Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 33

33.2

FN: ubhayoḥ pravṛttitadāśrayayoḥ /
svatantramacetanaṃ kāraṇatvena nānumātavyaṃ, tasya sṛṣṭyarthaṃ- pravṛtteḥ anupapatteriti cakāreṇānupapattipadamanuṣajya sūtraṃ yojanīyam /
racanāpravṛttyoḥ ko bheda ityāśaṅkya pravṛttisvarūpamāha- sāmyeti /
guṇānāṃ kila sāmyāvasthā tattvānāṃ pralayaḥ, tadā na kiñcit kāryaṃ bhavati pralayābhāvaprasaṅgāt /
kintvādau sāmyapracyutirūpaṃ vaiṣamyaṃ bhavati, tataḥ kasyacidguṇasyāṅgitvamudbhūtatvena prādhānyaṃ kasyacidaṅgatvaṃ śeṣatvamityaṅgāṅgibhāvo bhavati, tasmin sati mahadādikāryotpādanātmikā pravṛttiḥ, tayā vividhakāryavinyāso racaneti bheda ityarthaḥ /
guṇānāṃ pravṛttiścetanādhiṣṭhānapūrvikā, pravṛttitvāt, rathādipravṛttivadityāha- sāpīti /
vipakṣe svatantre pravṛtyanupapattirityarthaḥ /
kecittu bhedānāṃ pravṛttiśaktimatvāccetanānadhiṣṭhatācetanaprakṛtikatvamiti śaktitaḥ pravṛttiriti liṅgaṃ vyācakṣate /
asyāpi guṇeṣu vyabhicāraḥ /
kāryatvaviśeṣaṇe ca viruddhatā, pravṛttiśaktimatve sati kāryatvasya ghaṭādiṣu cetanādhiṣṭitaprakṛtikatvenoktasādhyaviruddhena vyāptidarśanāditi 'pravṛtteśca'iti sūtreṇa jñāpitam /
nanu loke svatantrācetanānāṃ pravṛtyadarśane 'pi pradhāne sā pravṛttiḥ sidhyatu, tatrāha- dṛṣṭācceti /
anumānaśaraṇasya tava dṛṣṭantaṃ vinātīndriyārthasiddhyayogāditi bhāvaḥ /
nanu pradhānasya pravṛttiṃ khaṇḍayatā cetanasya sṛṣṭau pravṛttirvācyā sā na yukteti sāṃkhyaḥ śaṅkate- nanviti /
śuddhacetanasya pravṛttyayogamaṅgīkaroti- satyamiti /
tarhi kevalasyācetanasya pravṛttisiddhiranyathā sṛṣṭyayogāt /
, tatrāha- tathāpīti /
kevalasya cetanasyāpravṛttāvapi cetanācetanayormithaḥ saṃbandhātsṛṣṭipravṛttiriti bhāvaḥ /
imaṃ vedāntasiddhāntaṃ sāṃkhyo dūṣayati- na tviti /
sarvā pravṛttiracetanāśrayaiva dṛṣṭā /
na tvacetanasaṃbandhenāpicetanasya kvacitpravṛttirdṛṣṭā /
tasmānna cetanātsṛṣṭirityarthaḥ /
matadvayaṃ śrutvā madhyasthaḥ pṛcchati- kiṃ punariti /
yasminnacetane rathādau pravṛttirdṛṣṭā tasyaiva sā na cetanastatra heturiti kiṃ sāṃkhyamataṃ sādhu uta yena cetanenāśvādinā pravṛttistatprayuktā seti vedāntimataṃ vā sādhviti praśnārthaḥ /
sāṃkhya āha- nanviti /
ubhayoḥ /
pravṛttitadāśrayayorityarthaḥ /
dṛṣṭāśrayeṇaiva pravṛtterupapattāvadṛṣṭacetanapravṛttirna kalpyeti bhāvaḥ /
ātmano 'pratyakṣatve kathaṃ siddhiḥ, tatrāha- pravṛttīti /
jīvaddehasya rathādibhyo vailakṣaṇyaṃ prāṇādisatvaṃ liṅgaṃ dṛṣṭamiti kṛtvā cetanasya siddhirityanvayaḥ /
jīvaddehaḥ sātmakaḥ prāṇādimatvāt, vyatirekeṇa rathādivadityātmasiddhirityarthaḥ /
dehapravṛttiḥ svāśrayādanyena jñānavatā sahabhūtā, pravṛttitvāt,
rathapravṛttivadityanumānāntarasūcanāya pravṛttyāśrayetyuktam,
sadbhāvasiddhireva na pravartakatvamityevakārārthaḥ /
anumitasya sadbhāvamātreṇa pravṛttihetutve sarvatrākāśasyāpi hetutvaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
ātmano 'pratyakṣatve cārvākāṇāṃ bhramo 'pi liṅgamityāha- ata eveti /
apratyakṣatvādevetyarthaḥ /
dehānyātmanaḥ pratyakṣatve bhramāsaṃbhavāditi bhāvaḥ /
darśanāt /
pravṛtticaitanyayoriti śeṣaḥ /
pravṛttiṃ pratyāśrayatvamacetanasyaivetyuktamaṅgīkṛtya cetanasya prayojakatvaṃ siddhāntī sādhayati- tadabhidhīyata iti /
rathādipravṛttāvaśvādicetanasyānvayavyatireko sphuṭau tābhyāṃ cetanasya pravartakatvaṃ bāhyānāmapi saṃmatamityāha- laukāyatikānāmapīti /
yaḥ pravartakaḥ saḥ svayaṃ pravṛttimānaśvādivaditi vyāpterātmani vyāpakābhāvānna pravartakatvamiti kaścicchaṅkate- nanviti /
maṇyādau vyabhicārānna vyāptiriti pariharati- neti /
vastuta ekatve 'pi kalpitaṃ dvaitaṃ pravartyamastītyāha- na /
avidyeti /
avidyakalpite nāmarūpaprapañce tayaivāvidyārūpayā māyayā ya āveśaścidātmanaḥ kalpitaḥ saṃbandhastasya vaśaḥ sāmarthyaṃ tenāntaryāmitvādikamīśvasyetyuktatvānna codyāvasara ityarthaḥ

33.3

END BsCom_2,2.1.2
START BsCom_2,2.1.3
payo 'mbuvac cet tatrāpi | BBs_2,2.3 |
syādetat /
yathā kṣīramacetanaṃ svabhāvenaiva vatsavivṛddhyarthaṃ pravartate, yathāca jalamacetanaṃ svabhāvenaiva lokopakārāya syandata evaṃ pradhānamacetanaṃ svabhāvenaiva puruṣārthasiddhaye pravartiṣyata iti /
naitatsādhūcyate /
yatastatrāpi payombunoścetanādhiṣṭhitayoreva pravṛttirityanumimīmahe /
ubhayavādiprasiddhe rathādavacetane kevale pravṛttyadarśanāt /
śāstraṃ ca 'yo 'psu tiṣṭhan yo 'po 'ntaro yamayati' (bṛ. 3.7.4), 'etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi prācyonyā nadyaḥ syandante' (bṛ. 3.8.9) ityevañjātīyakaṃ samastasya lokaparispanditasyeśvarādhiṣṭhitatāṃ śrāvayati /
tasmātsādhyapakṣanikṣiptatvātpayombuvadityanupanyāsaḥ /
cetanāyāśca dhenvāḥ snehecchayā payasaḥ pravartakatvopapatteḥ /
vatsacoṣaṇena ca payasa ākṛṣyamāṇatvāt /
nacāmbuno 'pyatyantamanapekṣā, nimnabhūmyādyapekṣatvātsyandanasya /
cetanāpekṣatvaṃ tu sarvatropadarśitam /
'upasaṃhāradarśanānneti cenna kṣīravaddhi' (bra.sū. 2.1.24) ityatra tu bāhyanimittanirapekṣamapi svāśrayaṃ kāryaṃ bhavatītyetallokadṛṣṭyā nidarśitam /
śāstradṛṣṭyā tu punaḥ sarvatraiveśvarāpekṣatvamāpadyamānaṃ na parāṇudyate

33.3

FN: sādhyavattā pakṣeṇa tulyatvāt /
anupanyāsaḥ na vicārabhūmiḥ /
anādijaḍasya pravṛttiścetanādinā, pravṛttitvāt, rathādipravṛttivaditi sthitam /
tatra kṣīrādau vyabhicāramāśaṅkya tasyāpi pakṣasamatvenoktānumānādāgamena ca sādhyasiddhirna vyabhicāra iti sūtraṃ vyācaṣṭe- syādetadityādinā /
sādhyapakṣeti /
sādhyavatā pakṣeṇatulyatvādityarthaḥ /
anupanyāsaḥ /
na vyabhicārabhūmiriti yāvat /
kṣīre pravartakatvena dhenvādeḥ sattvācca na vyabhicāra ityāha- cetanāyāśceti /
upadarśitam /
anumānāgamābhyāmiti śeṣaḥ /
sūtrakārasya 'kṣīravaddhi' 'tatrāpi'iti ca vaktuḥ pūrvāparavirodhamāśaṅkya lokadṛṣṭyā śāstradṛṣṭyā ca sūtradvayamityavirodhamāha- upasaṃhāreti

33.4

END BsCom_2,2.1.3
START BsCom_2,2.1.4
vyatirekānavasthiteś cānapekṣatvāt | BBs_2,2.4 |
sāṃkhyānāṃ trayo guṇāḥ sāmyenāvatiṣṭhamānāḥ pradhānam /
natu tadvyatirekeṇa pradhānasya pravartakaṃ nivartakaṃ vā kiñcidbāhyamapekṣyamavastitamasti /
puruṣastūdāsīno na pravartako na nivartaka ityato 'napekṣaṃ pradhānaṃ, anapekṣatvācca kadācitpradhānaṃ mahadādyākāreṇa pariṇamate kadācinna pariṇamata ityetadayuktam /
īśvarasya tu sarvajñatvātsarvaśaktitvānmahāmāyatvācca pravṛttyapravṛttī na virudhyete

33.4

astu pradhānasyāpi dharmādi karma puruṣo vā pravartaka ityāśaṅkya sūtraṃ pravṛttaṃ, tadvyācaṣṭe- sāṃkhyānāmityādinā /
pradhānavyatirekeṇa karmaṇo 'navasthiteḥ puruṣasyodāsīnatvāt kadācitsṛṣṭipravṛttiḥ kadācitpralaya ityayuktamityarthaḥ /
karmaṇo 'pi pradhānātmakasyācetanatvāt sadāsatvācca na kādācitkapravṛttiniyāmakatvamiti bhāvaḥ

33.5

END BsCom_2,2.1.4
START BsCom_2,2.1.5
anyatrābhāvāc ca na tṛṇādivat | BBs_2,2.5 |
syādetat /
yathā tṛṇapallavodādi nimittāntaranirapekṣaṃ svabhāvādeva kṣīrādyākāreṇa pariṇamata evaṃ pradhānamapi mahadādyākāreṇa pariṇaṃsyata iti /
kathaṃ ca nimittāntaranirapekṣaṃ tṛṇādīti gamyate /
nimittāntarānupalambhāt /
yadi hi kiñcinnimittamupalabhemahi tato yathākāmaṃ tena tṛṇādyupādāya kṣīraṃ saṃpādayemahi, natu saṃpādayāmahe /
tasmātsvābhāvikastṛṇādeḥ pariṇāmastathā pradhānasyāpi syāditi /
atrocyate- bhavettṛṇādivatsvābhāvikaḥ pradhānasyāpi paraṇāmo yadi tṛṇāderapi svābhāvikaḥ pariṇāmo 'bhyupagamyeta /
natvabhyupagamyate, nimittāntaropalabdheḥ /
kathaṃ nimittāntaropalabdhiḥ, anyatrābhāvāt /
dhenvaiva hyupayuktaṃ tṛṇādi kṣīro bhavati na prahīṇamanaḍudādyupayuktaṃ vā /
yadi hi nirnimittametatsyāddhenuśarīrasaṃbandhādanyatrāpi tṛṇādi kṣīrībhavet /
naca yathākāmaṃ mānuṣairna śakyaṃ saṃpādayitumityetāvatā nirnimittaṃ bhavati /
bhavati hi kiñcitkāryaṃ mānuṣasaṃpādyaṃ kiñciddaivasaṃpādyam /
manuṣyā api śaknuvatyevocitenopāyena tṛṇādyupādāya kṣīraṃ saṃpādayitum /
prabhūtaṃ hi kṣīraṃ kāmayamānāḥ prabhūtaṃ ghāsaṃ dhenuṃ cārayanti /
tataśca prabhūtaṃ kṣīraṃ labhante /
tasmānna tṛṇādivatsvābhāvikaḥ pradhānasya pariṇāmaḥ

33.5

FN: prahīṇaṃ naṣṭam /
punarapi dṛṣṭāntabalāt pradhānasya svata eva kādācitkapravṛttirityāśaṅkya niṣedhati sūtrakāraḥ- anyatretyādinā /
pṛcchati- kathamiti /
uttaram- nimittāntareti /
dhenvādinimittāntaramastīti siddhāntayati- atrocyata iti /
prahīṇaṃ naṣṭam /
yaduktaṃ kṣīrasya svecchayā saṃpādayitumaśakyatvātsvābhāvikatvamiti, tatrāha- naca yathākāmamiti

33.6

END BsCom_2,2.1.5
START BsCom_2,2.1.6
abhyupagame 'py arthābhāvāt | BBs_2,2.6 |
svābhāvikī pradhānapravṛttirna bhavatīti sthāpitam /
athāpi nāma bhavataḥ śraddhāmanurudhyamānāḥ svābhāvikīmeva pradhānasya pravṛttimabhyupagacchema tathāpi doṣo 'nuṣajyetaiva /
kutaḥ /
arthābhāvāt /
yadi tāvatsvābhāvikī pradhānasya pravṛttirna kiñcidanyadihāpekṣata ityucyeta tato yathaiva sahakāri kiñcinnāpekṣata evaṃ prayojanamapi kiñcinnāpekṣiṣyate ityataḥ pradhānaṃ puruṣasyārthaṃ sādhayituṃ pravartata itīyaṃ pratijñā hīyeta /
sa yadi brūyātsahakāryeva kevalaṃ nāpekṣate na prayojanamapīti /
tathāpi pradhānapravṛtteḥ prayojanaṃ vivektavyaṃ bhogo vā syādapavargo vobhayaṃ veti /
bhogaścetkīdṛśo 'nādheyātiśayasya puruṣasya bhogo bhavet /
anirmokṣaprasaṅgaśca apavargaścetprāgapi pravṛtterapavargasya siddhatvātpravṛttiranarthikā syāt /
śabdādyanupalabdhiprasaṅgaśca /
ubhayārthatābhyupagame 'pi bhoktavyānāṃ pradhānamātrāṇāmānantyādanirmokṣaprasaṅga eva /
nacautsukyanivṛttyarthā pravṛttiḥ /
nahi pradhānasyācetanasyautsukyaṃ saṃbhavati /
naca puraṣasya nirmalasya niṣkalasyautsukyam /
dṛkśaktisargaśaktivaiyarthyabhayāccetpravṛttistarhi dṛkśaktyanucchedavatsargaśaktyanucchedātsaṃsārānucchedādanirmokṣaprasaṅga eva /
tasmātpradhānasya puruṣārthā pravṛttirityetadayuktam

33.6

FN: arthābhāvāt puruṣārthābhāvaprasaṅgāt /
sukhaduḥkha prāptiparihārarūpātiśayaśūnyasya /
mīyante bhujyante iti mātrā bhogāḥ /
pradhānasya na svataḥpravṛttiḥ, svataḥprabhṛtyabhyupagame puruṣārthasyāpekṣābhāvaprasaṅgādityekor'thaḥ /
tatreṣṭāpattiṃ nirasyati- ityataḥ pradhānamiti /
uktaprasaṅgasyeṣṭatve pratijñāhāniḥ syādityarthaḥ /
arthāsaṃbhavānna svataḥpravṛttirityarthāntaraṃ śaṅkāpūrvakamāha- sa yadītyādinā /
prayojanamapekṣitaṃ cedvaktavyamityāha- tathāpīti /
kūṭasthe puruṣe svataḥsukhādirūpasyātiśayasyādhātumaśakyatvādadhyāsānaṅgīkārācca bhogo na yuktaḥ /
kiṃ ca pradhānapravṛtterbhogārthatve mokṣahetuvivekakhyātyabhāvādanirmokṣaprasaṅgaśca, apavargārthatve svarūpāvasthānarūpamukteḥ svataḥsiddhatvāt pravṛttivaiyarthyaṃ, bhogābhāvaprasaṅgaścetyarthaḥ /
tṛtīyaṃ dūṣayati- ubhayārthateti /
mīyante bhujyanta iti mātrā bhogyāḥ /
autsukyanivṛttyarthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ puruṣasya vimokṣārthaṃ pravartate tadvadavyaktamiti kārikoktaṃ dūṣayati- naceti /
autsukyamicchāviśeṣaḥ kevalajaḍasyātmano vā na yukta ityarthaḥ /
asti puruṣasya dṛkśaktiścidrūpatvāt, asti ca pradhānasya sargaśaktistriguṇatvāt, tayoḥ śaktyordṛśyasṛṣṭī vinā sārthakyāyogāt pradhānasya sṛṣṭau pravṛttiriti cet /
na /
śaktyornityatvāt sṛṣṭinityatvāpattirityāha- dṛkśaktīti

33.7

END BsCom_2,2.1.6
START BsCom_2,2.1.7
puruṣāśmavad iti cet tathāpi | BBs_2,2.7 |
syādetat /
yathā kaścitpuruṣo dṛkśaktisaṃpannaḥ pravṛttiśaktihīnaḥ paṅguraparaṃ puruṣaṃ pravṛttiśaktisaṃpannaṃ dṛkśaktihīnamandhamadhiṣṭhāya pravartayati /
yathā vāyaskānto 'śmā svayamapravartamāno 'pyayaḥ pravartayati /
evaṃ puruṣaḥ pradhānaṃ pravartayiṣyatīti dṛṣṭāntapratyayena punaḥ pratyavasthānam /
atrocyate- tathāpi naiva doṣānnirmokṣo 'sti /
abhyupetahānaṃ tāvaddoṣa āpatati /
pradhānasya svatantrasya pravṛttyabhyupagamāt, puruṣasya na pravartakatvānabhyupagamāt /
kathaṃ codāsīnaḥ puruṣaḥ pradhānaṃ pravartayet /
paṅgurapi hyandhaṃ vāgādibhiḥ puruṣaṃ pravartayati /
naivaṃ puruṣasya kaścidapi pravartanavyāpāro 'sti, niṣkriyatvācca /
nāpyayaskāntavatsaṃnidhimātreṇa pravartayet /
saṃnidhinityatvena pravṛttinityatvaprasaṅgāt /
ayaskāntasya tvanityasaṃnidherasti svavyāpāraḥ saṃnidhiḥ, parimārjanādyapekṣā cāsyastītyanupanyāsaḥ puruṣāśmavaditi /
tathā pradhānasyācaitanyātpuruṣasya caudāsīnyāttṛtīyasya ca tayoḥ saṃbandhayiturabhāvātsaṃbandhānupapattiḥ /
yogyatānimitte ca saṃbandhe yogyatānucchedādanirmokṣaprasaṅgaḥ /
pūrvavaccehāpyarthābhāvo vikalpayitavyaḥ /
paramātmanastu svarūpavyapāśrayamaudāsīnyaṃ māyāvyapāśrayaṃ ca pravartakatvamityastyatiśayaḥ

33.7

puruṣasya pravartakatvaṃ nirastamapi dṛṣṭāntena punarāśaṅkya niṣedhati- puruṣāśmavaditi cettathāpi /
pradhānasya svātantryaṃ puruṣasyaudāsīnyaṃ cābhyupetaṃ tyajyata iti vadantaṃ sāṃkhyaṃpratyāha- kathaṃ ceti /
puruṣasya parispandaḥ prayatnaguṇo vā nāstīti vaktuṃ hetudvayam /
pradhānapuruṣayornityatvādvyāpitvācca nityaḥ saṃnidhiḥ, aśmanastu parimārjanamṛjutvena sthāpanamanityasaṃnidhiśceti vyāpāro 'stītyanupanyāsaḥ, samadṛṣṭāntopanyāso na bhavatītyarthaḥ /
nanu cijjaḍayordraṣṭṛdṛśyabhāvayogyatāsti, tayā tadbhāvaḥ saṃbandha ityata āha- yogyateti /
cijjaḍatvarūpāyā yogyatāyā nityatvātsaṃbandhanityatvāpattirityarthaḥ /
yathā svatantrapradhānapravṛttipakṣo bhogo 'pavarga ubhayaṃ vā phalamiti vikalpya dūṣitaḥ, evaṃ puruṣādhīnapradhānapravṛttipakṣo 'pi phalābhāvena dūṣaṇīya ityāha- pūrvavacceti /
siddhānte paramātmana udāsīnasya kathaṃ pravartakatvamityāśaṅkyāha- paramātmeti /
sāṃkhyamate ubhayaṃ viruddhaṃ satyatvāt /
asmanmate kalpitākalpitayoravirodha ityatiśayaḥ

33.8

END BsCom_2,2.1.7
START BsCom_2,2.1.8
aṅgitvānupapatteś ca | BBs_2,2.8 |
itaśca na pradhānasya pravṛttiravalpate /
yaddhi sattvarajastamasāmānyonyaguṇapradhānabhāvamutsṛjya sāmyena svarūpamātreṇāvasthānaṃ sā pradhānāvasthā /
tasyāmavasthāyāmanapekṣasvarūpāṇāṃ svarūpapraṇāśabhayātparasparaṃ pratyaṅgibhāvānupapatteḥ /
bāhyasya ca kasyacitkṣobhayiturabhāvādguṇavaiṣamyanimitto mahadādyutpādo na syāt

33.8

kiṃ pradhānāvasthā kūṭasthavannityā, uta vikāriṇī /
ādye doṣamāha- tasyāmiti /
aṅgāṅgibhāve sāmyasvarūpanāśaḥ syāt, tataḥ kauṭasthyabhaṅga iti bhayādaṅgāṅgitvānupapatteḥ sṛṣṭyanupapattirityarthaḥ /
dvitīyaṃ dūṣayati- bāhyasyeti /
cirakālasthitasya sāmyasya cyutau nimittaṃ vācyaṃ tannāstītyarthaḥ

33.9

END BsCom_2,2.1.8
START BsCom_2,2.1.9
anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt | BBs_2,2.9 |
athāpi syādanyathā vayamanumimīmahe yathā nāyamanantaro doṣaḥ prasajyeta /
nahyanapekṣasvabhāvāḥ kūṭasthāścāsmābhirguṇā abhyupagamyante pramāṇābhāvāt /
kāryavaśena tu guṇānāṃ svabhāvo 'bhyupagamyate /
yathā yathā kāryotpāda upapadyate tathā tathaiṣāṃ svabhāvo 'bhyupagamyate /
calaṃ guṇavṛttamiti cāstyabhyupagamaḥ /
tasmātsāmyāvasthāyāmapi vaiṣamyopagamayogyā eva guṇā avatiṣṭhanta iti /
evamapi pradhānasya jñaśaktiviyogādracanānupapattyādayaḥ pūrvoktā doṣāstadavasthā eva /
jñaśaktimapi tvanumimānaḥ prativāditvānnivarteta /
cetanamekamanekaprapañcasya jagata upādānamiti brahmavādaprasaṅgāt /
vaiṣamyopagamayogyā api guṇāḥ sāmyāvasthāyāṃ nimittābhāvānnaiva vaiṣamyaṃ bhajeran /
bhajamānā vā nimittābhāvāviśeṣātsarvadaiva vaiṣamyaṃ bhajeranniti prasajyata evāyamanantaro 'pi doṣaḥ

33.9

guṇānāṃ mitho 'napekṣasvabhāvatvānna svato vaiṣamyamityuktam, tatra hetvasiddhimāśaṅkya sūtrakāraḥ pariharati- anyatheti /
anapekṣasvabhāvādanyathā sāpekṣatvena guṇānāmanumānātpūrvasūtrokto doṣo na prasajyate /
na caivamapasiddhāntaḥ, kāryānusāreṇa guṇasvabhāvāṅgīkārādityāha- calaṃ guṇavṛttamiti /
pūrvasūtroktāṅgāṅgitvānupapattidoṣābhāvamaṅgīkṛtya pariharati- evamapīti /
kāryārthaṃ jñānaśaktikalpane brahmavādaḥ syādityarthaḥ /
aṅgīkāraṃ tyajati- vaiṣamyeti

33.10

END BsCom_2,2.1.9
START BsCom_2,2.1.10
vipratiṣedhāc cāsamañjasam | BBs_2,2.10 |
parasparaviruddhaścāyaṃ sāṃkhyānāmabhyupagamaḥ /
kvacitsaptendriyāṇyanukrāmanti, kvacidekādaśa /
tathā kvacinmahatastanmātrasargamupadiśanti, kvacidahaṅkīrāt /
tathā kvacittrīṇyantaḥkaraṇāni varṇayanti kvacidekamiti /
prasiddha eva tu śrutyeśvarakāraṇavādinyā virodhastadanuvartinyā ca smṛtyā /
tasmādapyasamañjasaṃ sāṃkhyānāṃ darśanamiti /
atrāha- nanvaupaniṣadānāmapyasamañjasameva darśanaṃ tapyatāpakayorjātyantarabhāvānabhyupagamāt /
ekaṃ hi brahma sarvātmakaṃ sarvasya prapañcasya kāraṇamabhyupagacchatāmekasyaivātmano viśeṣau tapyatāpakau na jātyantarabhūtāvityabhyupagantavyaṃ syāt /
yadi cetau tapyatāpakāvekasyātmano viśeṣau syātāṃ sa tābhyāṃ tapyatāpakābhyāṃ na nirmucyata iti tāpopaśāntaye samyagdarśanamupadiśacchāstramanarthakaṃ syāt /
nahyauṣṇyaprakāśadharmakasya pradīpasya tadavasthasyaiva tābhyāṃ nirmokṣa upapadyate /
yo 'pijalataraṅgavīcīphenādyupanyāsaḥ, tatrāpi jalātmana ekasya vīcyādanyo viśeṣā āvirbhāvatirobhāvarūpeṇa nityā eveti samāno jalātmano vīcyādibhiranirmokṣaḥ /
prasiddhaścāyaṃ tapyatāpakayorjātyantarabhāvo loke /
tathāhi- arthī cārthaścānyonyabhinnau labhyete /
yadyarthinaḥ svato 'nyor'tho na syāt, yasyārthino yadviṣayamarthitvaṃ sa tasyārtho nityasiddha eveti na tasya tadviṣayamarthitvaṃ syāt, yathā prakāśātmanaḥ pradīpasya prakāśākhyortho nityasiddha eveti na tasya tadviṣayamarthitvaṃ bhavati /
aprāpte hyarthe 'rthino 'rthitvaṃ syāditi /
tathārthāsyāpyarthatvaṃ na syāt /
yadi syātsvārthatvameva syāt /
nacaitadasti /
saṃbandhiśabdo hyetāvarthī cārthaśceti /
dvayośca saṃbandhinoḥ saṃbandhaḥ syānnaikasyaiva /
tasmādbhinnāvetāvarthārthinau /
tathānarthānarthināvapi /
arthino 'nukūlor'thaḥ pratikūlo 'narthastābhyāmekaparyāyeṇobhābhyāṃ saṃbadhyate /
tatrārthasyālpīyastvādbhūyastvāccānarthasyobhāvapyarthānarthāvanarthaṃ eveti tāpakaḥ sa ucyate /
tapyastu puruṣo ya ekaḥ paryāyeṇobhābhyāṃ saṃbadhyata iti tayostapyatāpakayorekātmatāyāṃ mokṣānupapattiḥ /
jātyantarabhāve tu tatsaṃyogahetuparihārātsyādapi kadācinmokṣopapattiriti /
atrocyate- na /
ekatvādeva tapyatāpakabhāvānupapatteḥ /
bhavedeṣa doṣo yadyekātmatāyāṃ tapyatāpakāvānyonyasya viṣayaviṣayibhāvaṃ pratipadyeyātām /
natvetadastyekatvādeva /
nahyagnirekaḥ sansvamātmānaṃ dahati prakāśayati vā satyapyauṣṇyaprakāśādidharmabhede pariṇāmitve ca /
kiṃ kūṭasthe brahmaṇyekasmiṃstapyatāpakabhāvaḥ saṃbhavet /
kva punarayaṃ tapyatāpakabhāvaḥ syāditi /
ucyate- kiṃ na paśyasi karmabhūto jīvaddehastapyastāpakaḥ saviteti /
nanu taptirnāma duḥkhaṃ sā cetayiturnācetanasya dehasya /
yadi hi dehasyaiva taptiḥ syātsā dehanāśe svayameva naśyatīti tannāśāya sādhanaṃ naiṣitavyaṃ syāditi /
ucyate- dehābhāve 'pi kevalasya cetanasya taptirna dṛṣṭā /
naca tvayāpi taptirnāma vikriyā cetayituḥ kevalasyeṣyate /
nāpi dehacetanayoḥ saṃhatatvamaśuddhyādidoṣaprasaṅgāt /
naca taptereva taptimabhyupagacchati /
kathaṃ tavāpi tapyatāpakabhāvaḥ sattvaṃ tapyaṃ tāpakaṃ raja iti cet /
na /
tābhyāṃ cetanasya saṃhatatvānupapatteḥ /
sattvānurodhitvāccetano 'pi tapyata iveti cet, paramārthatastarhi naiva tapyata ityāpatatīvaśabdaprayogāt /
na cettapyate nevaśabdo doṣāya /
nahi ḍuṇḍubhaḥ sarpaṃ ivetyetāvatā saviṣo bhavati /
sarpo vā ḍuṇḍubha ivetyetāvatā nirviṣo bhavati /
ataścāvidyākṛto 'yaṃ tapyatāpakabhāvo na pāramārthika ityabhyupagantavyamiti /
naivaṃ sati mamāpi kiñcidduṣyati /
atha pāramārthikameva cetanasya tapyatvamabhyupagacchasi tavaiva sutarāmanirmokṣaḥ prasajyeta , nityatvābhyupagamācca tāpakasya /
tapyatāpakaśaktyornityatve 'pi sanimittasaṃyogāpekṣatvāpatteḥ saṃyoganimittādarśananivṛttāvātyantikaḥ saṃyogoparamaḥ, tataścātyantiko mokṣa upapanna iti cet /
na /
adarśanasya tamaso nityatvābhyupagamāt /
guṇānāṃ codbhāvābhibhavayoraniyatatvādaniyataḥ saṃyoganimittoparama iti viyogasyāpyaniyatatvātsāṃkhyasyaivānirmokṣo 'parihāryaḥ syāt /
aupaniṣadasya tvātmaikatvābhyupagamādekasya ca viṣayaviṣayibhāvānupapattervikārabhedasya ca vācārambhaṇamātratvaśravaṇādanirmokṣaśaṅkā svapne 'pi nopajāyate /
vyavahāre tu yatra yathā dṛṣṭastapyatāpakabhāvastatra tathaiva sa iti na codayitavyaḥ parihartavyo vā bhavati

