃ ।
તાર્કિકમતે ઽપિ ભોગાદિસાંકર્યમિત્યાહ- કાણાદાનામિતિ ।
હેતુર્મનઃસંયોગઃ, ફલં સુખાદિ, યદાત્માદૃષ્ટકૃતો યો મનઃસંયોગઃ સ તદાત્મન એવ સુખાદિહેતુરિતિ વ્યવસ્થાં શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
સૂત્રેણ પરિહરતિ- નેત્યાહેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.50
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.51
સ્યાદેતત્ ।
અદૃષ્ટનિમિત્તો નિયમો ભવિષ્યતીતિ ।
નેત્યાહ-
અદૃષ્ટાનિયમાત્ । બ્બ્સ્_2,3.51 ।
બહુષ્વાત્મસ્વાકાશવત્સર્વગતેષુ પ્રતિશરીરં બાહ્યાભ્યન્તરાવિશેષેણ સંનિહિતેષુ મનોવાક્કાયૈર્ધર્મલક્ષણમદૃષ્ટમુપર્જ્યતે ।
સાંખ્યાનાં તાવત્તદનાત્મસમવાયિ પ્રધાનવર્તિ પ્રધાનસાધારણ્યાન્ન પ્રત્યાત્મં સુખદુઃખોપભોગસ્ય નિયામકમુપપદ્યતે ।
કાણાદાનામપિ પૂર્વવત્સાધારણેનાત્મમનઃસંયોગેન નિર્વર્તિતસ્યાદૃષ્ટસ્યાપ્યસ્યૈવાત્મન ઇદમદૃષ્ટમિતિ નિયમે હેત્વભાવાદેષ એવ દોષઃ

સ્યાદેતત્ ।
અહમિદં ફલં પ્રાપ્નવાનીદં પરિહરાણીત્થં પ્રયતા ઇત્થં કરવાણીત્યેવંવિધા અભિસંધ્યાદયઃ પ્રત્યાત્મં પ્રવર્તમાના અદૃષ્ટસ્યાત્મનાં ચ સ્વસ્વામિભાવં નિયંસ્યન્તીતિ ।
નેત્યાહ-
પૂર્વવત્ મનઃસંયોગવદદૃષ્ટસ્યાપિ સર્વાત્મસાધરણત્વાન્ન વ્યવસ્થેત્યર્થઃ ।
રાગાદિનિયમાત્તજ્જાદૃષ્ટનિયમ ઇત્યાશઙ્ક્યોત્તરત્વેન સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ- સ્યાદેતદિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.51
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.52
અભિસન્ધ્યાદિષ્વ્ અપિ ચૈવમ્ । બ્બ્સ્_2,3.52 ।
અભિસંધ્યાદીનામપિ સાધારણેનૈવાત્મમનઃસંયોગેન સર્વાત્મસંનિધૌ ક્રિયમાણાનાં નિયમહેતુત્વાનુપપત્તેરુક્તદોષાનુષઙ્ગ એવ

અનિયમ ઉક્તદોષઃ ।
આત્માન્તરપ્રદેશસ્ય પરદેહે અન્તર્ભાવાદ્વ્યવસ્થેતિ શઙ્કાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.52
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.53
પ્રદેશાદ્ ઇતિ ચેન્ નાન્તર્ભાવાત્ । બ્બ્સ્_2,3.53 ।
અથોચ્યેત વિભુત્વે ઽપ્યત્મનઃ શરીરપ્રતિષ્ઠેન મનસા સંયોગઃ શરીરાવચ્છિન્ન એવાત્મપ્રદેશે ભવિષ્યતીતિ અતઃ પ્રદેશકૃતા વ્યવસ્થાભિસંધ્યાદીનામદૃષ્ટસ્ય સુખદુઃખયોશ્ચ ભવિષ્યતીતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
અન્તર્ભાવાત્ ।
વિભુત્વાવિશેષાદ્ધિ સર્વ એવાત્માનઃ સર્વશરીરેષ્વન્તર્ભવન્તિ ।
તત્ર ન વૈશેષિકૈઃ શરીરાવચ્છિન્નો ઽપ્યાત્માનઃ પ્રદેશઃ કલ્પયિતું શક્યઃ ।
કલ્પ્યમાનો ઽપ્યયં નિષ્પ્રદેશસ્યાત્મનઃ પ્રદેશઃ કાલ્પનિકત્વાદેવ ન પારમાર્થિકં કાર્યં નિયન્તું શક્નોતિ ।
શરીરમપિ સર્વાત્મસંનિધાવુત્પદ્યમાનમસ્યૈવાત્મનો નેતરેષામિતિ ન નિયન્તું શક્યમ્ ।