33.10

FN: tvaḍyātrameva hi buddhīndriyamanekarūpādigrahaṇasamarthamekaṃ, sarmendriyāṇi pañca, saptamaṃ ca mana iti saptendriyāṇi /
jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañca manaścetyekādaśa /
buddhirahaṅkāro mana iti trāṇi /
ekamiti buddhireva /
sūtraṃ vyācaṣṭe- paraspareti /
tvaṅmātrameva jñānendriyamekamanekaśabdādijñānakāraṇaṃ, pañca karmendriyāṇi manaśceti saptendriyāṇi, jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañṭamanaścetyekādaśa /
buddhirahaṅkāro mana iti trīṇi /
ekamiti buddhireva /
evaṃ pūrvāparavirodhāditi vyākhyāya śrutismṛtivipratiṣedhāccetyarthāntaramāha- prasiddha iti /
tasmādbhrāntimūlatvātsāṃkhyaśāstrasya tena nirdeṣavedāntasamanvayasya na virodha iti siddham /
svamatāsāmañjasyamasahamānaḥ sāṃkhyaḥ pratyavatiṣṭhate- atrāheti /
tapyo jīvastāpakaḥ saṃsārastayorbhedānaṅgīkārāllokaprasiddhastapyatāpakabhāvo lupyetetyarthaḥ /
vivṛṇoti- ekaṃ hīti /
tathā ca bhedavyavahāralopa ityasamañjasamityarthaḥ /
nanu tayorupādānaikye 'pi mitho bhedo 'styeva yathaikavahnyātmakayorauṣṇyaprakāśayoḥ, ato na vyavahāralopa ityāśaṅkya vahneriva tābhyāmātmanomokṣo na syādityāha- yadi cetyādinā /
nanu satyapi dharmiṇi svabhāvanāśo mokṣa upapadyate, satyeva jale vīcyādināśadarśanādityāśaṅkya dṛṣṭāntāsiddhimāha- yo 'pīti /
kiñca bhedāṅgīkāre 'pasiddhāntaḥ, anaṅgīkāre lekaprasiddhibādha ityāha- prasiddhaśceti /
artho hyarjanālābhādinārthinaṃ tāpayatīti tāpakaḥ, arthī tapyastayorabhede bādhakamāha- yadīti /
arthino 'nyasyārthasyābhāvādarthitvābhāvavadarthādanyasyārthino 'sattvādarthatvābhāvaḥprasajyetetyāha- tathārthasyāpīti /
prasaṅgasyeṣṭatvaṃ nirākaroti- na caitadastīti /
arthatvaṃ hi kāmanāviṣayatvaṃ, tacca kāmyādanyasya kāmayiturasatvānna syāt /
na hi svasya svārthatvamasti kāmyasyaiva kāmayitṛtvāyogāt /
tasmādbhedo 'ṅgīkārya ityarthaḥ /
itaśca bheda ityāha- saṃbandhīti /
tathānarthānarthināvapi bhinnāvityanvayaḥ /
arthānarthayoḥ svarūpoktipūrvakaṃ tāpakatvaṃ sphuṭayati- arthino 'nukūla iti /
advaitamate mukterayogamuktvā svamate yogamāha- jātyantareti /
tayā tapyayā buddhyā puruṣasya saṃyogaḥ svasvāmibhāvastasya heturanādiravivekastasya parihāro vivekastasmānnityamuktasyāpi puruṣasya kathañcidupacārānmokṣopapattirityarthaḥ /
yathā yoddhṛgatau jayaparājayau rājanyupacaryete tathā puruṣādatyantabhinnabuddhigatau bandhamokṣau puruṣe upacaryete /
taduktam-'saiva ca badhyate mucyate ca'iti /
siddhāntayati- atreti /
kiṃ paramārthadṛṣṭyā tapyatāpakabhāvānupapattirucyate, vyavahāradṛṣṭyā vā /
nādya ityādyāha- na /
ekatvādeveti /
doṣatvamiti śeṣaḥ /
tasyā adoṣatvaṃ vivṛṇoti- bhavedityādinā /
etattvāttvikaṃ viṣayaviṣayitvaṃ na tvastītyarthaḥ /
yatra tapyatāpakabhāvo dṛṣṭastatraiveti vyavahārapakṣamādāya siddhāntī brūte-kiṃ na paśyasīti /
dehasya tapyatve dehātmavādāpattiriti śaṅkate- nanviti /
acetanasyaiva dehasya taptirneti vadatā sāṃkhyena vaktavyaṃ kiṃ cetanasya kevalasya taptiḥ, kiṃvā dehasaṃhatasya, uta tapteḥ, āhosvit sattvasya /
nādya ityāha- ucyata iti /
na dvitīyatṛtīyavityāha- nāpītyādinā /
caturthaṃ śaṅkate- sattvamiti /
sattavarajasostapyatāpakatve puruṣasya bandhābhāvācchāstrārambhavaiyarthyamiti pariharati- na /
tābhyāmiti /
asaṅgatve 'pi puruṣasya tapyasattvapratibimbatvāttaptiriti śaṅkate- sattveti /
tarhi jalacandrasya calanavanmithyaiva taptirityasmatpakṣa āgata ityāha- paramārthata iti /
ivaśabdamātreṇa kathaṃ mithyā taptyavagama iti cettaducyate-ivaśabdastapyabuddhisattvasādṛśyaṃ brūte, tacca sādṛśyaṃ puruṣasya tapyatvarūpaṃ cet kalpitameva vastutastaptyabhāvādityupapādayati- na cediti /
puruṣo vastutastaptiśūnyaścedivaśabdo na doṣāya mithyātaptiparatvādityarthaḥ /
mithyāsādṛśyameva doṣa iti cet, netyāha- nahīti /
saviṣayatvaṃ nirviṣayatvaṃ cevaśabdārthaḥ kalpita eva draṣṭavyaḥ /
sāṃkhyasyāvidyake tapyatāpakatve sati mamāpi kiñcinna duṣyati kintu dṛṣṭameva saṃpannamityarthaḥ /
yadi mithyātapyatvāṅgīkāre 'pasiddhāntaḥ syāditi bhītyā satyaṃ tapyatvaṃ puruṣasyocyate tathāpyapasiddhāntaḥ, kauṭasthyahānāt /
anirmokṣaśca, satyasyātmavannivṛttayogādityāha- athetyādinā /
kiñca rajaso nityatvādduḥkhasātatyamityāha- nityatveti /
atra sāṃkhyaḥ śaṅkate- tapyeti /
sattvaṃ puruṣo vā tapyaśaktiḥ, tāpakaśaktistu rajaḥ, nimittamavivekātmakadarśanaṃ tamastena sahitaḥ sanimittaḥ saṃyegaḥ puruṣasya guṇasvāmitvarūpastadapekṣatvādityarthaḥ /
mokṣastaptyabhāvaḥ /
nimittasya nivṛttyabhāvānna mokṣa iti siddhāntī pariharati- neti /
tamaso nivṛttyabhāve 'pivivekenoparamānmokṣa ityata āha- guṇānāṃ ceti /
'calaṃ guṇavṛttam'ityaṅgīkārāditi bhāvaḥ /
parapakṣe bandhamokṣānupapattimuktvā svapakṣamupasaṃharati- aupaniṣadasya tviti /
vastuta ekatvena bandhābhāvānna muktyabhāvaśaṅkāvasaraḥ /
vyavahārastu bhedāṅgīkārāttapyatāpakabhāvo bandhaḥ tattvajñānāttannivṛttiścopapadyata iti na codyāvasara ityarthaḥ

33.11

END BsCom_2,2.1.10
START BsCom_2,2.2.11
2 mahaddīrghādhikaraṇam / sū. 11
pradhānakāraṇavādo nirākṛtaḥ /
paramāṇukāraṇavāda idānīṃ nirākartavyaḥ /
tatrādau tāvadyo 'ṇuvādinā brahmavādini doṣa utprekṣyate sa pratisamādhīyate /
tatrāyaṃ vaiśeṣikāṇāmabhyupagamaḥ - kāraṇadravyasamavāyino guṇāḥ kāryadravye samānajātīyaṃ guṇāntaramārabhante, śuklebhyastantubhyaḥ śuklasya paṭasya prasavadarśanāttadviparyayādarśanācca /
tasmāccetanasya brahmaṇo jagatkāraṇatve 'bhyupagamyamāne kārye 'pi jagati cetanyaṃ samaveyāt /
tadadarśanāttu na cetanaṃ brahma jagatkāraṇaṃ bhavitumarhatīti /
imamabhyupagamaṃ tadīyayaiva prakriyayā vyabhicārayati-
mahaddīrghavad vā hrasvaparimaṇḍalābhyām | BBs_2,2.11 |
eṣā teṣāṃ prakriyā- paramāṇavaḥ kila kañcitkālamanārabdhakāryā yathāyogaṃ rūpādimantaḥ pārimaṇḍalyaparimāṇaśca tiṣṭhanti /
te ca paścādadṛṣṭādipuraḥsarāḥ saṃyogasacivāśca santo dvyaṇukādikrameṇa kṛtsnaṃ kāryajātamārabhante /
kāraṇaguṇāśca kārye guṇāntaram /
yadā dvau paramāṇū dvyaṇukamārabhete tadā paramāṇugatā rūpādiguṇaviśeṣāḥ śuklādayo dvyaṇuke śaklādīnaparānārabhante /
paramāṇuguṇaviśeṣastu pārimāṇḍalyaṃ na dvyaṇuke pārimāṇḍalyamaparamārabhate, dvyaṇukasya parimāṇāntarayogābhyupagamāt /
aṇutvahrasvatve hi dvyamukavartinī parimāṇe varṇayanti /
yadāpi dve dvyaṇuke caturaṇukamārabhete tadāpi samānaṃ dvyaṇukasamavāyināṃ śuklādīnāmārambhakatvam /
aṇutvahrasvatve tu dvyaṇukasamavāyinī api naivārabhete, caturaṇukasya mahattvādīrghatvaparimāṇayogābhyupagamāt /
yadāpi bahavaḥ paramāṇavo bahūni vā dvyaṇukāni dvyaṇukasahito vā paramāṇuḥ kāryamārabhate tadāpi samānaiṣā yojanā /
tadevaṃ yathā paramāṇoḥ parimaṇḍalātsato 'ṇu hrasvaṃ ca dvyaṇukaṃ jāyate mahaddīrghaṃ ca tryaṇukādi na parimaṇḍalam, yathā vā dvyaṇukādaṇorhrasvācca sato mahaddīrghaṃ ca tryaṇukaṃ jāyate nāṇu no hrasvam, evaṃ cetanādbrahmaṇo 'cetanaṃ jagajjaniṣyata ityabyupagame kiṃ tava cchinnam /
atha manyase virodhinā parimāṇāntareṇākrāntaṃ kāryadravyaṃ dvyaṇukādītyato nārambhakāṇi kāraṇagatāni pārimaṇḍalyādīnītyabhyupagacchāmi, natu cetanāvirodhinā guṇāntareṇa jagata ākrāntatvamasti, yena kāraṇagatā cetanā kārye cetanāntaraṃ nārabheta /
nahyacetanā nāma cetanāvirodhī kaścidguṇo 'sti, cetanāpratiṣedhamātratvāt /
tasmātpārimāṇḍalyādivaiṣamyātprāpnoti cetanāyā ārambhakatvamiti /
naivaṃ maṃsthāḥ /
yathā kāraṇe vidyamānānāmapi pārimāṇḍalyādināmanārambhakatvamevaṃ caitanyasyāpītyasyāṃśasya samānatvāt /
naca parimāṇāntarakrāntatvaṃ pārimāṇḍalyādīnāmārambhakatvopapatteḥ /
ārabdhamapi kāryadravyaṃ prāgguṇārambhātkṣaṇamātramaguṇaṃ tiṣṭhatītyabhyupagamāt /
naca parimāṇāntarārambhe vyagrāṇi pārimāṇḍalyādīnītyataḥ svasamānajātīyaṃ parimāṇāntaraṃ nārabhante parimāṇāntarasyānyahetutvābhyupagamāt /
'kāraṇabahutvātkāraṇamahatvātpracayaviśeṣācca mahat' (vai. sū. 7.1.9) 'tadviparītamaṇu' (7.1.10 ) 'etena dīrghatvahrasvatve vyākhyāte' (7.1.17) iti hi kāṇabhujāni sūtrāṇi /
naca saṃnidhānaviśeṣātkutaśctkāraṇabahutvādīnyevārabhante na pārimāṇḍalyādīnītyucyeta, dravyāntare guṇāntare vārabhyamāṇe sarveṣāmeva kāraṇaguṇānāṃ svāśrayasamavāyaviśeṣāt /
tasmātsvabhāvādeva pārimāṇḍalyādīnāmanārambhakatvaṃ, tathā cetanāyā apīti draṣṭavyam /
saṃyogācca dravyādīnāṃ vilakṣaṇānāmutpattidarśanātsamānajātīyotpattivyabhicāraḥ /
dravye prakṛte guṇodāharaṇamayuktamiti cet /
na /
dṛṣṭāntena vilakṣaṇārambhamātrasya vivakṣitatvāt /
naca dravyasya dravyamevodāhartavyaṃ guṇasya vā guṇa eveti kaścinniyame heturasti /
sūtrakāro 'pi bhavatāṃ dravyasya guṇamudājahāra- 'pratyakṣāpratyakṣāṇāmapratyakṣatvātsaṃyogasya pañcātmakaṃ na vidyate' (vai. sū. 4.2.2) iti /
yathā pratyakṣāpratyakṣayorbhūmyākāśayoḥ samavayansaṃyogo 'pratyakṣa evaṃ pratyakṣāpratyakṣeṣu pañcasu bhūteṣu samavayaccharīramapratyakṣaṃ syāt /
pratyakṣaṃ hi śarīram /
tasmānna pāñcabhautikamiti /
etaduktaṃ bhavati- guṇaśca saṃyogo dravyaṃ śarīram /
'dṛśyate tu' (bra. sū. 2.1.6) iti cātrāpi vilakṣaṇotpattiḥ prapañcitā /
nanvevaṃ sati tenaivaitadgatam /
neti brūmaḥ /
tatsāṃkhyaṃ pratyuktam, etattu vaiśeṣikaṃ prati /
nanvatideśo 'pi samānanyāyatayā kṛtaḥ 'etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ' (bra.sū. 2.1.12) iti /
satyametat /
tasyaiva tvayaṃ vaiśeṣikaprakriyārambhe tatprakriyānugatena nidarśanena prapañcaḥ kṛtaḥ

33.11

FN: paramāṇuḥ parimaṇḍalaḥ tadgataṃ parimāṇaṃ pārimāṇḍalyam /
dve dve iti paṭhitavyam /
vṛttānuvādena 'mahaddīrghavat'iti svamatasthāpanātmakādhikaraṇasya saṃgatimāha- pradhāneti /
yadyapi sāṃkhyamatanirāsānantaraṃ paramāṇuvādo nirākartavyaḥ svamatasthāpanasya smṛtipāde saṃgatatvāt tathāpi pūrvatra pradhānaguṇānāṃ sukhādīnāṃ jagatyananvayātpradhānasyānupādānatvamuktaṃ, tathā brahmaguṇacaitanyānanvayādbrahmaṇo 'pi nopādānatvamiti doṣo dṛṣṭāntasaṃgatilābhādatra samādhīyata ityarthaḥ /
cetanādbrahmaṇo jagatsargavādī vedāntasamanvayo viṣayaḥ /
sa kiṃ yaḥ samavāyikāraṇaguṇaḥ sa kāryadravye svasamānajātīyaguṇārambhakastantuśauklyavaditi nyāyena virudhyate na veti saṃdehe nyāyasyāvyabhicārādvirudhyata iti prāpte vyabhicārānna tadvirodha iti siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- eṣetyādinā /
yadyapi 'na vilakṣaṇatvāt'ityatra cetanādacetanasargaḥ sādhitastathāpi vaiśeṣikanyāyasya tadīyaprakriyayā vyabhicāroktyarthatvādasya sūtrasya na gatārthatā /
pralayakāle paramāṇavo niścalā asaṃyuktāstiṣṭhanti sargakāle cādṛṣṭavadātmasaṃyogātteṣu karma bhavati, tena saṃyogāddravyāntarasṛṣṭirbhavati, kāraṇaguṇāḥ kārye guṇāntaramānabhanta iti sāmānyena prakriyāmuktvā viśeṣatastāmāha- yadā dvāviti /
paramāṇuḥ parimaṇḍalaḥ, tadgataṃ parimāṇaṃ pārimāṇḍalyamityucyate, tacca svasamānajātīyaguṇārambhakaṃ na bhavatītyuktanyāyasya vyabhicāra iti bhāvaḥ /
vyabhicārasthalāntaramāha- yadāpi dve iti /
dve dve iti śabdadvayaṃ paṭhitavyam, evaṃ sati caturbhirdvyaṇukaiścaturaṇukārambha upapadyate, yathāśrute tu dvābhyāṃ dvyaṇukābhyāṃ mahataścaturaṇukasyārambho na yujyate, kāraṇagataṃ mahatvaṃ bahutvaṃ vā vinā kārye mahatvāyogāditi mantavyam /
prakaṭārthakārāstu yaddvābhyāṃ dvyaṇukābhyāmārabdhaṃ kārye mahatvaṃ dṛśyate tasya hetuḥ pracayo nāma praśithilāvayavasaṃyoga iti rāvaṇapraṇīte bhāṣye dṛśyata iti cirantanavaiśeṣikadṛṣṭyedaṃ bhāṣyamityāhuḥ /
sarvathāpi dvyaṇukagatahrasvatvāṇutvaparimāṇayoranārambhakatvādvyabhicaraḥ /
yadyapi tārkikā dvābhyāmeva paramāṇubhyāṃ dvyaṇukaṃ tribhirdvyaṇukaistryaṇukamiti kalpayanti tathāpi tarkasyāpratiṣṭhānānna niyama iti matvā brūte- yadāpi bahava iti /
kārakaguṇāḥ śuklādayaḥ samānajātīyaguṇārambhakāḥ, kāryadravyaparimāṇaṃ tu na kāraṇaparimāṇārabhyaṃ kintu kāraṇagatasaṃkhyārabhyamiti prakriyā tulyetyarthaḥ /
evaṃ prakriyāṃ darśayayitvā sūtraṃ yojayan vyabhicāramāha- tadevamiti /
paramāṇubhya eva mahaddīrghaṃ cetyaniyataprakriyāmāśrityoktam /
niyataprakriyāmāśritya vyabhicāramāha- yathā veti /
aṇuhrasvebhyo dvyaṇukebhyo 'ṇudravyaṃ na jāyate hrasvamapi na jāyata iti vyabhicāra ityarthaḥ /
sūtre vāśabdaścārtho 'nuktāṇusamuccayārthaḥ /
tathā ca hrasvaparimaṇḍalābhyāṃ dvyaṇukaparamāṇubhyāṃ mahaddīrghāṇuvaccetanādacetanaṃ jāyata iti sūtrayojanā /
tatra hrasvānmahaddīrghaṃ tryaṇukaṃ parimaṇḍalādaṇu dvyaṇukamiti vibhāgaḥ /
dṛṣcāntavaiṣamyaṃ śaṅkate- atha manyasa iti /
acetanaiva virodhiguṇa ityata āha- na hyacetaneti /
kāryadravyasya parimāṇāntarākrāntatvamaṅgīkṛtya vivakṣitāṃśasāmyamāha- maivamiti /
aṅgīkāraṃ tyajati- naceti /
utpannaṃ hi parimāṇāntaraṃ virodhi bhavati, tadutpatteḥ prāgvirodhyabhāvāt dvyaṇuke pārimāṇḍalyārambhaḥ kiṃ na syādityarthaḥ /
nanu virodhiparimāṇena sahaiva dravyaṃ jāyata ityata āha- ārabdhamapīti /
sahotpattāvapasiddhāntaḥ /
ato virodhyabhāvaḥ siddha iti bhāvaḥ /
aṇutvādyārambhe vyagratvāt pārimāṇḍalyādeḥ svasamānaguṇānārambhakatvamityāśaṅkya niṣedhati- naceti /
vyagratvamanyathāsiddham /
tatra hetuḥ- parimāṇantarasyeti /
anyahetukatve sūtrāṇyudāharati- kāraṇeti /
kāraṇānāṃ dvyaṇukānāṃ bahutvāt tryaṇuke mahatvaṃ mṛdo mahatvāt ghaṭe mahatvaṃ, dvitūlapiṇḍārabdhe 'tisthūlatūlapiṇḍe pracayādavayavasaṃyogaviśeṣānmahatvamityarthaḥ /
mahatvaviruddhamaṇutvaṃ paramāṇugatadvitvasaṃkhyayā dvyaṇuke bhavatītyāha- taditi /
yanmahatvasyāsamavāyikāraṇaṃ tadeva mahatvasamānādhikaraṇasya dīrghatvasya, yaccāṇutvasyāsamavāyi kāraṇaṃ tadevāṇutvāvinābhūtahṛsvatvasyāsamavāyikāraṇamityatidiśati- eteneti /
ato mahatvādāvahetutvātpārimāṇḍalyādīnāṃ vyagratvasiddhamiti bhāvaḥ /
teṣāṃ saṃnidhiviśeṣābhāvānna samānaguṇārambhakatvamityapi na vācyamityāha- naceti /
pārimāṇḍalyādīnāmapi bahutvādivatsamavāyikāraṇagatatvāviśeṣādityarthaḥ /
teṣāmanārambhakatve kāryadravyasya virodhiguṇākrāntatvaṃ vyagratvamasaṃnidhirvā na heturityuktiphalamāha- tasmāditi /
yattu kāraṇaguṇaḥ svasamānaguṇārambhaka iti vyāpteḥ sāmānyaguṇeṣu pārimāṇḍalyādiṣu vyabhicāre 'pi yo dravyasamavāyikāraṇagato viśeṣaguṇaḥ sa svasamānajātīyaguṇārambhaka iti vyāpteścaitanyasya viśeṣaguṇatvādārambhakatvaṃ durvāramiti, tanmandaṃ, citrapaṭahetutantugateṣu nīlādirūpeṣuvijātīyacitrarūpahetuṣu vyabhicārāccaitanyasyātmatvena guṇatvābhāvācceti mantavyam /
tasmāccetanādvijātīyārambho yukta iti sthitam /
tatrodāhaṇāntaramāha- saṃyogācceti /
nanu cetanaṃ brahma kāryopādānatvāddravyaṃ, tanna vilakṣaṇasyopādānamiti prakṛte kiñciddravyameva vilakṣaṇakāryakaramudāhartavyam, na saṃyogasya guṇasyodāharaṇamiti śaṅkate- dravya iti /
guṇāt dravyavaccetanādacetanārambha iti vilakṣaṇārambhakatvāṃśe 'yaṃ dṛṣṭānta iti pariharati- neti /
aniyamaḥ kaṇādasaṃmata ityāha- sūtrakāro 'pīti /
etāvatā kathamaniyamaḥ, tatrāha- etaduktamiti /
navilakṣaṇatvanyāyena punaruktyabhāve 'tideśādhikaraṇena punaruktiriti śaṅkate- nanvatideśa iti /
samānaguṇārambhaniyamasya pārimāṇḍalyādidṛṣṭāntena bhaṅgārthamasyārambha ityāha- satyamiti /
tasyaivātideśasyetyarthaḥ

33.12

END BsCom_2,2.2.11
START BsCom_2,2.3.12
3 paramāṇujagadakāraṇatvādhikaraṇam / sū. 12-17
ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ | BBs_2,2.12 |
idānīṃ paramāṇukāraṇavādaṃ nirākaroti /
sa ca vāda itthaṃ samuttiṣṭhata- paṭādīni hi loke sāvayavāni dravyāṇi svānugateraiva saṃyogasacivaistantvādibhirdravyairārabhyamāṇāni dṛṣṭāni /
tatsāmānyena yāvatkiñcitsāvayavaṃ tatsarvaṃ svānugateraiva saṃyogasacivaistairdravyairārabdhamiti gamyate /
sa cāyamavayavāvayavivibhāgo yato nivartate so 'pakarṣaparyantagataḥ paramāṇuḥ /
sarvaṃ cedaṃ jagadgirisamudrādikaṃ sāvayavaṃ, sāvayavatvāccādyantavat /
nacākāraṇena kāryeṇa bhavitavyamityataḥ paramāṇavo jagataḥ kāraṇamiti kaṇabhugabhiprāyaḥ /
tānīmāni catvāri bhūtāni bhūmyudakatejaḥpavanākhyāni sāvayavānyupalabhya caturvidhāḥ paramāṇavaḥ parikalpyante teṣāṃ cāpakarṣaparyantagatatvena parato vibhāgāsaṃbhavādvanaśyatāṃ pṛthivyādīnāṃ paramāṇuparyanto vibhāgo bhavati sa pralayakālaḥ /
tataḥ sargakāle ca vāyavīyeṣvaṇuṣvadṛṣṭāpekṣaṃ karmotpadyate tatkarma svāśrayamaṇumaṇvantareṇa saṃniyukti tato dvyaṇukādikrameṇa vāyurutpadyate /
evamagnirevamāpa evaṃ pṛthivī /
evameva śarīraṃ sendriyamiti /
evaṃ sarvamidaṃ jagadaṇubhyaḥ saṃbhavati /
aṇugatebhyaśca rūpādibhyo dvyaṇukādigatāni rūpādīni saṃbhavanti tantupaṭanyāyeneti kāṇādā manyante /
tatredamabhidhīyate- vibhāgāvasthānāṃ tāvadaṇūnāṃ saṃyogaḥ karmāpekṣo 'bhyupagantavyaḥ, karmavatāṃ tantvādīnāṃ saṃyogadarśanāt /
karmaṇaśca kāryatvānnimittaṃ kimapyabhyupagantavyam /
anabhyupagame nimittābhāvānnāṇuṣvādyaṃ karmasyāt /
abhyupagame 'pi yadi prayatno 'bhighātādirvā (athā)yathādṛṣṭaṃ kimapi karmaṇo nimittamabhyupagamyeta tasyāsaṃbhavānnaivāṇuṣvādyaṃ karma syāt /
nahi tasyāmavasthāyāmātmaguṇaḥ prayatnaḥ saṃbhavati śarīrābhāvāt /
śarīrapratiṣṭhe hi manasyātmanaḥ saṃyoge satyātmaguṇaḥ prayatno jāyate /
etenābhighātādyapi dṛṣṭaṃ nimittaṃ pratyākhyatavyam /
sargottarakālaṃ hi tatsarvaṃ nādyasya karmaṇo nimittaṃ saṃbhavati /
athādṛṣṭamādyasya karmaṇo nimittamityucyeta tatpunarātmasamavāyi vā syādaṇusamavāyi vā /
ubhayathāpi nādṛṣṭanimittamaṇuṣu karmāvakalpetādṛṣṭasyācetanatvāt /
nahyacetanaṃ cetanenānadhiṣṭhitaṃ svatantraṃ pravartate pravartayati veti sāṃkhyaprakriyāyāmabhihitam /
ātmanaścānutpannacaitanyasya tasyāmavasthāyāmacetanatvāt /
ātmasamavāyitvābhyupagamācca nādṛṣṭamaṇuṣu karmaṇo nimittaṃ syādasaṃbandhāt /
adṛṣṭavatā puruṣeṇāstyaṇūnāṃ saṃbandha iti cet, saṃbandhasātatyātpravṛttisātatyaprasaṅgo niyāmakāntarābhāvāt /
tadevaṃ niyatasya kasyacitkarmanimittasyābhāvānnāṇuṣvādyaṃ karma syāt /
karmābhāvāttanibandhanaḥ saṃyogo na syāt /
saṃyogābhāvācca tannibandhanaṃ dvyaṇukādi kāryajātaṃ na syāt /
saṃyogaścāṇoraṇvantareṇa sarvātmanā vā syādekadeśena vā /
sarvātmanā cedupacayānupapatteraṇumātratvaprasaṅgo dṛṣṭaviparyayaprasaṅgaśca /
pradeśavato dravyasya pradeśavatā dravyāntareṇa saṃyogasya dṛṣṭatvāt /
ekadeśena cetsāvayavatvaprasaṅgaḥ /
paramāṇūnāṃ kalpitāḥ pradeśāḥ syuriti cet /
kalpitānāmavastutvādavastveva saṃyoga iti vastunaḥ kāryasyāsamavāyikāraṇaṃ na syāt /
asati cāsamavāyikāraṇe dvyaṇukādikāryadravyaṃ notpadyeta /
yathācādisarge nimittābhāvātsaṃyogotpattyarthaṃ karma nāṇūnāṃ saṃbhavatyevaṃ mahāpralaye 'pi vibhāgotpattyarthaṃ karma naivāṇūnāṃ saṃbhavet /
nahi tatrāpi kiñcinniyataṃ tannimittaṃ dṛṣṭamasti /
adṛṣṭamapi bhogaprasiddhyarthaṃ na pralayaprasiddhyarthamityato nimittābhāvānna syādaṇūnāṃ saṃyogotpattyarthaṃ vibhāgotpattyarthaṃ vā karma /
ataśca saṃyogavibhāgābhāvāttadāyattayoḥ sargapralayayorabhāvaḥ prasajyeta /
tasmādanupapanno 'yaṃ paramāṇukāraṇavādaḥ

33.12

FN: svānugataiḥ svasaṃbaddhaiḥ /
saṃbandhaścādhāryādhārabhūtaḥ pratyayahetuḥ samudāyaḥ /
vaiśeṣikamataparīkṣāmārabhate- ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ /
nāsya prāsaṅgikena pūrvādhikaraṇena saṃgatirapekṣiteti manvānaḥ pradhānasyeśvarānadhiṣṭhitasyākāraṇatve 'pi paramāṇūnāṃ tadadhiṣṭhitānāṃ kāraṇatvamastviti pratyudāharaṇasaṃgatyā sāṃkhyādhikaraṇānantaryamasya vadaṃstātparyamāha- itānīmiti /
dvyaṇukādikrameṇa paramāṇubhirjagadārabhyata iti vaiśeṣikarāddhānto 'tra viṣayaḥ /
sa kiṃ mānamūlo bhrāntimūlo veti saṃdehe pūrvapakṣayati- sa ceti /
taiḥ paṭādibhiḥ sāmānyaṃ kṣityādeḥ kāryardravyatvaṃ tenetyarthaḥ /
vimataṃ sāvayavaṃ kṣityādikaṃ svanyūnaparimāṇasaṃyogasacivānekadravyārabdhaṃ, kāryadravyatvāt, paṭādivaditi prayogaḥ /
sveṣṭaparamāṇusiddhyarthāni sādhyaviśeṣaṇāni /
nanvetāvatā kathaṃ paramāṇusiddhiḥ, tatrāha- sa cāyamiti /
vimataṃ sāvayavatvaṃ pakṣatāvacchedakaṃ yato nivartate sa nyūnaparimāṇasyāpakarṣasya paryantatvenāvasānabhūmitvenāvagataḥ paramāṇurityarthaḥ /
yāvatsāvayavamanumānapravṛtteḥ dvyaṇukanyūnadryaṃ niravayavaṃ siddhyatīti bhāvaḥ /
jagannityatvavādāt kāryadravyatvahetvasiddhiriti vadantaṃ pratyāha- sarvaṃ ceti /
vimatamādyantavat, sāvayavatvāt, paṭavadityarthaḥ /
hetorasiddhiṃ nirasyāprayojakatvaṃ nirasyati- naceti /
te katividhā ityākāṅkṣāyāṃmāha- tānīti /
pralaye caiṣāmapi nāśānna jagatkāraṇatvamityāśaṅkyāha- teṣāṃ ceti /
avayavānāṃ vibhāgānnāśānnāvayavino nāśaḥ /
paramāṇūnāṃ niravayavatvenāvayavavibhāgādernāśahetorasaṃbhavānna nāśa ityarthaḥ /
teṣāṃ nityatve phalitaṃ sṛṣṭikramamāha- tata iti /
evaṃ kāṇādamatasya mānamūlatvāttena vedāntasamanvayasya virodhādasiddhiriti pūrvapakṣe phalam /
tasya bhrāntimūlatvādavirodha iti siddhāntayati- tatredamiti /
pralaye vibhaktānāṃ paramāṇūnāmanyatarakarmaṇo 'bhayakarmaṇā vā saṃyogo vācyaḥ, karmaṇaśca nimittaṃ prayatnādikaṃ dṛṣṭaṃ, yathā prayatnavadātmakasaṃyogāddehaceṣṭā, vāyvādyabhighātādvṛkṣādicalanaṃ, hastanodanādiṣvādigamanaṃ, tadvadaṇukarmaṇo dṛṣṭaṃ nimittamabhyupagamyate na vā /
dvitīye karmānutpattiḥ nādyaḥ, prayatnādeḥ sṛṣṭyuttarakālīnatvādityubhayathāpi na karma saṃbhavati /
ataḥ karmāsaṃbhavāttasya saṃyogapūrvakadvyaṇukādisargasyābhāva iti sūtrārthaḥ /
sthirasya vegavaddravyasaṃyogāviśeṣo 'bhighātaḥ sa eva calasya nodanamiti bhedaḥ /
dṛṣṭanimittābhāve 'pyadṛṣṭavadātmasaṃyogādaṇuṣu karmeti śaṅkate- athādṛṣṭamiti /
vikalpapuraḥsaraṃ dūṣayati- tatpunariti /
jaḍātmavadaṇorāśrayatvaṃ ki na syāditi matvā vikalpaḥ kṛta iti mantavyam /
atrāpi sūtraṃ yojayati- ubhayatheti /
jīvādhiṣṭhitamadṛṣṭaṃ nimittamastvityata āha- ātmanaśceti /
acetanatvānnādhiṣṭhātṛtvamiti śeṣaḥ /
bhinneśvarasyādhiṣṭhātṛtvamagre nirākariṣyate /
acetanatvamadṛṣṭasyakarmanimittatvābhāve heturuktaḥ /
hetvantaramāha- ātmasamavāyitveti /
gurutvavadadṛṣṭamapi svāśrayasaṃyukte kriyāheturiti śaṅkate- adṛṣṭavadeti /
vibhusaṃyogasyāṇuṣu sadā sattvāt kriyāsātatye pralayābhāvaḥ syāditi dūṣayati- saṃbandheti /
kādācitkapravṛtteradṛṣṭaniyamyatvāyoge 'pīśvarānniyama ityata āha- niyāmakāntareti /
yajjñānaṃ taccharīrajanyamiti vyāptivirodhena nityajñānāsiddhestadguṇa īśvaro nāsti, astitve 'pi sadā sattvānna niyāmakatvamiti bhāvaḥ /
sūtrārthaṃ nigamayati- tadevamiti /
saṃyogasya hetutvaṃ khaṇḍayitvā svarūpaṃ khaṇḍayati- saṃyogaścāṇoriti /
saṃyogasya vyāpyavṛttitve ekasminnitarasyāntarbhāvātkāryasya pṛthutvāyogāt sarvaṃ kāryaṃ paramāṇumātraṃ syādityarthaḥ /
kiñca sāṃśadravye saṃyogasyaikāṃśavṛttitvaṃ dṛṣṭaṃ tadvirodhādvyāpyavṛttitvaṃ na kalpyamityāha- dṛṣṭeti /
paramāṇoḥ saṃyoga ekadeśena cediti saṃbandhaḥ /
digbhedena kalpitapradeśasthasaṃyogasyāpi kalpitatvāttataḥ kāryaṃ notpadyeta, utpannaṃ vā mithyā syādityapasiddhānta ityarthaḥ /
kāṇādānāṃ sargapratyuktau sūtraṃ yojayitvā pralayanirāse 'pi sūtraṃ yojayati- thā ceti /
paramāṇūnāṃ karmaṇā saṃyogātsargaḥ, vibhāgātpralaya iti prakriyā na yuktā, yugapadanantaparamāṇūnāṃ vibhāge niyatasyābhighātāderdṛṣṭasya nimittasyāsattvāt dharmādharmarūpādṛṣṭasya sukhaduḥkhārthatvena sukhaduḥkaśūnyapralayaprayojakatvāyogānnādṛṣṭanimittena karmaṇā vibhāgaḥ saṃbhavati /
tathā ca dṛṣṭādṛṣṭanimittayorasattvādubhayathāpi saṃyogārthatvena vibhāgārthatvena ca karma nāsti, ataḥ karmābhāvāttayoḥ saṃyogavibhāgapūrvakayoḥ sargapralayayorabhāva iti sūtrayojanā

33.13

END BsCom_2,2.3.12
START BsCom_2,2.3.13
samavāyābhyupagamāc ca sāmyād anavasthiteḥ | BBs_2,2.13 |
samavāyābhyupagamācca tadabhāva iti prakṛtenāṇuvādanirākaraṇena saṃbadhyate /
dvābhyāṃ cāṇubhyāṃ dvyaṇukamutpadyamānamatyantabhinnamaṇubhyāmaṇvoḥ samavaitītyabhyupagamyate bhavatā /
nacaivamabhyupagacchatā śakyate 'ṇukāraṇatā samarthayitum /
kutaḥ /
sāmyādanavasthiteḥ /
yathaiva hyaṇubhyāmatyantabhinnaṃ sadvyaṇukaṃ samavāyalakṣaṇena saṃbandhena tābhyāṃ saṃbadhyata evaṃ samavāyo 'pi samavāyibhyo 'tyantabhinnaḥ sansamavāyalakṣaṇenānyenaiva saṃvandhena samavāyibhiḥ saṃbadhyetātyantabhedasāmyāt /
tataśca tasya tasyānyonyaḥ saṃbandhaḥ kalpayitavya ityanavasthaiva prasajyeta /
nanviha pratyayagrāhyaḥ samavāyo nityasaṃbaddha eva samavāyibhirgṛhyate nāsaṃbaddhaḥ saṃbandhāntarāpekṣo vā /
tataśca na tasyānyaḥ saṃbandhaḥ kalpayitavyo yenānavasthā prasajyeteti /
netyucyate /
saṃyogo 'pyevaṃ sati saṃyogibhirnityasaṃbaddha eveti samavāyavannānyaṃ saṃbandhamapekṣeta /
athārthāntaratvātsaṃyogaḥ saṃbandhāntaramapekṣeta, samavoyo 'pi tarhyarthāntaratvātsaṃbandhāntaramapekṣeta /
naca guṇatvātsaṃyogaḥ saṃbandhāntaramapekṣate na samavāyo 'guṇatvāditi yujyate vaktum /
apekṣākāraṇasya tulyatvāt /
guṇaparibhāṣāyāścātantratvāt /
tasmādarthāntaraṃ samavāyamabhyupagacchataḥ prasajyetaivānavasthā /
prasajyamānāyāṃ cānavasthāyāmekāsiddhau sarvāsiddherdvābhyāmaṇubhyāṃ dvyaṇuka naivotpadyeta /
tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ

33.13

samavāyābhyupagamācca tadabhāvaḥ /
aṇuvādāsaṃbhava iti yogyatayā saṃbadhyate dvyaṇukasamavāyayoḥ paramāṇubhinnatvasāmyāt dvyaṇukavatsamavāyasyāpi samavāyāntaramityanavasthitirityarthaḥ /
nanviha tantuṣu paṭa ityādiviśiṣṭadhīniyāmakaḥ samavāyo na saṃbandhāntaramapekṣate, svarūpeṇaiva nityasaṃbaddhatvāditi śaṅkate- nanviheti /
saṃyogasyāpi svarūpasaṃbandhopapatteḥ samavāyo na syāditi dūṣayati- neti /
saṃbandhibhinnatvāccedapekṣā samavāyasyāpi tulyā /
guṇaparibhāṣāyāśceti /
guṇatvābhāve 'pi karmasāmānyādīnāṃ samavāyāṅgīkārādguṇatvaṃ samavāyitve na vyāpakam /
nāpi vyāpyaṃ, guṇasyāpi samavāyavatsvarūpasaṃbandhasaṃbhavena vyāptyanukūlatarkābhāvāt /
tasmāt saṃbandhibhinnatvameva saṃbandhāntarāpekṣāyāṃ kāraṇaṃ, tasya samavāye 'pi tulyatvādanavasthā durvārā /
sā ca mūlakṣayakārī /
tayā samavāyāsiddhau samavetadvyaṇukāsiddhirityarthaḥ

33.14

END BsCom_2,2.3.13
START BsCom_2,2.3.14
nityam eva ca bhāvāt | BBs_2,2.14 |
apicāṇavaḥ pravṛttisvabhāvā vā nivṛttisvabhāvā vobhayasvabhāvā vānubhayasvabhāvā vābhyupagamyante gatyantarābhāvāt /
caturdhāpi nopapadyate /
pravṛttisvabhāvatve nityameva pravṛtterbhāvātpralayābhāvaprasaṅgaḥ /
nivṛttisvabhāvatve 'pi nityameva nivṛtterbhāvātsargābhāvaprasaṅgaḥ /
ubhayasvabhāvatvaṃ ca virodhādasamañjasam /
anubhayasvabhāvatve tu nimittavaśātpravṛttinivṛttyorabhyupagamyamānayoradṛṣṭādernimittasya nityasaṃnidhānānnityapravṛttiprasaṅgāt /
atantratve 'pyadṛṣṭāderanityāpravṛttiprasaṅgāt /
tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ

33.14

sūtraṃ vyācaṣṭe- apiceti /
anubhavasvabhāvatve naimittikī pravṛttirvācyā, nimittaṃ ca kālādṛṣṭādikaṃ nityasaṃnihitamiti nityameva pravṛttiprasaṅgaḥ, tasyānimittatve pravṛttyabhāva ityarthaḥ

33.15

END BsCom_2,2.3.14
START BsCom_2,2.3.15
rūpādimattvāc ca viparyayo darśanāt | BBs_2,2.15 |
sāvayavānāṃ dravyāṇāmavayavavaśo vibhajyamānānāṃ yataḥ paro vibhāgo na saṃbhavati te caturvidhā rūpādimantaḥ paramāṇavaścaturvidhasya rūpādimato bhūtabhautikasyārambhakā nityāśceti yadvaiśeṣikā abhyupagacchanti sa teṣāmabhyupagamo nirālambana eva /
yato rūpādimattvātparamāṇūnāmaṇutvanityatvaviparyayaḥ prasajyeta /
paramakāraṇāpekṣayā sthūlatvamanityatvaṃ ca teṣāmabhipretaviparītamāpadyetetyarthaḥ /
kutaḥ /
evaṃ loke dṛṣṭatvāt /
yadi loke rūpādimadvastu tatsvakāraṇāpekṣayā sthūlamanityaṃ ca dṛṣṭam /
tadyathā paṭastantūnapekṣya sthūle 'nityaśca bhavati tantavaścaṃśūnapekṣya sthūlā anityāśca bhavanti, tathācāmī paramāṇavo rūpādimantastairabhyupagamyante, tasmātte 'pi kāraṇavantastadapekṣayā sthūlā anityāśca prāpnuvanti /
yacca nityatve kāraṇaṃ tairuktam- 'sadakāraṇavannityam' (vai. sū. 4.1.1) iti /
tadapyevaṃ satyaṇuṣu na saṃbhavati /
uktena prakāreṇāṇūnāmapi kāraṇavattvopapatteḥ /
yadapi nityatve dvitīyaṃ kāraṇamuktam- 'anityamiti ca viśeṣataḥ pratiṣedhābhāvaḥ' (vai. sū. 4.1.4) iti /
tadapi nāvaśyaṃ paramāṇūnāṃ nityatvaṃ sādhayati /
asati hi yasminkasmiṃścinnitye vastuni nityaśabdena nañaḥ samāso nopapadyate /
na punaḥ paramāṇunityatvamevāpekṣyate /
taccāstyeva nityaṃ paramakāraṇaṃ brahma /
naca śabdārthavyavahāramātreṇa kasyacidarthasya prasiddhirbhavati, pramāṇāntarasiddhayoḥ śabdārthayorvyavahārāvatārāt /
yadapi nityatve tṛtīyaṃ kāraṇamuktam- 'avidyā ca' (vai. sū. 4.1.5) iti, tadyadyevaṃ vivrīyate satāṃ paridṛśyamānakāryāṇāṃ kāraṇānāṃ pratyakṣeṇāgrahaṇamavidyeti, tato dvyaṇukanityatāpyāpadyeta /
athādravyatve satīti viśeṣyeta tathāpyakāraṇavattvameva nityatānimittamādyeta /
tasya ca prāgevoktatvāt 'avidyā ca' iti punaruktaṃ syāt /
athāpi kāraṇavibhāgātkāraṇavināśāccanyasya tṛtīyasya vināśahetorasaṃbhavo 'vidyā sā paramāṇūnāṃ nityatvaṃ khyapayatīti vyākhyāyeta /
nāvaśyaṃ vinaśyadvastu dvābhyāmeva hetubhyāṃ vinaṣṭumarhatiti niyamo 'sti /
saṃyogasacive hyanekasmiṃśca dravye dravyāntarasyārambhake 'bhyupagamyamāna etadevaṃ syāt /
yadā tvapāstaviśeṣaṃ sāmānyātmakaṃ kāraṇaṃ viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānamārambhakamabhyupagamyate tadā ghṛtakāṭhinyavilayanavanmūrtyavasthāvilayanenāpi vināśa upapadyate /
tasmādrūpādimattvātsyādabhipretaviparyayaḥ paramāṇūnām /
tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ

33.15

kiṃ ca paramāṇavaḥ samavāyikāraṇavantaḥ kāraṇāpekṣayā sthūlā anityāśca, rūpavattvāt rasavattvādgandhavattvāt sparśavattvāt ghaṭavaditi sūtraṃ yojayituṃ paraprakriyāmāha- sāvayavānāmityādinā /
nanvatra paramāṇutvaṃ pakṣatāvacchedakaṃ tadviruddhaṃ sthūlatvaṃ kathaṃ sādhyata iti cet /
na /
vāyutvatejastvādeḥ pṛthagavacchedakatvāt /
na cāprayojakatā, kāraṇaśūnyatve nityatve cātmavadrūpādimattvāyogāt /
naca tarhi vāyuḥ kāraṇavāniti pṛthaksādhane rūpādihetūnāṃ bhāgāsiddhyabhāve 'pi siddhasādhanatā syāditi vācyaṃ, yatra sparśastatkāraṇaṃ, yatra rūpaṃ tatsakāraṇamiti vyāptigrahakāle vāyutvādyavacchedena sādhyasiddhyabhāvāditi bhāvaḥ /
paramāṇavo nityāḥ, sattve satyakāraṇavattvāt /
ātmavaditi satpratipakṣamutthāpya viśeṣyāsiddhyā dūṣayati- yacca nityatva iti /
sattvaṃ bhāvatvaṃ prāgabhāvanirāsārtham /
nityatvapratiṣedhaḥ sapratiyogikaḥ, abhāvatvāt, ghaṭābhāvāvaditi nityasya kvacitsiddhau kāryamanityamiti viśeṣataḥ kārye nityatvapratiṣedhāt kāraṇabhūtaparamāṇuṣu nityatvaṃ sidhyati, anyathā pratiyogyabhāve pratiṣedhānupapatteriti kaṇādoktamanūdyānyathāsiddhyā dūṣayati- yadapīti /
kārye nityatvapratiṣedhavyavahāramaṅgīkṛtya brahmaṇi pratiyogiprasiddhiruktā /
vastutastu viśeṣavyavahāra evāsiddhaḥ, kāraṇanityatvasya pramāṇāntareṇa jñānaṃ vinā kāryamanityamiti vyavahārayogādityāha- naca śabdeti /
yadi pramāṇāntaraṃ kāraṇanityatve syāttadāyaṃ vyavahāraḥ samūlo bhavati, tato mūlajñānātprāgvyavahāramātrānna vastusiddhiḥ, vaṭe yakṣavyavahārādapi tatsiddhiprasaṅgāt mūlajñāne tu tenaiva aśeṣasiddhervyavahāropanyāsavaiyarthyamiti bhāvaḥ /
evaṃ paramāṇunityatve kāṇādasūtradvayaṃ nirasya tṛtīyaṃ nirasyati- yadapīti /
satāmaṇūnāṃ dṛśyamānasathūlakāryāṇāṃ pratyakṣeṇa kāraṇajñānamavidyeti yadi sūtrārthaḥ, tarhyapratyakṣakāraṇatvaṃ nityatve hetuḥ syāt /
tanna dvyaṇuke vyabhicārādityarthaḥ /
yadyārambhakadravyaśūnyatvaṃ hetuviśeṣeṇaṃ tadā viśeṣyavaiyarthyamāpadyeta, punaruktiścetyāha- athetyādinā /
paramāṇavo nityāḥ, nāśakānupalambhāt, ātmavaditi sūtrārthamāśaṅkate- athāpīti /
tantvādyavayavānāṃ vibhāgānnāśādvā paṭhādināśo dṛṣṭaḥ, tacca dvayaṃ niravayavāṇūnāṃ nāstīti nityatvamityarthaḥ /
pariṇāmavādamāśrityāṇūnāṃ nāśakaṃ kiñcitsaṃbhavatīti pariharati- neti /
avayavānāṃ saṃyogena dravyāntarotpattirāraṃbha iti yadi mataṃ syāt, tadā dravyavināśo dvābhyāmevetiniyamaḥ syāt /
nārambhe mānamasti saṃyuktatantvanyavapaṭādarśanāt /
ataḥ kāraṇameva svato nirviśeṣaṃ viśeṣavadavasthātmanā kāryamityanubhavabalādāstheyam /
tathā cāṇūnāmapyavidyāpariṇāmarūpāṇāṃ pralayanimittena kālādinā piṇḍātmakasvarūpatirobhāvena kāraṇabhāvāpattirvināśa upapadyate /
yathāgnisaṃparkādghṛtakāṭhinyamavayavasaṃyogasyāvayavānāṃ ca nāśaṃ vinaiva līyate tadvat /
naca kāṭhinyasya saṃyogaviśeṣaṇatvena guṇatvādravyanāśe 'nudāharaṇatvamiti śaṅkyaṃ, guṇavaddravyasyāpi kutaścidvināśa ityaṃśenodaharaṇāt, guṇaparibhāṣāyāścātantratvāt /
vastutastu ghṛtaṃ kaṭhinaṃ dravamityanusyūtaghṛtapariṇāmaviśeṣo dravyameva kāṭhinyam /
naca dravyatve 'pyavayavavibhāgādeva tasya nāśa iti vācyaṃ, ghṛtasya pariṇāmina ekatvena vibhāgāsaṃbhavāt, paramāṇukāṭhinyanāśe tadasaṃbhavācceti bhāvaḥ /
kiñca pralaye nāsīdrajo nānyat kiñcanetyaṇūnāṃ nāśasiddhiḥ /
tasmānna teṣāṃ paramakāraṇatvamityupasaṃharati- tasmāditi

33.16

END BsCom_2,2.3.15
START BsCom_2,2.3.16
ubhayathā ca doṣāt | BBs_2,2.16 |
gandharasarūpasparśaguṇā sthūlā pṛthivī, rūparasasparśaguṇāḥ sūkṣmā āpaḥ, rūpasparśaguṇaṃ sūkṣmataraṃ tejaḥ, sparśaguṇaḥ sūkṣmatamo vāyurityevametāni catvāri bhūtānyupacitāpacitaguṇāni sthūlasūkṣmatarasūkṣmatamatāratamyopetāni ca loke lakṣyante /
tadvatparamāṇavo 'pyupacitāpacitaguṇāḥ kalpyeranna vā /
ubhayathāpi ca doṣānuṣaṅgo 'parihārya eva syāt /
kalpyamāne tāvadupacitāpacitaguṇatva upacitaguṇānāṃ mūrtyupacayādaparamāṇutvaprasaṅgaḥ /
nacāntareṇāpi mūrtyupacayaṃ guṇopacayo bhavatītyucyate, kāryeṣu bhūteṣu guṇopacaye mūrtyupacayadarśanāt /
akalpyamāne tūpacitāpacitaguṇatve paramāṇutvasāmyaprasiddhaye yadi tāvatsarvaṃ ekaikaguṇā eva kalpyeraṃstatastejasi sparśasyopalabdhirna syāt, apsu rūpasparśayoḥ, pṛthivyāṃ ca rasarūpasparśānāṃ,
kāraṇaguṇapūrvakatvātkāryaguṇānām /
atha sarve caturguṇā eva kalpyetan, tato 'psvapi gandhasyopalabdhiḥ syāt, tejasi gandharasayoḥ, vāyau gandharūparasānām /
nacaivaṃ dṛśyate /
tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ

33.16

FN: mūrtyupacayāt sthaulyādityarthaḥ /
yadyasmādadhikaguṇavattattasmātsthūlamiti vyāptimuktvā vikalpayati- tadvaditi /
pārthivaḥ paramāṇūradhikaguṇastata ekaikanyūnaguṇā jalādiparamāṇava iti kalpyate, na vā /
ādye doṣamāha- kalpyamāna iti /
mūrtyupacayāt sthaulyādityarthaḥ /
pārthivo 'ṇurāpyāt sthūlaḥ, adhikaguṇatvāt, ghaṭavadityevaṃ prayoktavyaḥ /
aprayojakatvaṃ nirasyati- na cāntareṇeti /
dṛṣṭavirodhaḥ syāditi bhāvaḥ /
neti pakṣe sarveṣāmāṇūnāṃ sāmyārthamekaikaguṇavattvaṃ vā syāccaturguṇavatvaṃ vā /
ubhayathāpi doṣamāha- akalpyamāne tvityādinā

33.17

END BsCom_2,2.3.16
START BsCom_2,2.3.17
aparigrahāc cātyantam anapekṣā | BBs_2,2.17 |
pradhānakāraṇavādo vedavidbhirapi kaiścinmanvādibhiḥ satkāryatvādyaṃśopajīvanābhiprāyeṇopanibaddhaḥ /
ayaṃ tu paramāṇukāraṇavādo na kaiścidapi śiṣṭaiḥ kenacidapyaṃśena parigṛhīta ityatyantamevānādaraṇīyo vedavādibhiḥ /
apica vaiśeṣikāstantrārthabhūtānṣaṭpadārthāndravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyākhyānatyantabhinnānbhinnalakṣaṇānabhyupagacchanti /
yathā manuṣyo 'śvaḥ śaśa iti /
tathātvaṃ cābhyupagamya tadviruddhaṃ dravyādhīnatvaṃ śeṣāṇamabhyupagacchanti /
tannopapadyate /
katham /
yathā hi loke śaśakuśapalāśaprabhṛtīnāmatyantabhinnānāṃ satāṃ netaretarādhīnatvaṃ bhavati, evaṃ dravyādīnāmatyantabhinnatvānnaiva dravyādhīnatvaṃ guṇādīnāṃ bhavitumarhati /
atha bhavati dravyādhīnatvaṃ guṇādīnāṃ tato dravyabhāve bhāvāddravyābhāve 'bhāvāddravyameva saṃsthānādibhedādanekaśabdapratyayabhāgbhavati /
yathā devadatta eka eva sannavasthāntarayogādanekaśabdapratyayabhāgbhavati tadvat /
tathā sati sāṃkhyasiddhāntaprasaṅgaḥ svasiddhāntavirodhaścāpadyeyātām /
nanvagneranyasyāpi sato dhūmasyāgnyadhīnatvaṃ dṛśyate /
satyaṃ dṛśyate /
bhedapratītestu tatrāgnidhūmayoranyatvaṃ niścīyate /
iha tu śuklaḥ kambalo rohiṇī dhenurnīlamutpalamiti dravyasyaiva tasya tasya tena tena viśeṣeṇa pratīyamānatvānnaiva dravyaguṇayoragnidhūmayoriva bhedapratītirasti /
tasmāddravyātmakatā guṇasya /
etena karmasāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ dravyātmakatā vyākhyātā /
guṇā(dī)nāṃ dravyādhīnatvaṃ dravyaguṇayorayutasiddhatvāditi yaducyeta, tatpunarayutasiddhatvamapṛthagdeśatvaṃ vā syādapṛthakkālatvaṃ vāpṛthaksvabhāvatvaṃ vā /
sarvathāpi nopapadyate /
apṛthakagdeśatve tāvatsvābhyupagamo virudhyeta /
katham /
tantvārabdho hi paṭaṣṭantudeśo 'bhyupagamyate na paṭadeśaḥ /
paṭasya tu guṇāḥ śuklatvādayaḥ paṭadeśā abhyupagamyante na tantudeśāḥ /
tathācāhuḥ - 'dravyāṇi dravyāntaramārabhante guṇāśca guṇāntaram' (vai. sū. 1.1.10) iti /
tantavo hi kāraṇadravyāṇi kāryadravyaṃ paṭamārabhante /
tantugatāśca guṇāḥ śuklādayaḥ kāryadravye paṭe śuklādiguṇāntaramārabhanta iti hi te 'bhyupagacchanti /
so 'bhyupagamo dravyaguṇayorapṛthagdeśatve 'bhyupagamyamāne bādhyeta /
athāpṛthakkālatvamayutasiddatvamucyeta, savyadakṣiṇayorapi goviṣāṇayorayutasiddhatvaṃ prasajyeta /
tathāpṛthaksvabhāvatve tvayutasiddhatvena dravyaguṇayorātmabhedaḥ saṃbhavati, tasya tādātmyenaiva pratīyamānatvāt /
yutasiddhayoḥ saṃbandhaḥ saṃyogo 'pyutasiddhayostu samavāya ityayamabhyupagamo mṛṣaiva teṣāṃ, prāksiddhasya kāryātkāraṇasyāyutasiddhatvānupapatteḥ /
athānyatarāpekṣa evāyamabhyupagamaḥ syādayutasiddhasya kāryasya kāraṇena saṃbandhaḥ samavāya iti, evamapi prāgsiddhasyālabdhātmakasya kāryasya kāraṇena saṃbandho nopapadyate dvayāyattatvātsaṃbandhasya /
siddhaṃ bhūtvā saṃbadhyata iti cet, prākkāraṇasaṃbandhātkāryasya siddhāvabhyupagamyamānāyāmayutasiddhyabhāvātkāryakāraṇayoḥ saṃyogavibhāgau na vidyete itīdaṃ duruktaṃ syāt /
yathā cetpannamātrasyākriyasya kāryadravyasya vibhubhirākāśādibhirdravyāntaraiḥ saṃbandhaḥ saṃyoga evābhyupagamyate na samavāya evaṃ kāraṇadravyeṇāpi saṃbandhaḥ saṃyoga eva syānna samavāyaḥ /
nāpi saṃyogasya samavāyasya vā saṃbandhavyatirekeṇāstitve kiñcitpramāṇamasti /
saṃbandhaśabdapratyayavyatirekeṇa saṃyogasamavāyaśabdapratyayadarśanāttayorastitvamiti cet /
na /
ekatve 'pi svarūpabāhyarūpāpekṣayānekaśabdapratyayadarśanāt /
yathaiko 'pi san devadatto loke svarūpaṃ saṃbandhirūpaṃ cāpekṣyānekaśabdapratyayabhāgbhavati, manuṣyo brāhmaṇaḥ śrotriyo vadānyo bālo yuvā sthaviraḥ pitā putraḥ pautro bhrātā jāmāteti, yathā caikāpi satī rekhā sthānānnyatvena niviśamānaikadaśaśatasahasrādiśabdapratyayabhedamanubhavati, tathāsaṃbandhinoreva saṃbandhaśabdapratyayavyatirekeṇa saṃyogasamavāyaśabdapratyayārhatvaṃ na vyatiriktavastvastitvena , ityupalabdilakṣaṇaprāptasyānupalabdherabhāvo vastvantarasya /
nāpi saṃbandadhiviṣayatve saṃbandhaśabdapratyayayoḥ saṃtatabhāvaprasaṅgaḥ /
svarūpāhyarūpāpekṣayetyuktottaratvāt /
tathāṇvātmamanasāmapradeśatvānna saṃyogaḥ saṃbhavati, pradeśavato dravyasya pradeśavatā dravyāntareṇa saṃyogadarśanāt /
kalpitāḥ pradeśā aṇvātmamanasāṃ bhaviṣyantīti cet /
na /
avidyāmānārthakalpanāyāṃ sarvārthasiddhiprasaṅgāt /
iyānevāvidyamāno viruddho 'viruddho vārthaḥ kalpanīyo nāto 'dhika iti niyamahetvabhāvāt /
kalpanāyāśca svāyattatvātprabhūtatvasaṃbhavācca /
naca vaiśeṣikaiḥ kalpitebhyaḥ ṣaḍbhyaḥ padārthebhyo 'nye 'dhikāḥ śataṃ sahasraṃ vārthā na kalpayitavyā iti nivārako heturasti /
tasmādyasmai yasmai yadyadrocate tattatsiddhyet /
kaścitkṛpāluḥ prāṇināṃ duḥkhabahulaṃ saṃsāra eva mābhūditi kalpayet /
anyo vā vyasanī muktānāmapi punarutpattiṃ kalpayet /
kastayornivārakaḥ syāt /
kiñcānyat /
dvābhyāṃ paramāṇubhyāṃ niravayavābhyāṃ sāvayavasya dvyaṇukasyākāśeneva saṃśleṣānupapattiḥ /
nahyākāśasya pṛthivyādīnāṃ ca jatukāṣṭhavatsaṃśleṣo 'sti /
kāryakāraṇadravyayorāśritāśrayabhāvo 'nyathā nopapadyata ityavaśyaṃ kalpyaḥ samavāya iti cet /
na /
itaretarāśrayatvāt /
kāryakāraṇayorhi bhedasiddhāvāśritāśrayabhāvasiddhirāśritāśrayabhāvasiddhau ca tayorbhedasiddhiḥ kuṇḍabadaravaditaretarāśrayatā syāt /
nahi kāryakāraṇayorbheda āśritāśrayabhāvo vā vedāntavādibhirabhyupagamyate, kāraṇasyaiva saṃsthānamātraṃ kāryamityabhyupagamāt /
kiñcānyat /
paramāṇūnāṃ paricchinnatvādyāvatyo diśaḥ ṣaḍaṣṭau daśa vā tāvadbhiravayavaiḥ sāvayavāste syuḥ sāvayavatvādanityāśceti nityatvaniravayavatvābhyupagamo bādhyeta /
yāṃstvaṃ digbhedabhedino 'vayavānkalpayasi ta eva paramāṇava iti cet /
na /
sthūlasūkṣmatāratamyakrameṇāparamakāraṇādvināśopapatteḥ /
yathā pṛthivī dvyaṇukādyapekṣayā sthūlatamā vastubhūtāpi vinaśyati, tataḥ sūkṣmaṃ sūkṣmataraṃ ca pṛthivyekajātīyakaṃ vinaśyati, tato dvyaṇukaṃ, tathā paramāṇavo 'pi pṛthivyekajātīyakatvādvinaśyeyuḥ /
vinaśyanto 'pyavayavavibhāgenaiva vinaśyantīti cet /
nāyaṃ doṣaḥ /
yato ghṛtakāṭhinyavilayanavadapi vināśopapattimavocāma /
yathā hi ghṛtasuvarṇādīnāmavibhajyamānāvayavānāmapyagnisaṃyogāddravabhāvāpattyā kāṭhanyavināśo bhavati, evaṃ paramāṇūnāmapi paramakāraṇabhāvāpattyā mūrtyādivināśo bhaviṣyati /

tathā kāryarambho 'pi nāvayavasaṃyogenaiva kevalena bhavati, kṣīrajalādīnāmantareṇāpyavayavasaṃyogāntaraṃ dadhihimādikāryārambhadarśanāt /
tadevamasārataratarkasaṃdṛbdhatvādīśvarakāraṇaśrutiviruddhatvācchruti pravaṇaiśca śiṣṭairmanvādibhiraparigṛhītatvādatyantamevānapekṣāsminparamāṇukāraṇavāde kāryā śreyorthibhiriti vākyaśeṣaḥ

33.17

FN: tathātvamatyantabhinnatvam /
sāṃkhyo 'travedāntī grāhyaḥ /
yadvā kāpilasyāpi tādātmyasiddhānta iti sāṃkhyagrahaṇam /
prabhūtatvasaṃbhavānniravadhitvasaṃbhavāt /
saṃśleṣaḥ saṃgraha ekākarṣaṇenāparākarṣaṇaṃ tasyānupapattirityarthaḥ /
na kevalamaṇuvādasyāyuktatvādupekṣā kintu śiṣṭabahiṣkṛtatvādgranthator'thataścāgrāhyatvamityāha- aparigrahācceti /
cakārārthaṃ prapañcayitumupakramate- api ceti /
atyantabhedajñāpakamāha- bhinnalakṣaṇāniti /
dravyaguṇakarmaṇāṃ dravyaguṇatvakarmatvajātayo lakṣaṇāni, guṇāśrayatvādyupādhayo vā, nirguṇatve sati jātimadakriyatvaṃ guṇalakṣaṇam, saṃyogavibhāgayornirapekṣakāraṇaṃ karma, nityamekamanekasamavetaṃ sāmānyam, nityadravyavṛttayo viśeṣāḥ, nityaḥ saṃbandhaḥ samavāya iti bhinnāni lakṣaṇāni /
tairmitho 'tyantabhedasiddhirityarthaḥ /
tathātvamatyantabhinnatvam /
tena viruddho yo dharmadharmibhāvaḥ /
guṇādayo nadravyadharmāḥ syuḥ, tato 'tyantabhinnatvāt, śaśakuśādivadityarthaḥ /
bhedābādhakatvamupanyasyābhedamāha- atha bhavatīti /
guṇādiṣu tadadhīnatvaṃ tāvadanvayavyatirekasiddhaṃ, tathā ca guṇādayo dravyābhinnāḥ, dravyādhīnatvāt, yadyasmādbhinnaṃ tanna tadadhīnaṃ, yathā śaśabhinnaḥ kuśa ityarthaḥ /
abhede dravyaṃ guṇa iti śabdapratyayabhedaḥ kathaṃ, tatrāha- dravyamiti /
kalpitabhedo 'pyastītyāśayaḥ /
anyathātyantabhedavadatyantābhede 'pi dharmadharmitvāyogāditi mantavyam /
astu guṇādīnāṃ dravyatādātmyamiti vadantaṃ tārkikamanyaṃ pratyāha- tathā satīti /
sāṃkhyo 'tra vedāntī grāhyaḥ /
yadvā kāpilasyāpi tādātmyasiddhānta iti sāṃkhyagrahaṇam /
yadyapi tadadhīnatvaṃ taddharmatvaṃ, tacca dhūme nāsti, agniṃ vināpi bhāvāt, tathāpi tatkāryatvaṃ tadadhīnatvaṃ matvā vyabhicāraṃ śaṅkate- nanviti /
kāryatvamanyatvaṃ cāṅgīkaroti- satyamiti /
tathāpi tādātmyena pratīyamānatvasya hetorvivakṣitatvānna vyabhicāra ityāśayaḥ /
asya hetoranyathāsiddhimāśaṅkate- guṇādīnāmiti /
guṇādīnāṃ dravyeṇābhedābhāve 'pyayutasiddhatvena tādātmyapratītisiddhirityarthaḥ /
dūṣayituṃ vikalpayati- tatpunariti /
śauklyasya paṭaniṣṭhatvāt paṭasya tantudeśatvāt paṭaśauklyayorapṛthagdeśatvābhāvācchuklaḥ paṭa iti sāmānādhikaraṇyapratītirna syādityādyaṃ dūṣayati- apṛthagdeśatva iti /
kāṇādasūtradvayaṃ vyācaṣṭe- tantavo hīti /
svabhāvo hi svarūpaṃ tasyāpṛthaktve 'smadiṣṭābhedasiddhirityāha- apṛthaktvabhāvatva iti /
abhede yuktimāha- tasyeti -guṇasyetyarthaḥ /
evaṃ ṣaṭpadārthā atyantabhinnā iti siddhānto 'nubhavavirodhena dūṣitaḥ /
siddhāntāntaraṃ dūṣayati- yuteti /
ayutasiddhatvaṃ kimubhayorutānyatarasya /
nādya ityāha- prāgiti /
dvitīyamāśaṅkya dūṣayati- athetyādinā /
kāraṇasya pṛthaksiddhatve 'kāryamapṛthaksiddhamityuktamupetya saṃbandho 'siddhasya siddhasya veti vikalpyādyaṃ dvitīyaṃ śaṅkate- siddhaṃ bhūtveti /
satoraprāptayoḥ prāptiḥ saṃyoga ityabhyupagamāttantupaṭayorapi saṃyogāpattirityapasiddhāntaḥ syādityarthaḥ /
sadyojātapaṭasya kriyābhāvāt kathaṃ saṃyogaḥ, tatrāha- yatheti /
kiñca saṃbandhasyāpi saṃbandhe 'navasthānādasaṃbaddhasyāniyāmakatvāt saṃbandho 'pi durnirūpa ityāha- nāpīti /
saṃbandhaḥ saṃbandhibhinnaḥ, tadvilakṣaṇaśabdadhīgamyatvāt, vastvantaravaditi śaṅkate- saṃbandhīti /
kalpitabhedasādhane siddhasādhanatā, vastubhedasādhane tu vyabhicāra iti samādhatte- na /
ekatve 'pīti /
svarūpeṇaiva manuṣyādiśabdabhāgeva putrādyapekṣayā pitetyādivilakṣaṇaśabdadhīgamyo bhavati, naca bhidyata iti vyabhicāra ityarthaḥ /
phalitamāha- ityupalabdhīti /
vilakṣaṇaśabdadhīgamyatvādityupalabdhighaṭitena-lakṣaṇena siṅgena prāptasya vastvantarasya saṃyogādeḥ saṃbandhivyatirekeṇānupalabdherabhāvo niścīyata ityarthaḥ /
na hyaṅgulidvayasya nairantaryātirekeṇa saṃyoga upalabhyate /
samavāyastu na kasyāpi kvacidapyanubhavamārohatīti bhāvaḥ /
saṃbandhasya saṃbandhyabhede saṃbandhinaḥ sadā sattvātsarvadā saṃbandhabuddhiprasaṅga iti śaṅkāṃ niṣedhati- nāpīti /
parāpekṣayā nairantaryāvasthāyāmaṅgulyoḥ rūparūpiṇośca saṃbandhidhīḥ na svata ityuktamityarthaḥ /
pūrvaṃ paramāṇvoḥ saṃyoganirāsena dvyaṇukādisṛṣṭirnirastā, saṃpratyadṛṣṭavadātmanāṇūnāṃ saṃyogo 'ṇuṣu kriyāhetuḥ ātmamanoḥ saṃyogo buddhyādyasamavāyikāraṇaṃ nirasyate- tathāṇvātmeti /
nirastamapi kalpitapradeśapakṣamatiprasaṅgākhyadoṣāntaraṃ vaktuṃ punarudbhāvayati- kalpitā iti /
kalpanamūhaḥ /
ūhitārthāḥ santo 'santo vā /
dvitīye na saṃyogasiddhiḥ svasvābhāvayorekatra vṛttyavacchedakāsattvāt /
ādye tūhamātreṇa sarvārthasiddhiprasaṅgaḥ, ūhasya svādhīnatvāt /
prabhūtatvaṃ niravadhitvaṃ tatsaṃbhavāccetyarthaḥ /
yadyūhātsarvasiddhistadā padārthabandhamuktiniyamā lupyerannityāha- na cetyādinā /
saṃyogaṃ dūṣayitvā samavāyaṃ dūṣayati- kiñcānyaditi /
tanmate dūṣaṇāntaramucyata ityarthaḥ /
saṃśleṣaḥ saṃgrahaḥ /
yata ekākarṣaṇenāparākarṣaṇaṃ tasyānupapattirityarthaḥ /
dvyaṇukaṃ niravayavāsamavetaṃ, sāvayavatvāt, ākāśāsamavetabhūmivaditi bhāvaḥ /
nanu dvyaṇukasyāsamavetatve tadāśritatvaṃ na syāt, saṃbandhaṃ vinā tadayogāt /
naca saṃyogādāśritatvaṃ kāryadravyasya prakṛtyasaṃyogāditi śaṅkate- kāryeti /
prakṛtivikārayorabhedādāśrayāśrayibhāvānupapattiriṣṭeti pariharati- neti /
bhedāttadbhāva iti vadantaṃ pratyāha- itaretarāśrayatvāditi /
kathaṃ tarhi kāryasya kāraṇāśritatvavyavahāraḥ kalpitabhedādityāha- kāraṇasyaiveti /
paramāṇūnāṃ niravayavatvamapyayuktamityāha- kiñceti /
paramāṇavaḥ sāvayavāḥ, alpatvāt, ghaṭavat /
vipakṣe teṣāṃ digbhedāvadhitvaṃ na syādātmavadityarthaḥ /
nanuparamāṇvapekṣayā yo 'yaṃ prācī dakṣiṇetyādidigbhedavyavahārastadavadhitvena ye 'vayavāstvayocyante ta eva mama paramāṇavaste 'pi sāvayavāścet tadavayavā eveti evaṃ yataḥ paraṃ na vibhāgaḥ sa eva niravayavaḥ paramāṇuriti śaṅkati- yāṃstvamiti /
pariharati- na /
sthūleti /
ayamarthaḥ-yatsavātmanāvibhāgāyogyaṃ vastu sa paramāṇuriti yadyucyeta tarhi brahmaṇa eva paramāṇusaṃjñā kṛtā syāt, tadanyasyālpasya digvibhāgārhatvenāvayavavibhāgāvaśyaṃ bhāvāt /
yadi pṛthivyādijātīyo 'lpaparimāṇaviśrāntibhūmiryaḥ sa paramāṇurityucyeta tarhi tasya na mūlakāraṇatvaṃ, vināśitvāt, ghaṭavat /
naca hetvasiddhiḥ, aṇavo vināśinaḥ, pṛthivyādijātīyatvāt, ghaṭavaditi sādhanāditi /
saṃprati niravayavadravyasya nāśahetvabhāvādātmavadavināśa ityāśaṅkya pūrvoktaṃ parihāraṃ smārayati- vinaśyanta ityādinā /