પ્રદેશવિશેષાભ્યુપગમે ઽપિ ચ દ્વયોરાત્મનોઃ સમાનસુખદુઃખભાજોઃ કદાચિદેકેનૈવ તાવચ્છરીરેણોપભોગસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
સમાનપ્રદેશસ્યાપિ દ્વયોરાત્મનોરદૃષ્ટસ્ય સંભવાત્ ।
તથાહિ- દેવદત્તો યસ્મિન્પ્રદેશે સુખદુઃખમન્વભૂત્તસ્માત્પ્રદેશાદપક્રાન્તે તચ્છરીરે યજ્ઞદત્તશરીરે ચ તં પ્રદેશમનુપ્રાપ્તે તસ્યાપીતરેણ સમાનઃ સુખદુઃખાનુભવો દૃશ્યતે સ ન સ્યાદ્યદિ દેવદત્તયજ્ઞદત્તયોઃ સમાનપ્રદેશમનિષ્ટં ન સ્યાત્ ।
સ્વર્ગાદ્યનુપભોગપ્રસઙ્ગશ્ચ પ્રદેશવાદિનઃ સ્યાત્ ।
બ્રાહ્મણાદિશરીરપ્રદેશેષ્વદૃષ્ટનિષ્પત્તેઃ પ્રદેશાન્તરવર્તિત્વાચ્ચ સ્વાર્ગાદ્યુપભોગસ્ય ।
સર્વગતત્વાનુપપત્તિશ્ચ બહૂનામાત્મનાં, દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
વદ તાવત્ત્વં કે બહવઃ સમાનપ્રદેશાશ્ચેતિ ।
રૂપાદય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તેષામપિ ધર્મ્યંશેનાભેદાલ્લક્ષણભેદાચ્ચ ।
નતુ બહૂનામાત્મનાં લક્ષણભેદો ઽસ્તિ ।
અન્ત્યવિશેષવશાદ્ભેદોપપત્તિરિતિચેત્ ।
ન ।
ભેદકલ્પનાય અન્ત્યવિશેષકલ્પનાયાશ્ચેતરેતરાશ્રયત્વાત્ ।
આકાશાદીનામપિ વિભુત્વં બ્રહ્મવાદિનો ઽસિદ્ધં કાર્યત્વાભ્યુપગમાત્, તસ્માદાત્મૈકત્વપક્ષ એવ સર્વદોષાભાવ ઇતિ સિદ્ધમ્

કિં મનસા સંયુક્તાત્મૈવાત્મનઃ પ્રદેશઃ ।
ઉત કલ્પિતઃ ।
આદ્યે સર્વાત્મનાં સર્વદેહેષુ અન્તર્ભાવાદવ્યવસ્થા ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- તત્ર ન વૈશેષિકૈરિતિ ।
સર્વાત્મસાંનિધ્યે સતિ કસ્યચિદેવ પ્રદેશઃ કલ્પયિતુમશક્યઃ ।
નિયામકભાવાદિત્યર્થઃ ।
પ્રદેશકલ્પનામઙ્ગીકૃત્યાપ્યાહ- કલ્પ્યેતિ ।
કાર્યમભિસંધ્યાદિકં યસ્યાત્મનો યચ્છરીરં તત્ર તસ્યૈવ ભોગ ઇતિ વ્યવસ્થામાશઙ્ક્યાહ- શરીરમપીતિ ।
પ્રદેશપક્ષે દોષાન્તરમાહ- પ્રદેશેતિ ।
યસ્મિન્નાત્મપ્રદેશે ઽદૃષ્ટોત્પત્તિઃ સ કિં ચલઃ સ્થિતો વા ।
નાદ્યઃ, અચલેંઽશિન્યંશસ્ય ચલનવિભાગયોરસંભવાદણ્વાત્મવાદાપાતાચ્ચ ।
દ્વિતીયે તસ્મિન્નેવ પ્રદેશે પરસ્યાપિ ભોગદર્શનાદદૃષ્ટમસ્તીત્યેકેનાપિ શરીરેણ દ્વયોરાત્મનોર્ભોગપ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્યાત્મભેદાત્પ્રદેશયોર્ભેદસ્તદાપિ તયોરેકદેહાન્તર્ભાવાદ્ભોગસાંકર્યં તદવસ્થં સાવયવાત્મવાદપ્રપઙ્ગશ્ચ ।
કિઞ્ચ યત્તુ યત્રાત્મનઃ પ્રદેશે શરીરાદિસંયોગાદદૃષ્ટમુત્પન્નં તત્તત્રૈવાચલપ્રદેશે સ્થિતમિતિ સ્વર્ગાદિશરીરાવચ્છિન્નાત્મન્યદૃષ્ટાભાવાદ્ભોગો ન સ્યાદતઃ પ્રદેશભેદો ન વ્યવસ્થાપકઃ ।
યત્ત્વત્રોત્પન્નમદૃષ્ટં સ્વાશ્રયે યત્ર ક્વચિદ્ભોગહેતુરિતિ સ્વર્ગાદિભોગસિદ્ધિરિતિ ।
તન્ન ।
ભોગશરીરદ્દૂરસ્થાદૃષ્ટે માનાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