brahmātiriktasyājñānikatvācca dravyasya niravayavatvamasiddham /
nimittādṛṣṭādināśādvināśaḥ pralaye saṃbhavati, muktau jñānādajñānanāśe tatkāryāṇunāśasaṃbhava iti bhāvaḥ /
yaduktaṃ yatkāryadravyaṃ tatsaṃyogasacivānekadravyārabdhamiti, tannetyāha- tathā kāryārambho 'pīti /
kaivalyaṃ pradhānyam /
kāryadravyasthitāvapi hetvātsaṃyogasya kṣīrāraṃbhakasaṃyogāddadhyārambhakaṃ na saṃyogāntaraṃ, tathā ca dadhyādau vyabhicārānna vyāptirityarthaḥ /
kiñca yatkāryadravyaṃ taddravyārambhamityeva vyāptirastu lāghavāt, na tu saṃyogasacivasvanyūnaparimāṇenekadravyārambhamiti, gauravāt, dīrghavistṛtadukūlārabdharajjau nyūnaparimāṇāyāṃ vyabhicārācca /
naca rajjurna dravyāntaramiti vācyam, avayavimātraviplavāpātāt /
kiñca niravayavadravyatvasyaikātmavṛttitve lāghavānna niravayavānekāṇusiddhiḥ /
yattvaṇutvatāratamyaviśrāntibhūmitvena tatsiddhiriti /
tanna /
tryaṇukatvenoktatruṭiṣu viśrānteḥ /
naca ta eva truṭināmāno jagaddhateva iti vācyam, pṛthivītvādinā sāvayavatvānityatvayoranumānāt /
na cāvayavatvasya kvacidviśrāntau paramāṇusiddhiraviśrāntāvanavastheti vācyam, māyāyāṃ brahmaṇi vāvayavatvaviśrāntisaṃbhavāt /
ato na kiñcidaṇusadbhāve pramāṇam /
niravayavānāṃ saṃyogasamavāyayorasaṃbhavātsamavetadvyaṇukādyārambhakatvāyoga ityādi bādhakamuktameva /
saṃprati 'aparigrahācca'iti sūtravākyaśeṣaṃ pūrayannadhikaraṇārthamupasaṃharati- tadevamiti /
tasmādbhrāntimūlena vaiśeṣikamatenavedāntatātparyasyāvirodha iti siddham

33.18

END BsCom_2,2.3.17
START BsCom_2,2.4.18
4 samudāyādhikaraṇam . sū. 18-27
samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ | BBs_2,2.18 |
vaiśeṣikarāddhānto duryuktiyogādvedavirodhācchiṣṭāparigrahācca nāpekṣitavya ityuktam /
sor'dhavaināśika iti vaināśikatvasāmyātsarvavaināśikarāddhānto natarāmapekṣitavya itīdamidānīmupapādayāmaḥ /
sa ca bahuprakāraḥ pratipattibhedādvineyabhedādvā /
tatraite trayo vādino bhavanti- kecitsarvāstitvavādinaḥ, kecidvijñānāstitvamātravādinaḥ, anye punaḥ sarvaśūnyatvavādina iti /
tatra te sarvāstitvavādino bāhyamāntaraṃ ca vastvabhyupagacchanti bhūtaṃ bhautikaṃ ca cittaṃ caittaṃ ca, tāṃstāvatpratibrūmaḥ /
tatra bhūtaṃ pṛthivīdhātvādayaḥ /
bhautikaṃ rūpādayaṣcakṣurādayaśca /
catuṣṭaye ca pṛthivyādiparamāṇavaḥ svarasnehoṣṇasvabhāvāste pṛthivyādibhāvena saṃhanyanta iti manyante /
tathā rūpavijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārasaṃjñakāḥ pañcaskandhāḥ /
te 'pyadhyātmaṃ sarvavyavahārāspadabhāvena saṃhanyanta iti manyante /
tatredamabhidhīyate- yo 'yamubhayahetuka ubhayaprakāraḥ samudāyaḥ pareṣāmabhipreto 'ṇuhetukaśca bhūtabhautikasaṃhatirūpaḥ skandhahetukaśca pañcaskandhīrūpaḥ tasminnubhayahetuke 'pi samudāye 'bhipreyamāṇe tadaprāptiḥ syātsamudāyāprāptiḥ /
samudāyabhāvānupapattirityarthaḥ /
kutaḥ /
samudāyināmacetanatvāt /
cittābhijjvalanasya ca samudāyasiddhyadhīnatvāt /
anyasya ca kasyaciccetanasya bhoktuḥ praśāsiturvā sthirasya saṃhanturanabhyupagamāt nirapekṣapravṛttyabhyupagame ca pravṛttyanuparamaprasaṅgāt /
āśayasyāpyanyatvānanyatvābhyāmanirūpyatvāt /
kṣaṇikatvābhyupagamācca nirvyāpāratvātpravṛttyanupapatteḥ /
tasmātsamudāyānupapattiḥ /
samudāyānupapattau ca tadāśrayā lokayātrā lupyeta

33.18

FN: bhūte bhautikaṃ bāhyam, cittaṃ caittaṃ ca kāmādyantaramiti vibhāgaḥ /
catuṣṭaye caturvidhāḥ /
svarāḥ kaṭhināḥ pārthivāḥ paramāṇavaḥ, snigdhā āpyāḥ, uṣṇastaijasāḥ, īraṇaṃ calanaṃ svabhāvo vāyavyānāmiti /
saviśeṣendriyāṇi rūpaskandhaḥ, ahamahamityālayavijñānapravāho vijñānaskandhaḥ, sukhādyanubhavo vedāntaskandhaḥ, gauraśva ityevaṃnāmaviśiṣṭasavikalpapratyayaḥ saṃjñāskandhaḥ, rāgadveṣamohadharmāḥ saṃskāraskandhaḥ /
āśerate 'smin rāgādaya ityāśayaḥ saṃtānaḥ /
vaiśeṣikaṃ nirasya vaināśikaṃ nirasyati- samudāya iti /
parimāṇabhedena dehāderāśutaravināśāṅgīkārādardhavaināśiko vaiśeṣikastasya nirāsānantaraṃ sarvakṣaṇikavādī buddhistho nirasyata iti prasaṅgasaṃgatimāha- vaiśeṣiketi /
'nābhāva upalabdheḥ'iti nirasanīyasiddhāntādatra nirasyasiddhāntasya bhedaṃ vaktuṃ tatsiddhāntaṃ vibhajate- sa ceti /
nanu sugataproktāgamasyaikyāt kuto bahuprakāratā, tatrāha- pratipattīti /
ekasyaivāgamavyākhyātuḥ śiṣyasyāvasthābhedena vuddhibhedāt, mandamadhyamottamadhiyāṃ śiṣyāṇāṃ vā bhedādbahuprakāratetyarthaḥ /
tāneva prakārānāha- tatreti /
sautrāntiko vaibhāṣiko yogācārī mādhyamikaśceti catvāraḥ śiṣyāḥ /
teṣvādyayorbāhyārthānāṃ parokṣatvāparokṣatvavivāde 'pyastitvasaṃpratipattestayoḥ siddhāntamekīkṛtya nirasyata ityāha- tatra ye sarvāstitveti /
bhūtaṃ bhautikaṃ bāhyaṃ, cittaṃ caittaṃ ca kāmādyāntaramiti vibhāgaḥ /
tatra saṃdihyate kiṃ mānamūlo bhrāntimūlo vāyaṃ siddhānta iti /
tatra pramāṇamūla iti pūrvapakṣayan siddhāntaṃ tadīyaṃ darśayati- tatra bhūtamiti /
sthiraḥ prapañco brahmahetuka iti vedāntasiddhāntasya mānamūlakṣaṇikasiddhāntavirodhādasiddhiḥ pūrvapakṣe phalaṃ, siddhānte tadavirodha iti jñeyam /
pṛthivyādibhūtacatuṣṭayaṃ viṣayendriyātmakaṃ bhautikaṃ ca paramāṇusamudāya eva nāvayavyantaramiti matvā paramāṇūn vibhajate- catuṣṭaye ceti /
caturvidhā ityarthaḥ /
kharaḥ kaṭhinastatsvabhāvāḥ pārthivāḥ paramāṇavaḥ, snigdhā āpyāḥ, uṣṇāstaijasāḥ, īraṇaṃ calanasvabhāvo vāyavyānāmiti /
bāhyasamudāyamuktvādhyātmikasamudāyamāha- tatheti /
saviṣayendriyāṇi rūpaskandhaḥ viṣayāṇāṃ bāhyatve 'pi dehasthendriyagrāhyatvādādhyātmikatvam, ahamahamityālayavijñānapravāho vijñānaskandhaḥ, sukhādyanubhavo vedanāskandhaḥ, gauraśva ityevaṃ nāmaviśiṣṭasavikalpakapratyayaḥ saṃjñāskandhaḥ, rāgadveṣamohadharmādharmāḥ saṃskāraskandhaḥ /
tatra vijñānaskandhaścittamātmeti gīyate /
anye catvāraḥ skandhāścaittāsteṣāṃ saṃghāta ādhyātmikaḥ /
sakalalokayātrānirvāhaka ityarthaḥ /
avayavātiriktāvayavyanupalabdheravayavāḥ śiṣyante, yatsat tatkṣaṇikaṃ, yathā vidyuditi teṣāṃ kṣaṇikatvamiti mānamūlo 'yaṃ siddhānta iti prāpte siddhāntasūtraṃ yojayati- yo 'yamiti /
sargādau paramāṇūnāṃ ca skandhānāṃ ca svataḥsaṃghātastāvanna saṃbhavati, acetanatvāt /
nāpi cittākhyamabhijvalanaṃ vijñānaṃ samudāyahetuḥ, saṃghāte dehākāre jāte vijñānaṃ vijñāne jāte saṃghāta ityanyonyāśrayāt /
naca kṣaṇikavijñānādanyaḥ kaścijjīva īśvaro vā tvayābhyupagamyate yaḥ saṃghātakartā bhavet /
naca kartāramanapekṣyāṇavaḥ skandhāśca svayameva saṃghātārthaṃ pravartanta iti vācyam, anirmokṣaprasaṅgāt /
nanvālayavijñānasaṃtānaḥ saṃhantāstvityata āha- āśayasyeti /
āśerate 'smin rāgādaya ityāśayaḥ saṃtānaḥ, sa kiṃ saṃtānibhyo 'nyo vijñānibhyo 'nyo 'nanyo vā /
ādye 'pi sthiraḥ kṣaṇiko vā /
nādyaḥ, asmadiṣṭanityātmavādaprasaṅgāt /
dvitīye doṣamāha- kṣaṇikatveti /
kṣaṇikasya janmātiriktavyāpāro nāsti, tasmāttasya paramāṇvādimelanārthaṃ pravṛttiranupapannā /
kṣaṇikatvavyāghātdityarthaḥ /
etenānanyaḥ saṃtāna iti pakṣo nirastaḥ, kṣaṇikasya melakatvānupapatteḥ /
tasmāt saṃhanturasattvāt saṃghātānupapattirityarthaḥ

33.19

END BsCom_2,2.4.18
START BsCom_2,2.4.19
itaretarapratyayatvād iti cen notpattimātranimittatvāt | BBs_2,2.19 |
yadyapi bhoktā praśāsitā vā kaściccetanaḥ saṃhantā sthiro nābhyupagamyate tathāpyavidyādīnāmitaretarakāraṇatvādupapadyate lokayātrā /
tasyāṃ copapadyamānāyāṃ vā kiñcidaparamapekṣitavyamasti /
te cāvidyādayo 'vidyā saṃskāro vijñānaṃ nāma rūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśā vedanā tṛṣṇā upādānaṃ bhavo jātirjarā maraṇaṃ śokaḥ paridevanā duḥkhaṃ durmanastetyevañjātīyakā itaretarahetukāḥ saugate samaye kvacitsaṃkṣiptā nirdiṣṭāḥ kvacitprapañcitāḥ /
sarveṣāmapyayamavidyādikalāpo 'pratyākhyeyaḥ /
tadevamavidyādikalāpe parasparanimittanaimittikabhāvena ghaṭīyantravadaniśamāvartamāner'thākṣipta upapannaḥ saṃghāta iti cet /
tanna /
kasmāt /
utpattimātranimittatvāt /
bhavedupapannaḥ saṃghāto yadi saṃghātasya kiñcinnimittamavagamyeta /
na tvavagamyate /
yata itaretarapratyayatve 'pyavidyādīnāṃ pūrvapūrvamuttarottarasyotpattimātranimittaṃ bhavedbhavenna tu saṃghātotpatteḥ kiñcinnimittaṃ saṃbhavati /
nanvavidyādibhirarthādākṣipyate saṃghāta ityuktam /
atrocyate- yadi tāvadayamabhiprāyo 'vidyādayaḥ saṃghātamantareṇātmānamalabhamānā apekṣante saṃghātamiti, tatastasya saṃghātasya nimittaṃ vaktavyam /
tacca nityeṣvapyaṇuṣvabhyupagamyamāneṣvāśrayāśrayibhūteṣu ca bhokteṣu satsu na saṃbhavatītyuktaṃ vaiśeṣikaparīkṣāyām /
kimaṅga punaḥ kṣaṇikeṣvapyaṇuṣu bhoktṛrahiteṣvāśrayiśūnyeṣu vābhyupagamyamāneṣu saṃbhavet /
athāyamabhiprāyo 'vidyādaya eva saṃghātasya nimittamiti, kathaṃ tamevāśrityātmānaṃ labhamānāstasyaiva nimittaṃ syuḥ /
atha manyase saṃghātā evānādau saṃsāre saṃtatyānuvartante tadāśrayāścāvidyādaya iti, tadapi saṃdhātātsaṃghātāntaramutpadyamānaṃ, niyamena vā sadṛśamevotpadyeta, aniyamena vā sadṛśaṃ visadṛśaṃ votpadyeta /
niyamābhyupagame manuṣyapudgalasya devatiryagyoninārakaprāptyabhāvaḥ prāpnuyāt /
aniyamābhyupagame 'pi manuṣyapudgalaḥ kadācitkṣaṇena hastī bhūtvā devo vā punarmanuṣyo vā bhavediti prāpnuyāt /
ubhayamapyabhyupagamaviruddham /
apica yadbhogārthaḥ saṃghātaḥ syātsa nāsti sthiro bhokteti tavābhyupagamaḥ /
tataśca bhogo bhogārtha eva sa nānyena prārthanīyaḥ /
tathā mokṣo mokṣārthaṃ eveti mumukṣuṇā nānyena bhavitavyam /
anyena cetprārthyetobhayaṃ bhogamokṣakālāvasthāyinā tena bhavitavyam /
avasthāyitve kṣaṇikatvābhyupagamavirodhaḥ /
tasmāditaretarotpattimātranimittatvamavidyādīnāṃ yadi bhavedbhavatu nāma natu saṃghātaḥ siddhyet /
bhoktrabhāvādityabhiprāyaḥ

33.19

FN: kāryaṃ prati ayate gacchatīti pratyayaḥ kāraṇam /
vijñānaṃ pṛthivyādicatuṣṭayaṃ rūpaṃ ceti ṣaḍāyatanāni yasyendriyajātasya tatṣaḍāyatanam /
tṛṣṇyā vākkāyaceṣṭopādānam /
hā putra, tātetyādipralāpaḥ paridevanā /
āśrayetyādi bhoktṛviśeṣaṇaṃ adṛṣṭāśrayeṣvityarthaḥ /
saṃhanturabhāve 'pi saṃghātopapattimāśaṅkya niṣedhati- itareti /
kāryaṃ pratyayate gacchatīti pratyayaḥ kāraṇam /
avidyādibhirevārthāt saṃghātasiddhau vyavahāropapattirityarthaḥ /
avidyādīnāha- te ceti /
kṣaṇikeṣu sthiratvabuddhiravidyā, tato rāgadveṣamohāḥ saṃskārā bhavanti, tebhyo garbhasthasyādyaṃ vijñānamutpadyate, tasmāccālayavijñānāt pṛthivyādicatuṣṭayaṃ nāmāśrayatvānnāma bhavati /
tato rūpaṃ sitāsitātmakaṃ śukraśoṇitaṃ niṣpadyate /
garbhasya kalakalabudbudāvasthā nāmarūpaśabdārtha iti niṣkarṣaḥ /
vijñānaṃ pṛthivyādicatuṣṭayaṃ rūpaṃ ceti ṣaḍāyatanāni yasyendriyajātasya tat ṣaḍāyatanaṃ, nāmarūpendriyāṇāṃ mithaḥ saṃyogaḥ sparśaḥ, tataḥ sukhādikā vedanā, tayā punarviṣayatṛṣṇā, tayā pravṛttirūpādānaṃ, tena bhavatyasmājjanmeti bhavo dharmādiḥ, tato jātirdehajanma pañcaskandhasamudāya iti yāvat /
jātānāṃ skandhānāṃ paripāko jarāskandhaḥ, maraṇaṃ nāśaḥ, mriyamāṇasya putrādisnehādantardāhaḥ śokaḥ, tena hā putretyādivilāpaḥ paridevanā, aniṣṭānubhavo duḥkhaṃ, tenaṃ durmanastā mānasī vyathā, itiśabdo mānāpamānādikleśasaṃgrahārthaḥ /
na kevalaṃ sugatānāmevāvidyādayaḥ saṃmatāḥ, kintu sarvavādināmapītyāha- sarveṣāmiti /
avidyādihetukā janmādayo janmādihetukāścāvidyādaya iti mitho hetuhetumadbhāvādarthātsaṃghātasiddhiriti śaṅkāmupasaṃharati- tadevamiti /
siddhāntabhāgaṃ vyācaṣṭe- tanneti /
avidyādīnāmuttarottarahetutvamaṅgīkṛtya saṃghātahetvabhāvāt saṃghāto na syādityukte pūrvoktaṃ smārayati- nanviti /
kimavidyādayaḥ saṃghātasya gamakā utotpādakā iti vikalpyādye saṃghātasyotpādakaṃ kiñcidvācyaṃ, tannāstītyāha- atrocyate, yadīti /
āśrayāśrayibhūteṣviti bhoktṛviśeṣaṇam /
adṛṣṭāśrayeṣvityarthaḥ /
yadā sthireṣvaṇuṣu saṃghātayogyeṣu kartṛṣu cādṛṣṭasahāyeṣu satsu jñānābhāvamātreṇa saṃhatikartṛtvāyogātsaṃghātāpatternimittaṃ nāstītyuktaṃ tadā kṣaṇikapakṣe tannāstīti kimu vaktavyamityāha- kimiti /
āśrayāśrayaḥ saṃghātakartā tacchūnyeṣvityarthaḥ /
'āśrayāśrayiśūnyeṣu'iti pāṭhe upakāryopakārakatvaśūnyeṣvityarthaḥ /
dvitīyaṃ śaṅkate- athāyamiti /
saṃghātasyāvidyādīnāṃ cotpattāvanyonyāśrayaḥ syāditi dūṣayati- kathamiti /
svābhāvikaḥ khalvayaṃ saṃghātānāṃ hetuhetumadbhāvena pravāho na saṃhantāramapekṣate, pūrvasaṃghātāśrayā avidyādaya uttarasaṃghātapravartakā iti nānyonyāśrayadoṣo 'pītyāśaṅkate- atha manyasa iti /
svabhāvasya niyamāniyamayorapasiddhāntāpātaḥ syāditi parihārārthaḥ /
pūryate galati ceti pudgalo dehaḥ /
kiñca bhoktuḥ kṣaṇikatvapakṣe bhogāpavargavyavahāro 'pi durghaṭa ityāha- api ceti /
yo yadicchati sa tatkāle nāsti cedicchāvyarthā, asti cet kṣaṇikatvabhaṅga ityarthaḥ /
prakṛtaṃ saṃghātanirāsamupasaṃharati- tasmāditi

33.20

END BsCom_2,2.4.19
START BsCom_2,2.4.20
uttarotpāde ca pūrvanirodhāt | BBs_2,2.20 |
uktametadavidyādīnāmutpattimātranimittatvānna saṃghātasiddhirastīti /
tadapi tūtpattimātranimittatvaṃ na saṃbhavatītidamidānīmupapādyate /
kṣaṇabhaṅgavādino 'yamabhyupagama uttarasminkṣaṇa utpadyamāne pūrvaḥ kṣaṇo nirudhyata iti /
nacaivamabhyupagacchatā pūrvottarayoḥ kṣaṇayorhetuphalabhāvaḥ śakyate saṃpādayitum /
nirudhyamānasya niruddhasya vā pūrvakṣaṇasyābhāvagrastatvāduttarakṣaṇahetutvānupapatteḥ /
atha bhāvabhūtaḥ pariniṣpannāvasthaḥ pūrvakṣaṇa uttarakṣaṇasya heturityabhiprāyastathāpi nopapadyate /
bhāvabhūtasya punarvyāpārakalpanāyāṃ kṣaṇāntarasaṃbandhaprasaṅgāt /
atha bhāva evāsya vyāpāra ityabhiprāyastathāpi naivopapadyate /
hetusvabhāvānuparaktasya phalasyetpattyasaṃbhavāt /
svabhāvoparāgābhyupagame ca hetusvabhāvasya phalakālāvasthāyitve sati kṣaṇabhaṅgābhyupagamatyāgaprasaṅgaḥ /
vinaiva vā svabhāvoparāgeṇa hetu phalabhāvamabhyupagacchataḥ sarvatra tatprāpteratiprasaṅgaḥ /
apicotpādanirodhau nāma vastunaḥ svarūpameva vā syātāmavasthāntaraṃ vā vastvantarameva vā /
sarvathāpi nopapadyate /
yadi tāvadvastunaḥ svarūpamevotpādanirodhau syātāṃ tato vastuśabda utpādanirodhaśabdau ca paryāyāḥ prāpnuyuḥ /
asthāsti kaścidviśeṣa iti manyetotpādanirodhaśabdābhyāṃ madhyavartino vastuna ādyantākhye avasthe abhilapyete iti, evamapyādyāntamadhyakṣaṇatrayasaṃbandhitvādvastunaḥ kṣaṇikatvābhyupagamahāniḥ /
athātyantavyatiriktāvevotpādanirodhau vastunaḥ syātāmaśvamahiṣavat, tato vastu utpādanirodhābhyāmasaṃsṛṣṭamiti vastunaḥ śāśvatatvaprasaṅgaḥ /
yadi ca darśanādarśane vastuna utpādanirodhau syātām, evamapi draṣṭṛdharmau tau na vastudharmāviti vastunaḥ śāśvatatvaprasaṅga eva /
tasmādapyasaṃgataṃ saugataṃ matam

33.20

FN: nirudhyamānatvaṃ vināśakasāṃnidhyam /
niruddhatvamatītatvam /
dvividho hi kāryasamutpādaḥ sugatasaṃmato hetvadhīnaḥ kāraṇasamudāyādhīnaśceti /
tatrāvidyātaḥ saṃskārastato vijñānamityevaṃrūpaḥ prathamaḥ, pṛthivyādisamudāyātkāya ityevaṃ dvitīyaḥ /
tatrādyamaṅgīkṛtya dvitīyaḥ saṃghātakartrabhāvena dūṣitaḥ /
saṃpratyādyaṃ dūṣayati sūtrakāraḥ- uttareti /
kṣaṇikor'thaḥ kṣaṇika ityucyate /
nirudhyamānatvaṃ vināśakasāṃnidhyaṃ, niruddhatvamatītatvam /
nanu kāryakāle vināśavyāptatve 'pi pūrvakṣaṇe sattvāt kṣaṇikārthasya hetutvamakṣatamiti śaṅkate- ayaṃ bhāveti /
sadrūpa ityarthaḥ /
kiṃ hetorutpattyatiriktaḥ kāryotpādanākhyo vyāpāraḥ, anatirikto vā /
nādya ityuktyā dvitīyaṃ śaṅkate- atheti /
bhāva utpattiḥ /
uktaṃ hi 'bhūtiryeṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva cocyata'iti /
yeṣāṃ kṣaṇikābhāvānāṃ yā bhūtiḥ saiva kriyā kārakaṃ cetyarthaḥ /
naṣṭasyāpi nimittattvaṃ syānvopādānatvaṃ, tathā ca mṛdāderghaṭādikālāsattve ghaṭādyanutpattiḥ /
sattve ca kṣaṇikatvahāniriti pariharati- tathāpītyādinā /
prathamapakṣektadoṣaṃ draḍhayati- vinaiveti /
vastuno janmadhvaṃsānirūpāṇācca na kṣaṇikatvamityāha- api ceti /
tayoḥ svarūpatve vastunyantarbhāvādvastuno 'nādyanantatvamityapi draṣṭavyam /
dvitīyaṃ śaṅkate- athāstīti /
viśeṣamevāha- utpādeti /
dūṣayati- evamapīti /
tābhyāṃ saṃsarge vastunaḥ kṣaṇikatvabhaṅgaḥ syāt /
saṃsarga eva nāstīti tṛtīyakalpamutthāpya dūṣayati- athātyanteti

33.21

END BsCom_2,2.4.20
START BsCom_2,2.4.21
asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā | BBs_2,2.21 |
kṣaṇabhaṅgavāde pūrvakṣaṇo nirodhagrastatvānnottarasya kṣaṇasya heturbhavatītyuktam /
athāsatyeva hetau phalotpattiṃ brūyāt, tataḥ pratijñoparodhaḥ syāt /
caturvidhānhetūnpratītya cittacaittā utpadyanta itīyaṃ pratijñā hīyeta /
nirhetukāyāṃ cotpattāvapratibandhātsarvaṃ sarvatrotpadyeta /
athottarakṣaṇotpattiryāvattāvadavatiṣṭhate pūrvakṣaṇa iti brūyāttato yaugapadyaṃ hetuphalayoḥ syāt /
tathāpi pratijñoparodha eva syāt /
kṣaṇikāḥ sarve saṃskārā itīyaṃ pratijñoparudhyeta

33.21

sūtraṃ vyākhyātuṃ vṛttaṃ smārayati- kṣaṇabhaṅgeti /
kiṃ kāryotpattirnirhetukā sahetukā vā /
ādye pratijñāhānirityāha- athāsatyevetyādinā /
viṣayakaraṇasahakārisaṃskārāścaturvidhā hetavastān pratītya prāpya cittaṃ rūpādivijñānaṃ caittāścittātmakāḥ sukhādayaśca jāyanta iti pratijñārthaḥ /
yathā nīlavijñānasya nīlavastvālambanapratyayo viṣayaḥ, cakṣuḥ karaṇamadhipatipratyayaḥ, sahakāripratyaya ālokaḥ, samanantarapūrvapratyayaḥ saṃskāra iti bhedaḥ /
pratijñāhāniṃ puruṣadoṣamuktvā vastudoṣamapyāha- nirhetukāyāṃ ceti /
sahetukatvapakṣe 'nvayikāraṇasya mṛdādeḥ kāryasahabhāvāpattyā kṣaṇikatvapratijñāhāniriti sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- athottarakṣaṇetyādinā /
samyak kriyanta iti saṃskārāḥ /
ādyantavanto bhāvā ityarthaḥ

33.22

END BsCom_2,2.4.21
START BsCom_2,2.4.22
pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhāprāptir avicchedāt | BBs_2,2.22 |
apica vaināśikāḥ kalpayanti buddhibodhyaṃ trayādanyatsaṃskṛtaṃ kṣaṇikaṃ ceti /
tadapi ca kṣayaṃ pratisaṃkhyāpratisaṃkhāyānirodhāvakāśaṃ cetyācakṣate /
trayamapi caitadavastvabhāvamātraṃ nirupākhyamiti manyante, buddhipūrvakaḥ kila vināśo bhāvānāṃ pratisaṃkhyānirodho nāma bhāṣyate, tadviparīto 'pratisaṃkhyānirodhaḥ āvaraṇabhāvamātramākāśamiti /
teṣāmākāśaṃ parastātpratyākhyāsyati /
nirodhadvayamidānīṃ pratyācaṣṭe /
pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhayoraprāptiḥ /
asaṃbhava ityarthaḥ /
kasmāt /
avicchedāt /
etau hi pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhau saṃtānagocarau vā syātāṃ bhāvagocarau vā /
na tāvatsaṃtānagocarau saṃbhavataḥ /
sarveṣvapi saṃtāneṣu saṃtānināmavicchinnena hetuphalabhāvena saṃtānavicchedasyāsaṃbhavāt /
nāpi bhāvagocarau saṃbhavataḥ /
nahi bhāvānāṃ niranvayo nirupākhyo vināśaḥ saṃbhavati, sarvāsvapyavasthāsu pratyabhijñānabalenānvayyavicchedadarśanāt /
aspaṣṭapratyabhijñānāsvapyavasthāsu kvaciddṛṣṭenānvayyavicchedenānyatrāpi tadanumānāt /
tasmātparaparikalpitasya nirodhadvayasyānupapattiḥ

33.22

FN: nirupākhyaṃ niḥsvarūpam /
pratīpā pratukūlaḥ saṃkhyā santaṃ bhāvamasantaṃ karomītyevaṃrūpā buddhiḥ pratisaṃkhyā tayā nirodhaḥ /
evamādyasūtrābhyāṃ samudāyo nirastaḥ /
uttarasūtrābhyāṃ kāryakāraṇabhāvakṣaṇikatve niraste /
saṃprati tadabhimataṃ dvividhaṃ vināśaṃ dūṣayati- pratisaṃkhyeti /
saṃskṛtamutpādyaṃ buddhibodhyaṃ prameyamātraṃ, trayāttuccharūpādanyadityarthaḥ /
kiṃ tatrayaṃ, tadāha- tadapīti /
nirupākhyaṃ niḥsvarūpam /
pratīpā pratikūlā saṃkhyā santaṃ bhāvamasantaṃ karomītyevaṃrūpā buddhiḥ pratisaṃkhyā, tayā nirodhaḥ kasyacidbhāvasya bhavati /
abuddhipūrvakastu stambhādīnāṃ svarasabhaṅgurāṇāmityāha- tadviparīta iti /
parakriyāmuktvā sūtraṃ vyācaṣṭe- teṣāmiti /
bhāvāḥ saṃtāninaḥ /
saṃtāno nāma bhāvānāṃ hetuphalabhāvena pravāhaḥ, tasmin saṃtāne caramakṣaṇaḥ kṣaṇāntaraṃ karoti vā na vā /
ādye caramatvavyāghātaḥ, saṃtānāvicchedāt /
dvitīye caramasyāsattvaprasaṃgaḥ, arthakriyākāritvaṃ sattvamiti svasiddhāntāt, caramasyāsattve pūrveṣāmapyasattvaprasaṅgaḥ, arthakriyāśūnyatvāt /
tasmāt saṃtānasya vicchedāsaṃbhavānnirodhāprāptirityāha- na tāvaditi /
na dvitīya ityāha- nāpīti /
ghaṭakapālacūrṇādyavasthāsuseyaṃ mṛditi pratyabhijñānādanvayibhāvasya mṛdādernātyantikavināśa ityarthaḥ /
bījasyāṅkurādiṣu pratyabhijñānādarśanādanvayino viccheda ityata āha- aspaṣṭeti /
aṅkurādayo 'nusyūtānvayibhāvasthāḥ, kāryatvātpaṭavadityanvayyavicchedasiddhirityarthaḥ /
yasmādbhāvānāṃ sthāyitvaṃ tasmātpratikṣaṇa(?)nirodhāsaṃbhava ityupasaṃhāraḥ

33.23

END BsCom_2,2.4.22
START BsCom_2,2.4.23
ubhayathā ca doṣāt | BBs_2,2.23 |
yo 'yamavidyādinirodhaḥ pratisaṃkhyānirodhāntaḥpātī paraparikalpitaḥ, sa samyagjñānādvā saparikarātsyātsvayameva vā /
pūrvasminvikalpe nihartukavināśābhyupagamahāniprasaṅgaḥ /
uttarasmiṃstu mārgopadeśānarthakyaprasaṅgaḥ /
evamubhayathāpi doṣaprasaṅgādasamañjasamidaṃ darśanam

33.23

FN: parikarā yamaniyamādayastatsahitāt /
sarvaṃ duḥkhaṃ kṣaṇikamiti bhāvanopadeśo mārgopadeśaḥ /
avidyādīnāṃ pratisaṃkhyānirodhaṃ tadabhimataṃ dūṣayati- ubhayatheti /
yamaniyamādayaḥ parikarāḥ /
sarvaṃ duḥkhaṃ kṣaṇikamiti bhāvanopadeśo mārgopadeśaḥ

33.24

END BsCom_2,2.4.23
START BsCom_2,2.4.24
ākāśe cāviśeṣāt | BBs_2,2.24 |
yacca teṣāmevābhipretaṃ nirodhadvayamākāśaṃ ca nirupākhyamiti, tatra nirodhadvayasya nirupākhyatvaṃ purastānnirākṛtam /
ākāśasyedānīṃ nirākriyate /
ākāśe cāyukto nirupākhyatvābhyupagamaḥ /
pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhayoriva vastutvapratipatteraviśeṣāt /
āgamaprāmāṇyāttāvat 'ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (tai. 2.1) ityādiśrutibhya ākāśasya ca vastutvaprāptiḥ /
vipratipannānprati tu śabdaguṇānumeyatvaṃ vaktavyaṃ, gandhādīnāṃ guṇānāṃ pṛthivyādivastvāśrayatvadarśanāt /
api cāvaraṇābhāvamātramākāśamicchatāmekasminsuparṇe patatyāvaraṇasya vidyamānatvātsuparṇāntarasyotpitsato 'navakāśatvaprasaṅgaḥ /
yatrāvaraṇābhāvastatra patiṣyatīti cet /
yenāvaraṇabhāvo viśeṣyate tattarhi vastubhūtamevākāśaṃ manyamānasya saugatasya svābhyupagamavirodhaḥ prasajyeta /
saugate hi samaye 'pṛthivī bhagavaḥ kiṃsaṃniścayā' ityasminprativacanapravāhe pṛthivyādīnāmante vāyuḥ 'kiṃsaṃniścayaḥ' ityasya praśnasya prativacanaṃ bhavati 'vāyurākāśasaṃniścayaḥ' iti /
tadākāśasyāvastutve na samañjasaṃ syāt /
tasmādapyayuktamākāśasyāvastutvam /
apica nirodhadvayamākāśaṃ ca trayamapyetannirūpākhyamavastu nityaṃ ceti vipratiṣiddham /
nahyavastuno nityatvamanityatvaṃ vā saṃbhavati, vastvāśrayatvāddharmadharmivyavahārasya /
dharmadharmibhāve hi ghaṭādivadvastutvameva syānna nirupākhyatvam

33.24

FN: patiṣyati saṃcariṣyatītyarthaḥ /
kiṃ samyak niścaya āśrayo 'syā iti kiṃ saṃniścayā /
āgamaprāmāṇyāditi /
tatrākāśasya kāryatvoktyā ghaṭādivadvastutvaṃ prasidhyatītyarthaḥ /
nanvāgamaprāmāṇye vipratipannānsugatānpratyākāśasya vastutvaṃ kathaṃ sidhyatītyata āha- vipratipannāniti /
śabdo vastuniṣṭhaḥ guṇatvāt, gandhādivadityanumānādākāśasya vastutvaṃ sidhyati /
pṛthivyādyaṣṭadravyāṇāṃ śrotragrāhyaguṇāśrayatvāyogādityarthaḥ /
ākāśasya bhāvatvaṃ prasādhyābhāvatvaṃ dūṣayati- api ceti /
yathaikaghaṭasattve 'pi ghaṭasāmānyābhāvo nāsti tathaikapakṣisattve 'pi mūrtadravyasāmānyābhāvātmakākāśo nāstyeveti pakṣyantarasaṃcāro na syādityarthaḥ /
deśaviśeṣāvacchedenāvaraṇābhāvo 'stītyāśaṅkyābhāvāvacchedakadeśaviśeṣa evākāśo nābhāva ityāha- yatretyādinā /
patiṣyati /
pakṣī saṃcariṣyatītyarthaḥ /
ākāśasyāvastutvaṃ svagranthaviruddhaṃ cetyāha- api ceti /
kiṃ samyak niśraya āśrayo 'syā iti kiṃsaṃniśrayā /
avastunaḥ śaśaviṣāṇasyāśrayatvādarśanāditi /
vyāghātāntaramāha- apiceti /
dhvaṃsāpratiyogitākhyo dharmo nityatvaṃ nāsati saṃbhavati /
dharmiṇo 'sattvavyāghātādityarthaḥ

33.25

END BsCom_2,2.4.24
START BsCom_2,2.4.25
anusmṛteś ca | BBs_2,2.25 |
apica vaināśikaḥ sarvasya vastunaḥ kṣaṇikatāmabhyupayannupalabdhurapi kṣaṇikatāmabhyupeyāt /
naca sā saṃbhavati /
anusmṛteḥ anubhavamupalabdhimanūtpadyamānaṃ smaraṇamevānusmṛtiḥ /
sā copalabdhyekakartṛkā satī saṃbhavati /
puruṣāntaropalabdhiviṣaye puruṣāntarasya smṛtyadarśanāt /
kathaṃ hyahamado 'drākṣamidaṃ paśyāmīti ca pūrvottaradarśinyekasminnasati pratyayaḥ syāt /
apica darśanasmaraṇayoḥ kartaryekasminpratyakṣaḥ pratyabhijñāpratyayaḥ sarvasya lokasya prasiddho 'hamado 'drākṣamidaṃ paśyāmīti /
yadi hi tayorbhinnaḥ kartā syāttato 'haṃ smārāmyadrākṣīdanya iti pratīyāt /
natvevaṃ pratyeti kaścit /
yatraivaṃ pratyayastatra darśanasmaraṇayorbhinnameva kartāraṃ sarvaloko 'vagacchati, smarāmyahamasāvado 'drākṣīditi /
iha tvahamado 'drākṣamiti darśanasmaraṇayorvināśiko 'pyātmānamevaikaṃ kartāramavagacchati /
na nāhamityātmano darśanaṃ nirvṛttaṃ nihnute yathāgniranuṣṇo 'prakāśa iti vā /
tatraivaṃ satyekasya darśanasmaraṇalakṣaṇadvayasaṃbandhe kṣaṇikatvābhyupagamahāniraparihāryā vaināśikasya syāt /
tathānantaramanantarāmātmana eva pratipattiṃ pratyabhijānannekakartṛkāmottamāducchvāsādatītāśca pratipattīrā janmana ātmaikakartṛkāḥ pratisaṃdadhānaḥ kathaṃ kṣaṇabhaṅgavādī vaināśiko nāpapeta sa yadi brūyātsādṛśyādetatsamapatsyata iti /
taṃ pratibrūyāt /
tenedaṃ sadṛśamiti dvayāyattatvātsādṛśyasya, kṣaṇabhaṅgavādinaḥ sadṛśayordvayorvastunorgrahīturekasyābhāvāt, sādṛśyanimittaṃ pratisaṃdhānamiti mithyāpralāpa eva syāt /
syāccetpūrvottarayoḥ kṣaṇayoḥ sādṛśyasya grahītaikaḥ, tathāsatyekasya kṣaṇadvayāvastha4nātkṣaṇikatvapratijñā pīḍyeta /
tenedaṃ sadṛśamiti pratyayāntaramevedaṃ na pūrvottarakṣaṇadvayagrahaṇanimittamiticet /
na /
tenedamiti /
bhinnapadārthopādānāt /
pratyayāntarameva cetsādṛśyaviṣayaṃ syāttenedaṃ sadṛśamiti vākyaprayogo 'narthakaḥ syāt /
sādṛśyamityeva prayogaḥ prāpnuyāt /
yadā hi lokaprasiddhaḥ padārthaḥ parīkṣakairna parigṛhyate tadā svapakṣasiddhiḥ parapakṣadoṣo vobhayamapyucyamānaṃ parīkṣakāṇāmātmanaśca yathārthatvena na buddhisaṃtānamārohati /
evamevaiṣor'tha iti niścitaṃ yattadeva vaktavyam /
tato 'nyaducyamānaṃ bahupralāpitvamātmanaḥ kevalaṃ prakhyāpayet /
nacāyaṃ sādṛśyātsaṃvyavahāro yuktaḥ /
tadbhāvāvagamāttatsadṛśabhāvānavagamācca /
bhavedapi kadācidbāhyavastuni vipralambhasaṃbhavāttadevedaṃ syāttatsadṛśaṃ veti saṃdehaḥ /
upalabdhari tu saṃdeho 'pi na kadācidbhavati sa evāhaṃ syāṃ tatsadṛśo veti /
ya evāhaṃpūrvedyuradrākṣaṃ sa evāhamadya smarāmīti niścitatadbhāvopalambhāt /
tasmādapyanupapanno vaināśikasamayaḥ

33.25

ātmanaḥ kṣaṇikatvaṃ dūṣayati- anusmṛteriti /
anubhavajanyasmṛtiranusmṛtistasyāmanubhavasamānāśrayatvāttadubhayāśrayātmanaḥ sthāyitvamityarthaḥ /
kṣaṇikatve jñānadvayānusaṃdhānaṃ ca na syādityāha- kathaṃ hyahamiti /
pūrvadarśanakarturadrākṣamitismaraṇakartaikyapratyabhijñānāccātmānaḥ sthāyitvamityāha- api ceti /
yo 'hamadaḥ pūrvamadrākṣaṃ sa evāhamadya tatsmarāmīti pratyabhijñānākāro draṣṭavyaḥ /
idaṃ paśyāmīti jñānāntarasaṃbandhakathanaṃ, yo 'hamadrākṣaṃ so 'haṃ paśyāmīti pratyabhijñāntaradyotanārtham /
vipakṣe bādhakamāha- yadi hīti /
draṣṭṛsmartrorbhede 'haṃ smarāmi anyo 'drākṣīditi pratītiḥ syādityatra dṛṣṭāntamāha- yatraivamiti /
pratyayamāha- smarāmīti /
smarāmyahamanyo 'drākṣīditi pratyayo yatra tatra bhinnameva kartāraṃ loko 'vagacchatītyavivādamityarthaḥ /
prakṛtapratyabhijñāyāṃ tādṛśabhedapratyayasya bādhakasyādarśanādātmasthāyitvaṃ durvāramityāha- iha tvahamada iti /
yathāgnerauṣṇyādikaṃ na bādhate kaścittathā nāhamadrākṣamiti pūrvadarśanaṃ na nihnuta ityanena bādhābhāvāt pratyabhijñā prametyuktaṃ bhavati /
tathā draṣṭṛsmartroraikye sati sthāyitvaṃ phalitamityāha- tatraivaṃ satīti /
kṣaṇadvayasaṃbandhe 'pyātmanastṛtīyakṣaṇe bhaṅgo 'stviti vadantaṃ pratyāha- tatheti /
vartamānadaśāmārabhyottamāducchvāsādāmaraṇādanantarāmanantarāṃ svasyaiva pratipattimātmaikakartṛkāṃ pratyabhijānannā janmanaścāvartamānadaśāparyantamatītāḥ pratipattīḥ svakartṛkāḥ pratisaṃdadhānaḥ sanniti yojanā /
dīpajvālāsvivātmani pratyabhijñānaṃ sādṛśyadoṣāditi śaṅkate- sa iti /
sādṛśyajñānasya dharmipratiyogijñānādhīnatvāt sthirasya jñāturasattvānna sādṛśyajñānaṃ saṃbhavati, sattve vāpasiddhāntaḥ syāditi pariharati- tamityādinā /
syādetat /
na sādṛśyapratyayaḥ pūrvottaravastūdayajñānajanyastaddvayasādṛśyāvagāhī, kiṃ tarhi kaścideṣa vikalpaḥ svākārameva bāhyatvena viṣayīkurvāṇaḥ kṣaṇāntarāsparśī, ato na sthiradraṣṭrapekṣeti śaṅkate- tenedamiti /
atra vaktavyaṃ sādṛśyapratyaye tenedaṃ sadṛśamiti vastutrayaṃ bhāsate na veti /
neti vadataḥ svānubhavavirodhaḥ /
kiñcārthabhedābhāvāt padatrayaprayogo na syāt /
tasmāt padatrayeṇa mithaḥsaṃsṛṣṭabhinnārthabhānādabhānamasiddhamiti pariharati- na teneti /
atha bhāsate vastutrayaṃ tacca pratyayābhinnameva na bāhyamiti cet /
na /
trayāṇāmekapratyayābhede mitho 'pyabhedāpatteḥ /
iṣṭāpattiriti bruvāṇaṃ vijñānavādinaṃ pratyāha- yadā hīti /
vastutrayaṃ jñeyaṃ sādṛśyapratyayādbhinnaṃ sarvalokaprasiddhaṃ taccennāṅgīkriyate sthāyidraṣṭṛprasaṅgabhayena, tarhi tattadākārāṇāṃ kṣaṇikavijñānānāṃ mitho vārtānabhijñatvādekasmin dharmiṇi viruddhānekapakṣasphuraṇātmakavipratipattyasaṃbhavāt svapakṣasādhanādivyavahāro lupyeta, ato yathānubhavaṃ jñānajñeyabhedo 'ṅgīkāryaḥ /
tathā ca tenedaṃ sadṛśamiti bāhyārthayorjñānapūrvakaṃ sādṛśyaṃ jānata ātmanaḥ sthāyitvaṃ durvāramityarthaḥ /
nanu santyeva bāhyārthāḥ kṣaṇikasvalakṣaṇā nirvikalpakagrāhyāḥ, savikalpādhyavaseyāstu sthāyitvasādṛśyādayo bāhyāḥ kalpitā avabhāsante, ato vipratipattyādivyavahāra iti bāhyārthavādamāśaṅkya nirasyati- evameveti /
yat pramāṇasiddhaṃ tadeva vaktavyam /
na hi kṣaṇikatve kiñcit pramāṇamasti /
na cedānīṃ ghaṭa iti pratyakṣamavartamānakālāsattvaṃ ghaṭasya gocarayadvartamānakṣaṇamātrasatvarūpe kṣaṇikatve mānamiti vācyam, tasya vartamānatvamātragocaratvena kālāntarāsattvāsiddheḥ /
naca yatsat tatkṣaṇikamiti vyāptirasti, vidyudāderapi dvitrikṣaṇasthāyitvena dṛṣṭāntābhāvāt /
naca sthāyinamanumātāramantareṇānumānaṃ saṃbhavati /
tasmādamānasiddhārthavaktā tathāgato 'śraddheyavacana ityarthaḥ /
kiñca sādṛśyaṃ pratyabhijñāyāṃ doṣayatā nimittaṃ viṣayatayā vā /
ādye 'pi svarūpasat jñātaṃ vā /
nādyaḥ, mandāndhakāre śuktimātragrahe śvaityājñāne 'pi rūpyābhedabhramāpatteḥ /
na dvitīyaḥ, sthāyijñātāraṃ vinā tajjñānāsaṃbhavasyoktatvāt /
nāpi viṣayatayā nimittamityāha- naceti /
so 'hamityullekhāttenāhaṃ sadṛśa ityanullekhādityarthaḥ /
so 'hamiti pratyabhijñāyā bhramatvaṃ nirasya saṃśayatvaṃ nirasyati- bhavediti /
jaḍārthe pratyabhijñāte 'pi bādhasaṃbhāvanayā saṃśayaḥ kadācit syānnātmanītyarthaḥ /
asaṃdigghāviparyastapratyabhijñāvirodhādātmakṣaṇikatvamatamatyantāsaṃgatamityupasaṃharati- tasmāditi

33.26

END BsCom_2,2.4.25
START BsCom_2,2.4.26
nāsato 'dṛṣṭatvāt | BBs_2,2.26 |
itaścānupapanno vaināśikasamayaḥ, yataḥ sthiramanuyāyikāraṇamanabhyupagacchatāmabhāvādbhāvotpattirityetadāpadyate /
darśayanti cābhāvādbhāvotpattim- 'nānupamṛdya prādurbhāvāt' iti /
vinaṣṭāddhi kila bījādaṅ kura utpadyate, tathā vinaṣṭātkṣīrāddadhi, mṛtpiṇḍācca ghaṭaḥ /
kūṭastāccetkāraṇātkāryamutpadyetāviśeṣātsarvaṃ sarvata utpadyeta /
tasmādabhāvagrastebhyo bījādibhyo 'ṅ kurādīnāmutpadyamānatvādabhāvādbhāvotpattiriti manyante /
tatredamucyate- 'nāsato 'dṛṣṭatvāt' iti /
nābhāvādbhāva utpadyate /
yadyabhāvādbhāva utpadyetābhāvatvāviśeṣātkāraṇaviśeṣābhyupagamo 'narthakaḥ syāt /
nahi bījādīnāmupamṛditānāṃ yo 'bhāvastasyābhāvasya śaśaviṣāṇādīnāṃ ca niḥsvabhāvatvāviśeṣādabhāvatve kaścidviśeṣo 'sti, yena bījādevāṅ kuro jāyate kṣīrādeva dadhītyevañjātīyakaḥ kāraṇiśeṣaṇādibhyupagamor'thavānsyāt /
nirviśeṣasya tvabhāvasya kāraṇatvābhyupagame śaśaviṣāṇādibhyo 'pyaṅ kurādayo jāyeran /
nacaivaṃ dṛśyate /
yadi punarabhāvasyāpi viśeṣo 'bhyupagamyetotpalādīnāmiva nīlatvādistato viśeṣavattvādevābhāvasya bhāvatvamutpalādivatprasajyeta /
nāpyabhāvaḥ kasyacidutpattihetuḥ syāt, abhāvatvādeva, śaśaviṣāṇādivat /
ābhāvācca bhāvotpattāvabhāvānvitameva sarvaṃ kāryaṃ syāt /
nacaivaṃ dṛśyate /
sarvasya ca vastunaḥ svena svena rūpeṇa bhāvātmanaivopalabhyamānatvāt /
naca mṛdānvitāḥ śarāvādayo bhāvastantvādivikārāḥ kenacidabhyupagamyante /
mṛdvikārāneva tu mṛdānvitānbhāvāṃllokaḥ pratyeti /
yattūktaṃ svarūpopamardamantareṇa kasyacitkūṭasthasya vastunaḥ kāraṇatvāmupapatterabhāvādbhāvotpattirbhavitumarhatīti /
tadduruktam /
sthirasvabhāvānāmeva suvarṇādīnāṃ pratyabhijñāyamānānāṃ rucakādikāryakāraṇabhāvadarśanāt /
yeṣvapi bījādiṣu svarūpopamarde lakṣyate teṣvarapi nāsāvupamṛdyamānā pūrvāvasthottarāvasthāyāḥ kāraṇamabhyupagamyate, anupamṛdyamānāmevānuyāyināṃ bījādyavayavānāmaṅ kurādikāraṇabhāvābhyupagamāt /
tasmādasadbhyaḥ śaśaviṣāṇādibhyaḥ sadutpattyadarśanātsadbhyaśca suvarṇādibhyaḥ sadutpattidarśanādanupapanno 'yamabhāvādbhāvotpattyabhyupagamaḥ /
apica caturbhiścittacaittā utpadyante, paramāṇubhyaśca bhūtabhautikalakṣaṇaḥ samudāya utpadyata ityabhyupagamya punarabhāvādbhāvotpattiṃ kalpayadbhirabhyupagatamapahnuvānairvaināśikaiḥ sarvo loka ākulīkriyate

33.26

abhāvaḥ śaśaviṣāṇavadatyantāsannityaṅgīkṛtya mṛdādināśādasato ghaṭādikaṃ jāyate iti sugatā vadanti, taddūṣayati- nāsata iti /
na kevalaṃ balādāpadyate kintu svayaṃ darśayanti ca /
dvau nañau prakṛtārthaṃ gamayataḥ /
mṛdādikamupamṛdya ghaṭādeḥ prādurbhāvāditīmamarthamāha- vinaṣṭāditi /
kāraṇavināśāt kāryajanmetyatra yuktimāha- kūṭasthāditi /
vināśaśūnyāt /
nityādityarthaḥ /
nityasya niratiśayasya kāryaśaktatve tatkāryāṇi sarvāṇyekasminneva kṣaṇe syuḥ, tathā cottarakṣaṇe kāryābhāvādasattvāpattiḥ /
naca sahakārikṛtātiśayakramātkāryakrama iti yuktam /
atiśayasyātiśayāntarāpekṣāyāmanavasthānāt /
anapekṣāyāṃ kāryasyāpyatiśayānapekṣatvena sahakārivaiyarthyāt /
tasmānna sthāyibhavāt kāryajanmetyarthaḥ /
kṣaṇikabhāvasya hetutvam 'uttarotpāde ca'ityatra nirastam /
abhāvasya hetutvanirāsārthaṃ sūtraṃ vyācaṣṭe- tatredamiti /
yadi bījābhāvasyābhāvāntarādviśeṣaḥ syāt, tadā viśeṣavadabhāvadvārā bījādevāṅkura iti laukāyatikānāmabhyupagamor'thavānsyāt, na so 'stītyāha- yeneti /
sūtraṃ yojayati- nirviśeṣasyeti /
śaśaviṣāṇādeḥ kāryakāritvasyādṛṣṭatvānnābhāvasyāsato hetutvamityarthaḥ /
astvabhāvasyāpi viśeṣa ityata āha- yadīti /
abhāvasya hetutve 'tiprasaṅga iti tarkamuktvānumānamāha- nāpīti /
abhāvo na hetuḥ, asattvāt /
saṃmatavadityarthaḥ /
abhāvo na prakṛtiḥ, kāryānanvitatvāt, yathā śarāvādyananvitastanturna śarāvādiprakṛtiriti tarkapūrvakamāha- abhāvācceti /
ato 'nvitatvānmṛdādirbhāva eva prakṛtirityāha- mṛditi /
sthāyinaḥ kāraṇatvāyogamuktamanūdya dūṣayati- yattūktamityādinā /
anubhavabalātsthirasvabhāvānāmeva sahakārisaṃnidhikrameṇa kāryakramahetutvamaṅgīkāryam /
naca śaktasya sahakāryapekṣā na yukteti vācyaṃ, yato 'śaktasyāpi nāpekṣetyasahakāri viśvaṃ syāt /
tataḥ svarṇādau svato 'tiśayaśūnye 'gnitāpādisahakārikṛtātiśayakramādrucakādikāryakramaḥ /
na cātiśayasyātiśayāntarānapekṣatve kāryasyāpyanapekṣeti vācyaṃ, paṭasya mṛdanapekṣatve kāryatvāviśeṣādghaṭasyāpi mṛdanapekṣāprasaṅgādanvayavyatirekābhyāmapekṣā sahakāriṣvapi tulyā /
yaduktaṃ kāryābhāvadaśāyāṃ kāraṇasyāsattvāpattiriti /
tanna /
akāraṇasyāpi bādhābhāvena sattvopapatteḥ /
na hyarthakriyākāritvameva sattvam, asatastadayogena sattvasya tato bhedāt /
sate hyarthakriyākāritvaṃ nāsataḥ /
ataḥ kāraṇatāvacchedakamabādhitasvarūpātmakaṃ sattvaṃ kāraṇatvādbhinnameva /
tasmādanusyūtasthirabhāvānāṃ hetutvamupapannamiti bhāvaḥ /
pūrvāparavirodhamapyāha- apiceti

33.27

END BsCom_2,2.4.26
START BsCom_2,2.4.27
udāsīnānām api caivaṃ siddhiḥ | BBs_2,2.27 |
yadi cābhāvādbhāvotpattirabhyupagamyeta, evaṃsatyudāsīnānāmanīhamānānāṃpi janānāmabhimatasiddhiḥ syāt /
abhāvasya sulabhatvāt /
kṛṣīvalasya kṣetrakarmaṇyaprayatamānasyāpi sasyaniṣpattiḥ syāt /
kulālasya ca mṛtsaṃskriyāyāmaprayatamānasyāpyamatrotpattiḥ /
tantuvāyasyāpi tantūnatanvānasyāpi tanvānasyeva vastralābhaḥ /
svargāpavargayośca na kaścitkathañcitsamīheta /
nacaitadyujyate 'bhyupagamyate vā kenacit /
tasmādapyanupapanno 'yamabhāvādbhāvotpattyabhyupagamaḥ

33.27

FN: anīhamānānāṃ prayatnaśūnyānām /
amatraṃ ghaṭādipātram /
abhāvādutpattau śaśaviṣāṇādapyutpattiḥ syādityuktam /
atiprasaṅgāntaramāha- udāsīnānāmiti /
anīhamānānāṃ prayatnaśūnyānām /
amatraṃ ghaṭādipātram /
tanvānasya vyāpārayataḥ /
tasmādbhrāntimūlena kṣaṇikabāhyārthavādena kūṭasthanityabrahmasamanvayasya na virodha iti siddham

33.28

END BsCom_2,2.4.27
START BsCom_2,2.5.28
5 abhāvādhikaraṇam / sū. 28-32
nābhāva upalabdheḥ | BBs_2,2.28 |
evaṃ bāhyārtavādamāśritya samudāyāprāptyādiṣu dūṣaṇeṣūdbhāviteṣu vijñānavādī bauddha idānīṃ pratyavatiṣṭhite /
keṣāñcitkila bāhye vastunyabhiniveśamālakṣya tadanurodhena bāhyārthavādaprakriyeyaṃ virocitā /
nāsau sugatābhiprāyaḥ /
tasya tu vijñānaikaskandhavāda evābhipretaḥ /
tasmiṃśca vijñānavāde buddhyārūḍhena rūpeṇāntastha eva pramāṇaprameyavyavahāraḥ sarva upapadyate /
satyapi bāhyerthe buddhyārohamantareṇa pramāṇaprameyaphalavyavahārānavatārāt /
kathaṃ punaravagamyate 'ntastha evāyaṃ sarvavyavahāro na vijñānavyatirikto bāhyor'tho 'stīti /
tadasaṃbhavādityāha /
sa hi bāhyortho 'bhyupagamyamānaḥ paramāṇavo vā syustatsamūhā vā stambhādayaḥ syuḥ /
tatra na tāvatparamāṇavaḥ stambhādipratyayaparicchedyā bhavitumarhanti (paramāṇvābhāsajñānānutpatteḥ) /
nāpi tatsamūhāḥ stambhādayaḥ, teṣāṃ paramāṇubhyo 'nyatvānanyatvābhyāṃ nirūpayitumaśakyatvāt /
evaṃ jātyādīnapi pratyakṣīta /
apicānubhāvamātreṇa sādhāraṇātmano jñānasya jāyamānasya yo 'yaṃ prativiṣayaṃ pakṣapātaḥ stambhajñānaṃ kuḍyajñānaṃ ghaṭajñānaṃ paṭajñānamiti, nāsau jñānagataviśeṣamantareṇopapadyata ityavaśyaṃ viṣayasārūpyaṃ jñānasyāṅgīkartavyam /
aṅgīkṛte ca tasminviṣayākārasya jñānenaivāvaruddhatvādapārthikā bāhyārthasadbhāvakalpanā /
apica sahopalambhaniyamādabhedo viṣayavijñānayorāpatati /
nahyanayorekasyānupalambhe 'nyasyopalambho 'sti /
nacaitatsvabhāvaviveke yuktaṃ, pratibandhakāraṇābhāvāt /
tasmādapyarthābhāvaḥ /
svapnādivaccedaṃ draṣṭavyam /
yathāhi svapnamāyāmarīcyudakagandharvanagarādipratyayā vinaiva bāhyenārthena grāhyagrāhakākārā bhavanti, evaṃ jāgaritagocarā api stambhādipratyayā bhavitumarhantītyavagamyate /
pratyayatvāviśeṣāt /
kathaṃ punarasati bāhyārthe pratyayavaicitryamupapadyate /
vāsanāvaicitryādityāha /
anādau hi saṃsāre bījāṅ kuravadvijñānānāṃ vāsanānāṃ cānyonyanimittanaimittikabhāvena vaicitryaṃ na vipratiṣidhyate /
apicānvayavyatirekābhyāṃ vāsanānimittameva jñānavaicitryamityavagamyate /
svapnādiṣvantareṇāpyarthaṃ vāsanānimittasya jñānavaicitryasyobhābhyāmapyāvābhyāmabhyupagamyamānatvāt /
antareṇa tu vāsanāmarthanimittasya jñānavaicitryasya mayānabhyupagamyamānatvāt /
tasmādapyabhāvo bāhyārthasyeti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - 'nābhāva upalabdheḥ' iti /
na khalvabhāvo bāhyasyārthasyādhyavasātuṃ śakyate /
kasmāt /
upalabdheḥ /
upalabhyate hi pratipratyayaṃ bāhyor'thaḥ stambhaḥ kuḍyaṃ ghaṭaḥ paṭa iti /
nacopalabhyamānasyaivābhāvo bhavitumarhati /
yathā hi kaścidbhuñjāno bhujitasādhyāyāṃ tṛptau svayamanubhūyamānāyāmevaṃ brūyānnāhaṃ bhuñje na vā tṛpyāmīti, tadvadindriyasaṃnikarṣeṇa svayamupalabhamāna eva bāhyamarthaṃ nāhamupalabhe naca so 'stīti bruvankathamupādeyavacanaḥ syāt /
nanu nāhamahaṃ bravīmi na kañcidarthamupalabha iti kiṃ tūpalabdhivyatiriktaṃ nopalabha iti bravīmi /
bāḍhamevaṃ bravīṣi niraṅ kuśatvātte tuṇḍasya /
natu yaktyupetaṃ bravīṣi /
yata upalabdhivyatireko 'pi balādarthasyābhyupagantavya upalabdhereva /
nahi kaścidupalabdhimeva stambhaḥ kuḍyaṃ cetyupalabhate /
upalabdhiviṣayatvenaiva tu stambhakuḍyādīnsarve laukikā upalabhante yatpratyācakṣāṇā api bāhyārthameva vyācakṣate yadantarjñeyarūpaṃ tadbahirvadavabhāsata iti /
te 'pi sarvalokaprasiddhāṃ bahiravabhāsamānāṃ saṃvidaṃ pratilabhamānāḥ pratyākhyātukāmāśca bāhyamarthaṃ bahirvadati vatkāraṃ kurvanti /
itarathā hi kasmādbahirvadati brūyuḥ /
nahi viṣṇumitro vandhyāputravadavabhāsata iti kaścidācakṣīta /
tasmādyathānubhavaṃ tattvamabhyupagacchadbhirbahirevāvabhāsata iti yuktamabhyupagantuṃ natu bahirvadavabhāsata iti /
nanu bāhyārthasyāsaṃbhavādbahirvadavabhāsata ityadhyavasitam /
nāyaṃ sādhuradhyavasāyo yataḥ pramāṇapravṛttyapravṛttipūrvakau saṃbavāsaṃbhavāvavadhāryete na punaḥ saṃbhavāsaṃbhavapūrvike pramāṇapravṛttyapravṛttī /
yaddhi pratyakṣādīnāmanyatamenāpi pramāṇenopalabhyate tatsaṃbhavati /
yattu na kenacidapi pramāṇenopalabhyate tanna saṃbhavati /
iha tu yathāsvaṃ sarvaireva pramāṇairbāhyor'tha upalabhyamānaḥ kathaṃ vyatirekāvyatirekādivikalpairna saṃbhavatītyucyetopalabdhereva /
naca jñānasya viṣayasārūpyādviṣayanāśo bhavati, asati viṣaye viṣayasārūpyānupapatteḥ, bahirupalabdheśca viṣayasya /
ata eva sahopalambhaniyamo 'pi pratyayaviṣayayorupāyopeyabhāvahetuko nābhedahetuka ityabyupagantavyam /
apica ghaṭajñānaṃ paṭajñānamiti viśeṣaṇayoreva ghaṭapaṭayorbhedo na viśeṣyasya jñānasya /
dvābhyāṃ ca bheda etasya siddho bhavatyekasmācca dvayoḥ /
tasmādarthajñānayorbhedaḥ /
tathā ghaṭadarśanaṃ ghaṭasmaraṇamityatrāpi pratipattavyam /
atrāpi hi viśeṣyayoreva darśanasmaraṇayorbhedo na viśeṣaṇas ghaṭasya /
yathā kṣīragandhaḥ kṣīrarasa iti viśeṣyayoreva gandharasayorbhedo na viśeṣaṇasya kṣīrasya tadvat /
apica dvayorvijñānayoḥ pūrvottarakālayoḥ svasaṃvedanenaivopakṣīṇayoritaretaragrāhyagrāhakatvānupapattiḥ /
tataśca vijñānabhedapratijñā kṣaṇikatvādidharmapratijñā svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇavāsyavāsakatvāvidyopaplavasadasaddharmabandhamokṣādipratijñāśca svaśāstragatāstā hīyeran /
kiñcānyat /
vijñānaṃ vijñānamityabhyupagacchatā bāhyorthaḥ stambhaḥ kuḍyamityevañjātīyakaḥ tasmānnābhyupagamyata eveti yuktamabhyupagantum /
atha vijñānaṃ prakāśātmakatvātpradīpavatsvayamevānubhūyate na tathā bāhyo 'pyartha iti cet /
atyantaviruddhāṃ svātmani kriyāmabhyupagacchasyagnirātmānaṃ dahatītivat, aviruddhaṃ tu lokaprasiddhaṃ svātmavyatiriktena vijñānena bāhyor'thonubhūyata iti necchāsyaho pāṇḍityaṃ mahaddarśitam /
nacārthāvyatiriktamapi vijñānaṃ svayamevānubhūyate, svātmani kriyāvirodhādeva /
nanu vijñānasya svarūpavyatiriktagrāhyatve tadapyanena grāhyaṃ tadapyanyenetyanavasthā prāpnoti /
apica pradīpavadavabhāsātmakatvājjñānasya jñānāntaraṃ kalpayataḥ samatvādavabhāsyāvabhāsakabhāvānupapatteḥ kalpanānarthakyamiti /
tadubhayamapyasat /
vijñānagtahaṇamātra eva vijñānasākṣiṇo grahaṇākāṅkṣānutpādādānavastāśaṅkānupapatteḥ /
sākṣipratyayayośca svabhāvavaiṣamyādupalabdhrupalabhyabhāvopapatteḥ /
svayaṃsiddhasya ca sākṣiṇo 'pratyākhyeyatvāt /
kiñcānyat /
pradīpavadvijñānamavabhāsakāntaranirapekṣaṃ svayameva prathata iti bruvatāpramāṇagamyaṃ vijñānamanavagantṛkamityuktaṃ syāt /