યદપિ કેચિદાહુઃ-મનસ એકત્વે ઽપ્યાત્મનાં ભેદેન સંયોગવ્યક્તીનાં ભેદાત્કયાચિત્સંયોગવ્યક્ત્યા કસ્મિંશ્ચેદેવાત્મન્યદૃષ્ટાદિકમિત્યસાંકર્યમિતિ ।
તન્ન ।
સંયોગવ્યક્તીનાં વૈજાત્યાભાવેન સર્વાસામેવૈકદેહાન્તઃસ્થસર્વાત્મસ્વદૃષ્ટહેતુત્વાપત્તેઃ ।
તથાચ સર્વાત્મનામેકસ્મિન્ દેહે ભોક્તૃત્વં દુર્વારમ્ ।
કિઞ્ચ બહૂનાં વિભુત્વમઙ્ગીકૃત્ય સાંકર્યમુક્તં, સંપ્રતિ કર્તૃણાં વિભુત્વમસિદ્ધમહમિહૈવાસ્મિ ઇત્યલ્પત્વાનુભવાન્માનાભાવાચ્ચેત્યાહ- સર્વગતત્વાનુપપત્તિશ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ બહૂનાં વિભુત્વે સમાનદેશત્વં વાચ્યં, તચ્ચાયુક્તમદૃષ્ટત્વાદિત્યાહ- વદેતિ ।
નનુ રૂપરસાદીનામેકઘટસ્થત્વં દૃષ્ટમિતિ ચેત્, નાયમસ્મત્સંમતો દૃષ્ટાન્તઃ ।
રૂપસ્ય તેજોમાત્રત્વાદ્રસસ્ય જલમાત્રત્વાદ્ગન્ધસ્ય પૃથિવીમાત્રત્વાદિત્યેવં તત્તદ્ગુણસ્ય સ્વસ્વધર્મ્યંશેનાભેદાત્તેજઆદિધર્મ્યતિરિક્તઘટાભાવાત્ ।
કિઞ્ચાત્મનાં બહુત્વમપ્યસિદ્ધં,
આત્મત્વરૂપલક્ષણસ્યાભેદાત્, તથાચ દેવદત્તાત્મા યજ્ઞદત્તાત્મનો ન ભિન્નઃ આત્મત્વાત્, યજ્ઞદત્તાત્મવત્ ।
અત્ર વૈશેષિકઃ શઙ્કતે-અન્ત્યવિશેષેતિ ।
નિત્યદ્રવ્યમાત્રવૃત્તયો વિશેષાસ્તે ચ સ્વયં સ્વાશ્રયવ્યાવર્તકા એવ ન સ્વેષાં વ્યાવર્તકમપેક્ષન્ત ઇત્યન્ત્યા ઉચ્યન્તે ।
તથાચ વિશેષરૂપલક્ષણભેદાદ્ભવત્યાત્મભેદ ઇત્યર્થઃ ।
ન તાવદાત્મન્યનાત્મનઃ સકાશાદ્ભેદજ્ઞાનાર્થા વિશેષકલ્પના, આત્મત્વાદેવાનાત્મભેદસિદ્ધેઃ ।
નાપ્યાત્મનાં મિથો ભેદજ્ઞાનાર્થં તત્કલ્પના, આત્મભેદસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
નચ વિશેષભેદકલ્પનાદેવાત્મભેદકલ્પના યુક્તા, આત્મભેદજ્ઞપ્તાવાત્મસુ વિશેષભેદસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધૌ તજ્જ્ઞપ્તિરિત્યન્યોન્યાશ્રયાદિતિ પરિહારાર્થઃ ।
યત્તુ બહૂનાં વિભુત્વે આકાશદિક્કાલા દૃષ્ટાન્ત ઇતિ સો ઽપ્યસંમત ઇત્યાહ- આકાશાદીનામિતિ ।
વિભુત્વસ્યૈકવૃત્તિત્વે લાઘવાન્ન વિભુભેદઃ ।
યથૈકસ્મિન્નાકાશે ભેરીવીણાદિભેદેન તારમન્દ્રાદિશબ્દવ્યવસ્થા એવમેકસ્મિન્નપ્યાત્મનિ બુદ્ધ્યુપાધિભેદેન સુખાદિવ્યવસ્થોપપત્તેરાત્મભેદે ઽપિ વ્યવસ્થાનુપપત્તેરુક્તત્વાન્મુધા ભેદકલ્પનેત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
એવં ભૂતભોક્તૃશ્રુતીનાં વિરોધાભાવાદ્બ્રહ્મણ્યદ્વયે સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.17.53
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ શ્રીશારીરકમીમાંસાભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ સમાપ્તઃ

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