śilāghanamadhyasthapradīpasahasraprathanavat /
bāḍhamevam, anubhavarūpatvāttu vijñānasyeṣṭo naḥ pakṣastvayānujñāyata iti cet /
na /
anyasyāvagantuścakṣuḥsādhanasya pradīpādiprathanadarśanāt /
ato vijñānasyāpyavabhāsyatvāviśeṣātsatyevānyasminnavagantari prathanaṃ pradīpavadityavagamyate /
sākṣiṇo 'vagantuḥ svayaṃsiddhatāmupakṣipatā svayaṃ prathate vijñānamityeṣa eva mama pakṣastvayā vācoyuktyantareṇāśrita iti cet /
na /
vijñānasyotpattipradhvaṃsānekatvādiviśeṣavattvābhyupagamāt /
ataḥ pradīpavadvijñānasyāpi vyatiriktāvagamyatvamasmābhiḥ prasādhitam

33.28

FN: pakṣapāto viṣayaviśeṣavaiśiṣṭyavyavahāraḥ /
avidyopaplavo 'vidyāsaṃsargaḥ /
nābhāva upalabdheḥ /
akhaṇḍanirviśeṣaṃ brahma vijñānaṃ bāhyārthopādānaṃ vadatāṃ vedāntānāṃ bhinnaṃ sākāraṃ kṣaṇikaṃ vijñānaṃ na tato 'nyor'tho 'stīti yogācāramatena virudhyate na veti tanmatasya mānabhrāntimūlatvābhyāṃ saṃśaye pūrvoktabāhyārthavādanirāsamupajīvya pūrvapakṣamāha- evamityādinā /
pūrvottarapakṣayorvirodhāvirodhau phalam /
nanvekasya sugatāgamasya kathaṃ bāhyārthasattvāsattvayostātparyaṃ virodhādityāśaṅkyādhikāribhedādavirodha iti vadan vijñānavādinaḥ sugatābhiprāyajñatvena mandādhikāribhyo bāhyārthavādibhyaḥ śraiṣṭhyamāha- keṣāñciditi /
uktaṃ ca dharmakīrtinā-'deśanā lokanāthānāṃ sattvāśayavaśānugāḥ'iti /
sugatānāmupadeśāḥ śiṣyamatyanusāriṇa ityarthaḥ /
nanvasati bāhyārthe mānameyavyavahāraḥ kathaṃ, tatrāha- tasminniti /
vijñānameva kalpitanīlādyākāratvena prameyam, avabhāsātmanā mānaphalaṃ, śaktyātmanā mānaṃ, śaktyāśrayatvākāreṇa pramāteti bhedakalpanayā vyavahāra ityarthaḥ /
mukhya eva bhedaḥ kiṃ na syādata āha- satyapīti /
nahi buddhyanārūḍhasya nīlādeḥ prameyatvavyavahāro 'sti /
ato buddhyārūḍhākāra eva prameyaṃ na bāhyamityarthaḥ /
bāhyārthāsattve praśnapūrvakaṃ yuktīrupanyasyati- kathamityādinā /
jñeyaṃ jñānātirekeṇāsat, tadatirekeṇāsaṃbhavāt, naraśṛṅgavadityāha- tadasaṃbhavāditi /
asaṃbhavaṃ vivṛṇoti- sa hīti /
paramāṇavaścedekasthūlastambha iti jñānaṃ na syāt /
samūhastvasannityarthaḥ /
avayavyabhāve 'pi jātyādayo bāhyārthāḥ syuḥ, tatrāha- evamiti /
jātiguṇakarmaṇāṃ dharmiṇaḥ sakāśādabhede 'tyantabhede vā dharmivaddharmyantaravacca na dharmadharmibhāvaḥ /
bhedābhedau ca viruddhāviti na santi jātyādyarthā ityarthaḥ /
kiñca jñānasya jñeyasārūpyarūpaviśeṣasaṃbandhābhāve sarvaviṣayatvāpatterviśeṣo 'ṅgīkāryaḥ, tathāca jñānagataviśeṣasyaiva jñānena viṣayīkaraṇānna bāhyārthasiddhirmānābhāvādgauravāccetyāha- apiceti /
pakṣapāto viṣayaviśeṣavaiśiṣṭyavyavahāraḥ /
kiñca jñeyaṃ jñānābhinnaṃ, jñānopalambhakṣaṇaniyatopalambhagrāhyatvāt, jñānavadityāha- apiceti /
jñānārthayovāstavabhede 'pi sahopalambhanaṃ syāt, graihyagrāhakabhāvādityata āha- na caitaditi /
kṣaṇikajñānasyārthena saṃbandhahetvabhāvānna grāhyagrāhakabhāva ityarthaḥ /
kiñca jāgradvijñānaṃ na bāhyālambanaṃ, vijñānatvāt, svapnādijñānavadityāha- svapneti /
vijñānānāṃ vaicitryānupapattibādhitamanumānamiti śaṅkate- kathamiti /
anyathopapattyā pariharati- vāsaneti /
anādisaṃtānāntargatapūrvajñānameva vāsanā, tadvaśādanekakṣaṇavyavadhāne 'pi nīlādyākārajñānavaicitryaṃ bhavati, yathā bījavāsanayā kārpāsaraktatvaṃ tadvadityarthaḥ /
ubhayavādisaṃmatatvācca vāsanā eva jñānavaicitryahetavo na bāhyārthā ityāha- apiceti /
kṣaṇikavijñānamātravādasya mānamūlatvāttena nityavijñānavādo virudhyata iti prāpte siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- nābhāva ityādinā /
kiṃ bāhyārthasyānupalabdherabhāva uta jñānādbhedenānupalabdheḥ /
nādya ityukta mupalabdheriti /
dvitīyaṃ śaṅkate- nanu nāhamiti /
jñānajñeyayorviṣayiviṣayabhāvena bhedasya sākṣipratyakṣasiddhatvātpratyakṣaviruddhamabhedābhidhānamityāha- bāḍhamityādinā /
tvadvacanādapi jano bāhyārthaṃ jñānādbhedenaivopalabhata ityāha- ataśceti /
bāhyārthasyātyantāsattve pratyakṣopalambhāyogāt, dṛṣṭāntatvātsaṃbhavācca bahirvacchabdo na syādityāha- itaratheti /
abādhitabhedānubhavādevakāro yukto na vatkāra ityāha- tasmāditi /
jñeyārtho jñānātirekeṇāsannasaṃbhavādityuktabādhādvatkaraṇamiti śaṅkate- nanviti /
ko 'sāvasaṃbhavaḥ, asattvaṃ vā asattvaniścayo vā ayuktatvaṃ vā utkaṭakoṭikasaṃśayātmakasaṃbhavasyābhāvo vā /
nādyaḥ, sādhyābhedāt /
na dvitīyaḥ, sthūlau ghaṭastambhāviti samūhālambane sthūlatvadvitvaghaṭatvastambhatvarūpaviruddhadharmavatorarthayorasthūlādekasmādvayāvagāhivijñānādbhedasattvaniścaye nāsaṃbhavāsiddharityāha- nāyaṃ sādhuriti /
saṃbhavaḥ sattāniścayaḥ pramāṇādhīnaḥ /
asaṃbhavo 'sattvaniścayaḥ pramāṇābhāvādhīno na vaiparītyamiti vyavasthāmeva sphuṭayati- yaddhīti /
uktavyavasthāyāḥ phalaṃ bāhyārthasya pratyakṣādibhiḥ saṃbhavaṃ vadanneva tṛtīyaṃ dūṣayati- iheti /
pramāṇaniścitabāhyārthasya stambhādeḥ paramāṇubhyo bhedābhedavikalpairayuktatvamātreṇāsattvaniścayo na yuktaḥ, tvatpakṣe 'pyayuktatvasya tulyatvāt /
na hyasthūlasyaikasya vijñānasya sthūlānekasamūhālambanasya viṣayābhedo yuktaḥ, sthūlatvānekaprasaṅgāt /
na ceṣṭāpattiḥ, samūhālambanocchede vijñānānāṃ mitho vārtānabhijñatayā viṣayadvitvādivyavahāralopāpatteḥ /
tasmādayuktatve 'pi yathānubhavaṃ vyavahārayogyor'thaḥ svīkāryaḥ /
na caturthaḥ, niścite tādṛśasaṃbhavasyānupayogāt /
tasya kvacit pramāṇapravṛtteḥ pūrvāṅgatvāditi bhāvaḥ /
yaccoktaṃ jñānagatārthasārūpyasyaiva jñānālambanatvopapatterbahirarthābhāva iti, tatrāha- naceti /
yattu gauravamuktaṃ, tanna dūṣaṇaṃ, prāmāṇikatvādityāha- vahiriti /
yata eva jñānārthayorbhedaḥ sarvaloke sākṣyanubhavasiddhaḥ, ata eva sahopalambhaniyamo 'pi nābhedasādhaka ityāha- ata eveti /
yathā cākṣuṣadravyarūpasyālokopalambhaniyatopalabdhikatve 'pi nālokābhedaḥ, tathārthasya na jñānābhedaḥ, bhede 'pi grāhyagrāhakabhāvena niyamepapatteḥ /
naca jñānasya kṣaṇikatvāt svabhinnagrāhyasaṃbandhāyogaḥ, sthāyitvāditi bhāvaḥ /
vijñānamanekārthebhyo bhinnam, ekatvāt, gotvavaditi satpratipakṣamāha- api ceti /
naca hetvasiddhaḥ, jñānaṃ jñānamityekākārapratīterjñānaikyaniścayāt /
naca sā jātiviṣayā, vyaktibhedāniścayādityāha- naviśeṣyasyeti /
ghaṭādeścaitanyādbhedamuktvā vṛttijñānādbhedamāha- tatheti /
ghaṭo dvābhyāṃ bhinnaḥ ekatvāt, kṣīravadityarthaḥ /
jñānabhinnārthānaṅgīkāre svaśāstravyavahāralopaṃ bādhakamāha- api ceti /
kramikayoḥ svaprakāśayoḥ kṣaṇikajñānayormitho grāhyagrāhakatvamayuktamanabhyupagataṃ ca /
tathā ca tayorbhedapratijñā na yuktā, dharmipratiyoginormithaḥ pareṇa cāgraheṇa bhedagrahāyogāt /
tathāca tayorbhedagrāhakaḥ sthāyyātmā tadbhinna evaiṣṭavyaḥ /
evaṃ pakṣasādhyahetudṛṣṭāntabhedābhāve idaṃ kṣaṇikamasaditi pratijñā na yuktā /
sarvato vyāvṛttaṃ vyaktimātratvaṃ svalakṣaṇam, anekānugataṃ sāmānyamatadvyāvṛttirūpamiti pratijñā na yuktā, sarvānekārthānāṃ jñānamātratve mithaḥ pareṇavā durjñānatvāt uttaranīlajñānaṃ vāsyaṃ pūrvanīlajñānaṃ vāsakamiti pratijñā na yuktā, tayorbhinnasya jñāturabhāvāt /

kicāvidyopaplavo 'vidyāsaṃsargaḥ, tena nīlamiti saddharmaḥ, naraviṣāṇamityasaddharmaḥ, amūrtamiti sadasaddharmaḥ, sato vijñānasyāsato naraviṣāṇasya vāmūrtatvādipratijñā durlabhā, anekārthajñānasādhyatvāt /
ajñānenāsya bandho jñānenāsya mokṣa iti ca pratijñā bahvarthajñānasādhyā /
ādipadena sāmānyata iṣṭaṃ grāhyamaniṣṭaṃ tyājyamiti śiṣyahitepadeśo 'nekajñānasādhyo gṛhītaḥ /
tasmāt pratijñādivyavahārāya grāhyagrāhakabhedo 'ṅgīkārya ityarthaḥ /
jñānārthayobhede yuktayantaramastītyāha- kiñcānyaditi /
jñānavadarthasyāpyanubhavāviśeṣātsvīkāro yukta ityarthaḥ /
svaviṣayatvādvijñānaṃ svīkriyate nārthaḥ paragrāhyatvāditi śaṅkate- atha vijñānamiti /
viruddhaṃ svīkṛtyāviruddhaṃ tyajatā bauddhatanayena mauḍhyaṃ darśitamityāha- atyanteti /
jñānaṃ svavedyamityaṅgīkṛtya maurkhyamāpāditaṃ, vastutaḥ svavedyatvamayuktamityāha- naceti /
kartari kriyāṃ prati guṇabhūte pradhānatvākhyakarmatvāyogātsvakartṛkavedanakarmatvamasadityarthaḥ /
naca svaviṣayatvamātraṃ svavedyatvamiti vācyam, abhede viṣayaviṣayitvasyāpyasaṃbhavāditi bhāvaḥ /
jñānasya svavedyatvābhāve doṣadvayaṃ syāditi śaṅkate- nanviti /
anavasthā ca sāmyaṃ ceti doṣadvayaṃ pariharati- tadubhayamapīti /
anityajñānasya janmādimatvena ghaṭavajjaḍasya svena svīyajanmādigrahāyogādasti grāhakākāṅkṣā, sākṣiṇastu sattāyāṃ sphūrtau ca nirapekṣatvānnānavasthā /
nāpi sāmyam /
cijjaḍatvavaiṣamyādityarthaḥ /
sākṣī kvetyata āha- svayaṃsiddhasyeti /
nirapekṣasya sākṣiṇo 'sattve kṣaṇikavijñānabhedāsiddheḥ so 'ṅgīkārya ityarthaḥ /
anityajñānasvarūpasādhakatvācca sākṣī svīkārya ityāha- kiñceti /
vijñānaṃ jñānāntarāpekṣamiti bruvatā tasyāprāmāṇikatvamuktaṃ syāt, svayaṃ prathata iti bruvatā jñātṛśūnyatvaṃ coktā syāt, tathāca jñātṛjñānāviṣayatvācchilāsthapradīpavadasadeva vijñānaṃ syāt /
atastatsākṣyeṣṭavya ityarthaḥ /
vijñānasya svānyajñātṛśūnyatvamiṣṭameva tvayāpādyate na cāsattvāpattiḥ jñātrabhāvāditi vācyaṃ, svasyaiva jñātṛtvāditi śākyaḥ śaṅkate- bāḍhamiti /
abhede jñātṛjñeyatvāyogājjñātrantaramāvaśyakamiti pariharati- neti /
vimataṃ vijñānaṃ svātiriktavedyaṃ, vedyatvāt, dehavadityarthaḥ /
atiriktaḥ sākṣī kimanyavedyaḥ svavedyo vā /
ādye 'navasthā /
dvitīye vijñānavāda eva bhaṅgyantareṇoktaḥ syāditiśaṅkate- sākṣiṇa iti /
tvayā vijñānaṃ janmavināśayuktamucyate /
ataḥ kāryasya jaḍatvaniyamātsvātiriktavedyatvamasmābhiḥ sādhitaṃ, kūṭasthacidātmano grāhakānapekṣatvānnānavastheti coktamato mahadvailakṣaṇyamāvayoreti pariharati- na /
vijñānasyeti

33.29

END BsCom_2,2.5.28
START BsCom_2,2.5.29
vaidharmyāc ca na svapnādivat | BBs_2,2.29 |
yaduktaṃ bāhyārthapalāyinā svapnādipratyayavajijāgaritagocarā api stambhādipratyayā vinaiva bāhyenārthena bhaveyuḥ pratyayatvāviśeṣāditi /
tatprativaktavyam /
atrocyate- na svapnādipratyayavajjāgratpratyayā bhavitumarhanti /
kasmāt /
vaidharmyāt /
vaidharmyaṃ hi bhavati svapnajāgaritayoḥ /
kiṃ punarvaidharmyam /
bādhābādhāviti brūmaḥ /
bādhyate hi svapnopalabdhaṃ vastu pratibuddhasya mithyā mayopalabdho mahājanasamāgama iti, nahyasti mama mahājanasamāgamo nidrālagnaṃ tu me mano babhūva tenaiṣā bhrāntirudbabhūveti /
evaṃ māyādiṣvapi bhavati yatāvidhaṃ bādhaḥ /
naivaṃ jāgaritopalabdhaṃ vastu stambhādikaṃ kasyāñcidapyavasthāyāṃ bādhyate /
apica samṛtireṣā yatsvapnadarśanam /
upalabdhistu jāgaritadarśanam /
smṛtyupalabdhayośca pratyakṣamantaraṃ svayamanubhūyater'thaviprayogasaṃyogātmakamiṣṭaṃ putraṃ smarāmi nopalabha upalabdhumicchāmīti /
tatraivaṃsati na śakyate vaktuṃ mithyā jāgaritopalabdhirūpalabdhitvātsvapnopalabdhivadityubhayorantaraṃ svayamanubhavatā /
naca svānubhavāpalāpaḥ prājñamānibhiryuktaḥ kartum /
apicānubhavavirodhaprasaṅgājjāgaritapratyayānāṃ svato nirālambanatāṃ vaktumaśaknuvatā svapnapratyayasādharmyādvaktumiṣyate /
naca yo yasya svato dharmo na saṃbhavati so 'nyasya sādharmyāttasya saṃbhaviṣyati /
nahyagniruṣṇo 'nubhūyamāna udakasādharmyācchīto bhaviṣyati /
darśitaṃ tu vaidharmyaṃ svapnajāgaritayoḥ

33.29

FN: nidrālagnimiti karaṇadoṣābhidhānam /
saṃskāramātrajaṃ hi vijñānaṃ samṛtiḥ /
pramāṇajo 'nubhava upalabdhiḥ /
evaṃ vedyavijñānavadarthasyāpyupalabdherna bāhyārthābhāva ityuktam /
saṃprati jāgradvijñānaṃ svapnādivijñānavanna bāhyālambanamityanumānaṃ dūṣayati- vaidharmyācceti /
kimatra nirviṣayatvaṃ sādhyamuta pāramārthikaviṣayaśūnyatvam, athavā vyāvahārikaviṣayaśūnyatvam /
nādyaḥ, svapnādivibhramāṇāmapi mithyārthālambanatvena dṛṣṭānte sādhyavaikalyāt /
na dvitīyaḥ, siddhasādhanāditi sūtrasthacakārārthaḥ /
tṛtīye tu vyavahāradaśāyāṃ bādhitārthagrāhitvamupādhirityāha- bādhyate hītyādinā /
nidrāglānamiti /
karaṇadoṣoktiḥ /
sādhanavyāpakatvanirāsāyāha- nacaivamiti /
kiñca pramāṇajānubhava upalabdhiḥ pakṣo 'pramāṇajaṃ svapnajñānaṃ dṛṣṭānta iti vaidharmyāntaram /
paramatena svapnasya smṛtitvamaṅgīkṛtyāha- api ceti /
smṛtipratyakṣopalabdhyorvaidharmyāntaramāha- arthaviprayoreti /
asaṃbandhaścāvartamānaśca smṛterartho viṣaya iti nirālambanatvamapyasyāḥ kadācidbhavet, na saṃprayuktavaryamānārtamātragrāhiṇyā upalabdheriti bhāvaḥ /
pūrvoktapramāṇāpramāṇajatvavaidharmyoktiphalamāha- tatraivaṃsatīti /
vaidharmye satītyarthaḥ /
apramāṇajatvopādhernirālambanatvānumānaṃ na yuktamiti bhāvaḥ /
vaidharmyāsiddhiṃ nirasyati- naceti /
bādhamapyāha- apiceti /
vastuto ghaṭādyanubhavasya nirālambanatvaṃ dharmo di syāttadā kiṃ dṛṣṭāntāgraheṇa, pratyakṣato 'pi vaktuṃ śakyatvāt /
nahi vahnerauṣṇyaṃ dṛṣṭāntena vaktavyam /
yadi na vastuto dharmo 'sti tadā kiṃ dṛṣṭāntena, bādhitasya dṛṣṭāntasahasreṇāpi duḥsādhyatvāt /
ataḥ svato nirālambanatvoktau sālambanatvānubhavabādhabhiyā tvayānumātumārabdhaṃ tathāpi bādho na muñcatītyarthaḥ /
uktopādhirapi na vismartavya ityāha- darśitaṃ tviti

33.30

END BsCom_2,2.5.29
START BsCom_2,2.5.30
na bhāvo 'nupalabdheḥ | BBs_2,2.30 |
yadapyuktaṃ vināpyarthena jñānavaicitryaṃ vāsanāvaicitryādevāvakalpyata iti /
tatprativaktavyam /
atrocyate- nabhāvo vāsanānāmupapadyeta tvatpakṣe 'nupalabdherbāhyānāmarthānām /
arthopalabdhinimittā hi pratyarthaṃ nānārūpā vāsanā bhavanti /
anupalabhyamāneṣu tvartheṣu kiṃnimittā vicitrā vāsanā bhaveyuḥ /
anāditve 'pyandhaparaṃparānyāyenāpratiṣṭhaivānavasthā vyavahāralopinī syānnābhiprāyasiddhiḥ /
yāvapyanyavyatirekāvarthāpalāpinopanyastau vāsanānimittamevedaṃ jñānajātaṃ nārthanimittamiti, tāvapyevaṃsati pratyuktau draṣṭavyau /
vinār'thopalabdhyā vāsanānupapatteḥ /
apica vināpi vāsanābhirarthopalabdhyupagamādvinā tvarthopalabdhyā vāsanotpattyanabhyupagamādarthasadbhāvamevānvayavyatirekāvapi pratiṣṭhāpayataḥ /
apica vāsanā nāma saṃskāraviśeṣāḥ /
saṃskārāśca nāśrayamantareṇāvakalpyante /
evaṃ loke dṛṣṭatvāt /
naca tava vāsanāśrayaḥ kaścidasti pramāṇato 'nupalabdheḥ

33.30

FN: bhāva utpattiḥ sattā vā /
sūtravyāvartyaṃ smārayitvā dūṣayati- yadapyuktamityādinā /
bhāva utpattiḥ sattā vā /
nanu bāhyārthānupalabdhāvapi pūrvapūrvavāsanābalāduttarottaravijñānavaicitryamastu bījāṅkuravadanāditvādityata āha- anāditve 'pīti /
bījādaṅkuro dṛṣṭa ityadṛṣṭe 'pi tajjātīyayoḥ kāryakāraṇabhāvakalpanā yuktā, iha tvarthānubhavanirapekṣavāsanotpatterādāveva kalpyatvādanāditvakalpanā nirmūleti nābhipretadhīvaicitryasiddhirityarthaḥ /
nanu nirapekṣavāsanānāṃ sattve dhīvaicitryamasattve tu neti svapne dṛṣṭamiti samūlānavasthetyata āha- yāviti /
vāsanānāṃ bāhyārthānubhavakāryatve sati nairapekṣyāsiddhernānvayādidṛṣṭirityarthaḥ /
kāryatvagrāhakaṃ vyatirekamāha- vineti /
arthānubhavakāryāṇāṃ vāsanānāṃ tadanapekṣatvāyogānna tvaduktānvayādidṛṣṭirityuktam /
abhinavārthopalabdhivaicitryasya vāsanāṃ vināpi bhāvena vyatirekavyabhicārācca na kvāpi vāsanāmātrakṛtaṃ dhīvaicitryaṃ kintvarthānubhave sati vāsanāsati netyanvayavyatirekābhyāṃ vāsanāmūlānubhavāvacchedakārthakṛtameveti bāhyārthasadbhāvasiddhirityāha- apiceti /
yaḥ saṃskāraḥ sa sāśrayo loke dṛṣṭaḥ yathā vegādiriṣvādyāśrayaḥ, ato vijñānasaṃskārāṇāṃ na bhāva āśrayānupalabdherityarthāntaramāha- apiceti

33.31

END BsCom_2,2.5.30
START BsCom_2,2.5.31
kṣaṇikatvāc ca | BBs_2,2.31 |
yadapyālayavijñānaṃ nāma vāsanāśrayatvena parikalpitaṃ tadapi kṣaṇikatvābhyupagamādanavasthitasvarūpaṃ satpravṛttivijñānavanna vāsanānāmadhikaraṇaṃ bhavitumarhati /
nahi kālatrayasaṃbandhinyekasminnanvayinyasati kūṭasthe vā sarvārthadarśini /
deśakālanimittāpekṣavāsanādhānasmṛtipratisaṃdhānādivyavahāraḥ saṃbhavati /
sthirasvarūpatve tvālayavijñānasya siddhāntahāniḥ /
apica vijñānavāde 'pi kṣaṇikatvābhyupagamasya samānatvādyāni bāhyārthavāde kṣaṇikatvanibandhanāni dūṣaṇānyudbhāvitāni 'uttarotpāde ca pūrvanirodhāt' ityevamādīni tānīhāpyanusaṃdhātavyāni /
evametau dvāvapi vaināśikapakṣau nirākṛtau bāhyārthavādipakṣo vijñānavādipakṣaśca /
śūnyavādipakṣastu sarvapramāṇavipratiṣiddha iti tannirākaraṇāya nādaraḥ kriyate /
nahyayaṃ sarvapramāṇaprasiddho lokavyavahāro 'nyattattvamanadhigamya śakyate 'pahnotumapavādābhāva utsargaprasiddheḥ

33.31

FN: nādaraḥ kriyate sūtrāntarāṇi na racyanta etānyevāvṛttyā yojayante /
astvālayavijñānamāśraya ityata āha- kṣaṇikatvācceti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- yadapīti /
sahotpannayoḥ savyetaraviṣāṇavadāśrayāśrayibhāvāyogāt, paurvāparye cādheyakṣaṇe 'sata ādhāratvāyogāt, sattve kṣaṇikatvavyāghātānnādhāratvamālayavijñānasya kṣaṇikatvānnīlādivijñānavadityarthaḥ /
astu tarhyālayavijñānasaṃtānāśrayā vāsanetyata āha- nahīti /
savikāraḥ kūṭastho vā sthāyyātmā yadi nāsti tadā saṃtānasyāvastutvāddeśādyapekṣayā yadvāsanānāmādhānaṃ nikṣepo ye ca smṛtipratyabhijñe yaśca tanmūlo vyavahāraḥ, tatsarvaṃ na saṃbhavatītyarthaḥ /
yadi vyavahārārthamātmasthāyitvaṃ tadāpasiddhānta ityāha- sthireti /
sūtramatideśārthatvenāpi vyācaṣṭe- apiceti /
matadvayanirāsamupasaṃharati- evamiti /
jñānajñeyātmakasya sarvasya sattvāsattvābhyāṃ vicārāsahatvācchūnyatāvaśiṣyata iti mādhyamikapakṣasyāpi mānamūlatvamāśaṅkaya sūtrakāraḥ kimiti na nirācakāretyata āha- śūnyeti /
ādaraḥ pṛthaksūtrārambho na kriyate /
etānyeva tanmatanirāsārthatvenāpi yojyanta ityarthaḥ /
tathāhi-jñānārthayornābhāvaḥ, pramāṇata upalabdheḥ /
nanu jāgratsvapnau jñānārthaśūnyau, avasthātvāt, suṣuptivadityata āha-'vaidharmyācca na svapnādivat' /
svapna ādiryasyāḥ suṣuptestadannetarāvasthayoḥ śūnyatvam, upalabdhyanupalabdhivaidharmyalakṣaṇābādhitajñānārthopalabdhibādhāt /
suṣuptāvapyātmajñānasattvena sādhyavaikalyācca nānumānamityarthaḥ /
kiñca niradhiṣṭhānaniṣedhāyogādadhiṣṭhānameva tattvaṃ vācyaṃ, tasya tvante na bhāvaḥ /
mānato 'nupalabdherityāha-'na bhāvo 'nupalabdheḥ' /
tadarthamāha- na hyayamiti /
yadbhāti tannāsadityutsargataḥ prapañcasya na śūnyatvam /
bādhābhāvādityarthaḥ /
naca sattvāsattvābhyāṃ vicārāsahatvācchūnyatvam /
mithyātvasaṃbhavāditi bhāvaḥ /
'kṣaṇikatvācca'iti sūtraṃ 'kṣaṇikatvopadeśācca'iti paṭhanīyam /
śūnyatvaviruddhakṣaṇikatvopadeśādasaṃgatapralāpī sugata ityarthaḥ

33.32

END BsCom_2,2.5.31
START BsCom_2,2.5.32
sarvathānupapatteś ca | BBs_2,2.32 |
kiṃ bahunā /
sarvaprakāreṇa yathāyathāyaṃ vaināśikasamaya upapattimattvāya parīkṣyate tathātathā sikatākūpavadvidīryata eva /
na kāñcidapyatropapattiṃ paśyāmaḥ /
ataścānupapanno vaināśikatantravyavahāraḥ /
apica bāhyārthavijñānaśūnyavādatrayamitaretaraviruddhamupadiśatā sugatena spaṣṭīkṛtamātmano 'saṃbaddhapralāpitvaṃ, pradveṣo vā prajāsu viruddhārthapratipattyā vimuhyeyurimāḥ prajā iti /
sarvathāpyanādaraṇīyo 'yaṃ sugatasamayaḥ śreyaskāmairityabhiprāyaḥ

33.32

FN: vedabāhyā atra prajā grāhyāḥ /
sugatamatāsāṃgatyamupasaṃharati- sarvatheti /
sarvajñasya kathaṃ viruddhapralāpaḥ, tatrāha- pradveṣo veti /
vedabāhyā atra prajā grāhyāḥ /
ato bhrāntyekamūlasugatasiddhāntena vedāntasiddhāntasya na virodha iti siddham

33.33

END BsCom_2,2.5.32
START BsCom_2,2.6.33
6 ekasminnasaṃbhavādhikaraṇam / sū. 33-36
naikasminn asaṃbhavāt | BBs_2,2.33 |
nirastaḥ sugatasamayaḥ /
vivasanasamaya idānīṃ nirasyate /
sapta caiṣāṃ padārthāḥ saṃmatā jīvājīvāsravasaṃvaranirjarabandhamokṣā nāma /
saṃkṣepatastu dvāveva padārthau jīvājīvākhyau /
yathāyogaṃ tayorevetarāntarbhāvāditi manyante /
tayorimamaparaṃ prapañcamācakṣate pañcāstikāyā nāma- jīvāstikāyaḥ pudgalāstikāyo dharmāstikāyo 'dharmāstikāya ākāśāstikāyaśceti /
sarveṣāmapyeṣāmavāntaraprabhedānbahuvidhānsvasamayaparikalpitānvarṇayanti /
sarvatra cemaṃ saptabhaṅgīnayaṃ nāma nyāyamavatārayanti /
syādasti, syānnāsti, syādasti ca nāsti ca, syādavaktavyaḥ, syādasti cāvaktavyaśca, syānnāsti cāvaktavyaśca, syādasti ca nāsti cāvaktavyaśceti /
evamevaikatvanityatvādiṣvapīmaṃ saptabhaṅgīnayaṃ yojayanti /
atrācakṣmahe- nāyamabhyupagamo yukta iti kutaḥ /
ekasminnasaṃbhavāt /
nahyekasmindharmiṇi yugapatsadasattvādiviruddhadharmasamāveśaḥ saṃbhavati śītoṣṇavat /
ya ete saptapadārthā nirdhāritā etāvanta evaṃrūpāśceti te tathaiva vā syurnaiva vā tathā syuḥ /
itarathā hi tathā vā syuratathā vetyanirdhāritarūpaṃ jñānaṃ saṃśayajñānavadapramāṇameva syāt /
nanvanekātmakaṃ vastviti nirdhāritarūpameva jñānamutpadyamānaṃ saṃśayajñānavannāpramāṇaṃ bhavitumarhati /
neti brūmaḥ /
niraṅ kuśaṃ hyanekāntatvaṃ sarvavastuṣu pratijānānasya nirdhāraṇasyāpi vastutvaviśeṣātsyāditi syānavnāstītyādivikalpopanipātādinirdhāraṇātmakataiva syāt /
evaṃ nirdhārayiturnirdhāraṇaphalasya ca syātpakṣe 'stitā syācca pakṣe nāstīti /
evaṃsati kathaṃ pramāṇabhūtaḥ saṃstīrthakaraḥ pramāṇaprameyapramātṛpramitaṣvanirdhāritāsūpadeṣṭuṃ śaknuyāt /
kathaṃ vā tadabhiprāyānusāriṇastadupadiṣṭer'the 'nirdhāritarūpe pravarteran /
aikāntikaphalatvanirdhāraṇe hi sati tatsādhanānuṣṭhānāya sarvo loko 'nākulaḥ pravartate nānyathā /
ataścānirdhārtārthaṃ śāstraṃ praṇayanmattonmattavadanupādeyavacanaḥ syāt /
tathā pañcānāmastikāyānāṃ pañcatvasaṃkhyāsti vā nāsti veti vikalpyamānā syāttāvadekasminpakṣe, pakṣāntare tu na syādityato nyūnasaṃkhyātvamadhikasaṃkhyātvaṃ vā prāpnuyāt /
nacaiṣāṃ padārthānāmavaktavyatvaṃ saṃbhavati /
avaktavyāścennocyeran /
ucyante cāvaktavyāśceti vipratiṣiddham /
ucyamānāśca tathaivāvadhāryante nāvadhāryanta iti ca /
tathā tadavadhāraṇaphalaṃ samyagdarśanamasti vā nāsti vā, evaṃ tadviparītamasamyagdarśanamapyasti vā nāsti veti pralapanmattonmattapakṣasyaiva syānna pratyāyitavyapakṣasya /
svargāpavargayośca pakṣe bhāvaḥ pakṣe cābhāvastathā pakṣe nityatā pakṣe cānityatetyanavadhāraṇāyāṃ pravṛttyanupapattiḥ /
anādisiddhajīvaprabhṛtīnāṃ ca svaśāstrāvadhṛtasvabhāvānāmayathāvadhṛtasvabhāvatvaprasaṅgaḥ /
evaṃ jīvādiṣu padārtheṣvekasmindharmiṇi sattvāsattvayorviruddhayordharmayorasaṃbhavātsattve caikasmindharme 'sattvasya dharmāntarasyāsaṃbhavādasattve caivaṃ sattvasyāsaṃbhavādasaṃgatamidamārhataṃ matam /
etenaikānekanityānityavyatiriktāvyatiriktādyanekāntābhyupagamā nirākṛtā mantavyāḥ /
yattu pudgalasaṃjñakebhyo 'ṇubhyaḥ saṃgātāḥ saṃbhavantīti kalpayanti tatpūrveṇaivāṇuvādanirākaraṇena nirākṛtaṃ bhavatītyato na pṛthaktannirākaraṇāya prayatyate

33.33

FN: jīvājīvau bhoktṛbhogyau, viṣayābhimukhyenenidriyāṇāṃ pravṛttirāsravaḥ, tāṃ saṃvṛṇotīti saṃvaro yamaniyamādiḥ, nirjarayati nāśayati kalmaṣamiti nirjarastaptaśilārohaṇādiḥ, bandhaḥ karma, mokṣaḥ karmapāśanāśe satyalokākāśapraviṣṭasya satatordhvagamanam /
astikāyaśabdaḥ sāṃketikaḥ padārthavācī /
jīvaścāsāvastikāyaśceti vigrahaḥ /
pūryante gantīti pudgalāḥ paramāṇusaṃghāḥ kāyāḥ /
saptānāṃstitvādīnāṃ bhaṅgānāṃ samāhāraḥ saptabhaṅgī tasyā nayo nyāyaḥ /
naikasminnasaṃbhavāt /
muktakacchamate niraste muktāmbarāṇāṃ mataṃ buddhisthaṃ bhavati tannirasyata iti prasaṅgasaṅgatimāha- nirasta iti /
ekarūpaṃ brahmeti vaidikasiddhāntasyānaikāntavādena virodho 'sti na veti tadvādasya mānabhrāntimūlatvābhyāṃ saṃdehe mānamūlatvādvirodha iti pūrvapakṣaphalamabhisaṃdhāyatanmatamupanyasyati- sapta ceti /
jīvājīvau bhoktṛbhogyau, viṣayābhimukhyenendriyāṇāṃ pravṛttirāśravaḥ, tāṃ saṃvṛṇoti iti saṃvaro yamaniyamādiḥ, nirjarayati nāśayati kalmaṣamiti nirjarastaptaśilārohaṇādiḥ, bandhaḥ karma, mokṣaḥ karmapāśanāśe satyalokākāśapraviṣṭasya satatordhvagamanam /
nanvāstravādīnāṃ bhogyāntarbhāvātkathaṃ saptatvamityata āha- saṃkṣepatastviti /
saṃkṣepavistarābhyāmuktārtheṣu madhyamarītyā vistarāntaramāha- tayoriti /
astikāyaśabdaḥ sāṃketikaḥ padārthavācī /
jīvaścāsāvastikāyaścetyevaṃ vigrahaḥ /
pūryante glantīti pudgalāḥ paramāṇusaṃghāḥ kāyāḥ, samyakpravṛttyanumeyo dharmaḥ, ūrdhvagamanaśīlasya jīvasya dehe sthitiheturadharmaḥ, āvaraṇābhāva ākāśa ityarthaḥ /
pañcapadārthānāmavāntarabhedamāha- sarveṣāmiti /
ayamarthaḥ-jīvāstikāyastrividhaḥ-kaścijjīvo nityasiddhor'hanmukhyaḥ, kecitsāṃpratikamuktāḥ, kecidbaddhā iti /
pudgalāstikāyaḥ ṣoḍhā-pṛthivyādīni catvāri bhūtāni, sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti /
pravṛttisthitiliṅgau dharmādharmāvuktau /
ākāśāstikāyo dvividhaḥ-lokākāśaḥ sāṃsārikaḥ, alokākāśo muktāśraya iti /
bandhākhyaṃ karmāṣṭavidham-catvāri ghātikarmāṇi catvāryaghātīni /
tatra jñānāvaraṇīyaṃ darśanāvaraṇīyaṃ mohanīyamantarāyaṃ ceti ghātikarmāṇi /
tattvajñānānna muktiriti jñānamādyaṃ karma, ārhatatantraśravaṇānna muktiriti jñānam dvitīyaṃ, bahuṣu tīrthakarapradarśiteṣu mokṣamārgeṣu viśeṣānavadhāraṇaṃ mohanīyaṃ, mokṣamārgapravṛttivighnakaraṇamantarāyam, imāni catvāri śreyohantṛtvāghātikarmāṇi /
athāghātīni catvāri karmāṇi vedanīyaṃ nāmikaṃ gotrikamāyuṣkamiti /
mama veditavyaṃ tattvamastītyabhimāno vedanīyam, etannāmāhamasmītyabhimāno nāmikam, ahamatra bhavato deśikasyārhataḥ śiṣyavaṃśe praviṣṭo 'smītyabhimāno gotrikam, śarīrasthityarthaṃ karma āyuṣkam /
athavā śukraśoṇitamiśritamāyuṣkaṃ, tasya tattvajñānānukūladehapariṇāmaśaktirgotrikaṃ, śaktasya tasya dravībhāvātmakakalalāvasthāyā budbudāvasthāyāścārambhakaḥ kriyāviśeṣo nāmikaṃ, sakriyasya bījasya jāṭharāgnivāyubhyāmīṣadghanībhāvo vedanīyaṃ, tattvavedanānukūlatvāt /
tānyetāni tattvāvedakaśuklapudgalārthatvāghātīni /
tadetatkarmāṣṭakaṃ janmārthatvādbandha āsravādidvāreti /
iyaṃ prakriyā mānyaśūnyeti dyotayati- svasamayaparikalpitāniti /
svīyatantrasaṃketamātrakalpitānityarthaḥ padārthānāmuktānāmanaikāntatvaṃ vadantītyāha- sarvatreti /
astitvanāstitvādiviruddhadharmadvayamādāya vastumātre nyāyaṃ yojayanti /
saptānāmastitvādīnāṃ bhaṅgānāṃ samāhāraḥ saptabhaṅgī, tasyā nayo nyāyaḥ /
ghaṭāderhi sarvātmanā sadaikarūpatve prāpyātmanāpyastyeva sa iti tatprāptaye yatno na syāt /
ato ghaṭatvādirūpeṇa kathañcidasti, prāpyatvādirūpeṇa kathañcinnāstītyevamanekarūpatvaṃ vastumātrasyāstheyamiti bhāvaḥ /
ke te saptabhaṅgāḥ, tānāha- syādastīti /
syādityavyayaṃ tiṅantapratirūpakaṃ kathañcidarthakam /
syādasti /
kathañcidastītyarthaḥ /
evamagne 'pi /
tatra vastuno 'stitvavāñchāyāṃ syādastītyādyo bhaṅgaḥ pravartate /
nāstitvavāñchāyāṃ syānnāstīti dvitīyo bhaṅgaḥ /
krameṇobhayavāñchāyāṃ syādasti ca nāsti ceti tṛtīyo bhaṅgaḥ /
yugapadubhayavāñchāyāmasti nāstīti śabdadvayasya sakṛdvakttumaśakyatvāt syādavaktavya iti caturtho bhaṅgaḥ /
ādyacaturthabhaṅgayorvāñchāyāṃ syādasti cāvaktavyaśceti pañcamo bhaṅgaḥ /
dvitīyacaturthecchāyāṃ syānnāsti cāvaktavyaśceti ṣaṣṭho bhaṅgaḥ /
tṛtīyacaturthecchāyāṃ syādasti cāvaktavyaśceti saptamo bhaṅga iti vibhāgaḥ /
evamekatvamanekatvaṃ ceti dvayamādāya syādekaḥ syādeko 'nekaśca syādavaktavyaḥ syādeko vaktavyaḥ syādaneko 'vaktavyaḥ syādeko 'nekaścāvaktavyaśceti, tathā syānnityaḥ syādanitya ityādyūhyam /
evamanekarūpatve vastuni prāptityāgādivyavahāraḥ saṃbhavati, ekarūpatve sarvaṃ sarvatra sarvadāstyeveti vyavahāravilopāpattiḥ syāt, tasmādanaikāntaṃ sarvamityekarūpabrahmavādabādha iti prāpte siddhāntayati- atreti /
yadasti tat sarvatra sarvadāstyeva yathā brahmātmā /
na caivaṃ tatprāptaye yatno na syāditi vācyam, aprāptibhrāntyā yatnasaṃbhavāt /
yannāsti tannāstyeva, yathā śaśaviṣāṇādi /
prapañcastūbhayavilakṣaṇa evetyekāntavāda eva yukto nānaikāntavādaḥ /
tathāhi-kiṃ yenākāreṇa vastunaḥ sattvaṃ tenaivākāreṇāsattvamutākārāntareṇa /
dvitīye vastuna ākārāntaramevāsaditi vastunaḥ sadaikarūpatvameva /
nahi dūrasthagrāmasya prāpterasattve grāmo 'pyasan bhavati, prāpyāsattve prāptiyatnānupapatteḥ /
ato yathāvyavahāraṃ prapañcasyaikarūpatvamāstheyam /
nādya ityāha- nāyamiti /
nanu vimatamanaikātmakaṃ, vastutvāt, nārasiṃhavaditi cet /
na /
ghaṭa idānīmastyevetyanubhavabādhāt /
kiñca jīvādipadārthānāṃ saptatvaṃ jīvatvādirūpaṃ cāstyeva nāstyeveti ca niyatamutāniyatam /
ādye vyabhicāra ityāha- ya iti /
dvitīye padārthaniścayo na syādityāha- itaratheti /
anaikāntaṃ sarvamityeva niścaya iti śaṅkate- nanviti /
tasya niścayarūpatvaṃ niyatamaniyataṃ vā /
ādye vastutvasya tasminnevaikarūpe niścaye vyabhicāraḥ /
dvitīye tasya saṃśayatvaṃ syādityāha- neti brūma iti /
pramāyāmuktanyāyaṃ pramātrādāvatidiśati- evamiti /
nirdhāraṇaṃ phalaṃ yasya pramāṇādestasyetyarthaḥ /
ityevaṃ sarvatrānirdhāraṇe satyupadeśo niṣkampapravṛttiśca na syādityāha- evaṃsatīti /
anaikāntavāde astikāyapañcatvamapi na syādityāha- tathā pañcānāmiti /
yaduktamavaktavyatvaṃ tat kiṃ kenāpi śabdenāvācyatvamuta sakṛdanekaśabdāvācyatvam /
nādyaḥ, vyāghātādityāha- na caiṣāmiti /
ucyante ca /
avaktavyādipadairiti śeṣaḥ /
na dvitīyaḥ, sakṛdekavaktṛmukhajānekaśabdānāmaprasiddherniṣedhāyogāt, śeṣasyāpi mukhabhedāt /

na cārthasya yugapadviruddhadharmavāñchāyāṃ vakturmūkatvamātramavaktavyapadena vivakṣitamiti vācyaṃ, tādṛśavāñchāyā evānutpattiriti /
kiñca viruddhānekapralāpitvādarhannanāpta ityāha- ucyamānāścetyādinā /
iti ca pralapannityanvayaḥ /
arhanniti śeṣaḥ /
anāptapakṣasyaivāntargataḥ syānnāptapakṣasyetyarthaḥ /
itaścāsaṃgato 'naikāntavāda ityāha- svargeti /
kiñcānādisiddhor'hanmuniḥ, anye tu hetvanuṣṭhānānmucyante, ananuṣṭhānādbadhyanta ityārhatatantrāvadhṛtasvabhāvānāṃ trividhajīvānāṃ traividhyaniyamo 'pi na syādityāha- anādīti /
prapañcitaṃ sūtrārthaṃ nigamayati- evamiti /
eteneti /
sattvāsattvayorekatra nirāsenetyarthaḥ /
paramāṇusaṃghātāḥ pṛthivyādaya iti /
digambarasiddhāntaḥ kimiti sūtrakṛtopekṣitaḥ, tatrāha- yattviti

33.34

END BsCom_2,2.6.35
START BsCom_2,2.6.34
evaṃ cātmākārtsnyam | BBs_2,2.34 |
yathaikasmindharmiṇi viruddhadharmāsaṃbhavo doṣaḥ syādvāde prasakta evamātmano 'pi jīvasyākārtsnyamaparo doṣaḥ prasajyeta /
katham /
śarīraparamātmāṇo hi jīva ityārhatā manyante /
śarīraparimāṇatāyāṃ ca satyāmakṛtsno 'sarvagataḥ paricchinna ātmetyato ghaṭādivadanityatvamātmanaḥ prasajyeta /
śarīrīṇāṃ cānavasthitaparimāṇatvānmanuṣyajīvo manuṣyaśarīraparimāṇo bhūtvā punaḥ kenacitkarmavipākena hastijanma prāpnuvanna kṛtsnaṃ hastiśarīraṃ vyāpnuyāt /
puttikājanma ca prāpmuvanna kṛtsnaḥ puttikāśarīre saṃmīyeta /
samāna eṣa ekasminnapi janmani kaumārayauvanasthavireṣu doṣaḥ /
syādetat /
antāvayavo jīvastasya ta evāvayavā alpe śarīre saṃkuceyurmahati ca vikuceyuriti /
teṣāṃ punaranantānāṃ jīvāvayavānāṃ samānadeśatvaṃ pratihanyate vā naveti vaktavyam /
pratighāte tāvannānantāvayavāḥ paricchinne deśe saṃmīyeran /
apratighāte 'pyekāvayavadeśatvopapatteḥ sarveṣāmavayavānāṃ prathimānupapatterjīvasyāṇumātratvaprasaṅgaḥ syāt /
apica śarīramātraparicchinnānāṃ jīvāvayavānāmānantyaṃ notprekṣitumapi śakyam

33.34

FN: karmavipākaḥ karmaṇāmabhivyaktiḥ /
jīvasya dehaparimāṇatāṃ dūṣayati- evaṃ ceti /
akārtsnyaṃ madhyamaparimāṇatvam /
tenānityatvaṃ syādityarthaḥ /
arthāntaramāha- śarīrāṇāṃ ceti /
vipākaḥ karmaṇāmabhivyaktiḥ /
jīvasya kṛtsnagajaśarīravyāpitvamakārtsnyam /
śarīraikadeśo nirjīvaḥ syādityarthaḥ /
puttikādehe kṛtsno jīvo na praviśet /
dehādbahirapi jīvaḥ syādityarthaḥ /
kiñca bāladehamātra ātmā tataḥ sthūle yuvadehe kvacit syāditi kṛtsnadehaḥ sajīvo na syādityāha- samāna iti /
yathā dīpāvayavānāṃ ghaṭe saṃkoco gehe vikāsastathā jīvāvayavānāmiti dehamānatvaniyamaṃ śaṅkate- syāditi /
dīpāṃśavajjīvāṃśā bhinnadeśā ekadeśā veti vikalpyādye 'lpadehādbahirapi jīvaḥ syāditi dūṣayati- teṣāmityādinā /
dīpasya tu na ghaṭādbahiḥ sattvamadhikāvayavānāṃ vināśāt /
dvitīyaṃ dūṣayati- apratighāta iti /
avayavānāṃ nityatvaṃ cāsiddhamalpatvāddīpāṃśavadityāha- apiceti

33.35

END BsCom_2,2.6.34
START BsCom_2,2.6.35
atha prayāyeṇa bṛhaccharīrapratipattau kecijjīvāvayavā upagacchanti tanuśarīrapratipattau ca kecidapagacchantītyucyeta tatrāpyucyate-
na ca paryāyād apy avirodho vikārādibhyaḥ | BBs_2,2.35 |
naca paryāyeṇāpyavayavopagamāpagamābhyāmetaddehaparimāṇatvaṃ jīvasyāvirodhenopapādayituṃ śakyate /
kutaḥ /
vikārādidoṣaprasaṅgāt /
avayavopagamāpagamābhyāṃ hyaniśamāpūryamāṇasyāpakṣīyamāṇasya ca jīvasya vikriyāvattvaṃ tāvadaparihāryam, vikriyāvattve ca carmādivadanityaṃ prasajyeta /
tataśca bandhamokṣābhyupagamo bādhyeta karmāṣṭakapariveṣṭitasya jīvasyālābuvatsaṃsārasāgare nimagnasya bandhanocchedādūrdhvagāmitvaṃ bhavatīti /
kiñcānyat /
āgacchatāmapagacchatāṃ cāvayavānāmāgamāpāyadharmavattvādevānāmātvaṃ śarīrādivat /
tataścāvasthitaḥ kaścidavayava ātmeti syāt /
naca sa nirūpayituṃ śakyate 'yamasāviti /
kiñcānyat /
āgacchantaścaite jīvāvayavāḥ kutaḥ prādurbhavantyapagacchantaśca kva vā līyanta iti vaktavyam /
nahi bhūtebhyaḥ prādurbhaveyurbhūteṣu ca nilīyeran, abhautikatvājjīvasya /
nāpi kaścidanyaḥ sādhāraṇo 'sādhāraṇo vā jīvānāmavayavādhāro nirūpyate pramāṇābhāvāt /
kiñcānyat /
anavadhṛtasvarūpaścaivaṃsatyātmā syāt /
āgacchatāmapagacchatāṃ cāvayavānāmaniyataparimāṇatvāt /
ata evamādidoṣaprasaṅgānna paryāyeṇāpyavayavopagamāpagamāvātmana āśrayituṃ śakyate /
athavā pūrveṇa sūtreṇa śarīraparimāṇasyātmana upacitāpacitaśarīrāntarapratipattāvakārtsnyaprasañjanadvāreṇānityatāyāṃ coditāyāṃ punaḥ paryāyeṇa parimāṇānavasthāne 'pi srotaḥsaṃtānanityatānyāyenātmano nityatā syāt /
yathā raktapaṭānāṃ vijñānānavasthāne 'pi tatsaṃtānanityatā tadvaddhisicāmapītyāśaṅkyānena sūtreṇottaramucyate /
saṃtānasya tāvadavastutve nairātmyavādaprasaṅgaḥ /
vastutve 'pyātmano vikārādidoṣaprasaṅgādasya pakṣasyānupapattiriti

33.35

FN: dehabhedena parimāṇasyātmanaścānavasthāne 'pi nāśe 'pi srotaḥpravāhaḥ /
vigataṃ sig vastraṃ visico digambarāsteṣāmityarthaḥ /
evaṃ jīvāvayavā nityā itimate dehamānatvaṃ nirastam /
saṃprati jīvasya kecideva kūṭasthā avayavā anye tvāgamāpāyina iti śaṅkate- atheti /
bṛhattanukāyāptau jīvasyāvayavāgamāpāyābhyāṃ dehamānatvamityarthaḥ /
sūtreṇa pariharati- naceti /
āgamāpāyau paryāyaḥ /
kimāgamāpāyināmavayavānāmātmatvamasti na vā /
ādye āha- vikārādidoṣeti /
ko 'sau bandhamokṣābhyupagama ityata āha- karmāṣṭaketi /
vyākhyātametat /
ādye kalpe doṣāntaraṃ vadan kalpāntaramādāya dūṣayati- kiñceti /
avaśiṣṭakūṭasthāvayavasya durjñānatvādātmajñānābhāvānna muktirityarthaḥ /
yathā dīpāvayavanāmākārastejastathātmāvayavanāmākārakāraṇābhāvānnāgamāpāyau yuktāvityāha- kiñceti /
sarvajīvasādhāraṇaḥ pratijīvamasādhāraṇo vetyarthaḥ /
kiñcātmana āgamāpāyiśīlāvayavatve sati kiyanta āyāntyavayavāḥ kiyanto 'payantītyajñānādātmaniścayābhāvādanirmokṣaḥ syādityāha- kiñceti /
api cāvayavārabdhāvayavitve jīvasyānityatvam, avayavasamūhatve cāsattvaṃ, ātmatvasya yāvadavayavavṛttitve yatkiñcidavayavāpāye 'pi sadyaḥ śarīrasyācetanatvaṃ, gotvavatpratyekaṃ samāptāvekasmiñcharīra ātmanānātvaṃ syādato na dehaparimāṇatvasāvayavatve ātmana ityupasaṃharati- ata iti /
sūtrasyārthāntaramāha- athaveti /
sthūlasūkṣmaśarīraprāptāvakārtsnyoktidvāreṇātmānityatāyāmuktāyāṃ sugatavatsaṃtānarūpeṇātmanityatāmāśaṅkyānenottaramucyata ityanvayaḥ /
paryāyeṇetyasya vyākhyā srota iti /
dehabhedena parimāṇasyātmanaścānavasthāne 'pi nāśe 'pi /
srotaḥ pravāhaḥ /
tadātmakasyātmavyaktisaṃtānasya nityatayātmanityatā syādityatra dṛṣṭāntamāha- yatheti /
sig vastraṃ vigataṃ yebhyaste visico digambarāsteṣāmityarthaḥ /
paryāyāt saṃtānādapyātmanityatvasyāvirodha iti na ca /
kutaḥ /
vikārādibhyaḥ /
saṃtānasyāvastunaḥ ātmatve śūnyavādaḥ, saṃtānasya vastutve saṃtānyatireke ca kūṭasthātmavādaḥ, anatireke janmādivikāro vināśo muktyabhāva ityuktadoṣaprasaṅgāt saṃtānātmapakṣo 'nupapanna iti sūtrārthaḥ

33.36

END BsCom_2,2.6.35
START BsCom_2,2.6.36
antyāvasthiteś cobhayanityatvād aviśeṣaḥ | BBs_2,2.36 |
apicāntyasya mokṣāvasthābhāvino jīvaparimāṇasya nityatvamiṣyate jainaiḥ /
tadvatpūrvayorapyavidyamadhyamayorjīvaparimāṇayornityatvaprasaṅgādaviśeṣaprasaṅgaḥ syāt /
ekaśarīraparimāṇataiva syānnopacitāpacitaśarīrāntaraprāptiḥ /
athavāntyasya jīvaparimāṇasyāvasthitatvātpūrvayorapyavasthayoravasthitaparimāṇa eva jīvaḥ syāt, tataścāviśeṣeṇa sarvadaivāṇurmahānvā jīvo 'bhyupagantavyo na śarīraparimāṇaḥ /
ataśca saugatavadārhatamapi matamasaṃgatamityupekṣitavyam

33.36

patyadhikaraṇam / sū. 37-41
yaṃ sthūlaṃ vā sūkṣmaṃ vā dehaṃ gṛhṇāti taddehaparimāṇa eva jīva iti niyamaṃ dūṣayati- antyeti /
antyaśarīraparimāṇasyāvasthiternityatvadarśanādubhayorādyamadhyamaparimāṇayornityatvaprasaṅgādaviśeṣastrayāṇāṃ nityaparimāṇānāṃ sāmyaṃ syādviruddhaparimāṇānāmekatrāyogāditi sūtrayojanā /
ādyamadhyamaparimāṇe nitye, ātmaparimāṇatvāt, antyaparimāṇavat /
na cāprayojakatā, parimāṇanāśe satyātmano 'pi nāśādantyaparimāṇanityatvāyogāditi bhāvaḥ /
parimāṇatrayasāmyāpādānaphalamāha- eketi /
antyaśarīrasāmānyeva pūrvaśarīrāṇi syuḥ, viṣamaśarāraprāptāvātmanaḥstatparimāṇatve parimāṇatrayasāmyānumānavirodhādityarthaḥ /
pūrvaṃ kālatraye parimāṇatrayamaṅgīkṛtyāntyadṛṣṭāntena nityatvamanumāya sāmyamāpāditam /
saṃpratyantyasya muktaparimāṇasyāṇutvasthūlatvayoranyataratvenāvasthitestadevāntyamādyamadhyamakālayorapi nityatvātsyāt prāgasato nityatvāyogāt, tathā cāviśeṣaḥ kālatraye 'pi jīvaparimāṇābheda ityāha- athaveti /
tasmādbhrāntyekaśaraṇakṣapaṇakasiddhāntenāvirodhaḥ samanvayasyeti siddham

33.37

END BsCom_2,2.6.36
START BsCom_2,2.7.37
patyur asāmañjasyāt | BBs_2,2.37 |
idānīṃ kevalādhiṣṭhātrīśvarakāraṇavādaḥ pratiṣidhyate /
tatkathamavagamyate /
'prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt' 'abhidhyopadeśācca' (bra. 1.4.23,24) ityatra prakṛtibhāvenādhiṣṭhātṛbhāvena cobhayasvabhāvasyeśvarasya svayamevācāryeṇa pratiṣṭhāpitatvāt /
yadi punaraviśeṣeṇeśvarakāraṇavādamātramiha pratiṣidhyeta pūrvottaravirodhādvyāhatābhivyāhāraḥ sūtrakāra ityetadāpadyeta /
tasmādaprakṛtiradhiṣṭhātā kevalaṃ nimittakāraṇamīśvara ityeṣa pakṣo vedāntavihitabrahmaikatvapratipakṣatvādyatnenātra pratiṣidhyate /
sā ceyaṃ vedabāhyeśvarakalpanānekaprakārā /
kecittāvatsāṃkhyayogavyapāśrayāḥ kalpayanti pradhānapuruṣayoradhiṣṭhātā kevalaṃ nimittakāraṇamīśvara itaretaravilakṣaṇāḥ pradhānapuruṣeśvarā iti /
māheśvarāstu manyante kāryakāraṇayogavidhiduḥkhāntāḥ pañca padārthāḥ paśupatineśvareṇa paśupāśavimokṣaṇāyopadiṣṭāḥ paśupatirīśvaro nimittakāraṇamiti varṇayanti /
tathā vaiśeṣikādayo 'pi kecitkathañcitsvaprakriyānusāreṇa nimittakāraṇamīśvara iti varṇayanti /
ata uttaramucyate- 'patyurasāmañjasyāt' iti /
patyurīśvarasya pradhānapuruṣayoradhiṣṭhātṛtvena jagatkāraṇatvaṃ nopapadyate /
kasmāt /
asāmañsyāt /
kiṃ punarasāmañjasyam /
hīnamadhyamottamabhāvena hi prāṇibhedānvidadhata īśvarasya rāgadveṣādidoṣaprasakterasmadādivadanīśvaratvaṃ prasajyeta /
prāṇikarmāpekṣitatvādadoṣa iti cet /
na /
karmeśvarayoḥ pravartyapravartayitṛtve itaretarāśrayadoṣaprasaṅgāt /
nānāditvāditi cet /
na /
vartamānakālavadatīteṣvapi kāleṣvitaretarāśrayadoṣāviśeṣādandhaparamparānyāyāpatteḥ /
apica 'pravartanālakṣaṇā doṣāḥ' (nyāyasū. 1.1.18) iti nyāyavitsamayaḥ /
nahi kaścidadoṣaprayuktaḥ svārthe parārthe vā pravartamāno dṛśyate /
svārthaprayukta eva ca sarvo janaḥ parārthe 'pi pravartata ityevamapyasāmañjasyaṃ, svārthavattvādīśvarasyānīśvaratvaprasaṅgāt /
puruṣaviśeṣatvābhyupagamācceśvarasya puruṣasya caudāsīnyābhyupagamādasāmañjasyam

33.37

FN: sāṃkhyayogavyapāśrayāḥ hiraṇyagarbhapatañjaliprabhṛtayaḥ /
māheśvarāścatvāraḥ - śaivāḥ, pāśupatāḥ, kāruṇikasiddhāntinaḥ, kāpālikāśceti /
paśavo jīvāsteṣāṃ pāśo bandhastannāśāyetyarthaḥ /
patyurasāmañjasyāt /
luñcitakeśamatanirasanānantaraṃ jaṭādhāriśaivamataṃ buddhisthaṃ nirākriyata iti prasaṅgasaṃgatimāha- idānīmiti /
sāmānyata īśvaranirāsa evātra kiṃ na syāditi śaṅkate- taditi /
svoktivirodhānmaivamityāha- prakṛtiścetyādinā /
pratiṣṭhāpitatvāt kevalanimitteśvarapratiṣedho 'vagamyata ityanvayaḥ /
vyāhatoviruddho 'bhivyāhāra uktiryasya sa tathā /
advitīyabrahmaprakṛtikaṃ jagaditi vadato vedāntasamanvayasya kartaiveśvaro naprakṛtiriti śaivādimatena virodho 'sti na veti saṃdehe tanmatasya mānamūlatvādvirodhe sati vedāntoktadvayabrahmāsiddhiriti phalamabhipretya satvāsatvayorekatrāsaṃbhavavat kartṛtvopādānatvayorapyekatrāsaṃbhavāt kartaiveśvara iti pūrvapakṣaṃ kurvannavāntaramatabhedamāha- sā ceti /
seśvaraḥ sāṃkhyāḥ sāṃkhyaśabdārthaḥ /
catvāro mādeśvarāḥ-śaivāḥ pāśupatāḥ kāruṇikasiddhāntinaḥ kāpālikāśceti /
sarvo 'pyamī maheśvaraproktāgamānugāmitvānmāheśvarā ucyante /
kāryaṃ mahadādikaṃ, kāraṇaṃ pradhānamīśvaraśca, yogaḥ samādhiḥ, vidhistriṣavaṇasnānādiḥ , duḥkhānto mokṣa iti pañca padārthāḥ /
paśavo jīvāsteṣāṃ pāśo bandhastannāśāyetyarthaḥ /
pāśupatāgamapramāṇyāt paśupatirnimittameveti matamuktvānumānikeśvaramatamāha- tatheti /
vimataṃ sakartṛkaṃ, kāryatvāt, ghaṭavaditi vaiśeṣikāḥ kartāramīśvaraṃ sādhayanti /
karmaphalaṃ saparikarābhijñadātṛkaṃ, kālāntarabhāviphalatvāt, sevāphalavaditi gautamā digambarāśca /
jñānaiśvaryotkarṣaḥ kvacidviśrāntaḥ, sātiśayatvāt, parimāṇavaditi sāṃkhyasaugatapātañjalā iti matvoktam- kecitkathañciditi /
siddhāntayati- ata iti /
āgamādinā nirdeṣeśvarasiddheḥ kathaṃ doṣavatvamityāha- kimiti /
na tāvat svasvāgamādīśvaranirṇayaḥ, āgamānāṃ nirmūlatvenāprāmāṇyāt /
naca sarvajñānaṃ mūlaṃ, tatra mānābhāvāt /
na cāgama eva mānam, āgamamānatvaniścaye mūlaniścayastanniścaye tanniścaya ityanyonyāśrayāt /
naca puruṣavacasāṃ svatomānatvaṃ yuktaṃ, mitho virodhena tattvāvyavasthānācca /
nāpyanumānādīśvaraḥ sarvajñaḥ kartaiveti nirṇayaḥ saṃbhavati, anumānasya dṛṣṭānusāritvena dṛṣṭaviparītārthāsādhakatvāt /
tathāca loke yādṛśāḥ kartāro dṛṣṭāntādṛśā eva jagatkartāro rāgadveṣādimantaḥ sidhyeyuḥ /
yadi loke vicitraprāsādādikarturekatvādyadarśane 'pi jagatkartari lāghavādekatvaṃ nityajñānaṃ nirdeṣatvaṃ ca kalpyeta, tarhi dravyopādānatvamapi kalpyatāṃ, karturevopādānatvena lāghavāt, anyathā svatantrapradhānaparamāṇvādyupādānakalpanāgauravāt /
adṛṣṭatvāccetkarturdravyopādānatvāsiddhirekatvādikamapi na sidhyet /
asmākaṃ tvapauruṣeyatayā svataḥsiddhapramāṇabhāvayā śrutyā svaprameyabodhane dṛṣṭāntānapekṣayā bhavatyeva laukikakartṛviparītādvitīyakartrupādānātmakasarvajñanirdeṣeśvaranirṇayaḥ /
nirṇīte ca tasmin dharmigrāhakamānabādhānna rāgādidoṣāpādānasyāvakāśa ityānumānikeśvaravādibhyo vaiṣamyaṃ, tadabhipretyāśrautasyeśvarasyāsāmañjasyamāha- hīneti /
yadi karturupādānatvamadṛṣṭatvānna kalpyate tarhi nirdeṣatvasyāpyadṛṣṭatvādyo viṣamakārī sa doṣavāniti vyāptidṛṣṭeśca jagatkartā doṣavān syāt /
na cātra dharmigrāhakānumānabādhaḥ, kāryatvaliṅgasya kartṛmātrasādhakatvena nirdeṣatvādāvudāsīnatvāt /
na cotkarṣasamā jātiḥ, vyāpakadharmāpādānāt, doṣābhāve tadvyāpyaviṣamakartṛtvāyogācca /
dṛṣṭāntasthāvyāpakadharmāṇāṃ pakṣe āpādanaṃ hyutkarṣasamā jātiḥ /
yathā śabdo yadi kṛtakatvena hetunā ghaṭavadanityaḥ syāttarhi tenaiva hetunā sāvayavo 'pi syāditi /
na hyanityatvasya vyāpakaṃ sāvayavatvaṃ gandhādau vyabhicārāditi bhāvaḥ /
nanu prāṇikarmaprerita īśvaro viṣamaphalān prāṇinaḥ karoti na svecchayeti śaṅkate- prāṇīti /
jaḍasya karmaṇaḥ prerakatvāyogānmaivamityāha- neti /
na ceśvarapreritaṃ karmeśvarasya prerakamiti vācyamityāha- karmeti /
atītakarmaṇā prerita īśvaro vartamānaṃ karma tatphalāya prerayatītyanāditvātpreryaprerakabhāvasya nānupapattiriti śaṅkate- nānāditvāditi /
atītakarmaṇo 'pi jaḍatvānneśvaraprerakatā /
naca tadapīśvareṇa preritaṃ sadīśvaraṃ prerayati, uktānyonyāśrayāt /
tato 'pyatītakarmapreriteśvarapreritaṃ tadeveśvaraṃ vartamāne karmaṇi phaladānāya prerayati cet /
na /
mānahīnāyā mūlakṣayāvahāyā anavasthāyāḥ prasaṅgāt /
ataḥ karmanirapekṣa eveśvaro viṣamasraṣṭetyasāmañjasyaṃ durvāramityarthaḥ /
yattu phaladāne īśvarasya karma nimittamātraṃ na prerakamiti noktadoṣa iti /
tanna /
viṣamakarmakārayiturīśvarasya doṣavattvānapāyāt, pūrvakarmāpekṣayā karmakārayitṛtve coktāprāmāṇikānavasthānāt /
asmākaṃ tu 'eṣa hyeva sādhvasādhu kārayati'iti, 'niravadyam'iti ca śrutimūlaṃ pūrvakarmāpekṣākalpanamiti vaiṣamyam /
kiñca paramatānusāreṇāpīśvarasya rāgādimattvaṃ prāpnotītyāha- apiceti /
pravartakatvaliṅgāddoṣā iti tārkikāṇāṃ sthitiḥ, tathāceśvaraḥ svārthe rāgādimān, pravartakatvāt, saṃmatavat /
naca kāruṇike vyabhicāraḥ, paraduḥkhaprayuktasvaduḥkhanivṛttyarthitvāttasyetyarthaḥ /
udāsīnaḥ pravartaka iti ca vyāhṛtamiti yogānpratyāha- puruṣeti

33.38

END BsCom_2,2.7.37
START BsCom_2,2.7.38
saṃbandhānupapatteś ca | BBs_2,2.38 |
punarapyasmāñjasyameva /
nahi pradhānapuruṣavyatirikta īśvaro 'ntareṇasaṃbandhaṃ pradhānapuruṣayorīśitā /
na tāvatsaṃyogalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ saṃbhavati, pradhānapuruṣeśvarāṇāṃ sarvagatatvānniravayavatvācca /
nāpi samavāyalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ, āśrayāśrayibhāvānirūpaṇāt /
nāpyanyaḥ kaścitkāryagamyaḥ saṃbandhaḥ śakyate kalpayituṃ, kāryakāraṇabhāvasyaivādyāpyasiddhatvāt /
brahmavādinaḥ kathamiti cet /
na /
tasya tādātmyalakṣaṇasaṃbandhopapatteḥ /
apicāgamabalena brahmavādī kāraṇādisvarūpaṃ nirūpayatīti nāvaśyaṃ tasya yathādṛṣṭameva sarvamabhyupagantavyamiti niyamo 'sti /
parasya tu dṛṣṭāntabalena kāraṇādisvarūpaṃ nirūpayato yathādṛṣṭameva sarvamabhyupagantavyamityayamastyatiśayaḥ /
parasyāpi sarvajñapraṇītāgamasadbhāvātsamānamāgamabalamiti cet /
na /
itaretarāśrayatvaprasaṅgādāgamapratyayatvātsarvajñatvasiddhiḥ sarvajñapratyayāccāgamasiddhiriti /
tasmādanupapannā sāṃkhyayogavādināmīśvarakalpanā /
evamanyāsvapi vedabrahmāsvīśvarakalpanāsu yathāsaṃbhavamasāmañjasyaṃ yojayitavyam

33.38

pradhānavāde doṣāntaramāha sūtrakāraḥ- saṃbandheti /
īśvareṇāsaṃbaddhasya pradhānādeḥ preryatvāyogātsaṃbandho vācyaḥ /
sa ca saṃyegaḥ samavāyo vā nāstītyarthaḥ /
kāryabalāt preraṇayogyātvākhyaḥ saṃbandhaḥ kalpyatāmityata āha- nāpyanya iti /
īśvarapreritapradhānakāryaṃ jagaditi siddhaṃ cet saṃbandhakalpanā syāt /
taccādyāpyasiddhamityarthaḥ /
māyābrahmaṇostvanirvācyatādātmyasaṃbandhaḥ, 'devātmaśaktim'iti śruteḥ /
kiñca vedasyāpūrvārthatvānna lokadṛṣṭamṛtkulālasaṃbandho vaidikenānusartavyaḥ /
ānumānikena tvanusartavya iti viśeṣamāha- apiceti /
sarvajñasyāgamaprāmāṇyasya ca jñaptāvanyonyāśrayaḥ, anumānātsarvajñasiddhernirastatvāt /
na hyamanaskasya jñānaṃ saṃbhavati, jñānaṃ manojanyamiti vyāptivirodhānnityajñānakalpanānavakāśāditi bhāvaḥ /
pradhānavatparamāṇūnāmapi niravayaveśvareṇa saṃyogādyasattvātpreryatvāyogaḥ , prerakatve ceśvarasya doṣavattvamityāha- evamanyāsvapīti

33.39

END BsCom_2,2.7.38
START BsCom_2,2.7.39
adhiṣṭhānānupapatteś ca | BBs_2,2.39 |
itaścānupapattistārkikaparikalpitasyeśvarasya /
sa hi parikalpyamānaḥ kumabhakāra iva mṛdādīni pradhānādīnyadhiṣṭhāya pravartayet /
nacaivamupapadyate /
nahyapratyakṣaṃ rūpādihīnaṃ ca pradhānamīśvarasyādhiṣṭheyaṃ saṃbhavati mṛdādivailakṣaṇyāt

33.39

īśvarasya pradhānādipreraṇānupapatteścāsāmañjasyamityāha sūtrakāraḥ- adhiṣṭhāneti /
pradhānādikaṃ cetanasyānadhiṣṭheyaṃ, apratyakṣatvāt, īśvaravat, vyatirekeṇa mṛgādivaccetyarthaḥ

33.40

END BsCom_2,2.7.39
START BsCom_2,2.7.40
karaṇavac cen na bhogādibhyaḥ | BBs_2,2.40 | /
syādetat /
yathā karaṇagrāmaṃ cakṣurādikamapratyakṣaṃ rūpādihīnaṃ ca puruṣo 'dhitiṣṭhatyevaṃ pradhānamapīśvaro 'dhiṣṭhāsyatīti /
tathāpi nopapadyate /
bhogādidarśanāddhi karaṇagrāmasyādhiṣṭhitatvaṃ gamyate /
nacātra bhogādayo dṛśyante /
karaṇagrāmasāmye vābhyupagamyamāne saṃsāriṇāmiveśvarasyāpi bhogādayaḥ prasajyeran /
anyathā vā sūtradvayaṃ vyākhyāyate- adhiṣṭhānānupapatteśca itaścānupapattistārkikaparikalpisyeśvarasya /
sādhiṣṭhāno hi loke saśarīro rājā rāṣṭrasyeśvaro dṛśyate na niradhiṣṭhānaḥ /
ataśca taddṛṣṭāntavaśenādṛṣṭamīśvaraṃ kalpayitumicchata īśvarasyapi kiñciccharīraṃ karaṇāyatanaṃ varṇayitavyaṃ syāt /
naca tadvarṇayituṃ śakyate /
sṛṣṭyuttarakālabhāvitvāccharīrasya prāksṛṣṭestadanupapatteḥ /
niradhiṣṭhānatve ceśvarasya pravartakatvānupapattiḥ /
evaṃ loke dṛṣṭatvāt /
'karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ' /
atha lokadarśanānusāreṇeśvarasyāpi kiñcitkāraṇānāmāyatanaṃ śarīraṃ kāmena kalpyeta /
evamapi nopapadyate /
saśarīratve hi sati saṃsārivadbhogādiprasaṅgādīśvarasyāpyanīśvaratvaṃ prasajyeta

33.40

FN: bhogaḥ sukhaduḥkhānubhavaḥ /
ādipadādviṣayānubhavagrahaḥ /
karaṇānyatra santīti karaṇavaccharīram /
cakṣurādau vyabhicāramāśaṅkya niṣedhati- karaṇavaditi /
rūpamudbhūtaṃ nāstītyapratyakṣatvaṃ sphuṭayati- rūpeti /
svabhogāhetutve satīti viśeṣaṇānna vyabhicāra ityāha- tathāpīti /
bhogaḥ sukhaduḥkhānubhavaḥ /
ādipadādviṣayānubhavagrahaḥ /
naca yadyenādhiṣṭheyaṃ tattadīyabhogahetutve sati pratyakṣamiti vyatirekavyāptau karaṇeṣu vyabhicāratādavasthyamiti vācyaṃ, bhogāhetutvaviśiṣṭāpratyakṣatvasya hetutvāt, karaṇeṣu ca viśeṣaṇābhāvena viśiṣṭasya hetorabhāvāt /
naca viśeṣyavaiyarthyaṃ, parārthapācakādhiṣṭheyakāṣṭhādau vyabhicārāt /
naca pradhānāderīśvarapratyakṣatvādviśeṣyāsiddhiḥ, atīndriyatvarūpāpratyakṣatvasya sattvādityabhiprāyaḥ /
jīve karaṇakṛtā bhogadayo dṛśyante, īśvare tu pradhānakṛtāste na dṛśyanta ityakṣarārthaḥ /
vipakṣe doṣaṃ vadannaprayojakatvaṃ hetornirasyati- karaṇeti /
pradhānādeḥ preryatvāṅgīkāre prerakabhogahetutvaṃ syāt /
atīndriyasya preryasya bhogahetutvaniyamādityarthaḥ /
sūtradvayasyārthāntaramāha- anyathā veti /
yaḥ pravartakaścetanaḥ sa śarīrīti loke vyāptidṛṣṭerīśvarasya ca śarīrānupapatterna pravartakatvamiti sūtrārthamāha- itaśceti /
kimataṃ seśvaraṃ, kāryatvāt, rāṣṭravaditi kalpayato rājavatsaśarīra eveśvaraḥ syādityuktam /
tatreṣṭāpattiṃ nirasyati- naca tadvarṇayitumiti /
naca nityaṃ śarīraṃ sargātprāgapi saṃbhavatīti vācyaṃ, śarīrasya bhautikatvaniyamādityarthaḥ /
astvaśarīra eveśvara ityata āha- niradhiṣṭhānatve ceti /
jīvasyaiva śarīraṃ bhautikamīśvarasya tu svecchānirmitaṃ prāgapi syādityāśaṅkāṃ nirasyati- karaṇavaditi /
karaṇānyatra santīti karaṇavaccharīram /
icchāmayaśarīrakalpanaivānupapannā, mānābhāvāddṛṣṭabhautikatvaniyamavirodhācceti mantavyam

33.41

END BsCom_2,2.7.40
START BsCom_2,2.7.41
antavattvam asarvajñatā vā | BBs_2,2.41 |
itaścānupapattistārkikaparikalpitasyeśvarasya /
sa hi sarvajñastairabhyupagamyate 'nantaśca /
anantaṃ ca pradhānamanantāśca puruṣā mitho bhinnā abhyupagamyate /
tatra sarvajñeśvareṇa pradhānasya puruṣāṇāmātmanaśceyattā paricchidyeta vā na vā paricchidyeta /
ubhayathāpi doṣo 'nuṣakta eva /
katham /
pūrvasmiṃstāvadvikalpa iyattāparicchinnatvātpradhānapuruṣeśvarāṇāmantavattvamavaśyaṃ bhāvyevaṃ loke dṛṣṭatvāt /
yaddhi loka iyattāparicchinnaṃ vastu paṭādi tadantavaddṛṣṭaṃ tathā pradhānapuruṣeśvaratrayamapīyattāparicchinnatvādantavatsyāt /
saṃkhyāparimāṇaṃ tāvatpradhānapuruṣeśvaratrayarūpeṇa paricchinnam /
svarūpaparimāṇamapi tadgatamīśvareṇa paricchidyeteti /
puruṣagatā ca mahāsaṃkhyā /
tataśceyattāparicchinnānāṃ madhye ye saṃsāriṇaḥ saṃsārānmucyante teṣāṃ saṃsāro 'ntavānsaṃsāritvaṃ ca teṣāmantavat /
evamitareṣvapi krameṇa mucyamāneṣu saṃsārasya saṃsāriṇāṃ cāntavattvaṃ syāt /
pradhānaṃ ca savikāraṃ puruṣārthamīśvarasyādhiṣṭheyaṃ saṃsāritvenābhimataṃ tacchūnyatāyāmīśvaraḥ kimadhitiṣṭhet /
kiṃviṣaye vā sarvajñateśvarate syātām /
pradhānapuruṣeśvarāṇāṃ caivamantavattve satyādimattvaprasaṅgaḥ /
ādyantavattve ca śūnyavādaprasaṅgaḥ /
atha mā bhūdeṣa doṣa ityuttaro vikalpo 'bhyupagamyeta na pradhānasya puruṣāṇāmātmanaśceyatteśvareṇa paricchidyata iti, tata īśvarasya sarvajñatvābhyupagamahāniraparo doṣaḥ prasajyeta /
tasmādapyasaṃgatastārkikaparigṛhīta īśvarakāraṇavādaḥ

33.41

FN: saṃkhyā vā parimāṇaṃ veyattā /
evamīśvarasya śuṣkatarkeṇa kartṛtvanirṇayo netyupapādya nityatvasarvajñatvanirṇayo 'pi na saṃbhavatītyāha sūtrakāraḥ- antavatvamiti /
pradhānapuruṣeśvaratrayamanityaṃ, iyattāparicchinnatvāt ghaṭavadityāha- pūrvasminniti /
saṃkhyā vā parimāṇaṃ veyattā /
tathāca niścitasaṃkhyatvānniścitaparimāṇatvācceti hetudvayam /
yadyapi saṃkhyāvatvamātraṃ hetuḥ saṃbhavati tathāpi sarvajñaniścayena hetvasiddhinirāsaṃ dyotayituṃ niścitapadam /
tatrādyahetorasiddhirnāstītyāha- saṃkhyāparimāṇamiti /
saṃkhyāsvarūpamityarthaḥ /
dvitīyahetuṃ sādhayati- svarūpeti /
pradhānādayo niścitaparimāṇāḥ, vastuto bhinnatvāt, ghaṭavadityarthaḥ /
nanu pradhānapuruṣeśvarāstraya iti jñāte 'pi jīvānāmānantyātkathaṃ saṃkhyāniścayaḥ, tatrāha- puruṣeti /
jīvasaṃkhyāpīśvareṇa niścīyate /
aniścaye sarvajñatvāyogādityarthaḥ /
hetusiddheḥ phalamāha- tataśceti /
māṣarāśivatkeṣāñcijjīvānāṃ saṃghastadbandhaśca naśyedityevaṃ sarvamukteridānīṃ śūnyaṃ jagatsyādityarthaḥ /
nityasyānavaśeṣāditi bhāvaḥ /
nanu īśvaraḥ śiṣyatāmiti cet /
na /
tasyāpi bhinnitvenāntavattvāt /
kiñceśitavyābhāvādīśvarābhāvaḥ syādityāha- pradhānamiti /
doṣāntaramāha- pradhāneti /
iyattāniścayābhāvānna śūnyateti dvitīyaṃ śaṅkate- atheti /
iyattā nāsti na niścīyate cetyarthaḥ /
pradānādayaḥ saṃkhyāparimāṇavantaḥ, dravyatvāt, māṣādivadityanumānādādastīyattā, tadajñāne syādasarvajñatā, iyattāyāṃ cāntavattvamapyakṣatamiti pariharati- tata iti /
tasmāt kevalakartrīśvaravādasya nirmūlatvānna tartrupādānādvayeśvarasamanvayavirodha iti siddham

33.42

END BsCom_2,2.7.41
START BsCom_2,2.8.42
8 utpattyasaṃbhavādhikaraṇam / sū. 42-45
utpattyasaṃbhavāt | BBs_2,2.42 |
yeṣāmaprakṛtiradhiṣṭhātā kevalanimittakāraṇamīśvaro 'bhimatasteṣāṃ pakṣaḥ pratyākhyātaḥ /
yeṣāṃ punaḥ prakṛtiścādhiṣṭhātā cobhayātmakaṃ kāraṇamīśvaro 'bhimatasteṣāṃ pakṣaḥ pratyākhyāyayate /
nanu śrutisamāśrayaṇenāpyevaṃrūpa eveśvaraḥ prāṅnirdhāritaḥ prakṛtiścādhiṣṭhātā ceti /
śrutyanusāriṇī ca smṛtiḥ pramāṇamiti sthitiḥ /
tatkasya hetoreṣa pakṣaḥ pratyācikhyāsita iti /
ucyate- yadyapyevajātīyakoṃ'śaḥ samānatvānna visaṃvādagocaro bhavattyastitvaṃśāntaraṃ visaṃvādasthānamityatastatpratyākhyānāyāramabhaḥ /
tatra bhāgavatā manyante /
bhagavānevaiko vāsudevo nirañjanajñānasvarūpaḥ paramārthatattvaṃ, sa caturdhātmānaṃ pravibhajya pratiṣṭhito vāsudevavyūharūpeṇa saṃkarṣaṇavyūharūpeṇa pradyumnavyūharūpeṇāniruddhavyūharūpeṇa ca /
vāsudevo nāma paramātmocyate /
saṃkarṣaṇo nāma jīvaḥ /
pradyumno nāma manaḥ /
aniruddho nāmāhaṅkāraḥ /
teṣāṃ vāsudevaḥ parā parakṛtiritare saṃkarṣaṇādayaḥ kāryam /
tamitthaṃbhūtaṃ parameśvaraṃ bhagavantamabhigamanopādānejyāsvādhyāyayogairvarṣaśatamiṣṭvā kṣīṇakleśo bhagavantameva pratipadyata iti /
tatra yattāvaducyeta yo 'sau nārāyaṇaḥ paro 'vyaktātprasiddhaḥ paramātmā sarvātmā sa ātmānātmānamanekadhā vyūhyāvasthita iti, tanna nirākriyate, 'sa ekadhā bhavati tridhā bhavati' (chā. 7.26.2) ityādiśrutibhyaḥ paramātmano 'nekadhābhāvasyādhigatatvāt /
yadapi tasya bhagavato 'bhigamanādilakṣaṇamārādhanamajasramananyacittatayābhipreyate,
tadapi na pratiṣidhyate /
śrutismṛtyorīśvarapraṇidhānasya prasiddhatvāt /
yatpunaridamucyate vāsudevātsaṃkarṣaṇa utpadyate saṃkarṣaṇācca pradyumnaḥ pradyumnāccāniruddha iti /
atra brūmaḥ - na vāsudevasaṃjñakātparamātmanaḥ saṃkarṣaṇasaṃjñakasya jīvasyotpattiḥ saṃbhavati /
anityatvādidoṣaprasaṅgāt /
utpattimattve hi jīvasyānityatvādayo doṣāḥ prasajyeran /
tataśca naivāsya bhagavatprāptirmokṣaḥ syāt /
kāraṇaprāptau kāryasya pravilayaprasaṅgāt /
pratiṣedhiṣyati cācāryo jīvasyotpattim- 'nātmāśruternityatvācca tābhyaḥ' (bra.sū. 2.3.17) iti /
tasmādasaṃgataiṣā kalpanā /
FN: vyūho mūrtiḥ /
vākkāyacetasāmavadhānapūrvakaṃ devatāgṛhagamanamabhigamanam, pūjādravyāṇāmarjanamupādānam, ijyā pūjā, svādhyāyo 'ṣṭākṣarādijapaḥ, yogo dhyānam /
pañcapadārthavādimāheśvaramatanirāsānantaraṃ caturvyūhavādaṃ buddhisthaṃ nirasyati- utpattyasaṃbhavāt /
adhikaraṇatātparyamāha- yeṣāmiti /
adhikaraṇārambhamākṣipati- nanviti /
vedāviruddhāṃśamaṅgīkṛtya vedaviruddhaṃ jīvotpattyaṃśaṃ nirākartumadhikaraṇārambha ityāha- ucyata iti /
atra bhāgavatapañcarātrāgamo viṣayaḥ /
sa kiṃ jīvotpattyādyaṃśe mānaṃ naveti saṃdehe bādhānupalambhānmānamiti pūrvapakṣayati- tatreti /
pūrvapakṣe tadāgamavirodhājjīvābhinnabrahmasamanvayāsiddhiḥ, siddhānte tadaṃśe tasyāmānatvādavirodhāttatsiddhiriti phalabhedaḥ /
sāvayavatvaṃ nirasyati- nirañjaneti /
kathaṃ tarhyadvitīye vāsudeve mūrtibhedaḥ, tatrāha- sa iti /
vyūho mūrtiḥ /
saviśeṣaṃ śāstrārthamuktvā sahetuṃ puruṣārthamāha- tamitthaṃbhūtamiti /
yathoktavyūhavantaṃ sarvaprakṛtiṃ nirañjanaṃ vijñānarūpaṃ paramātmānamiti yāvat /
vākkāyacetasāmavadhānapūrvakaṃ devatāgṛhagamanamabhigamanam /
pūjādravyāṇāmarjanamupādānam /
ijyā pūjā /
svādhyāyo 'ṣṭākṣarādi japaḥ /
yogo dhyānam /
tatrāviruddhāṃśamupādatte- tatreti /
'samāhitaḥ śraddhāvitto bhūtvā'iti, 'taṃ yathā yathopāsate'ityādyā ca śrutiḥ /
'matkarmakṛnmatparamaḥ'ityādyā smṛtiḥ /
viruddhāṃśamanūdya dūṣayati- yatpunariti /
kṛtahānyādidoṣa ādiśabdārthaḥ /
nyāyopetayā 'aja ātmā'ityādiśrutyā pañcarātrāgamasyotpattyaṃśe mānatvābhāvaniścayājjīvābhinnabrahmasamanvayasthairyamiti bhāvaḥ

33.43

END BsCom_2,2.8.42
START BsCom_2,2.8.43
na ca kartuḥ karaṇam | BBs_2,2.43 |
itaścāsaṃgataiṣā kalpanā /
yasmānna hi loke karturdevadattādeḥ karaṇaṃ paraśvādyutpadyamānaṃ dṛśyate /
varṇayanti ca bhāgavatāḥ karturjīvātsaṃkarṣaṇasaṃjñakātkaraṇaṃ manaḥ pradyumnasaṃjñakamutpadyate /
kartṛjācca tasmādaniruddhasaṃjñako 'haṅkāra utpadyata iti /
nacaitaddṛṣṭāntamantareṇādhyavasātuṃ śaknumaḥ /
nacaivaṃbhūtāṃ śrutimupalabhāmahe

33.43

jīvasyotpattiṃ nirasya jīvānmanasa utpattiṃ nirasyati- naca karturiti /
yasmāt kartuḥ karaṇotpattirna dṛśyate tasmādasaṃgatā kalpanetyanvayaḥ /
siddhānāṃ karaṇānāṃ prayoktā karteti prasiddhyartho hiśabdaḥ /
varṇanaṃ nirmūlamityāha- naveti /
nanu loke kaścicchilpivaraḥ kuṭhāraṃ nirmāya tena vṛkṣaṃ chinattīti dṛṣṭamiti cet /
satyam /
śilpno hastādikaraṇāntarasattvātkuṭhārakartṛtvaṃ yuktaṃ, jīvasya tu karaṇāntarāsattvānna manasaḥ kartṛtvam /
vinaiva karaṇaṃ kartṛtve vā manovaiyarthyamiti bhāvaḥ

33.44

END BsCom_2,2.8.43
START BsCom_2,2.8.44
vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ | BBs_2,2.44 |
athāpi syānna caite saṃkarṣaṇādayo jīvādibhāvenābhipreyante kiṃ tarhīśvarā evaite sarve jñānaiśvaryaśaktibalavīryatejobhiraiśvaryairdharmairanvitā abhyupagamyante vāsudevā evaite sarve nirdeṣā niradhiṣṭhāna niravadyāśceti /
tasmānnāyaṃ yathāvarṇita utpattyasaṃbhavo doṣaḥ prāpnotīti /
atrocyate- evamapi tadapratiṣedha utpattyasaṃbhavasyāpratiṣedhaḥ prāpnotyevāmutpattyasaṃbhavo doṣaḥ prakārāntareṇetyabhiprāyaḥ /
katham /
yadi tāvadayamabhiprāyaḥ parasparabhinnā evaite vāsudevādayaścatvāra īśvarāstulyadharmāṇo naiṣāmekātmakatvamastīti, tato 'nekeśvarakalpanānārthakyam, ekenaiveśvareṇeśvarakāryasiddheḥ /
siddhāntahāniśca /
bhagavānekaiko vāsudevaḥ paramārthatattvamityabhyupagamāt /
athāyamabhiprāya ekasyaiva bhagavata ete catvāro vyūhāstulyadharmāṇa iti, tathāpi tadavastha evotpattyasaṃbhavaḥ /
nahi vāsudevātsaṃkarṣaṇasyotpattiḥ saṃbhavati saṃkarṣaṇācca pradyumnasya pradyumnāccāniruddhasya, atiśayābhāvāt /
bhavitavyaṃ hi kāryakāraṇayoratiśayena yathā mṛdghaṭayoḥ /
nahyasatyatiśaye kāryaṃ kāraṇamityavakalpate /
naca pañcarātrasiddhāntibhirvāsudevādiṣvekasminsarveṣu vā jñānaiśvaryāditāratamyakṛtaḥ kaścidbhedo 'bhyupagamyate /
vāsudevā eva hi sarve vyūhā nirviśeṣā iṣyante /
nacaite bhagavadvyūhāścatuḥsaṃkhyāyāmevāvatiṣṭheran, brahmādistambaparyantasya samastasyaiva jagato bhagavadvyūhatvāvagamāt

33.44

FN: nirdeṣā rāgādiśūnyāḥ, niradhiṣṭhānā prakṛtyajanyāḥ, niravadyā nāśādirahitā ityarthaḥ /
saṃkarṣaṇādīnāmutpattyasaṃbhave 'pi vyūhacatuṣṭayaṃ syāditi sūtravyāvartyamāśaṅkate- athāpi syāditi /
jñānaiśvaryayoḥ śaktirāntaraṃ sāmarthyaṃ, balaṃ śarīrasāmarthyaṃ, vīryaṃ śauryaṃ, tejaḥ prāgalbhyametairanvitā yasmātsaṃkarṣaṇādayastasmādīśvarā evetyarthaḥ /
sarveṣāmīśvaratve pañcarātroktimāha- vāsudevā eveti /
nirdeṣā rāgādiśūnyāḥ /
niradhiṣṭhānāḥ prakṛtyajanyāḥ /
niravadyā nāśādirahitā ityarthaḥ /
īśvaratvājjanmāsaṃbhavo guṇa evetyāha- tasmāditi /
sūtreṇa siddhāntayati- atreti /
evamapi /
caturṇāmīśvaratvena vijñānaśakyādibhāve 'pītyarthaḥ /
prakārāntaraṃ pṛcchati- kathamiti /
kiṃ catvāraḥ svatantrā bhinnā eva utaikasya vikāratvenābhinnāḥ /
ādyamanūdya dūṣayati- yadītyādinā /
dvitīye vikārāḥ prakṛtitulyā vā nyūnā vā /
ādyamutthāpya niṣedhati- athetyādinā /
nyūnatvapakṣe 'pasiddhāntamāha- naca pañceti /
yadi nyūnā api bhagavato vyūhāstadā catuṣṭvavyāghāta ityāha- nacaita iti

33.45

END BsCom_2,2.8.44
START BsCom_2,2.8.45
vipratiṣedhāc ca | BBs_2,2.45 |
vipratiṣedhaścāsmiñchāstre bahuvidha upalabhyate guṇaguṇitvakalpanādilakṣaṇaḥ /
jñānaiśvaryaśaktibalavīryatejāṃsi guṇāḥ, ātmāna evaite bhagavanto vāsudevā ityādidarśanāt /
vedavipratiṣedhaśca bhavati /
caturṣu vedeṣu paraṃ śreyo 'labdhvā śāṇḍilya idaṃ śāstramadhigatavānityādivedanindādarśanāt /
tasmādasaṃgataiṣā kalpaneti siddham

33.45

itaśca jīvotpattivāda upekṣya ityāha sūtrakāraḥ- vipratiṣedhācceti /
svasyaiva guṇatvaṃ guṇitvaṃ ca viruddham /
ādipadāt pradyumnāniruddhau bhinnāvātmana ityuktvātmana evaite iti viruddhoktigrahaḥ /
pūrvāparavirodhādasāṃgatyamiti sūtrārthamuktvārthāntaramāha- vedeti /
ekasyāpi tantrākṣarasyādhyetā caturvedibhyo 'dhika iti nindādipadārthaḥ /
tasmānmitho viruddhābhiḥ pauruṣeyakalpanābhirnāpauruṣeyavedāntasamanvayavirodha iti siddham

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc