બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 33

fન્: ઉભયોઃ પ્રવૃત્તિતદાશ્રયયોઃ ।
સ્વતન્ત્રમચેતનં કારણત્વેન નાનુમાતવ્યં, તસ્ય સૃષ્ટ્યર્થં- પ્રવૃત્તેઃ અનુપપત્તેરિતિ ચકારેણાનુપપત્તિપદમનુષજ્ય સૂત્રં યોજનીયમ્ ।
રચનાપ્રવૃત્ત્યોઃ કો ભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય પ્રવૃત્તિસ્વરૂપમાહ- સામ્યેતિ ।
ગુણાનાં કિલ સામ્યાવસ્થા તત્ત્વાનાં પ્રલયઃ, તદા ન કિઞ્ચિત્ કાર્યં ભવતિ પ્રલયાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્ત્વાદૌ સામ્યપ્રચ્યુતિરૂપં વૈષમ્યં ભવતિ, તતઃ કસ્યચિદ્ગુણસ્યાઙ્ગિત્વમુદ્ભૂતત્વેન પ્રાધાન્યં કસ્યચિદઙ્ગત્વં શેષત્વમિત્યઙ્ગાઙ્ગિભાવો ભવતિ, તસ્મિન્ સતિ મહદાદિકાર્યોત્પાદનાત્મિકા પ્રવૃત્તિઃ, તયા વિવિધકાર્યવિન્યાસો રચનેતિ ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
ગુણાનાં પ્રવૃત્તિશ્ચેતનાધિષ્ઠાનપૂર્વિકા, પ્રવૃત્તિત્વાત્, રથાદિપ્રવૃત્તિવદિત્યાહ- સાપીતિ ।
વિપક્ષે સ્વતન્ત્રે પ્રવૃત્યનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
કેચિત્તુ ભેદાનાં પ્રવૃત્તિશક્તિમત્વાચ્ચેતનાનધિષ્ઠતાચેતનપ્રકૃતિકત્વમિતિ શક્તિતઃ પ્રવૃત્તિરિતિ લિઙ્ગં વ્યાચક્ષતે ।
અસ્યાપિ ગુણેષુ વ્યભિચારઃ ।
કાર્યત્વવિશેષણે ચ વિરુદ્ધતા, પ્રવૃત્તિશક્તિમત્વે સતિ કાર્યત્વસ્ય ઘટાદિષુ ચેતનાધિષ્ટિતપ્રકૃતિકત્વેનોક્તસાધ્યવિરુદ્ધેન વ્યાપ્તિદર્શનાદિતિ ઽપ્રવૃત્તેશ્ચઽઇતિ સૂત્રેણ જ્ઞાપિતમ્ ।
નનુ લોકે સ્વતન્ત્રાચેતનાનાં પ્રવૃત્યદર્શને ઽપિ પ્રધાને સા પ્રવૃત્તિઃ સિધ્યતુ, તત્રાહ- દૃષ્ટાચ્ચેતિ ।
અનુમાનશરણસ્ય તવ દૃષ્ટન્તં વિનાતીન્દ્રિયાર્થસિદ્ધ્યયોગાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિં ખણ્ડયતા ચેતનસ્ય સૃષ્ટૌ પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા સા ન યુક્તેતિ સાંખ્યઃ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
શુદ્ધચેતનસ્ય પ્રવૃત્ત્યયોગમઙ્ગીકરોતિ- સત્યમિતિ ।
તર્હિ કેવલસ્યાચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિસિદ્ધિરન્યથા સૃષ્ટ્યયોગાત્ ।
, તત્રાહ- તથાપીતિ ।
કેવલસ્ય ચેતનસ્યાપ્રવૃત્તાવપિ ચેતનાચેતનયોર્મિથઃ સંબન્ધાત્સૃષ્ટિપ્રવૃત્તિરિતિ ભાવઃ ।
ઇમં વેદાન્તસિદ્ધાન્તં સાંખ્યો દૂષયતિ- ન ત્વિતિ ।
સર્વા પ્રવૃત્તિરચેતનાશ્રયૈવ દૃષ્ટા ।
ન ત્વચેતનસંબન્ધેનાપિચેતનસ્ય ક્વચિત્પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા ।
તસ્માન્ન ચેતનાત્સૃષ્ટિરિત્યર્થઃ ।
મતદ્વયં શ્રુત્વા મધ્યસ્થઃ પૃચ્છતિ- કિં પુનરિતિ ।
યસ્મિન્નચેતને રથાદૌ પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા તસ્યૈવ સા ન ચેતનસ્તત્ર હેતુરિતિ કિં સાંખ્યમતં સાધુ ઉત યેન ચેતનેનાશ્વાદિના પ્રવૃત્તિસ્તત્પ્રયુક્તા સેતિ વેદાન્તિમતં વા સાધ્વિતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
સાંખ્ય આહ- નન્વિતિ ।
ઉભયોઃ ।
પ્રવૃત્તિતદાશ્રયયોરિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાશ્રયેણૈવ પ્રવૃત્તેરુપપત્તાવદૃષ્ટચેતનપ્રવૃત્તિર્ન કલ્પ્યેતિ ભાવઃ ।
આત્મનો ઽપ્રત્યક્ષત્વે કથં સિદ્ધિઃ, તત્રાહ- પ્રવૃત્તીતિ ।
જીવદ્દેહસ્ય રથાદિભ્યો વૈલક્ષણ્યં પ્રાણાદિસત્વં લિઙ્ગં દૃષ્ટમિતિ કૃત્વા ચેતનસ્ય સિદ્ધિરિત્યન્વયઃ ।
જીવદ્દેહઃ સાત્મકઃ પ્રાણાદિમત્વાત્, વ્યતિરેકેણ રથાદિવદિત્યાત્મસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
દેહપ્રવૃત્તિઃ સ્વાશ્રયાદન્યેન જ્ઞાનવતા સહભૂતા, પ્રવૃત્તિત્વાત્,
રથપ્રવૃત્તિવદિત્યનુમાનાન્તરસૂચનાય પ્રવૃત્ત્યાશ્રયેત્યુક્તમ્,
સદ્ભાવસિદ્ધિરેવ ન પ્રવર્તકત્વમિત્યેવકારાર્થઃ ।
અનુમિતસ્ય સદ્ભાવમાત્રેણ પ્રવૃત્તિહેતુત્વે સર્વત્રાકાશસ્યાપિ હેતુત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
આત્મનો ઽપ્રત્યક્ષત્વે ચાર્વાકાણાં ભ્રમો ઽપિ લિઙ્ગમિત્યાહ- અત એવેતિ ।
અપ્રત્યક્ષત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
દેહાન્યાત્મનઃ પ્રત્યક્ષત્વે ભ્રમાસંભવાદિતિ ભાવઃ ।
દર્શનાત્ ।
પ્રવૃત્તિચૈતન્યયોરિતિ શેષઃ ।
પ્રવૃત્તિં પ્રત્યાશ્રયત્વમચેતનસ્યૈવેત્યુક્તમઙ્ગીકૃત્ય ચેતનસ્ય પ્રયોજકત્વં સિદ્ધાન્તી સાધયતિ- તદભિધીયત ઇતિ ।
રથાદિપ્રવૃત્તાવશ્વાદિચેતનસ્યાન્વયવ્યતિરેકો સ્ફુટૌ તાભ્યાં ચેતનસ્ય પ્રવર્તકત્વં બાહ્યાનામપિ સંમતમિત્યાહ- લૌકાયતિકાનામપીતિ ।
યઃ પ્રવર્તકઃ સઃ સ્વયં પ્રવૃત્તિમાનશ્વાદિવદિતિ વ્યાપ્તેરાત્મનિ વ્યાપકાભાવાન્ન પ્રવર્તકત્વમિતિ કશ્ચિચ્છઙ્કતે- નન્વિતિ ।
મણ્યાદૌ વ્યભિચારાન્ન વ્યાપ્તિરિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
વસ્તુત એકત્વે ઽપિ કલ્પિતં દ્વૈતં પ્રવર્ત્યમસ્તીત્યાહ- ન ।
અવિદ્યેતિ ।
અવિદ્યકલ્પિતે નામરૂપપ્રપઞ્ચે તયૈવાવિદ્યારૂપયા માયયા ય આવેશશ્ચિદાત્મનઃ કલ્પિતઃ સંબન્ધસ્તસ્ય વશઃ સામર્થ્યં તેનાન્તર્યામિત્વાદિકમીશ્વસ્યેત્યુક્તત્વાન્ન ચોદ્યાવસર ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.3
પયો ઽમ્બુવચ્ ચેત્ તત્રાપિ । બ્બ્સ્_2,2.3 ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા ક્ષીરમચેતનં સ્વભાવેનૈવ વત્સવિવૃદ્ધ્યર્થં પ્રવર્તતે, યથાચ જલમચેતનં સ્વભાવેનૈવ લોકોપકારાય સ્યન્દત એવં પ્રધાનમચેતનં સ્વભાવેનૈવ પુરુષાર્થસિદ્ધયે પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ ।
નૈતત્સાધૂચ્યતે ।
યતસ્તત્રાપિ પયોમ્બુનોશ્ચેતનાધિષ્ઠિતયોરેવ પ્રવૃત્તિરિત્યનુમિમીમહે ।
ઉભયવાદિપ્રસિદ્ધે રથાદવચેતને કેવલે પ્રવૃત્ત્યદર્શનાત્ ।
શાસ્ત્રં ચ ઽયો ઽપ્સુ તિષ્ઠન્ યો ઽપો ઽન્તરો યમયતિઽ (બૃ. 3.7.4), ઽએતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ પ્રાચ્યોન્યા નદ્યઃ સ્યન્દન્તેઽ (બૃ. 3.8.9) ઇત્યેવઞ્જાતીયકં સમસ્તસ્ય લોકપરિસ્પન્દિતસ્યેશ્વરાધિષ્ઠિતતાં શ્રાવયતિ ।
તસ્માત્સાધ્યપક્ષનિક્ષિપ્તત્વાત્પયોમ્બુવદિત્યનુપન્યાસઃ ।
ચેતનાયાશ્ચ ધેન્વાઃ સ્નેહેચ્છયા પયસઃ પ્રવર્તકત્વોપપત્તેઃ ।
વત્સચોષણેન ચ પયસ આકૃષ્યમાણત્વાત્ ।
નચામ્બુનો ઽપ્યત્યન્તમનપેક્ષા, નિમ્નભૂમ્યાદ્યપેક્ષત્વાત્સ્યન્દનસ્ય ।
ચેતનાપેક્ષત્વં તુ સર્વત્રોપદર્શિતમ્ ।
ઽઉપસંહારદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન ક્ષીરવદ્ધિઽ (બ્ર.સૂ. 2.1.24) ઇત્યત્ર તુ બાહ્યનિમિત્તનિરપેક્ષમપિ સ્વાશ્રયં કાર્યં ભવતીત્યેતલ્લોકદૃષ્ટ્યા નિદર્શિતમ્ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તુ પુનઃ સર્વત્રૈવેશ્વરાપેક્ષત્વમાપદ્યમાનં ન પરાણુદ્યતે

fન્: સાધ્યવત્તા પક્ષેણ તુલ્યત્વાત્ ।
અનુપન્યાસઃ ન વિચારભૂમિઃ ।
અનાદિજડસ્ય પ્રવૃત્તિશ્ચેતનાદિના, પ્રવૃત્તિત્વાત્, રથાદિપ્રવૃત્તિવદિતિ સ્થિતમ્ ।
તત્ર ક્ષીરાદૌ વ્યભિચારમાશઙ્ક્ય તસ્યાપિ પક્ષસમત્વેનોક્તાનુમાનાદાગમેન ચ સાધ્યસિદ્ધિર્ન વ્યભિચાર ઇતિ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સ્યાદેતદિત્યાદિના ।
સાધ્યપક્ષેતિ ।
સાધ્યવતા પક્ષેણતુલ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
અનુપન્યાસઃ ।
ન વ્યભિચારભૂમિરિતિ યાવત્ ।
ક્ષીરે પ્રવર્તકત્વેન ધેન્વાદેઃ સત્ત્વાચ્ચ ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ- ચેતનાયાશ્ચેતિ ।
ઉપદર્શિતમ્ ।
અનુમાનાગમાભ્યામિતિ શેષઃ ।
સૂત્રકારસ્ય ઽક્ષીરવદ્ધિઽ ઽતત્રાપિઽઇતિ ચ વક્તુઃ પૂર્વાપરવિરોધમાશઙ્ક્ય લોકદૃષ્ટ્યા શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા ચ સૂત્રદ્વયમિત્યવિરોધમાહ- ઉપસંહારેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.4
વ્યતિરેકાનવસ્થિતેશ્ ચાનપેક્ષત્વાત્ । બ્બ્સ્_2,2.4 ।
સાંખ્યાનાં ત્રયો ગુણાઃ સામ્યેનાવતિષ્ઠમાનાઃ પ્રધાનમ્ ।
નતુ તદ્વ્યતિરેકેણ પ્રધાનસ્ય પ્રવર્તકં નિવર્તકં વા કિઞ્ચિદ્બાહ્યમપેક્ષ્યમવસ્તિતમસ્તિ ।
પુરુષસ્તૂદાસીનો ન પ્રવર્તકો ન નિવર્તક ઇત્યતો ઽનપેક્ષં પ્રધાનં, અનપેક્ષત્વાચ્ચ કદાચિત્પ્રધાનં મહદાદ્યાકારેણ પરિણમતે કદાચિન્ન પરિણમત ઇત્યેતદયુક્તમ્ ।
ઈશ્વરસ્ય તુ સર્વજ્ઞત્વાત્સર્વશક્તિત્વાન્મહામાયત્વાચ્ચ પ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તી ન વિરુધ્યેતે

અસ્તુ પ્રધાનસ્યાપિ ધર્માદિ કર્મ પુરુષો વા પ્રવર્તક ઇત્યાશઙ્ક્ય સૂત્રં પ્રવૃત્તં, તદ્વ્યાચષ્ટે- સાંખ્યાનામિત્યાદિના ।
પ્રધાનવ્યતિરેકેણ કર્મણો ઽનવસ્થિતેઃ પુરુષસ્યોદાસીનત્વાત્ કદાચિત્સૃષ્ટિપ્રવૃત્તિઃ કદાચિત્પ્રલય ઇત્યયુક્તમિત્યર્થઃ ।
કર્મણો ઽપિ પ્રધાનાત્મકસ્યાચેતનત્વાત્ સદાસત્વાચ્ચ ન કાદાચિત્કપ્રવૃત્તિનિયામકત્વમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.5
અન્યત્રાભાવાચ્ ચ ન તૃણાદિવત્ । બ્બ્સ્_2,2.5 ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા તૃણપલ્લવોદાદિ નિમિત્તાન્તરનિરપેક્ષં સ્વભાવાદેવ ક્ષીરાદ્યાકારેણ પરિણમત એવં પ્રધાનમપિ મહદાદ્યાકારેણ પરિણંસ્યત ઇતિ ।
કથં ચ નિમિત્તાન્તરનિરપેક્ષં તૃણાદીતિ ગમ્યતે ।
નિમિત્તાન્તરાનુપલમ્ભાત્ ।
યદિ હિ કિઞ્ચિન્નિમિત્તમુપલભેમહિ તતો યથાકામં તેન તૃણાદ્યુપાદાય ક્ષીરં સંપાદયેમહિ, નતુ સંપાદયામહે ।
તસ્માત્સ્વાભાવિકસ્તૃણાદેઃ પરિણામસ્તથા પ્રધાનસ્યાપિ સ્યાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- ભવેત્તૃણાદિવત્સ્વાભાવિકઃ પ્રધાનસ્યાપિ પરણામો યદિ તૃણાદેરપિ સ્વાભાવિકઃ પરિણામો ઽભ્યુપગમ્યેત ।
નત્વભ્યુપગમ્યતે, નિમિત્તાન્તરોપલબ્ધેઃ ।
કથં નિમિત્તાન્તરોપલબ્ધિઃ, અન્યત્રાભાવાત્ ।
ધેન્વૈવ હ્યુપયુક્તં તૃણાદિ ક્ષીરો ભવતિ ન પ્રહીણમનડુદાદ્યુપયુક્તં વા ।
યદિ હિ નિર્નિમિત્તમેતત્સ્યાદ્ધેનુશરીરસંબન્ધાદન્યત્રાપિ તૃણાદિ ક્ષીરીભવેત્ ।
નચ યથાકામં માનુષૈર્ન શક્યં સંપાદયિતુમિત્યેતાવતા નિર્નિમિત્તં ભવતિ ।
ભવતિ હિ કિઞ્ચિત્કાર્યં માનુષસંપાદ્યં કિઞ્ચિદ્દૈવસંપાદ્યમ્ ।
મનુષ્યા અપિ શક્નુવત્યેવોચિતેનોપાયેન તૃણાદ્યુપાદાય ક્ષીરં સંપાદયિતુમ્ ।
પ્રભૂતં હિ ક્ષીરં કામયમાનાઃ પ્રભૂતં ઘાસં ધેનું ચારયન્તિ ।
તતશ્ચ પ્રભૂતં ક્ષીરં લભન્તે ।
તસ્માન્ન તૃણાદિવત્સ્વાભાવિકઃ પ્રધાનસ્ય પરિણામઃ

fન્: પ્રહીણં નષ્ટમ્ ।
પુનરપિ દૃષ્ટાન્તબલાત્ પ્રધાનસ્ય સ્વત એવ કાદાચિત્કપ્રવૃત્તિરિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ સૂત્રકારઃ- અન્યત્રેત્યાદિના ।
પૃચ્છતિ- કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્- નિમિત્તાન્તરેતિ ।
ધેન્વાદિનિમિત્તાન્તરમસ્તીતિ સિદ્ધાન્તયતિ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
પ્રહીણં નષ્ટમ્ ।
યદુક્તં ક્ષીરસ્ય સ્વેચ્છયા સંપાદયિતુમશક્યત્વાત્સ્વાભાવિકત્વમિતિ, તત્રાહ- નચ યથાકામમિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.6
અભ્યુપગમે ઽપ્ય્ અર્થાભાવાત્ । બ્બ્સ્_2,2.6 ।
સ્વાભાવિકી પ્રધાનપ્રવૃત્તિર્ન ભવતીતિ સ્થાપિતમ્ ।
અથાપિ નામ ભવતઃ શ્રદ્ધામનુરુધ્યમાનાઃ સ્વાભાવિકીમેવ પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિમભ્યુપગચ્છેમ તથાપિ દોષો ઽનુષજ્યેતૈવ ।
કુતઃ ।
અર્થાભાવાત્ ।
યદિ તાવત્સ્વાભાવિકી પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિર્ન કિઞ્ચિદન્યદિહાપેક્ષત ઇત્યુચ્યેત તતો યથૈવ સહકારિ કિઞ્ચિન્નાપેક્ષત એવં પ્રયોજનમપિ કિઞ્ચિન્નાપેક્ષિષ્યતે ઇત્યતઃ પ્રધાનં પુરુષસ્યાર્થં સાધયિતું પ્રવર્તત ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા હીયેત ।
સ યદિ બ્રૂયાત્સહકાર્યેવ કેવલં નાપેક્ષતે ન પ્રયોજનમપીતિ ।
તથાપિ પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રયોજનં વિવેક્તવ્યં ભોગો વા સ્યાદપવર્ગો વોભયં વેતિ ।
ભોગશ્ચેત્કીદૃશો ઽનાધેયાતિશયસ્ય પુરુષસ્ય ભોગો ભવેત્ ।
અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગશ્ચ અપવર્ગશ્ચેત્પ્રાગપિ પ્રવૃત્તેરપવર્ગસ્ય સિદ્ધત્વાત્પ્રવૃત્તિરનર્થિકા સ્યાત્ ।
શબ્દાદ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
ઉભયાર્થતાભ્યુપગમે ઽપિ ભોક્તવ્યાનાં પ્રધાનમાત્રાણામાનન્ત્યાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગ એવ ।
નચૌત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થા પ્રવૃત્તિઃ ।
નહિ પ્રધાનસ્યાચેતનસ્યૌત્સુક્યં સંભવતિ ।
નચ પુરષસ્ય નિર્મલસ્ય નિષ્કલસ્યૌત્સુક્યમ્ ।
દૃક્શક્તિસર્ગશક્તિવૈયર્થ્યભયાચ્ચેત્પ્રવૃત્તિસ્તર્હિ દૃક્શક્ત્યનુચ્છેદવત્સર્ગશક્ત્યનુચ્છેદાત્સંસારાનુચ્છેદાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગ એવ ।
તસ્માત્પ્રધાનસ્ય પુરુષાર્થા પ્રવૃત્તિરિત્યેતદયુક્તમ્

fન્: અર્થાભાવાત્ પુરુષાર્થાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
સુખદુઃખ પ્રાપ્તિપરિહારરૂપાતિશયશૂન્યસ્ય ।
મીયન્તે ભુજ્યન્તે ઇતિ માત્રા ભોગાઃ ।
પ્રધાનસ્ય ન સ્વતઃપ્રવૃત્તિઃ, સ્વતઃપ્રભૃત્યભ્યુપગમે પુરુષાર્થસ્યાપેક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાદિત્યેકોર્ઽથઃ ।
તત્રેષ્ટાપત્તિં નિરસ્યતિ- ઇત્યતઃ પ્રધાનમિતિ ।
ઉક્તપ્રસઙ્ગસ્યેષ્ટત્વે પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અર્થાસંભવાન્ન સ્વતઃપ્રવૃત્તિરિત્યર્થાન્તરં શઙ્કાપૂર્વકમાહ- સ યદીત્યાદિના ।
પ્રયોજનમપેક્ષિતં ચેદ્વક્તવ્યમિત્યાહ- તથાપીતિ ।
કૂટસ્થે પુરુષે સ્વતઃસુખાદિરૂપસ્યાતિશયસ્યાધાતુમશક્યત્વાદધ્યાસાનઙ્ગીકારાચ્ચ ભોગો ન યુક્તઃ ।
કિં ચ પ્રધાનપ્રવૃત્તેર્ભોગાર્થત્વે મોક્ષહેતુવિવેકખ્યાત્યભાવાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગશ્ચ, અપવર્ગાર્થત્વે સ્વરૂપાવસ્થાનરૂપમુક્તેઃ સ્વતઃસિદ્ધત્વાત્ પ્રવૃત્તિવૈયર્થ્યં, ભોગાભાવપ્રસઙ્ગશ્ચેત્યર્થઃ ।
તૃતીયં દૂષયતિ- ઉભયાર્થતેતિ ।
મીયન્તે ભુજ્યન્ત ઇતિ માત્રા ભોગ્યાઃ ।
ઔત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થં યથા ક્રિયાસુ પ્રવર્તતે લોકઃ પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં પ્રવર્તતે તદ્વદવ્યક્તમિતિ કારિકોક્તં દૂષયતિ- નચેતિ ।
ઔત્સુક્યમિચ્છાવિશેષઃ કેવલજડસ્યાત્મનો વા ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
અસ્તિ પુરુષસ્ય દૃક્શક્તિશ્ચિદ્રૂપત્વાત્, અસ્તિ ચ પ્રધાનસ્ય સર્ગશક્તિસ્ત્રિગુણત્વાત્, તયોઃ શક્ત્યોર્દૃશ્યસૃષ્ટી વિના સાર્થક્યાયોગાત્ પ્રધાનસ્ય સૃષ્ટૌ પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન ।
શક્ત્યોર્નિત્યત્વાત્ સૃષ્ટિનિત્યત્વાપત્તિરિત્યાહ- દૃક્શક્તીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.7
પુરુષાશ્મવદ્ ઇતિ ચેત્ તથાપિ । બ્બ્સ્_2,2.7 ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા કશ્ચિત્પુરુષો દૃક્શક્તિસંપન્નઃ પ્રવૃત્તિશક્તિહીનઃ પઙ્ગુરપરં પુરુષં પ્રવૃત્તિશક્તિસંપન્નં દૃક્શક્તિહીનમન્ધમધિષ્ઠાય પ્રવર્તયતિ ।
યથા વાયસ્કાન્તો ઽશ્મા સ્વયમપ્રવર્તમાનો ઽપ્યયઃ પ્રવર્તયતિ ।
એવં પુરુષઃ પ્રધાનં પ્રવર્તયિષ્યતીતિ દૃષ્ટાન્તપ્રત્યયેન પુનઃ પ્રત્યવસ્થાનમ્ ।
અત્રોચ્યતે- તથાપિ નૈવ દોષાન્નિર્મોક્ષો ઽસ્તિ ।
અભ્યુપેતહાનં તાવદ્દોષ આપતતિ ।
પ્રધાનસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય પ્રવૃત્ત્યભ્યુપગમાત્, પુરુષસ્ય ન પ્રવર્તકત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
કથં ચોદાસીનઃ પુરુષઃ પ્રધાનં પ્રવર્તયેત્ ।
પઙ્ગુરપિ હ્યન્ધં વાગાદિભિઃ પુરુષં પ્રવર્તયતિ ।
નૈવં પુરુષસ્ય કશ્ચિદપિ પ્રવર્તનવ્યાપારો ઽસ્તિ, નિષ્ક્રિયત્વાચ્ચ ।
નાપ્યયસ્કાન્તવત્સંનિધિમાત્રેણ પ્રવર્તયેત્ ।
સંનિધિનિત્યત્વેન પ્રવૃત્તિનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અયસ્કાન્તસ્ય ત્વનિત્યસંનિધેરસ્તિ સ્વવ્યાપારઃ સંનિધિઃ, પરિમાર્જનાદ્યપેક્ષા ચાસ્યસ્તીત્યનુપન્યાસઃ પુરુષાશ્મવદિતિ ।
તથા પ્રધાનસ્યાચૈતન્યાત્પુરુષસ્ય ચૌદાસીન્યાત્તૃતીયસ્ય ચ તયોઃ સંબન્ધયિતુરભાવાત્સંબન્ધાનુપપત્તિઃ ।
યોગ્યતાનિમિત્તે ચ સંબન્ધે યોગ્યતાનુચ્છેદાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
પૂર્વવચ્ચેહાપ્યર્થાભાવો વિકલ્પયિતવ્યઃ ।
પરમાત્મનસ્તુ સ્વરૂપવ્યપાશ્રયમૌદાસીન્યં માયાવ્યપાશ્રયં ચ પ્રવર્તકત્વમિત્યસ્ત્યતિશયઃ

પુરુષસ્ય પ્રવર્તકત્વં નિરસ્તમપિ દૃષ્ટાન્તેન પુનરાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- પુરુષાશ્મવદિતિ ચેત્તથાપિ ।
પ્રધાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં પુરુષસ્યૌદાસીન્યં ચાભ્યુપેતં ત્યજ્યત ઇતિ વદન્તં સાંખ્યંપ્રત્યાહ- કથં ચેતિ ।
પુરુષસ્ય પરિસ્પન્દઃ પ્રયત્નગુણો વા નાસ્તીતિ વક્તું હેતુદ્વયમ્ ।
પ્રધાનપુરુષયોર્નિત્યત્વાદ્વ્યાપિત્વાચ્ચ નિત્યઃ સંનિધિઃ, અશ્મનસ્તુ પરિમાર્જનમૃજુત્વેન સ્થાપનમનિત્યસંનિધિશ્ચેતિ વ્યાપારો ઽસ્તીત્યનુપન્યાસઃ, સમદૃષ્ટાન્તોપન્યાસો ન ભવતીત્યર્થઃ ।
નનુ ચિજ્જડયોર્દ્રષ્ટૃદૃશ્યભાવયોગ્યતાસ્તિ, તયા તદ્ભાવઃ સંબન્ધ ઇત્યત આહ- યોગ્યતેતિ ।
ચિજ્જડત્વરૂપાયા યોગ્યતાયા નિત્યત્વાત્સંબન્ધનિત્યત્વાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
યથા સ્વતન્ત્રપ્રધાનપ્રવૃત્તિપક્ષો ભોગો ઽપવર્ગ ઉભયં વા ફલમિતિ વિકલ્પ્ય દૂષિતઃ, એવં પુરુષાધીનપ્રધાનપ્રવૃત્તિપક્ષો ઽપિ ફલાભાવેન દૂષણીય ઇત્યાહ- પૂર્વવચ્ચેતિ ।
સિદ્ધાન્તે પરમાત્મન ઉદાસીનસ્ય કથં પ્રવર્તકત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ- પરમાત્મેતિ ।
સાંખ્યમતે ઉભયં વિરુદ્ધં સત્યત્વાત્ ।
અસ્મન્મતે કલ્પિતાકલ્પિતયોરવિરોધ ઇત્યતિશયઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.8
અઙ્ગિત્વાનુપપત્તેશ્ ચ । બ્બ્સ્_2,2.8 ।
ઇતશ્ચ ન પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિરવલ્પતે ।
યદ્ધિ સત્ત્વરજસ્તમસામાન્યોન્યગુણપ્રધાનભાવમુત્સૃજ્ય સામ્યેન સ્વરૂપમાત્રેણાવસ્થાનં સા પ્રધાનાવસ્થા ।
તસ્યામવસ્થાયામનપેક્ષસ્વરૂપાણાં સ્વરૂપપ્રણાશભયાત્પરસ્પરં પ્રત્યઙ્ગિભાવાનુપપત્તેઃ ।
બાહ્યસ્ય ચ કસ્યચિત્ક્ષોભયિતુરભાવાદ્ગુણવૈષમ્યનિમિત્તો મહદાદ્યુત્પાદો ન સ્યાત્

કિં પ્રધાનાવસ્થા કૂટસ્થવન્નિત્યા, ઉત વિકારિણી ।
આદ્યે દોષમાહ- તસ્યામિતિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવે સામ્યસ્વરૂપનાશઃ સ્યાત્, તતઃ કૌટસ્થ્યભઙ્ગ ઇતિ ભયાદઙ્ગાઙ્ગિત્વાનુપપત્તેઃ સૃષ્ટ્યનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- બાહ્યસ્યેતિ ।
ચિરકાલસ્થિતસ્ય સામ્યસ્ય ચ્યુતૌ નિમિત્તં વાચ્યં તન્નાસ્તીત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.9
અન્યથાનુમિતૌ ચ જ્ઞશક્તિવિયોગાત્ । બ્બ્સ્_2,2.9 ।
અથાપિ સ્યાદન્યથા વયમનુમિમીમહે યથા નાયમનન્તરો દોષઃ પ્રસજ્યેત ।
નહ્યનપેક્ષસ્વભાવાઃ કૂટસ્થાશ્ચાસ્માભિર્ગુણા અભ્યુપગમ્યન્તે પ્રમાણાભાવાત્ ।
કાર્યવશેન તુ ગુણાનાં સ્વભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
યથા યથા કાર્યોત્પાદ ઉપપદ્યતે તથા તથૈષાં સ્વભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
ચલં ગુણવૃત્તમિતિ ચાસ્ત્યભ્યુપગમઃ ।
તસ્માત્સામ્યાવસ્થાયામપિ વૈષમ્યોપગમયોગ્યા એવ ગુણા અવતિષ્ઠન્ત ઇતિ ।
એવમપિ પ્રધાનસ્ય જ્ઞશક્તિવિયોગાદ્રચનાનુપપત્ત્યાદયઃ પૂર્વોક્તા દોષાસ્તદવસ્થા એવ ।
જ્ઞશક્તિમપિ ત્વનુમિમાનઃ પ્રતિવાદિત્વાન્નિવર્તેત ।
ચેતનમેકમનેકપ્રપઞ્ચસ્ય જગત ઉપાદાનમિતિ બ્રહ્મવાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
વૈષમ્યોપગમયોગ્યા અપિ ગુણાઃ સામ્યાવસ્થાયાં નિમિત્તાભાવાન્નૈવ વૈષમ્યં ભજેરન્ ।
ભજમાના વા નિમિત્તાભાવાવિશેષાત્સર્વદૈવ વૈષમ્યં ભજેરન્નિતિ પ્રસજ્યત એવાયમનન્તરો ઽપિ દોષઃ

ગુણાનાં મિથો ઽનપેક્ષસ્વભાવત્વાન્ન સ્વતો વૈષમ્યમિત્યુક્તમ્, તત્ર હેત્વસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય સૂત્રકારઃ પરિહરતિ- અન્યથેતિ ।
અનપેક્ષસ્વભાવાદન્યથા સાપેક્ષત્વેન ગુણાનામનુમાનાત્પૂર્વસૂત્રોક્તો દોષો ન પ્રસજ્યતે ।
ન ચૈવમપસિદ્ધાન્તઃ, કાર્યાનુસારેણ ગુણસ્વભાવાઙ્ગીકારાદિત્યાહ- ચલં ગુણવૃત્તમિતિ ।
પૂર્વસૂત્રોક્તાઙ્ગાઙ્ગિત્વાનુપપત્તિદોષાભાવમઙ્ગીકૃત્ય પરિહરતિ- એવમપીતિ ।
કાર્યાર્થં જ્ઞાનશક્તિકલ્પને બ્રહ્મવાદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અઙ્ગીકારં ત્યજતિ- વૈષમ્યેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.10
વિપ્રતિષેધાચ્ ચાસમઞ્જસમ્ । બ્બ્સ્_2,2.10 ।
પરસ્પરવિરુદ્ધશ્ચાયં સાંખ્યાનામભ્યુપગમઃ ।
ક્વચિત્સપ્તેન્દ્રિયાણ્યનુક્રામન્તિ, ક્વચિદેકાદશ ।
તથા ક્વચિન્મહતસ્તન્માત્રસર્ગમુપદિશન્તિ, ક્વચિદહઙ્કીરાત્ ।
તથા ક્વચિત્ત્રીણ્યન્તઃકરણાનિ વર્ણયન્તિ ક્વચિદેકમિતિ ।
પ્રસિદ્ધ એવ તુ શ્રુત્યેશ્વરકારણવાદિન્યા વિરોધસ્તદનુવર્તિન્યા ચ સ્મૃત્યા ।
તસ્માદપ્યસમઞ્જસં સાંખ્યાનાં દર્શનમિતિ ।
અત્રાહ- નન્વૌપનિષદાનામપ્યસમઞ્જસમેવ દર્શનં તપ્યતાપકયોર્જાત્યન્તરભાવાનભ્યુપગમાત્ ।
એકં હિ બ્રહ્મ સર્વાત્મકં સર્વસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય કારણમભ્યુપગચ્છતામેકસ્યૈવાત્મનો વિશેષૌ તપ્યતાપકૌ ન જાત્યન્તરભૂતાવિત્યભ્યુપગન્તવ્યં સ્યાત્ ।
યદિ ચેતૌ તપ્યતાપકાવેકસ્યાત્મનો વિશેષૌ સ્યાતાં સ તાભ્યાં તપ્યતાપકાભ્યાં ન નિર્મુચ્યત ઇતિ તાપોપશાન્તયે સમ્યગ્દર્શનમુપદિશચ્છાસ્ત્રમનર્થકં સ્યાત્ ।
નહ્યૌષ્ણ્યપ્રકાશધર્મકસ્ય પ્રદીપસ્ય તદવસ્થસ્યૈવ તાભ્યાં નિર્મોક્ષ ઉપપદ્યતે ।
યો ઽપિજલતરઙ્ગવીચીફેનાદ્યુપન્યાસઃ, તત્રાપિ જલાત્મન એકસ્ય વીચ્યાદન્યો વિશેષા આવિર્ભાવતિરોભાવરૂપેણ નિત્યા એવેતિ સમાનો જલાત્મનો વીચ્યાદિભિરનિર્મોક્ષઃ ।
પ્રસિદ્ધશ્ચાયં તપ્યતાપકયોર્જાત્યન્તરભાવો લોકે ।
તથાહિ- અર્થી ચાર્થશ્ચાન્યોન્યભિન્નૌ લભ્યેતે ।
યદ્યર્થિનઃ સ્વતો ઽન્યોર્ઽથો ન સ્યાત્, યસ્યાર્થિનો યદ્વિષયમર્થિત્વં સ તસ્યાર્થો નિત્યસિદ્ધ એવેતિ ન તસ્ય તદ્વિષયમર્થિત્વં સ્યાત્, યથા પ્રકાશાત્મનઃ પ્રદીપસ્ય પ્રકાશાખ્યોર્થો નિત્યસિદ્ધ એવેતિ ન તસ્ય તદ્વિષયમર્થિત્વં ભવતિ ।
અપ્રાપ્તે હ્યર્થે ઽર્થિનો ઽર્થિત્વં સ્યાદિતિ ।
તથાર્થાસ્યાપ્યર્થત્વં ન સ્યાત્ ।
યદિ સ્યાત્સ્વાર્થત્વમેવ સ્યાત્ ।
નચૈતદસ્તિ ।
સંબન્ધિશબ્દો હ્યેતાવર્થી ચાર્થશ્ચેતિ ।
દ્વયોશ્ચ સંબન્ધિનોઃ સંબન્ધઃ સ્યાન્નૈકસ્યૈવ ।
તસ્માદ્ભિન્નાવેતાવર્થાર્થિનૌ ।
તથાનર્થાનર્થિનાવપિ ।
અર્થિનો ઽનુકૂલોર્ઽથઃ પ્રતિકૂલો ઽનર્થસ્તાભ્યામેકપર્યાયેણોભાભ્યાં સંબધ્યતે ।
તત્રાર્થસ્યાલ્પીયસ્ત્વાદ્ભૂયસ્ત્વાચ્ચાનર્થસ્યોભાવપ્યર્થાનર્થાવનર્થં એવેતિ તાપકઃ સ ઉચ્યતે ।
તપ્યસ્તુ પુરુષો ય એકઃ પર્યાયેણોભાભ્યાં સંબધ્યત ઇતિ તયોસ્તપ્યતાપકયોરેકાત્મતાયાં મોક્ષાનુપપત્તિઃ ।
જાત્યન્તરભાવે તુ તત્સંયોગહેતુપરિહારાત્સ્યાદપિ કદાચિન્મોક્ષોપપત્તિરિતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન ।
એકત્વાદેવ તપ્યતાપકભાવાનુપપત્તેઃ ।
ભવેદેષ દોષો યદ્યેકાત્મતાયાં તપ્યતાપકાવાન્યોન્યસ્ય વિષયવિષયિભાવં પ્રતિપદ્યેયાતામ્ ।
નત્વેતદસ્ત્યેકત્વાદેવ ।
નહ્યગ્નિરેકઃ સન્સ્વમાત્માનં દહતિ પ્રકાશયતિ વા સત્યપ્યૌષ્ણ્યપ્રકાશાદિધર્મભેદે પરિણામિત્વે ચ ।
કિં કૂટસ્થે બ્રહ્મણ્યેકસ્મિંસ્તપ્યતાપકભાવઃ સંભવેત્ ।
ક્વ પુનરયં તપ્યતાપકભાવઃ સ્યાદિતિ ।
ઉચ્યતે- કિં ન પશ્યસિ કર્મભૂતો જીવદ્દેહસ્તપ્યસ્તાપકઃ સવિતેતિ ।
નનુ તપ્તિર્નામ દુઃખં સા ચેતયિતુર્નાચેતનસ્ય દેહસ્ય ।
યદિ હિ દેહસ્યૈવ તપ્તિઃ સ્યાત્સા દેહનાશે સ્વયમેવ નશ્યતીતિ તન્નાશાય સાધનં નૈષિતવ્યં સ્યાદિતિ ।
ઉચ્યતે- દેહાભાવે ઽપિ કેવલસ્ય ચેતનસ્ય તપ્તિર્ન દૃષ્ટા ।
નચ ત્વયાપિ તપ્તિર્નામ વિક્રિયા ચેતયિતુઃ કેવલસ્યેષ્યતે ।
નાપિ દેહચેતનયોઃ સંહતત્વમશુદ્ધ્યાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ તપ્તેરેવ તપ્તિમભ્યુપગચ્છતિ ।
કથં તવાપિ તપ્યતાપકભાવઃ સત્ત્વં તપ્યં તાપકં રજ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તાભ્યાં ચેતનસ્ય સંહતત્વાનુપપત્તેઃ ।
સત્ત્વાનુરોધિત્વાચ્ચેતનો ઽપિ તપ્યત ઇવેતિ ચેત્, પરમાર્થતસ્તર્હિ નૈવ તપ્યત ઇત્યાપતતીવશબ્દપ્રયોગાત્ ।
ન ચેત્તપ્યતે નેવશબ્દો દોષાય ।
નહિ ડુણ્ડુભઃ સર્પં ઇવેત્યેતાવતા સવિષો ભવતિ ।
સર્પો વા ડુણ્ડુભ ઇવેત્યેતાવતા નિર્વિષો ભવતિ ।
અતશ્ચાવિદ્યાકૃતો ઽયં તપ્યતાપકભાવો ન પારમાર્થિક ઇત્યભ્યુપગન્તવ્યમિતિ ।
નૈવં સતિ મમાપિ કિઞ્ચિદ્દુષ્યતિ ।
અથ પારમાર્થિકમેવ ચેતનસ્ય તપ્યત્વમભ્યુપગચ્છસિ તવૈવ સુતરામનિર્મોક્ષઃ પ્રસજ્યેત , નિત્યત્વાભ્યુપગમાચ્ચ તાપકસ્ય ।
તપ્યતાપકશક્ત્યોર્નિત્યત્વે ઽપિ સનિમિત્તસંયોગાપેક્ષત્વાપત્તેઃ સંયોગનિમિત્તાદર્શનનિવૃત્તાવાત્યન્તિકઃ સંયોગોપરમઃ, તતશ્ચાત્યન્તિકો મોક્ષ ઉપપન્ન ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અદર્શનસ્ય તમસો નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ગુણાનાં ચોદ્ભાવાભિભવયોરનિયતત્વાદનિયતઃ સંયોગનિમિત્તોપરમ ઇતિ વિયોગસ્યાપ્યનિયતત્વાત્સાંખ્યસ્યૈવાનિર્મોક્ષો ઽપરિહાર્યઃ સ્યાત્ ।
ઔપનિષદસ્ય ત્વાત્મૈકત્વાભ્યુપગમાદેકસ્ય ચ વિષયવિષયિભાવાનુપપત્તેર્વિકારભેદસ્ય ચ વાચારમ્ભણમાત્રત્વશ્રવણાદનિર્મોક્ષશઙ્કા સ્વપ્ને ઽપિ નોપજાયતે ।
વ્યવહારે તુ યત્ર યથા દૃષ્ટસ્તપ્યતાપકભાવસ્તત્ર તથૈવ સ ઇતિ ન ચોદયિતવ્યઃ પરિહર્તવ્યો વા ભવતિ

fન્: ત્વડ્યાત્રમેવ હિ બુદ્ધીન્દ્રિયમનેકરૂપાદિગ્રહણસમર્થમેકં, સર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ, સપ્તમં ચ મન ઇતિ સપ્તેન્દ્રિયાણિ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ મનશ્ચેત્યેકાદશ ।
બુદ્ધિરહઙ્કારો મન ઇતિ ત્રાણિ ।
એકમિતિ બુદ્ધિરેવ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- પરસ્પરેતિ ।
ત્વઙ્માત્રમેવ જ્ઞાનેન્દ્રિયમેકમનેકશબ્દાદિજ્ઞાનકારણં, પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ મનશ્ચેતિ સપ્તેન્દ્રિયાણિ, જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ટમનશ્ચેત્યેકાદશ ।
બુદ્ધિરહઙ્કારો મન ઇતિ ત્રીણિ ।
એકમિતિ બુદ્ધિરેવ ।
એવં પૂર્વાપરવિરોધાદિતિ વ્યાખ્યાય શ્રુતિસ્મૃતિવિપ્રતિષેધાચ્ચેત્યર્થાન્તરમાહ- પ્રસિદ્ધ ઇતિ ।
તસ્માદ્ભ્રાન્તિમૂલત્વાત્સાંખ્યશાસ્ત્રસ્ય તેન નિર્દેષવેદાન્તસમન્વયસ્ય ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્વમતાસામઞ્જસ્યમસહમાનઃ સાંખ્યઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે- અત્રાહેતિ ।
તપ્યો જીવસ્તાપકઃ સંસારસ્તયોર્ભેદાનઙ્ગીકારાલ્લોકપ્રસિદ્ધસ્તપ્યતાપકભાવો લુપ્યેતેત્યર્થઃ ।
વિવૃણોતિ- એકં હીતિ ।
તથા ચ ભેદવ્યવહારલોપ ઇત્યસમઞ્જસમિત્યર્થઃ ।
નનુ તયોરુપાદાનૈક્યે ઽપિ મિથો ભેદો ઽસ્ત્યેવ યથૈકવહ્ન્યાત્મકયોરૌષ્ણ્યપ્રકાશયોઃ, અતો ન વ્યવહારલોપ ઇત્યાશઙ્ક્ય વહ્નેરિવ તાભ્યામાત્મનોમોક્ષો ન સ્યાદિત્યાહ- યદિ ચેત્યાદિના ।
નનુ સત્યપિ ધર્મિણિ સ્વભાવનાશો મોક્ષ ઉપપદ્યતે, સત્યેવ જલે વીચ્યાદિનાશદર્શનાદિત્યાશઙ્ક્ય દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિમાહ- યો ઽપીતિ ।
કિઞ્ચ ભેદાઙ્ગીકારે ઽપસિદ્ધાન્તઃ, અનઙ્ગીકારે લેકપ્રસિદ્ધિબાધ ઇત્યાહ- પ્રસિદ્ધશ્ચેતિ ।
અર્થો હ્યર્જનાલાભાદિનાર્થિનં તાપયતીતિ તાપકઃ, અર્થી તપ્યસ્તયોરભેદે બાધકમાહ- યદીતિ ।
અર્થિનો ઽન્યસ્યાર્થસ્યાભાવાદર્થિત્વાભાવવદર્થાદન્યસ્યાર્થિનો ઽસત્ત્વાદર્થત્વાભાવઃપ્રસજ્યેતેત્યાહ- તથાર્થસ્યાપીતિ ।
પ્રસઙ્ગસ્યેષ્ટત્વં નિરાકરોતિ- ન ચૈતદસ્તીતિ ।
અર્થત્વં હિ કામનાવિષયત્વં, તચ્ચ કામ્યાદન્યસ્ય કામયિતુરસત્વાન્ન સ્યાત્ ।
ન હિ સ્વસ્ય સ્વાર્થત્વમસ્તિ કામ્યસ્યૈવ કામયિતૃત્વાયોગાત્ ।
તસ્માદ્ભેદો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઇતશ્ચ ભેદ ઇત્યાહ- સંબન્ધીતિ ।
તથાનર્થાનર્થિનાવપિ ભિન્નાવિત્યન્વયઃ ।
અર્થાનર્થયોઃ સ્વરૂપોક્તિપૂર્વકં તાપકત્વં સ્ફુટયતિ- અર્થિનો ઽનુકૂલ ઇતિ ।
અદ્વૈતમતે મુક્તેરયોગમુક્ત્વા સ્વમતે યોગમાહ- જાત્યન્તરેતિ ।
તયા તપ્યયા બુદ્ધ્યા પુરુષસ્ય સંયોગઃ સ્વસ્વામિભાવસ્તસ્ય હેતુરનાદિરવિવેકસ્તસ્ય પરિહારો વિવેકસ્તસ્માન્નિત્યમુક્તસ્યાપિ પુરુષસ્ય કથઞ્ચિદુપચારાન્મોક્ષોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
યથા યોદ્ધૃગતૌ જયપરાજયૌ રાજન્યુપચર્યેતે તથા પુરુષાદત્યન્તભિન્નબુદ્ધિગતૌ બન્ધમોક્ષૌ પુરુષે ઉપચર્યેતે ।
તદુક્તમ્-ઽસૈવ ચ બધ્યતે મુચ્યતે ચઽઇતિ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- અત્રેતિ ।
કિં પરમાર્થદૃષ્ટ્યા તપ્યતાપકભાવાનુપપત્તિરુચ્યતે, વ્યવહારદૃષ્ટ્યા વા ।
નાદ્ય ઇત્યાદ્યાહ- ન ।
એકત્વાદેવેતિ ।
દોષત્વમિતિ શેષઃ ।
તસ્યા અદોષત્વં વિવૃણોતિ- ભવેદિત્યાદિના ।
એતત્ત્વાત્ત્વિકં વિષયવિષયિત્વં ન ત્વસ્તીત્યર્થઃ ।
યત્ર તપ્યતાપકભાવો દૃષ્ટસ્તત્રૈવેતિ વ્યવહારપક્ષમાદાય સિદ્ધાન્તી બ્રૂતે-કિં ન પશ્યસીતિ ।
દેહસ્ય તપ્યત્વે દેહાત્મવાદાપત્તિરિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અચેતનસ્યૈવ દેહસ્ય તપ્તિર્નેતિ વદતા સાંખ્યેન વક્તવ્યં કિં ચેતનસ્ય કેવલસ્ય તપ્તિઃ, કિંવા દેહસંહતસ્ય, ઉત તપ્તેઃ, આહોસ્વિત્ સત્ત્વસ્ય ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
ન દ્વિતીયતૃતીયવિત્યાહ- નાપીત્યાદિના ।
ચતુર્થં શઙ્કતે- સત્ત્વમિતિ ।
સત્તવરજસોસ્તપ્યતાપકત્વે પુરુષસ્ય બન્ધાભાવાચ્છાસ્ત્રારમ્ભવૈયર્થ્યમિતિ પરિહરતિ- ન ।
તાભ્યામિતિ ।
અસઙ્ગત્વે ઽપિ પુરુષસ્ય તપ્યસત્ત્વપ્રતિબિમ્બત્વાત્તપ્તિરિતિ શઙ્કતે- સત્ત્વેતિ ।
તર્હિ જલચન્દ્રસ્ય ચલનવન્મિથ્યૈવ તપ્તિરિત્યસ્મત્પક્ષ આગત ઇત્યાહ- પરમાર્થત ઇતિ ।
ઇવશબ્દમાત્રેણ કથં મિથ્યા તપ્ત્યવગમ ઇતિ ચેત્તદુચ્યતે-ઇવશબ્દસ્તપ્યબુદ્ધિસત્ત્વસાદૃશ્યં બ્રૂતે, તચ્ચ સાદૃશ્યં પુરુષસ્ય તપ્યત્વરૂપં ચેત્ કલ્પિતમેવ વસ્તુતસ્તપ્ત્યભાવાદિત્યુપપાદયતિ- ન ચેદિતિ ।
પુરુષો વસ્તુતસ્તપ્તિશૂન્યશ્ચેદિવશબ્દો ન દોષાય મિથ્યાતપ્તિપરત્વાદિત્યર્થઃ ।
મિથ્યાસાદૃશ્યમેવ દોષ ઇતિ ચેત્, નેત્યાહ- નહીતિ ।
સવિષયત્વં નિર્વિષયત્વં ચેવશબ્દાર્થઃ કલ્પિત એવ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
સાંખ્યસ્યાવિદ્યકે તપ્યતાપકત્વે સતિ મમાપિ કિઞ્ચિન્ન દુષ્યતિ કિન્તુ દૃષ્ટમેવ સંપન્નમિત્યર્થઃ ।
યદિ મિથ્યાતપ્યત્વાઙ્ગીકારે ઽપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાદિતિ ભીત્યા સત્યં તપ્યત્વં પુરુષસ્યોચ્યતે તથાપ્યપસિદ્ધાન્તઃ, કૌટસ્થ્યહાનાત્ ।
અનિર્મોક્ષશ્ચ, સત્યસ્યાત્મવન્નિવૃત્તયોગાદિત્યાહ- અથેત્યાદિના ।
કિઞ્ચ રજસો નિત્યત્વાદ્દુઃખસાતત્યમિત્યાહ- નિત્યત્વેતિ ।
અત્ર સાંખ્યઃ શઙ્કતે- તપ્યેતિ ।
સત્ત્વં પુરુષો વા તપ્યશક્તિઃ, તાપકશક્તિસ્તુ રજઃ, નિમિત્તમવિવેકાત્મકદર્શનં તમસ્તેન સહિતઃ સનિમિત્તઃ સંયેગઃ પુરુષસ્ય ગુણસ્વામિત્વરૂપસ્તદપેક્ષત્વાદિત્યર્થઃ ।
મોક્ષસ્તપ્ત્યભાવઃ ।
નિમિત્તસ્ય નિવૃત્ત્યભાવાન્ન મોક્ષ ઇતિ સિદ્ધાન્તી પરિહરતિ- નેતિ ।
તમસો નિવૃત્ત્યભાવે ઽપિવિવેકેનોપરમાન્મોક્ષ ઇત્યત આહ- ગુણાનાં ચેતિ ।
ઽચલં ગુણવૃત્તમ્ઽઇત્યઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ ।
પરપક્ષે બન્ધમોક્ષાનુપપત્તિમુક્ત્વા સ્વપક્ષમુપસંહરતિ- ઔપનિષદસ્ય ત્વિતિ ।
વસ્તુત એકત્વેન બન્ધાભાવાન્ન મુક્ત્યભાવશઙ્કાવસરઃ ।
વ્યવહારસ્તુ ભેદાઙ્ગીકારાત્તપ્યતાપકભાવો બન્ધઃ તત્ત્વજ્ઞાનાત્તન્નિવૃત્તિશ્ચોપપદ્યત ઇતિ ન ચોદ્યાવસર ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.2.11
2 મહદ્દીર્ઘાધિકરણમ્ । સૂ. 11
પ્રધાનકારણવાદો નિરાકૃતઃ ।
પરમાણુકારણવાદ ઇદાનીં નિરાકર્તવ્યઃ ।
તત્રાદૌ તાવદ્યો ઽણુવાદિના બ્રહ્મવાદિનિ દોષ ઉત્પ્રેક્ષ્યતે સ પ્રતિસમાધીયતે ।
તત્રાયં વૈશેષિકાણામભ્યુપગમઃ - કારણદ્રવ્યસમવાયિનો ગુણાઃ કાર્યદ્રવ્યે સમાનજાતીયં ગુણાન્તરમારભન્તે, શુક્લેભ્યસ્તન્તુભ્યઃ શુક્લસ્ય પટસ્ય પ્રસવદર્શનાત્તદ્વિપર્યયાદર્શનાચ્ચ ।
તસ્માચ્ચેતનસ્ય બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને કાર્યે ઽપિ જગતિ ચેતન્યં સમવેયાત્ ।
તદદર્શનાત્તુ ન ચેતનં બ્રહ્મ જગત્કારણં ભવિતુમર્હતીતિ ।
ઇમમભ્યુપગમં તદીયયૈવ પ્રક્રિયયા વ્યભિચારયતિ-
મહદ્દીર્ઘવદ્ વા હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્ । બ્બ્સ્_2,2.11 ।
એષા તેષાં પ્રક્રિયા- પરમાણવઃ કિલ કઞ્ચિત્કાલમનારબ્ધકાર્યા યથાયોગં રૂપાદિમન્તઃ પારિમણ્ડલ્યપરિમાણશ્ચ તિષ્ઠન્તિ ।
તે ચ પશ્ચાદદૃષ્ટાદિપુરઃસરાઃ સંયોગસચિવાશ્ચ સન્તો દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ કૃત્સ્નં કાર્યજાતમારભન્તે ।
કારણગુણાશ્ચ કાર્યે ગુણાન્તરમ્ ।
યદા દ્વૌ પરમાણૂ દ્વ્યણુકમારભેતે તદા પરમાણુગતા રૂપાદિગુણવિશેષાઃ શુક્લાદયો દ્વ્યણુકે શક્લાદીનપરાનારભન્તે ।
પરમાણુગુણવિશેષસ્તુ પારિમાણ્ડલ્યં ન દ્વ્યણુકે પારિમાણ્ડલ્યમપરમારભતે, દ્વ્યણુકસ્ય પરિમાણાન્તરયોગાભ્યુપગમાત્ ।
અણુત્વહ્રસ્વત્વે હિ દ્વ્યમુકવર્તિની પરિમાણે વર્ણયન્તિ ।
યદાપિ દ્વે દ્વ્યણુકે ચતુરણુકમારભેતે તદાપિ સમાનં દ્વ્યણુકસમવાયિનાં શુક્લાદીનામારમ્ભકત્વમ્ ।
અણુત્વહ્રસ્વત્વે તુ દ્વ્યણુકસમવાયિની અપિ નૈવારભેતે, ચતુરણુકસ્ય મહત્ત્વાદીર્ઘત્વપરિમાણયોગાભ્યુપગમાત્ ।
યદાપિ બહવઃ પરમાણવો બહૂનિ વા દ્વ્યણુકાનિ દ્વ્યણુકસહિતો વા પરમાણુઃ કાર્યમારભતે તદાપિ સમાનૈષા યોજના ।
તદેવં યથા પરમાણોઃ પરિમણ્ડલાત્સતો ઽણુ હ્રસ્વં ચ દ્વ્યણુકં જાયતે મહદ્દીર્ઘં ચ ત્ર્યણુકાદિ ન પરિમણ્ડલમ્, યથા વા દ્વ્યણુકાદણોર્હ્રસ્વાચ્ચ સતો મહદ્દીર્ઘં ચ ત્ર્યણુકં જાયતે નાણુ નો હ્રસ્વમ્, એવં ચેતનાદ્બ્રહ્મણો ઽચેતનં જગજ્જનિષ્યત ઇત્યબ્યુપગમે કિં તવ ચ્છિન્નમ્ ।
અથ મન્યસે વિરોધિના પરિમાણાન્તરેણાક્રાન્તં કાર્યદ્રવ્યં દ્વ્યણુકાદીત્યતો નારમ્ભકાણિ કારણગતાનિ પારિમણ્ડલ્યાદીનીત્યભ્યુપગચ્છામિ, નતુ ચેતનાવિરોધિના ગુણાન્તરેણ જગત આક્રાન્તત્વમસ્તિ, યેન કારણગતા ચેતના કાર્યે ચેતનાન્તરં નારભેત ।
નહ્યચેતના નામ ચેતનાવિરોધી કશ્ચિદ્ગુણો ઽસ્તિ, ચેતનાપ્રતિષેધમાત્રત્વાત્ ।
તસ્માત્પારિમાણ્ડલ્યાદિવૈષમ્યાત્પ્રાપ્નોતિ ચેતનાયા આરમ્ભકત્વમિતિ ।
નૈવં મંસ્થાઃ ।
યથા કારણે વિદ્યમાનાનામપિ પારિમાણ્ડલ્યાદિનામનારમ્ભકત્વમેવં ચૈતન્યસ્યાપીત્યસ્યાંશસ્ય સમાનત્વાત્ ।
નચ પરિમાણાન્તરક્રાન્તત્વં પારિમાણ્ડલ્યાદીનામારમ્ભકત્વોપપત્તેઃ ।
આરબ્ધમપિ કાર્યદ્રવ્યં પ્રાગ્ગુણારમ્ભાત્ક્ષણમાત્રમગુણં તિષ્ઠતીત્યભ્યુપગમાત્ ।
નચ પરિમાણાન્તરારમ્ભે વ્યગ્રાણિ પારિમાણ્ડલ્યાદીનીત્યતઃ સ્વસમાનજાતીયં પરિમાણાન્તરં નારભન્તે પરિમાણાન્તરસ્યાન્યહેતુત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ઽકારણબહુત્વાત્કારણમહત્વાત્પ્રચયવિશેષાચ્ચ મહત્ઽ (વૈ. સૂ. 7.1.9) ઽતદ્વિપરીતમણુઽ (7.1.10 ) ઽએતેન દીર્ઘત્વહ્રસ્વત્વે વ્યાખ્યાતેઽ (7.1.17) ઇતિ હિ કાણભુજાનિ સૂત્રાણિ ।
નચ સંનિધાનવિશેષાત્કુતશ્ચ્ત્કારણબહુત્વાદીન્યેવારભન્તે ન પારિમાણ્ડલ્યાદીનીત્યુચ્યેત, દ્રવ્યાન્તરે ગુણાન્તરે વારભ્યમાણે સર્વેષામેવ કારણગુણાનાં સ્વાશ્રયસમવાયવિશેષાત્ ।
તસ્માત્સ્વભાવાદેવ પારિમાણ્ડલ્યાદીનામનારમ્ભકત્વં, તથા ચેતનાયા અપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સંયોગાચ્ચ દ્રવ્યાદીનાં વિલક્ષણાનામુત્પત્તિદર્શનાત્સમાનજાતીયોત્પત્તિવ્યભિચારઃ ।
દ્રવ્યે પ્રકૃતે ગુણોદાહરણમયુક્તમિતિ ચેત્ ।
ન ।
દૃષ્ટાન્તેન વિલક્ષણારમ્ભમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
નચ દ્રવ્યસ્ય દ્રવ્યમેવોદાહર્તવ્યં ગુણસ્ય વા ગુણ એવેતિ કશ્ચિન્નિયમે હેતુરસ્તિ ।
સૂત્રકારો ઽપિ ભવતાં દ્રવ્યસ્ય ગુણમુદાજહાર- ઽપ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષાણામપ્રત્યક્ષત્વાત્સંયોગસ્ય પઞ્ચાત્મકં ન વિદ્યતેઽ (વૈ. સૂ. 4.2.2) ઇતિ ।
યથા પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષયોર્ભૂમ્યાકાશયોઃ સમવયન્સંયોગો ઽપ્રત્યક્ષ એવં પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષેષુ પઞ્ચસુ ભૂતેષુ સમવયચ્છરીરમપ્રત્યક્ષં સ્યાત્ ।
પ્રત્યક્ષં હિ શરીરમ્ ।
તસ્માન્ન પાઞ્ચભૌતિકમિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ગુણશ્ચ સંયોગો દ્રવ્યં શરીરમ્ ।
ઽદૃશ્યતે તુઽ (બ્ર. સૂ. 2.1.6) ઇતિ ચાત્રાપિ વિલક્ષણોત્પત્તિઃ પ્રપઞ્ચિતા ।
નન્વેવં સતિ તેનૈવૈતદ્ગતમ્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
તત્સાંખ્યં પ્રત્યુક્તમ્, એતત્તુ વૈશેષિકં પ્રતિ ।
નન્વતિદેશો ઽપિ સમાનન્યાયતયા કૃતઃ ઽએતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃઽ (બ્ર.સૂ. 2.1.12) ઇતિ ।
સત્યમેતત્ ।
તસ્યૈવ ત્વયં વૈશેષિકપ્રક્રિયારમ્ભે તત્પ્રક્રિયાનુગતેન નિદર્શનેન પ્રપઞ્ચઃ કૃતઃ

fન્: પરમાણુઃ પરિમણ્ડલઃ તદ્ગતં પરિમાણં પારિમાણ્ડલ્યમ્ ।
દ્વે દ્વે ઇતિ પઠિતવ્યમ્ ।
વૃત્તાનુવાદેન ઽમહદ્દીર્ઘવત્ઽઇતિ સ્વમતસ્થાપનાત્મકાધિકરણસ્ય સંગતિમાહ- પ્રધાનેતિ ।
યદ્યપિ સાંખ્યમતનિરાસાનન્તરં પરમાણુવાદો નિરાકર્તવ્યઃ સ્વમતસ્થાપનસ્ય સ્મૃતિપાદે સંગતત્વાત્ તથાપિ પૂર્વત્ર પ્રધાનગુણાનાં સુખાદીનાં જગત્યનન્વયાત્પ્રધાનસ્યાનુપાદાનત્વમુક્તં, તથા બ્રહ્મગુણચૈતન્યાનન્વયાદ્બ્રહ્મણો ઽપિ નોપાદાનત્વમિતિ દોષો દૃષ્ટાન્તસંગતિલાભાદત્ર સમાધીયત ઇત્યર્થઃ ।
ચેતનાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગવાદી વેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યઃ સમવાયિકારણગુણઃ સ કાર્યદ્રવ્યે સ્વસમાનજાતીયગુણારમ્ભકસ્તન્તુશૌક્લ્યવદિતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે ન્યાયસ્યાવ્યભિચારાદ્વિરુધ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે વ્યભિચારાન્ન તદ્વિરોધ ઇતિ સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- એષેત્યાદિના ।
યદ્યપિ ઽન વિલક્ષણત્વાત્ઽઇત્યત્ર ચેતનાદચેતનસર્ગઃ સાધિતસ્તથાપિ વૈશેષિકન્યાયસ્ય તદીયપ્રક્રિયયા વ્યભિચારોક્ત્યર્થત્વાદસ્ય સૂત્રસ્ય ન ગતાર્થતા ।
પ્રલયકાલે પરમાણવો નિશ્ચલા અસંયુક્તાસ્તિષ્ઠન્તિ સર્ગકાલે ચાદૃષ્ટવદાત્મસંયોગાત્તેષુ કર્મ ભવતિ, તેન સંયોગાદ્દ્રવ્યાન્તરસૃષ્ટિર્ભવતિ, કારણગુણાઃ કાર્યે ગુણાન્તરમાનભન્ત ઇતિ સામાન્યેન પ્રક્રિયામુક્ત્વા વિશેષતસ્તામાહ- યદા દ્વાવિતિ ।
પરમાણુઃ પરિમણ્ડલઃ, તદ્ગતં પરિમાણં પારિમાણ્ડલ્યમિત્યુચ્યતે, તચ્ચ સ્વસમાનજાતીયગુણારમ્ભકં ન ભવતીત્યુક્તન્યાયસ્ય વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યભિચારસ્થલાન્તરમાહ- યદાપિ દ્વે ઇતિ ।
દ્વે દ્વે ઇતિ શબ્દદ્વયં પઠિતવ્યમ્, એવં સતિ ચતુર્ભિર્દ્વ્યણુકૈશ્ચતુરણુકારમ્ભ ઉપપદ્યતે, યથાશ્રુતે તુ દ્વાભ્યાં દ્વ્યણુકાભ્યાં મહતશ્ચતુરણુકસ્યારમ્ભો ન યુજ્યતે, કારણગતં મહત્વં બહુત્વં વા વિના કાર્યે મહત્વાયોગાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
પ્રકટાર્થકારાસ્તુ યદ્દ્વાભ્યાં દ્વ્યણુકાભ્યામારબ્ધં કાર્યે મહત્વં દૃશ્યતે તસ્ય હેતુઃ પ્રચયો નામ પ્રશિથિલાવયવસંયોગ ઇતિ રાવણપ્રણીતે ભાષ્યે દૃશ્યત ઇતિ ચિરન્તનવૈશેષિકદૃષ્ટ્યેદં ભાષ્યમિત્યાહુઃ ।
સર્વથાપિ દ્વ્યણુકગતહ્રસ્વત્વાણુત્વપરિમાણયોરનારમ્ભકત્વાદ્વ્યભિચરઃ ।
યદ્યપિ તાર્કિકા દ્વાભ્યામેવ પરમાણુભ્યાં દ્વ્યણુકં ત્રિભિર્દ્વ્યણુકૈસ્ત્ર્યણુકમિતિ કલ્પયન્તિ તથાપિ તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠાનાન્ન નિયમ ઇતિ મત્વા બ્રૂતે- યદાપિ બહવ ઇતિ ।
કારકગુણાઃ શુક્લાદયઃ સમાનજાતીયગુણારમ્ભકાઃ, કાર્યદ્રવ્યપરિમાણં તુ ન કારણપરિમાણારભ્યં કિન્તુ કારણગતસંખ્યારભ્યમિતિ પ્રક્રિયા તુલ્યેત્યર્થઃ ।
એવં પ્રક્રિયાં દર્શયયિત્વા સૂત્રં યોજયન્ વ્યભિચારમાહ- તદેવમિતિ ।
પરમાણુભ્ય એવ મહદ્દીર્ઘં ચેત્યનિયતપ્રક્રિયામાશ્રિત્યોક્તમ્ ।
નિયતપ્રક્રિયામાશ્રિત્ય વ્યભિચારમાહ- યથા વેતિ ।
અણુહ્રસ્વેભ્યો દ્વ્યણુકેભ્યો ઽણુદ્રવ્યં ન જાયતે હ્રસ્વમપિ ન જાયત ઇતિ વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
સૂત્રે વાશબ્દશ્ચાર્થો ઽનુક્તાણુસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તથા ચ હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યાં દ્વ્યણુકપરમાણુભ્યાં મહદ્દીર્ઘાણુવચ્ચેતનાદચેતનં જાયત ઇતિ સૂત્રયોજના ।
તત્ર હ્રસ્વાન્મહદ્દીર્ઘં ત્ર્યણુકં પરિમણ્ડલાદણુ દ્વ્યણુકમિતિ વિભાગઃ ।
દૃષ્ચાન્તવૈષમ્યં શઙ્કતે- અથ મન્યસ ઇતિ ।
અચેતનૈવ વિરોધિગુણ ઇત્યત આહ- ન હ્યચેતનેતિ ।
કાર્યદ્રવ્યસ્ય પરિમાણાન્તરાક્રાન્તત્વમઙ્ગીકૃત્ય વિવક્ષિતાંશસામ્યમાહ- મૈવમિતિ ।
અઙ્ગીકારં ત્યજતિ- નચેતિ ।
ઉત્પન્નં હિ પરિમાણાન્તરં વિરોધિ ભવતિ, તદુત્પત્તેઃ પ્રાગ્વિરોધ્યભાવાત્ દ્વ્યણુકે પારિમાણ્ડલ્યારમ્ભઃ કિં ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ વિરોધિપરિમાણેન સહૈવ દ્રવ્યં જાયત ઇત્યત આહ- આરબ્ધમપીતિ ।
સહોત્પત્તાવપસિદ્ધાન્તઃ ।
અતો વિરોધ્યભાવઃ સિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ ।
અણુત્વાદ્યારમ્ભે વ્યગ્રત્વાત્ પારિમાણ્ડલ્યાદેઃ સ્વસમાનગુણાનારમ્ભકત્વમિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- નચેતિ ।
વ્યગ્રત્વમન્યથાસિદ્ધમ્ ।
તત્ર હેતુઃ- પરિમાણન્તરસ્યેતિ ।
અન્યહેતુકત્વે સૂત્રાણ્યુદાહરતિ- કારણેતિ ।
કારણાનાં દ્વ્યણુકાનાં બહુત્વાત્ ત્ર્યણુકે મહત્વં મૃદો મહત્વાત્ ઘટે મહત્વં, દ્વિતૂલપિણ્ડારબ્ધે ઽતિસ્થૂલતૂલપિણ્ડે પ્રચયાદવયવસંયોગવિશેષાન્મહત્વમિત્યર્થઃ ।
મહત્વવિરુદ્ધમણુત્વં પરમાણુગતદ્વિત્વસંખ્યયા દ્વ્યણુકે ભવતીત્યાહ- તદિતિ ।
યન્મહત્વસ્યાસમવાયિકારણં તદેવ મહત્વસમાનાધિકરણસ્ય દીર્ઘત્વસ્ય, યચ્ચાણુત્વસ્યાસમવાયિ કારણં તદેવાણુત્વાવિનાભૂતહૃસ્વત્વસ્યાસમવાયિકારણમિત્યતિદિશતિ- એતેનેતિ ।
અતો મહત્વાદાવહેતુત્વાત્પારિમાણ્ડલ્યાદીનાં વ્યગ્રત્વસિદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
તેષાં સંનિધિવિશેષાભાવાન્ન સમાનગુણારમ્ભકત્વમિત્યપિ ન વાચ્યમિત્યાહ- નચેતિ ।
પારિમાણ્ડલ્યાદીનામપિ બહુત્વાદિવત્સમવાયિકારણગતત્વાવિશેષાદિત્યર્થઃ ।
તેષામનારમ્ભકત્વે કાર્યદ્રવ્યસ્ય વિરોધિગુણાક્રાન્તત્વં વ્યગ્રત્વમસંનિધિર્વા ન હેતુરિત્યુક્તિફલમાહ- તસ્માદિતિ ।
યત્તુ કારણગુણઃ સ્વસમાનગુણારમ્ભક ઇતિ વ્યાપ્તેઃ સામાન્યગુણેષુ પારિમાણ્ડલ્યાદિષુ વ્યભિચારે ઽપિ યો દ્રવ્યસમવાયિકારણગતો વિશેષગુણઃ સ સ્વસમાનજાતીયગુણારમ્ભક ઇતિ વ્યાપ્તેશ્ચૈતન્યસ્ય વિશેષગુણત્વાદારમ્ભકત્વં દુર્વારમિતિ, તન્મન્દં, ચિત્રપટહેતુતન્તુગતેષુ નીલાદિરૂપેષુવિજાતીયચિત્રરૂપહેતુષુ વ્યભિચારાચ્ચૈતન્યસ્યાત્મત્વેન ગુણત્વાભાવાચ્ચેતિ મન્તવ્યમ્ ।
તસ્માચ્ચેતનાદ્વિજાતીયારમ્ભો યુક્ત ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તત્રોદાહણાન્તરમાહ- સંયોગાચ્ચેતિ ।
નનુ ચેતનં બ્રહ્મ કાર્યોપાદાનત્વાદ્દ્રવ્યં, તન્ન વિલક્ષણસ્યોપાદાનમિતિ પ્રકૃતે કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમેવ વિલક્ષણકાર્યકરમુદાહર્તવ્યમ્, ન સંયોગસ્ય ગુણસ્યોદાહરણમિતિ શઙ્કતે- દ્રવ્ય ઇતિ ।
ગુણાત્ દ્રવ્યવચ્ચેતનાદચેતનારમ્ભ ઇતિ વિલક્ષણારમ્ભકત્વાંશે ઽયં દૃષ્ટાન્ત ઇતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
અનિયમઃ કણાદસંમત ઇત્યાહ- સૂત્રકારો ઽપીતિ ।
એતાવતા કથમનિયમઃ, તત્રાહ- એતદુક્તમિતિ ।
નવિલક્ષણત્વન્યાયેન પુનરુક્ત્યભાવે ઽતિદેશાધિકરણેન પુનરુક્તિરિતિ શઙ્કતે- નન્વતિદેશ ઇતિ ।
સમાનગુણારમ્ભનિયમસ્ય પારિમાણ્ડલ્યાદિદૃષ્ટાન્તેન ભઙ્ગાર્થમસ્યારમ્ભ ઇત્યાહ- સત્યમિતિ ।
તસ્યૈવાતિદેશસ્યેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.2.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.12
3 પરમાણુજગદકારણત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 12-17
ઉભયથાપિ ન કર્માતસ્તદભાવઃ । બ્બ્સ્_2,2.12 ।
ઇદાનીં પરમાણુકારણવાદં નિરાકરોતિ ।
સ ચ વાદ ઇત્થં સમુત્તિષ્ઠત- પટાદીનિ હિ લોકે સાવયવાનિ દ્રવ્યાણિ સ્વાનુગતેરૈવ સંયોગસચિવૈસ્તન્ત્વાદિભિર્દ્રવ્યૈરારભ્યમાણાનિ દૃષ્ટાનિ ।
તત્સામાન્યેન યાવત્કિઞ્ચિત્સાવયવં તત્સર્વં સ્વાનુગતેરૈવ સંયોગસચિવૈસ્તૈર્દ્રવ્યૈરારબ્ધમિતિ ગમ્યતે ।
સ ચાયમવયવાવયવિવિભાગો યતો નિવર્તતે સો ઽપકર્ષપર્યન્તગતઃ પરમાણુઃ ।
સર્વં ચેદં જગદ્ગિરિસમુદ્રાદિકં સાવયવં, સાવયવત્વાચ્ચાદ્યન્તવત્ ।
નચાકારણેન કાર્યેણ ભવિતવ્યમિત્યતઃ પરમાણવો જગતઃ કારણમિતિ કણભુગભિપ્રાયઃ ।
તાનીમાનિ ચત્વારિ ભૂતાનિ ભૂમ્યુદકતેજઃપવનાખ્યાનિ સાવયવાન્યુપલભ્ય ચતુર્વિધાઃ પરમાણવઃ પરિકલ્પ્યન્તે તેષાં ચાપકર્ષપર્યન્તગતત્વેન પરતો વિભાગાસંભવાદ્વનશ્યતાં પૃથિવ્યાદીનાં પરમાણુપર્યન્તો વિભાગો ભવતિ સ પ્રલયકાલઃ ।
તતઃ સર્ગકાલે ચ વાયવીયેષ્વણુષ્વદૃષ્ટાપેક્ષં કર્મોત્પદ્યતે તત્કર્મ સ્વાશ્રયમણુમણ્વન્તરેણ સંનિયુક્તિ તતો દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ વાયુરુત્પદ્યતે ।
એવમગ્નિરેવમાપ એવં પૃથિવી ।
એવમેવ શરીરં સેન્દ્રિયમિતિ ।
એવં સર્વમિદં જગદણુભ્યઃ સંભવતિ ।
અણુગતેભ્યશ્ચ રૂપાદિભ્યો દ્વ્યણુકાદિગતાનિ રૂપાદીનિ સંભવન્તિ તન્તુપટન્યાયેનેતિ કાણાદા મન્યન્તે ।
તત્રેદમભિધીયતે- વિભાગાવસ્થાનાં તાવદણૂનાં સંયોગઃ કર્માપેક્ષો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ, કર્મવતાં તન્ત્વાદીનાં સંયોગદર્શનાત્ ।
કર્મણશ્ચ કાર્યત્વાન્નિમિત્તં કિમપ્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અનભ્યુપગમે નિમિત્તાભાવાન્નાણુષ્વાદ્યં કર્મસ્યાત્ ।
અભ્યુપગમે ઽપિ યદિ પ્રયત્નો ઽભિઘાતાદિર્વા (અથા)યથાદૃષ્ટં કિમપિ કર્મણો નિમિત્તમભ્યુપગમ્યેત તસ્યાસંભવાન્નૈવાણુષ્વાદ્યં કર્મ સ્યાત્ ।
નહિ તસ્યામવસ્થાયામાત્મગુણઃ પ્રયત્નઃ સંભવતિ શરીરાભાવાત્ ।
શરીરપ્રતિષ્ઠે હિ મનસ્યાત્મનઃ સંયોગે સત્યાત્મગુણઃ પ્રયત્નો જાયતે ।
એતેનાભિઘાતાદ્યપિ દૃષ્ટં નિમિત્તં પ્રત્યાખ્યતવ્યમ્ ।
સર્ગોત્તરકાલં હિ તત્સર્વં નાદ્યસ્ય કર્મણો નિમિત્તં સંભવતિ ।
અથાદૃષ્ટમાદ્યસ્ય કર્મણો નિમિત્તમિત્યુચ્યેત તત્પુનરાત્મસમવાયિ વા સ્યાદણુસમવાયિ વા ।
ઉભયથાપિ નાદૃષ્ટનિમિત્તમણુષુ કર્માવકલ્પેતાદૃષ્ટસ્યાચેતનત્વાત્ ।
નહ્યચેતનં ચેતનેનાનધિષ્ઠિતં સ્વતન્ત્રં પ્રવર્તતે પ્રવર્તયતિ વેતિ સાંખ્યપ્રક્રિયાયામભિહિતમ્ ।
આત્મનશ્ચાનુત્પન્નચૈતન્યસ્ય તસ્યામવસ્થાયામચેતનત્વાત્ ।
આત્મસમવાયિત્વાભ્યુપગમાચ્ચ નાદૃષ્ટમણુષુ કર્મણો નિમિત્તં સ્યાદસંબન્ધાત્ ।
અદૃષ્ટવતા પુરુષેણાસ્ત્યણૂનાં સંબન્ધ ઇતિ ચેત્, સંબન્ધસાતત્યાત્પ્રવૃત્તિસાતત્યપ્રસઙ્ગો નિયામકાન્તરાભાવાત્ ।
તદેવં નિયતસ્ય કસ્યચિત્કર્મનિમિત્તસ્યાભાવાન્નાણુષ્વાદ્યં કર્મ સ્યાત્ ।
કર્માભાવાત્તનિબન્ધનઃ સંયોગો ન સ્યાત્ ।
સંયોગાભાવાચ્ચ તન્નિબન્ધનં દ્વ્યણુકાદિ કાર્યજાતં ન સ્યાત્ ।
સંયોગશ્ચાણોરણ્વન્તરેણ સર્વાત્મના વા સ્યાદેકદેશેન વા ।
સર્વાત્મના ચેદુપચયાનુપપત્તેરણુમાત્રત્વપ્રસઙ્ગો દૃષ્ટવિપર્યયપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
પ્રદેશવતો દ્રવ્યસ્ય પ્રદેશવતા દ્રવ્યાન્તરેણ સંયોગસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ।
એકદેશેન ચેત્સાવયવત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
પરમાણૂનાં કલ્પિતાઃ પ્રદેશાઃ સ્યુરિતિ ચેત્ ।
કલ્પિતાનામવસ્તુત્વાદવસ્ત્વેવ સંયોગ ઇતિ વસ્તુનઃ કાર્યસ્યાસમવાયિકારણં ન સ્યાત્ ।
અસતિ ચાસમવાયિકારણે દ્વ્યણુકાદિકાર્યદ્રવ્યં નોત્પદ્યેત ।
યથાચાદિસર્ગે નિમિત્તાભાવાત્સંયોગોત્પત્ત્યર્થં કર્મ નાણૂનાં સંભવત્યેવં મહાપ્રલયે ઽપિ વિભાગોત્પત્ત્યર્થં કર્મ નૈવાણૂનાં સંભવેત્ ।
નહિ તત્રાપિ કિઞ્ચિન્નિયતં તન્નિમિત્તં દૃષ્ટમસ્તિ ।
અદૃષ્ટમપિ ભોગપ્રસિદ્ધ્યર્થં ન પ્રલયપ્રસિદ્ધ્યર્થમિત્યતો નિમિત્તાભાવાન્ન સ્યાદણૂનાં સંયોગોત્પત્ત્યર્થં વિભાગોત્પત્ત્યર્થં વા કર્મ ।
અતશ્ચ સંયોગવિભાગાભાવાત્તદાયત્તયોઃ સર્ગપ્રલયયોરભાવઃ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદનુપપન્નો ઽયં પરમાણુકારણવાદઃ

fન્: સ્વાનુગતૈઃ સ્વસંબદ્ધૈઃ ।
સંબન્ધશ્ચાધાર્યાધારભૂતઃ પ્રત્યયહેતુઃ સમુદાયઃ ।
વૈશેષિકમતપરીક્ષામારભતે- ઉભયથાપિ ન કર્માતસ્તદભાવઃ ।
નાસ્ય પ્રાસઙ્ગિકેન પૂર્વાધિકરણેન સંગતિરપેક્ષિતેતિ મન્વાનઃ પ્રધાનસ્યેશ્વરાનધિષ્ઠિતસ્યાકારણત્વે ઽપિ પરમાણૂનાં તદધિષ્ઠિતાનાં કારણત્વમસ્ત્વિતિ પ્રત્યુદાહરણસંગત્યા સાંખ્યાધિકરણાનન્તર્યમસ્ય વદંસ્તાત્પર્યમાહ- ઇતાનીમિતિ ।
દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ પરમાણુભિર્જગદારભ્યત ઇતિ વૈશેષિકરાદ્ધાન્તો ઽત્ર વિષયઃ ।
સ કિં માનમૂલો ભ્રાન્તિમૂલો વેતિ સંદેહે પૂર્વપક્ષયતિ- સ ચેતિ ।
તૈઃ પટાદિભિઃ સામાન્યં ક્ષિત્યાદેઃ કાર્યર્દ્રવ્યત્વં તેનેત્યર્થઃ ।
વિમતં સાવયવં ક્ષિત્યાદિકં સ્વન્યૂનપરિમાણસંયોગસચિવાનેકદ્રવ્યારબ્ધં, કાર્યદ્રવ્યત્વાત્, પટાદિવદિતિ પ્રયોગઃ ।
સ્વેષ્ટપરમાણુસિદ્ધ્યર્થાનિ સાધ્યવિશેષણાનિ ।
નન્વેતાવતા કથં પરમાણુસિદ્ધિઃ, તત્રાહ- સ ચાયમિતિ ।
વિમતં સાવયવત્વં પક્ષતાવચ્છેદકં યતો નિવર્તતે સ ન્યૂનપરિમાણસ્યાપકર્ષસ્ય પર્યન્તત્વેનાવસાનભૂમિત્વેનાવગતઃ પરમાણુરિત્યર્થઃ ।
યાવત્સાવયવમનુમાનપ્રવૃત્તેઃ દ્વ્યણુકન્યૂનદ્ર્યં નિરવયવં સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ ।
જગન્નિત્યત્વવાદાત્ કાર્યદ્રવ્યત્વહેત્વસિદ્ધિરિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ- સર્વં ચેતિ ।
વિમતમાદ્યન્તવત્, સાવયવત્વાત્, પટવદિત્યર્થઃ ।
હેતોરસિદ્ધિં નિરસ્યાપ્રયોજકત્વં નિરસ્યતિ- નચેતિ ।
તે કતિવિધા ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાંમાહ- તાનીતિ ।
પ્રલયે ચૈષામપિ નાશાન્ન જગત્કારણત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ- તેષાં ચેતિ ।
અવયવાનાં વિભાગાન્નાશાન્નાવયવિનો નાશઃ ।
પરમાણૂનાં નિરવયવત્વેનાવયવવિભાગાદેર્નાશહેતોરસંભવાન્ન નાશ ઇત્યર્થઃ ।
તેષાં નિત્યત્વે ફલિતં સૃષ્ટિક્રમમાહ- તત ઇતિ ।
એવં કાણાદમતસ્ય માનમૂલત્વાત્તેન વેદાન્તસમન્વયસ્ય વિરોધાદસિદ્ધિરિતિ પૂર્વપક્ષે ફલમ્ ।
તસ્ય ભ્રાન્તિમૂલત્વાદવિરોધ ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ- તત્રેદમિતિ ।
પ્રલયે વિભક્તાનાં પરમાણૂનામન્યતરકર્મણો ઽભયકર્મણા વા સંયોગો વાચ્યઃ, કર્મણશ્ચ નિમિત્તં પ્રયત્નાદિકં દૃષ્ટં, યથા પ્રયત્નવદાત્મકસંયોગાદ્દેહચેષ્ટા, વાય્વાદ્યભિઘાતાદ્વૃક્ષાદિચલનં, હસ્તનોદનાદિષ્વાદિગમનં, તદ્વદણુકર્મણો દૃષ્ટં નિમિત્તમભ્યુપગમ્યતે ન વા ।
દ્વિતીયે કર્માનુત્પત્તિઃ નાદ્યઃ, પ્રયત્નાદેઃ સૃષ્ટ્યુત્તરકાલીનત્વાદિત્યુભયથાપિ ન કર્મ સંભવતિ ।
અતઃ કર્માસંભવાત્તસ્ય સંયોગપૂર્વકદ્વ્યણુકાદિસર્ગસ્યાભાવ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સ્થિરસ્ય વેગવદ્દ્રવ્યસંયોગાવિશેષો ઽભિઘાતઃ સ એવ ચલસ્ય નોદનમિતિ ભેદઃ ।
દૃષ્ટનિમિત્તાભાવે ઽપ્યદૃષ્ટવદાત્મસંયોગાદણુષુ કર્મેતિ શઙ્કતે- અથાદૃષ્ટમિતિ ।
વિકલ્પપુરઃસરં દૂષયતિ- તત્પુનરિતિ ।
જડાત્મવદણોરાશ્રયત્વં કિ ન સ્યાદિતિ મત્વા વિકલ્પઃ કૃત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
અત્રાપિ સૂત્રં યોજયતિ- ઉભયથેતિ ।
જીવાધિષ્ઠિતમદૃષ્ટં નિમિત્તમસ્ત્વિત્યત આહ- આત્મનશ્ચેતિ ।
અચેતનત્વાન્નાધિષ્ઠાતૃત્વમિતિ શેષઃ ।
ભિન્નેશ્વરસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વમગ્રે નિરાકરિષ્યતે ।
અચેતનત્વમદૃષ્ટસ્યકર્મનિમિત્તત્વાભાવે હેતુરુક્તઃ ।
હેત્વન્તરમાહ- આત્મસમવાયિત્વેતિ ।
ગુરુત્વવદદૃષ્ટમપિ સ્વાશ્રયસંયુક્તે ક્રિયાહેતુરિતિ શઙ્કતે- અદૃષ્ટવદેતિ ।
વિભુસંયોગસ્યાણુષુ સદા સત્ત્વાત્ ક્રિયાસાતત્યે પ્રલયાભાવઃ સ્યાદિતિ દૂષયતિ- સંબન્ધેતિ ।
કાદાચિત્કપ્રવૃત્તેરદૃષ્ટનિયમ્યત્વાયોગે ઽપીશ્વરાન્નિયમ ઇત્યત આહ- નિયામકાન્તરેતિ ।
યજ્જ્ઞાનં તચ્છરીરજન્યમિતિ વ્યાપ્તિવિરોધેન નિત્યજ્ઞાનાસિદ્ધેસ્તદ્ગુણ ઈશ્વરો નાસ્તિ, અસ્તિત્વે ઽપિ સદા સત્ત્વાન્ન નિયામકત્વમિતિ ભાવઃ ।
સૂત્રાર્થં નિગમયતિ- તદેવમિતિ ।
સંયોગસ્ય હેતુત્વં ખણ્ડયિત્વા સ્વરૂપં ખણ્ડયતિ- સંયોગશ્ચાણોરિતિ ।
સંયોગસ્ય વ્યાપ્યવૃત્તિત્વે એકસ્મિન્નિતરસ્યાન્તર્ભાવાત્કાર્યસ્ય પૃથુત્વાયોગાત્ સર્વં કાર્યં પરમાણુમાત્રં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સાંશદ્રવ્યે સંયોગસ્યૈકાંશવૃત્તિત્વં દૃષ્ટં તદ્વિરોધાદ્વ્યાપ્યવૃત્તિત્વં ન કલ્પ્યમિત્યાહ- દૃષ્ટેતિ ।
પરમાણોઃ સંયોગ એકદેશેન ચેદિતિ સંબન્ધઃ ।
દિગ્ભેદેન કલ્પિતપ્રદેશસ્થસંયોગસ્યાપિ કલ્પિતત્વાત્તતઃ કાર્યં નોત્પદ્યેત, ઉત્પન્નં વા મિથ્યા સ્યાદિત્યપસિદ્ધાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
કાણાદાનાં સર્ગપ્રત્યુક્તૌ સૂત્રં યોજયિત્વા પ્રલયનિરાસે ઽપિ સૂત્રં યોજયતિ- થા ચેતિ ।
પરમાણૂનાં કર્મણા સંયોગાત્સર્ગઃ, વિભાગાત્પ્રલય ઇતિ પ્રક્રિયા ન યુક્તા, યુગપદનન્તપરમાણૂનાં વિભાગે નિયતસ્યાભિઘાતાદેર્દૃષ્ટસ્ય નિમિત્તસ્યાસત્ત્વાત્ ધર્માધર્મરૂપાદૃષ્ટસ્ય સુખદુઃખાર્થત્વેન સુખદુઃકશૂન્યપ્રલયપ્રયોજકત્વાયોગાન્નાદૃષ્ટનિમિત્તેન કર્મણા વિભાગઃ સંભવતિ ।
તથા ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટનિમિત્તયોરસત્ત્વાદુભયથાપિ સંયોગાર્થત્વેન વિભાગાર્થત્વેન ચ કર્મ નાસ્તિ, અતઃ કર્માભાવાત્તયોઃ સંયોગવિભાગપૂર્વકયોઃ સર્ગપ્રલયયોરભાવ ઇતિ સૂત્રયોજના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.13
સમવાયાભ્યુપગમાચ્ ચ સામ્યાદ્ અનવસ્થિતેઃ । બ્બ્સ્_2,2.13 ।
સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ તદભાવ ઇતિ પ્રકૃતેનાણુવાદનિરાકરણેન સંબધ્યતે ।
દ્વાભ્યાં ચાણુભ્યાં દ્વ્યણુકમુત્પદ્યમાનમત્યન્તભિન્નમણુભ્યામણ્વોઃ સમવૈતીત્યભ્યુપગમ્યતે ભવતા ।
નચૈવમભ્યુપગચ્છતા શક્યતે ઽણુકારણતા સમર્થયિતુમ્ ।
કુતઃ ।
સામ્યાદનવસ્થિતેઃ ।
યથૈવ હ્યણુભ્યામત્યન્તભિન્નં સદ્વ્યણુકં સમવાયલક્ષણેન સંબન્ધેન તાભ્યાં સંબધ્યત એવં સમવાયો ઽપિ સમવાયિભ્યો ઽત્યન્તભિન્નઃ સન્સમવાયલક્ષણેનાન્યેનૈવ સંવન્ધેન સમવાયિભિઃ સંબધ્યેતાત્યન્તભેદસામ્યાત્ ।
તતશ્ચ તસ્ય તસ્યાન્યોન્યઃ સંબન્ધઃ કલ્પયિતવ્ય ઇત્યનવસ્થૈવ પ્રસજ્યેત ।
નન્વિહ પ્રત્યયગ્રાહ્યઃ સમવાયો નિત્યસંબદ્ધ એવ સમવાયિભિર્ગૃહ્યતે નાસંબદ્ધઃ સંબન્ધાન્તરાપેક્ષો વા ।
તતશ્ચ ન તસ્યાન્યઃ સંબન્ધઃ કલ્પયિતવ્યો યેનાનવસ્થા પ્રસજ્યેતેતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
સંયોગો ઽપ્યેવં સતિ સંયોગિભિર્નિત્યસંબદ્ધ એવેતિ સમવાયવન્નાન્યં સંબન્ધમપેક્ષેત ।
અથાર્થાન્તરત્વાત્સંયોગઃ સંબન્ધાન્તરમપેક્ષેત, સમવોયો ઽપિ તર્હ્યર્થાન્તરત્વાત્સંબન્ધાન્તરમપેક્ષેત ।
નચ ગુણત્વાત્સંયોગઃ સંબન્ધાન્તરમપેક્ષતે ન સમવાયો ઽગુણત્વાદિતિ યુજ્યતે વક્તુમ્ ।
અપેક્ષાકારણસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
ગુણપરિભાષાયાશ્ચાતન્ત્રત્વાત્ ।
તસ્માદર્થાન્તરં સમવાયમભ્યુપગચ્છતઃ પ્રસજ્યેતૈવાનવસ્થા ।
પ્રસજ્યમાનાયાં ચાનવસ્થાયામેકાસિદ્ધૌ સર્વાસિદ્ધેર્દ્વાભ્યામણુભ્યાં દ્વ્યણુક નૈવોત્પદ્યેત ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નઃ પરમાણુકારણવાદઃ

સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ તદભાવઃ ।
અણુવાદાસંભવ ઇતિ યોગ્યતયા સંબધ્યતે દ્વ્યણુકસમવાયયોઃ પરમાણુભિન્નત્વસામ્યાત્ દ્વ્યણુકવત્સમવાયસ્યાપિ સમવાયાન્તરમિત્યનવસ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
નન્વિહ તન્તુષુ પટ ઇત્યાદિવિશિષ્ટધીનિયામકઃ સમવાયો ન સંબન્ધાન્તરમપેક્ષતે, સ્વરૂપેણૈવ નિત્યસંબદ્ધત્વાદિતિ શઙ્કતે- નન્વિહેતિ ।
સંયોગસ્યાપિ સ્વરૂપસંબન્ધોપપત્તેઃ સમવાયો ન સ્યાદિતિ દૂષયતિ- નેતિ ।
સંબન્ધિભિન્નત્વાચ્ચેદપેક્ષા સમવાયસ્યાપિ તુલ્યા ।
ગુણપરિભાષાયાશ્ચેતિ ।
ગુણત્વાભાવે ઽપિ કર્મસામાન્યાદીનાં સમવાયાઙ્ગીકારાદ્ગુણત્વં સમવાયિત્વે ન વ્યાપકમ્ ।
નાપિ વ્યાપ્યં, ગુણસ્યાપિ સમવાયવત્સ્વરૂપસંબન્ધસંભવેન વ્યાપ્ત્યનુકૂલતર્કાભાવાત્ ।
તસ્માત્ સંબન્ધિભિન્નત્વમેવ સંબન્ધાન્તરાપેક્ષાયાં કારણં, તસ્ય સમવાયે ઽપિ તુલ્યત્વાદનવસ્થા દુર્વારા ।
સા ચ મૂલક્ષયકારી ।
તયા સમવાયાસિદ્ધૌ સમવેતદ્વ્યણુકાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.14
નિત્યમ્ એવ ચ ભાવાત્ । બ્બ્સ્_2,2.14 ।
અપિચાણવઃ પ્રવૃત્તિસ્વભાવા વા નિવૃત્તિસ્વભાવા વોભયસ્વભાવા વાનુભયસ્વભાવા વાભ્યુપગમ્યન્તે ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
ચતુર્ધાપિ નોપપદ્યતે ।
પ્રવૃત્તિસ્વભાવત્વે નિત્યમેવ પ્રવૃત્તેર્ભાવાત્પ્રલયાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
નિવૃત્તિસ્વભાવત્વે ઽપિ નિત્યમેવ નિવૃત્તેર્ભાવાત્સર્ગાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
ઉભયસ્વભાવત્વં ચ વિરોધાદસમઞ્જસમ્ ।
અનુભયસ્વભાવત્વે તુ નિમિત્તવશાત્પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરભ્યુપગમ્યમાનયોરદૃષ્ટાદેર્નિમિત્તસ્ય નિત્યસંનિધાનાન્નિત્યપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતન્ત્રત્વે ઽપ્યદૃષ્ટાદેરનિત્યાપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નઃ પરમાણુકારણવાદઃ

સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અપિચેતિ ।
અનુભવસ્વભાવત્વે નૈમિત્તિકી પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા, નિમિત્તં ચ કાલાદૃષ્ટાદિકં નિત્યસંનિહિતમિતિ નિત્યમેવ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ, તસ્યાનિમિત્તત્વે પ્રવૃત્ત્યભાવ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.15
રૂપાદિમત્ત્વાચ્ ચ વિપર્યયો દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_2,2.15 ।
સાવયવાનાં દ્રવ્યાણામવયવવશો વિભજ્યમાનાનાં યતઃ પરો વિભાગો ન સંભવતિ તે ચતુર્વિધા રૂપાદિમન્તઃ પરમાણવશ્ચતુર્વિધસ્ય રૂપાદિમતો ભૂતભૌતિકસ્યારમ્ભકા નિત્યાશ્ચેતિ યદ્વૈશેષિકા અભ્યુપગચ્છન્તિ સ તેષામભ્યુપગમો નિરાલમ્બન એવ ।
યતો રૂપાદિમત્ત્વાત્પરમાણૂનામણુત્વનિત્યત્વવિપર્યયઃ પ્રસજ્યેત ।
પરમકારણાપેક્ષયા સ્થૂલત્વમનિત્યત્વં ચ તેષામભિપ્રેતવિપરીતમાપદ્યેતેત્યર્થઃ ।
કુતઃ ।
એવં લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
યદિ લોકે રૂપાદિમદ્વસ્તુ તત્સ્વકારણાપેક્ષયા સ્થૂલમનિત્યં ચ દૃષ્ટમ્ ।
તદ્યથા પટસ્તન્તૂનપેક્ષ્ય સ્થૂલે ઽનિત્યશ્ચ ભવતિ તન્તવશ્ચંશૂનપેક્ષ્ય સ્થૂલા અનિત્યાશ્ચ ભવન્તિ, તથાચામી પરમાણવો રૂપાદિમન્તસ્તૈરભ્યુપગમ્યન્તે, તસ્માત્તે ઽપિ કારણવન્તસ્તદપેક્ષયા સ્થૂલા અનિત્યાશ્ચ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
યચ્ચ નિત્યત્વે કારણં તૈરુક્તમ્- ઽસદકારણવન્નિત્યમ્ઽ (વૈ. સૂ. 4.1.1) ઇતિ ।
તદપ્યેવં સત્યણુષુ ન સંભવતિ ।
ઉક્તેન પ્રકારેણાણૂનામપિ કારણવત્ત્વોપપત્તેઃ ।
યદપિ નિત્યત્વે દ્વિતીયં કારણમુક્તમ્- ઽઅનિત્યમિતિ ચ વિશેષતઃ પ્રતિષેધાભાવઃઽ (વૈ. સૂ. 4.1.4) ઇતિ ।
તદપિ નાવશ્યં પરમાણૂનાં નિત્યત્વં સાધયતિ ।
અસતિ હિ યસ્મિન્કસ્મિંશ્ચિન્નિત્યે વસ્તુનિ નિત્યશબ્દેન નઞઃ સમાસો નોપપદ્યતે ।
ન પુનઃ પરમાણુનિત્યત્વમેવાપેક્ષ્યતે ।
તચ્ચાસ્ત્યેવ નિત્યં પરમકારણં બ્રહ્મ ।
નચ શબ્દાર્થવ્યવહારમાત્રેણ કસ્યચિદર્થસ્ય પ્રસિદ્ધિર્ભવતિ, પ્રમાણાન્તરસિદ્ધયોઃ શબ્દાર્થયોર્વ્યવહારાવતારાત્ ।
યદપિ નિત્યત્વે તૃતીયં કારણમુક્તમ્- ઽઅવિદ્યા ચઽ (વૈ. સૂ. 4.1.5) ઇતિ, તદ્યદ્યેવં વિવ્રીયતે સતાં પરિદૃશ્યમાનકાર્યાણાં કારણાનાં પ્રત્યક્ષેણાગ્રહણમવિદ્યેતિ, તતો દ્વ્યણુકનિત્યતાપ્યાપદ્યેત ।
અથાદ્રવ્યત્વે સતીતિ વિશેષ્યેત તથાપ્યકારણવત્ત્વમેવ નિત્યતાનિમિત્તમાદ્યેત ।
તસ્ય ચ પ્રાગેવોક્તત્વાત્ ઽઅવિદ્યા ચઽ ઇતિ પુનરુક્તં સ્યાત્ ।
અથાપિ કારણવિભાગાત્કારણવિનાશાચ્ચન્યસ્ય તૃતીયસ્ય વિનાશહેતોરસંભવો ઽવિદ્યા સા પરમાણૂનાં નિત્યત્વં ખ્યપયતીતિ વ્યાખ્યાયેત ।
નાવશ્યં વિનશ્યદ્વસ્તુ દ્વાભ્યામેવ હેતુભ્યાં વિનષ્ટુમર્હતિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
સંયોગસચિવે હ્યનેકસ્મિંશ્ચ દ્રવ્યે દ્રવ્યાન્તરસ્યારમ્ભકે ઽભ્યુપગમ્યમાન એતદેવં સ્યાત્ ।
યદા ત્વપાસ્તવિશેષં સામાન્યાત્મકં કારણં વિશેષવદવસ્થાન્તરમાપદ્યમાનમારમ્ભકમભ્યુપગમ્યતે તદા ઘૃતકાઠિન્યવિલયનવન્મૂર્ત્યવસ્થાવિલયનેનાપિ વિનાશ ઉપપદ્યતે ।
તસ્માદ્રૂપાદિમત્ત્વાત્સ્યાદભિપ્રેતવિપર્યયઃ પરમાણૂનામ્ ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નઃ પરમાણુકારણવાદઃ

કિં ચ પરમાણવઃ સમવાયિકારણવન્તઃ કારણાપેક્ષયા સ્થૂલા અનિત્યાશ્ચ, રૂપવત્ત્વાત્ રસવત્ત્વાદ્ગન્ધવત્ત્વાત્ સ્પર્શવત્ત્વાત્ ઘટવદિતિ સૂત્રં યોજયિતું પરપ્રક્રિયામાહ- સાવયવાનામિત્યાદિના ।
નન્વત્ર પરમાણુત્વં પક્ષતાવચ્છેદકં તદ્વિરુદ્ધં સ્થૂલત્વં કથં સાધ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વાયુત્વતેજસ્ત્વાદેઃ પૃથગવચ્છેદકત્વાત્ ।
ન ચાપ્રયોજકતા, કારણશૂન્યત્વે નિત્યત્વે ચાત્મવદ્રૂપાદિમત્ત્વાયોગાત્ ।
નચ તર્હિ વાયુઃ કારણવાનિતિ પૃથક્સાધને રૂપાદિહેતૂનાં ભાગાસિદ્ધ્યભાવે ઽપિ સિદ્ધસાધનતા સ્યાદિતિ વાચ્યં, યત્ર સ્પર્શસ્તત્કારણં, યત્ર રૂપં તત્સકારણમિતિ વ્યાપ્તિગ્રહકાલે વાયુત્વાદ્યવચ્છેદેન સાધ્યસિદ્ધ્યભાવાદિતિ ભાવઃ ।
પરમાણવો નિત્યાઃ, સત્ત્વે સત્યકારણવત્ત્વાત્ ।
આત્મવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષમુત્થાપ્ય વિશેષ્યાસિદ્ધ્યા દૂષયતિ- યચ્ચ નિત્યત્વ ઇતિ ।
સત્ત્વં ભાવત્વં પ્રાગભાવનિરાસાર્થમ્ ।
નિત્યત્વપ્રતિષેધઃ સપ્રતિયોગિકઃ, અભાવત્વાત્, ઘટાભાવાવદિતિ નિત્યસ્ય ક્વચિત્સિદ્ધૌ કાર્યમનિત્યમિતિ વિશેષતઃ કાર્યે નિત્યત્વપ્રતિષેધાત્ કારણભૂતપરમાણુષુ નિત્યત્વં સિધ્યતિ, અન્યથા પ્રતિયોગ્યભાવે પ્રતિષેધાનુપપત્તેરિતિ કણાદોક્તમનૂદ્યાન્યથાસિદ્ધ્યા દૂષયતિ- યદપીતિ ।
કાર્યે નિત્યત્વપ્રતિષેધવ્યવહારમઙ્ગીકૃત્ય બ્રહ્મણિ પ્રતિયોગિપ્રસિદ્ધિરુક્તા ।
વસ્તુતસ્તુ વિશેષવ્યવહાર એવાસિદ્ધઃ, કારણનિત્યત્વસ્ય પ્રમાણાન્તરેણ જ્ઞાનં વિના કાર્યમનિત્યમિતિ વ્યવહારયોગાદિત્યાહ- નચ શબ્દેતિ ।
યદિ પ્રમાણાન્તરં કારણનિત્યત્વે સ્યાત્તદાયં વ્યવહારઃ સમૂલો ભવતિ, તતો મૂલજ્ઞાનાત્પ્રાગ્વ્યવહારમાત્રાન્ન વસ્તુસિદ્ધિઃ, વટે યક્ષવ્યવહારાદપિ તત્સિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ મૂલજ્ઞાને તુ તેનૈવ અશેષસિદ્ધેર્વ્યવહારોપન્યાસવૈયર્થ્યમિતિ ભાવઃ ।
એવં પરમાણુનિત્યત્વે કાણાદસૂત્રદ્વયં નિરસ્ય તૃતીયં નિરસ્યતિ- યદપીતિ ।
સતામણૂનાં દૃશ્યમાનસથૂલકાર્યાણાં પ્રત્યક્ષેણ કારણજ્ઞાનમવિદ્યેતિ યદિ સૂત્રાર્થઃ, તર્હ્યપ્રત્યક્ષકારણત્વં નિત્યત્વે હેતુઃ સ્યાત્ ।
તન્ન દ્વ્યણુકે વ્યભિચારાદિત્યર્થઃ ।
યદ્યારમ્ભકદ્રવ્યશૂન્યત્વં હેતુવિશેષેણં તદા વિશેષ્યવૈયર્થ્યમાપદ્યેત, પુનરુક્તિશ્ચેત્યાહ- અથેત્યાદિના ।
પરમાણવો નિત્યાઃ, નાશકાનુપલમ્ભાત્, આત્મવદિતિ સૂત્રાર્થમાશઙ્કતે- અથાપીતિ ।
તન્ત્વાદ્યવયવાનાં વિભાગાન્નાશાદ્વા પઠાદિનાશો દૃષ્ટઃ, તચ્ચ દ્વયં નિરવયવાણૂનાં નાસ્તીતિ નિત્યત્વમિત્યર્થઃ ।
પરિણામવાદમાશ્રિત્યાણૂનાં નાશકં કિઞ્ચિત્સંભવતીતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
અવયવાનાં સંયોગેન દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિરારંભ ઇતિ યદિ મતં સ્યાત્, તદા દ્રવ્યવિનાશો દ્વાભ્યામેવેતિનિયમઃ સ્યાત્ ।
નારમ્ભે માનમસ્તિ સંયુક્તતન્ત્વન્યવપટાદર્શનાત્ ।
અતઃ કારણમેવ સ્વતો નિર્વિશેષં વિશેષવદવસ્થાત્મના કાર્યમિત્યનુભવબલાદાસ્થેયમ્ ।
તથા ચાણૂનામપ્યવિદ્યાપરિણામરૂપાણાં પ્રલયનિમિત્તેન કાલાદિના પિણ્ડાત્મકસ્વરૂપતિરોભાવેન કારણભાવાપત્તિર્વિનાશ ઉપપદ્યતે ।
યથાગ્નિસંપર્કાદ્ઘૃતકાઠિન્યમવયવસંયોગસ્યાવયવાનાં ચ નાશં વિનૈવ લીયતે તદ્વત્ ।
નચ કાઠિન્યસ્ય સંયોગવિશેષણત્વેન ગુણત્વાદ્રવ્યનાશે ઽનુદાહરણત્વમિતિ શઙ્ક્યં, ગુણવદ્દ્રવ્યસ્યાપિ કુતશ્ચિદ્વિનાશ ઇત્યંશેનોદહરણાત્, ગુણપરિભાષાયાશ્ચાતન્ત્રત્વાત્ ।
વસ્તુતસ્તુ ઘૃતં કઠિનં દ્રવમિત્યનુસ્યૂતઘૃતપરિણામવિશેષો દ્રવ્યમેવ કાઠિન્યમ્ ।
નચ દ્રવ્યત્વે ઽપ્યવયવવિભાગાદેવ તસ્ય નાશ ઇતિ વાચ્યં, ઘૃતસ્ય પરિણામિન એકત્વેન વિભાગાસંભવાત્, પરમાણુકાઠિન્યનાશે તદસંભવાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ પ્રલયે નાસીદ્રજો નાન્યત્ કિઞ્ચનેત્યણૂનાં નાશસિદ્ધિઃ ।
તસ્માન્ન તેષાં પરમકારણત્વમિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.16
ઉભયથા ચ દોષાત્ । બ્બ્સ્_2,2.16 ।
ગન્ધરસરૂપસ્પર્શગુણા સ્થૂલા પૃથિવી, રૂપરસસ્પર્શગુણાઃ સૂક્ષ્મા આપઃ, રૂપસ્પર્શગુણં સૂક્ષ્મતરં તેજઃ, સ્પર્શગુણઃ સૂક્ષ્મતમો વાયુરિત્યેવમેતાનિ ચત્વારિ ભૂતાન્યુપચિતાપચિતગુણાનિ સ્થૂલસૂક્ષ્મતરસૂક્ષ્મતમતારતમ્યોપેતાનિ ચ લોકે લક્ષ્યન્તે ।
તદ્વત્પરમાણવો ઽપ્યુપચિતાપચિતગુણાઃ કલ્પ્યેરન્ન વા ।
ઉભયથાપિ ચ દોષાનુષઙ્ગો ઽપરિહાર્ય એવ સ્યાત્ ।
કલ્પ્યમાને તાવદુપચિતાપચિતગુણત્વ ઉપચિતગુણાનાં મૂર્ત્યુપચયાદપરમાણુત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
નચાન્તરેણાપિ મૂર્ત્યુપચયં ગુણોપચયો ભવતીત્યુચ્યતે, કાર્યેષુ ભૂતેષુ ગુણોપચયે મૂર્ત્યુપચયદર્શનાત્ ।
અકલ્પ્યમાને તૂપચિતાપચિતગુણત્વે પરમાણુત્વસામ્યપ્રસિદ્ધયે યદિ તાવત્સર્વં એકૈકગુણા એવ કલ્પ્યેરંસ્તતસ્તેજસિ સ્પર્શસ્યોપલબ્ધિર્ન સ્યાત્, અપ્સુ રૂપસ્પર્શયોઃ, પૃથિવ્યાં ચ રસરૂપસ્પર્શાનાં,
કારણગુણપૂર્વકત્વાત્કાર્યગુણાનામ્ ।
અથ સર્વે ચતુર્ગુણા એવ કલ્પ્યેતન્, તતો ઽપ્સ્વપિ ગન્ધસ્યોપલબ્ધિઃ સ્યાત્, તેજસિ ગન્ધરસયોઃ, વાયૌ ગન્ધરૂપરસાનામ્ ।
નચૈવં દૃશ્યતે ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નઃ પરમાણુકારણવાદઃ

fન્: મૂર્ત્યુપચયાત્ સ્થૌલ્યાદિત્યર્થઃ ।
યદ્યસ્માદધિકગુણવત્તત્તસ્માત્સ્થૂલમિતિ વ્યાપ્તિમુક્ત્વા વિકલ્પયતિ- તદ્વદિતિ ।
પાર્થિવઃ પરમાણૂરધિકગુણસ્તત એકૈકન્યૂનગુણા જલાદિપરમાણવ ઇતિ કલ્પ્યતે, ન વા ।
આદ્યે દોષમાહ- કલ્પ્યમાન ઇતિ ।
મૂર્ત્યુપચયાત્ સ્થૌલ્યાદિત્યર્થઃ ।
પાર્થિવો ઽણુરાપ્યાત્ સ્થૂલઃ, અધિકગુણત્વાત્, ઘટવદિત્યેવં પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અપ્રયોજકત્વં નિરસ્યતિ- ન ચાન્તરેણેતિ ।
દૃષ્ટવિરોધઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
નેતિ પક્ષે સર્વેષામાણૂનાં સામ્યાર્થમેકૈકગુણવત્ત્વં વા સ્યાચ્ચતુર્ગુણવત્વં વા ।
ઉભયથાપિ દોષમાહ- અકલ્પ્યમાને ત્વિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.17
અપરિગ્રહાચ્ ચાત્યન્તમ્ અનપેક્ષા । બ્બ્સ્_2,2.17 ।
પ્રધાનકારણવાદો વેદવિદ્ભિરપિ કૈશ્ચિન્મન્વાદિભિઃ સત્કાર્યત્વાદ્યંશોપજીવનાભિપ્રાયેણોપનિબદ્ધઃ ।
અયં તુ પરમાણુકારણવાદો ન કૈશ્ચિદપિ શિષ્ટૈઃ કેનચિદપ્યંશેન પરિગૃહીત ઇત્યત્યન્તમેવાનાદરણીયો વેદવાદિભિઃ ।
અપિચ વૈશેષિકાસ્તન્ત્રાર્થભૂતાન્ષટ્પદાર્થાન્દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાખ્યાનત્યન્તભિન્નાન્ભિન્નલક્ષણાનભ્યુપગચ્છન્તિ ।
યથા મનુષ્યો ઽશ્વઃ શશ ઇતિ ।
તથાત્વં ચાભ્યુપગમ્ય તદ્વિરુદ્ધં દ્રવ્યાધીનત્વં શેષાણમભ્યુપગચ્છન્તિ ।
તન્નોપપદ્યતે ।
કથમ્ ।
યથા હિ લોકે શશકુશપલાશપ્રભૃતીનામત્યન્તભિન્નાનાં સતાં નેતરેતરાધીનત્વં ભવતિ, એવં દ્રવ્યાદીનામત્યન્તભિન્નત્વાન્નૈવ દ્રવ્યાધીનત્વં ગુણાદીનાં ભવિતુમર્હતિ ।
અથ ભવતિ દ્રવ્યાધીનત્વં ગુણાદીનાં તતો દ્રવ્યભાવે ભાવાદ્દ્રવ્યાભાવે ઽભાવાદ્દ્રવ્યમેવ સંસ્થાનાદિભેદાદનેકશબ્દપ્રત્યયભાગ્ભવતિ ।
યથા દેવદત્ત એક એવ સન્નવસ્થાન્તરયોગાદનેકશબ્દપ્રત્યયભાગ્ભવતિ તદ્વત્ ।
તથા સતિ સાંખ્યસિદ્ધાન્તપ્રસઙ્ગઃ સ્વસિદ્ધાન્તવિરોધશ્ચાપદ્યેયાતામ્ ।
નન્વગ્નેરન્યસ્યાપિ સતો ધૂમસ્યાગ્ન્યધીનત્વં દૃશ્યતે ।
સત્યં દૃશ્યતે ।
ભેદપ્રતીતેસ્તુ તત્રાગ્નિધૂમયોરન્યત્વં નિશ્ચીયતે ।
ઇહ તુ શુક્લઃ કમ્બલો રોહિણી ધેનુર્નીલમુત્પલમિતિ દ્રવ્યસ્યૈવ તસ્ય તસ્ય તેન તેન વિશેષેણ પ્રતીયમાનત્વાન્નૈવ દ્રવ્યગુણયોરગ્નિધૂમયોરિવ ભેદપ્રતીતિરસ્તિ ।
તસ્માદ્દ્રવ્યાત્મકતા ગુણસ્ય ।
એતેન કર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાનાં દ્રવ્યાત્મકતા વ્યાખ્યાતા ।
ગુણા(દી)નાં દ્રવ્યાધીનત્વં દ્રવ્યગુણયોરયુતસિદ્ધત્વાદિતિ યદુચ્યેત, તત્પુનરયુતસિદ્ધત્વમપૃથગ્દેશત્વં વા સ્યાદપૃથક્કાલત્વં વાપૃથક્સ્વભાવત્વં વા ।
સર્વથાપિ નોપપદ્યતે ।
અપૃથકગ્દેશત્વે તાવત્સ્વાભ્યુપગમો વિરુધ્યેત ।
કથમ્ ।
તન્ત્વારબ્ધો હિ પટષ્ટન્તુદેશો ઽભ્યુપગમ્યતે ન પટદેશઃ ।
પટસ્ય તુ ગુણાઃ શુક્લત્વાદયઃ પટદેશા અભ્યુપગમ્યન્તે ન તન્તુદેશાઃ ।
તથાચાહુઃ - ઽદ્રવ્યાણિ દ્રવ્યાન્તરમારભન્તે ગુણાશ્ચ ગુણાન્તરમ્ઽ (વૈ. સૂ. 1.1.10) ઇતિ ।
તન્તવો હિ કારણદ્રવ્યાણિ કાર્યદ્રવ્યં પટમારભન્તે ।
તન્તુગતાશ્ચ ગુણાઃ શુક્લાદયઃ કાર્યદ્રવ્યે પટે શુક્લાદિગુણાન્તરમારભન્ત ઇતિ હિ તે ઽભ્યુપગચ્છન્તિ ।
સો ઽભ્યુપગમો દ્રવ્યગુણયોરપૃથગ્દેશત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને બાધ્યેત ।
અથાપૃથક્કાલત્વમયુતસિદ્દત્વમુચ્યેત, સવ્યદક્ષિણયોરપિ ગોવિષાણયોરયુતસિદ્ધત્વં પ્રસજ્યેત ।
તથાપૃથક્સ્વભાવત્વે ત્વયુતસિદ્ધત્વેન દ્રવ્યગુણયોરાત્મભેદઃ સંભવતિ, તસ્ય તાદાત્મ્યેનૈવ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
યુતસિદ્ધયોઃ સંબન્ધઃ સંયોગો ઽપ્યુતસિદ્ધયોસ્તુ સમવાય ઇત્યયમભ્યુપગમો મૃષૈવ તેષાં, પ્રાક્સિદ્ધસ્ય કાર્યાત્કારણસ્યાયુતસિદ્ધત્વાનુપપત્તેઃ ।
અથાન્યતરાપેક્ષ એવાયમભ્યુપગમઃ સ્યાદયુતસિદ્ધસ્ય કાર્યસ્ય કારણેન સંબન્ધઃ સમવાય ઇતિ, એવમપિ પ્રાગ્સિદ્ધસ્યાલબ્ધાત્મકસ્ય કાર્યસ્ય કારણેન સંબન્ધો નોપપદ્યતે દ્વયાયત્તત્વાત્સંબન્ધસ્ય ।
સિદ્ધં ભૂત્વા સંબધ્યત ઇતિ ચેત્, પ્રાક્કારણસંબન્ધાત્કાર્યસ્ય સિદ્ધાવભ્યુપગમ્યમાનાયામયુતસિદ્ધ્યભાવાત્કાર્યકારણયોઃ સંયોગવિભાગૌ ન વિદ્યેતે ઇતીદં દુરુક્તં સ્યાત્ ।
યથા ચેત્પન્નમાત્રસ્યાક્રિયસ્ય કાર્યદ્રવ્યસ્ય વિભુભિરાકાશાદિભિર્દ્રવ્યાન્તરૈઃ સંબન્ધઃ સંયોગ એવાભ્યુપગમ્યતે ન સમવાય એવં કારણદ્રવ્યેણાપિ સંબન્ધઃ સંયોગ એવ સ્યાન્ન સમવાયઃ ।
નાપિ સંયોગસ્ય સમવાયસ્ય વા સંબન્ધવ્યતિરેકેણાસ્તિત્વે કિઞ્ચિત્પ્રમાણમસ્તિ ।
સંબન્ધશબ્દપ્રત્યયવ્યતિરેકેણ સંયોગસમવાયશબ્દપ્રત્યયદર્શનાત્તયોરસ્તિત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
એકત્વે ઽપિ સ્વરૂપબાહ્યરૂપાપેક્ષયાનેકશબ્દપ્રત્યયદર્શનાત્ ।
યથૈકો ઽપિ સન્ દેવદત્તો લોકે સ્વરૂપં સંબન્ધિરૂપં ચાપેક્ષ્યાનેકશબ્દપ્રત્યયભાગ્ભવતિ, મનુષ્યો બ્રાહ્મણઃ શ્રોત્રિયો વદાન્યો બાલો યુવા સ્થવિરઃ પિતા પુત્રઃ પૌત્રો ભ્રાતા જામાતેતિ, યથા ચૈકાપિ સતી રેખા સ્થાનાન્ન્યત્વેન નિવિશમાનૈકદશશતસહસ્રાદિશબ્દપ્રત્યયભેદમનુભવતિ, તથાસંબન્ધિનોરેવ સંબન્ધશબ્દપ્રત્યયવ્યતિરેકેણ સંયોગસમવાયશબ્દપ્રત્યયાર્હત્વં ન વ્યતિરિક્તવસ્ત્વસ્તિત્વેન , ઇત્યુપલબ્દિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેરભાવો વસ્ત્વન્તરસ્ય ।
નાપિ સંબન્દધિવિષયત્વે સંબન્ધશબ્દપ્રત્યયયોઃ સંતતભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્વરૂપાહ્યરૂપાપેક્ષયેત્યુક્તોત્તરત્વાત્ ।
તથાણ્વાત્મમનસામપ્રદેશત્વાન્ન સંયોગઃ સંભવતિ, પ્રદેશવતો દ્રવ્યસ્ય પ્રદેશવતા દ્રવ્યાન્તરેણ સંયોગદર્શનાત્ ।
કલ્પિતાઃ પ્રદેશા અણ્વાત્મમનસાં ભવિષ્યન્તીતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિદ્યામાનાર્થકલ્પનાયાં સર્વાર્થસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઇયાનેવાવિદ્યમાનો વિરુદ્ધો ઽવિરુદ્ધો વાર્થઃ કલ્પનીયો નાતો ઽધિક ઇતિ નિયમહેત્વભાવાત્ ।
કલ્પનાયાશ્ચ સ્વાયત્તત્વાત્પ્રભૂતત્વસંભવાચ્ચ ।
નચ વૈશેષિકૈઃ કલ્પિતેભ્યઃ ષડ્ભ્યઃ પદાર્થેભ્યો ઽન્યે ઽધિકાઃ શતં સહસ્રં વાર્થા ન કલ્પયિતવ્યા ઇતિ નિવારકો હેતુરસ્તિ ।
તસ્માદ્યસ્મૈ યસ્મૈ યદ્યદ્રોચતે તત્તત્સિદ્ધ્યેત્ ।
કશ્ચિત્કૃપાલુઃ પ્રાણિનાં દુઃખબહુલં સંસાર એવ માભૂદિતિ કલ્પયેત્ ।
અન્યો વા વ્યસની મુક્તાનામપિ પુનરુત્પત્તિં કલ્પયેત્ ।
કસ્તયોર્નિવારકઃ સ્યાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
દ્વાભ્યાં પરમાણુભ્યાં નિરવયવાભ્યાં સાવયવસ્ય દ્વ્યણુકસ્યાકાશેનેવ સંશ્લેષાનુપપત્તિઃ ।
નહ્યાકાશસ્ય પૃથિવ્યાદીનાં ચ જતુકાષ્ઠવત્સંશ્લેષો ઽસ્તિ ।
કાર્યકારણદ્રવ્યયોરાશ્રિતાશ્રયભાવો ઽન્યથા નોપપદ્યત ઇત્યવશ્યં કલ્પ્યઃ સમવાય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇતરેતરાશ્રયત્વાત્ ।
કાર્યકારણયોર્હિ ભેદસિદ્ધાવાશ્રિતાશ્રયભાવસિદ્ધિરાશ્રિતાશ્રયભાવસિદ્ધૌ ચ તયોર્ભેદસિદ્ધિઃ કુણ્ડબદરવદિતરેતરાશ્રયતા સ્યાત્ ।
નહિ કાર્યકારણયોર્ભેદ આશ્રિતાશ્રયભાવો વા વેદાન્તવાદિભિરભ્યુપગમ્યતે, કારણસ્યૈવ સંસ્થાનમાત્રં કાર્યમિત્યભ્યુપગમાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પરમાણૂનાં પરિચ્છિન્નત્વાદ્યાવત્યો દિશઃ ષડષ્ટૌ દશ વા તાવદ્ભિરવયવૈઃ સાવયવાસ્તે સ્યુઃ સાવયવત્વાદનિત્યાશ્ચેતિ નિત્યત્વનિરવયવત્વાભ્યુપગમો બાધ્યેત ।
યાંસ્ત્વં દિગ્ભેદભેદિનો ઽવયવાન્કલ્પયસિ ત એવ પરમાણવ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મતારતમ્યક્રમેણાપરમકારણાદ્વિનાશોપપત્તેઃ ।
યથા પૃથિવી દ્વ્યણુકાદ્યપેક્ષયા સ્થૂલતમા વસ્તુભૂતાપિ વિનશ્યતિ, તતઃ સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મતરં ચ પૃથિવ્યેકજાતીયકં વિનશ્યતિ, તતો દ્વ્યણુકં, તથા પરમાણવો ઽપિ પૃથિવ્યેકજાતીયકત્વાદ્વિનશ્યેયુઃ ।
વિનશ્યન્તો ઽપ્યવયવવિભાગેનૈવ વિનશ્યન્તીતિ ચેત્ ।
નાયં દોષઃ ।
યતો ઘૃતકાઠિન્યવિલયનવદપિ વિનાશોપપત્તિમવોચામ ।
યથા હિ ઘૃતસુવર્ણાદીનામવિભજ્યમાનાવયવાનામપ્યગ્નિસંયોગાદ્દ્રવભાવાપત્ત્યા કાઠન્યવિનાશો ભવતિ, એવં પરમાણૂનામપિ પરમકારણભાવાપત્ત્યા મૂર્ત્યાદિવિનાશો ભવિષ્યતિ ।

તથા કાર્યરમ્ભો ઽપિ નાવયવસંયોગેનૈવ કેવલેન ભવતિ, ક્ષીરજલાદીનામન્તરેણાપ્યવયવસંયોગાન્તરં દધિહિમાદિકાર્યારમ્ભદર્શનાત્ ।
તદેવમસારતરતર્કસંદૃબ્ધત્વાદીશ્વરકારણશ્રુતિવિરુદ્ધત્વાચ્છ્રુતિ પ્રવણૈશ્ચ શિષ્ટૈર્મન્વાદિભિરપરિગૃહીતત્વાદત્યન્તમેવાનપેક્ષાસ્મિન્પરમાણુકારણવાદે કાર્યા શ્રેયોર્થિભિરિતિ વાક્યશેષઃ

fન્: તથાત્વમત્યન્તભિન્નત્વમ્ ।
સાંખ્યો ઽત્રવેદાન્તી ગ્રાહ્યઃ ।
યદ્વા કાપિલસ્યાપિ તાદાત્મ્યસિદ્ધાન્ત ઇતિ સાંખ્યગ્રહણમ્ ।
પ્રભૂતત્વસંભવાન્નિરવધિત્વસંભવાત્ ।
સંશ્લેષઃ સંગ્રહ એકાકર્ષણેનાપરાકર્ષણં તસ્યાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
ન કેવલમણુવાદસ્યાયુક્તત્વાદુપેક્ષા કિન્તુ શિષ્ટબહિષ્કૃતત્વાદ્ગ્રન્થતોર્ઽથતશ્ચાગ્રાહ્યત્વમિત્યાહ- અપરિગ્રહાચ્ચેતિ ।
ચકારાર્થં પ્રપઞ્ચયિતુમુપક્રમતે- અપિ ચેતિ ।
અત્યન્તભેદજ્ઞાપકમાહ- ભિન્નલક્ષણાનિતિ ।
દ્રવ્યગુણકર્મણાં દ્રવ્યગુણત્વકર્મત્વજાતયો લક્ષણાનિ, ગુણાશ્રયત્વાદ્યુપાધયો વા, નિર્ગુણત્વે સતિ જાતિમદક્રિયત્વં ગુણલક્ષણમ્, સંયોગવિભાગયોર્નિરપેક્ષકારણં કર્મ, નિત્યમેકમનેકસમવેતં સામાન્યમ્, નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો વિશેષાઃ, નિત્યઃ સંબન્ધઃ સમવાય ઇતિ ભિન્નાનિ લક્ષણાનિ ।
તૈર્મિથો ઽત્યન્તભેદસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
તથાત્વમત્યન્તભિન્નત્વમ્ ।
તેન વિરુદ્ધો યો ધર્મધર્મિભાવઃ ।
ગુણાદયો નદ્રવ્યધર્માઃ સ્યુઃ, તતો ઽત્યન્તભિન્નત્વાત્, શશકુશાદિવદિત્યર્થઃ ।
ભેદાબાધકત્વમુપન્યસ્યાભેદમાહ- અથ ભવતીતિ ।
ગુણાદિષુ તદધીનત્વં તાવદન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધં, તથા ચ ગુણાદયો દ્રવ્યાભિન્નાઃ, દ્રવ્યાધીનત્વાત્, યદ્યસ્માદ્ભિન્નં તન્ન તદધીનં, યથા શશભિન્નઃ કુશ ઇત્યર્થઃ ।
અભેદે દ્રવ્યં ગુણ ઇતિ શબ્દપ્રત્યયભેદઃ કથં, તત્રાહ- દ્રવ્યમિતિ ।
કલ્પિતભેદો ઽપ્યસ્તીત્યાશયઃ ।
અન્યથાત્યન્તભેદવદત્યન્તાભેદે ઽપિ ધર્મધર્મિત્વાયોગાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
અસ્તુ ગુણાદીનાં દ્રવ્યતાદાત્મ્યમિતિ વદન્તં તાર્કિકમન્યં પ્રત્યાહ- તથા સતીતિ ।
સાંખ્યો ઽત્ર વેદાન્તી ગ્રાહ્યઃ ।
યદ્વા કાપિલસ્યાપિ તાદાત્મ્યસિદ્ધાન્ત ઇતિ સાંખ્યગ્રહણમ્ ।
યદ્યપિ તદધીનત્વં તદ્ધર્મત્વં, તચ્ચ ધૂમે નાસ્તિ, અગ્નિં વિનાપિ ભાવાત્, તથાપિ તત્કાર્યત્વં તદધીનત્વં મત્વા વ્યભિચારં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
કાર્યત્વમન્યત્વં ચાઙ્ગીકરોતિ- સત્યમિતિ ।
તથાપિ તાદાત્મ્યેન પ્રતીયમાનત્વસ્ય હેતોર્વિવક્ષિતત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાશયઃ ।
અસ્ય હેતોરન્યથાસિદ્ધિમાશઙ્કતે- ગુણાદીનામિતિ ।
ગુણાદીનાં દ્રવ્યેણાભેદાભાવે ઽપ્યયુતસિદ્ધત્વેન તાદાત્મ્યપ્રતીતિસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
દૂષયિતું વિકલ્પયતિ- તત્પુનરિતિ ।
શૌક્લ્યસ્ય પટનિષ્ઠત્વાત્ પટસ્ય તન્તુદેશત્વાત્ પટશૌક્લ્યયોરપૃથગ્દેશત્વાભાવાચ્છુક્લઃ પટ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતિર્ન સ્યાદિત્યાદ્યં દૂષયતિ- અપૃથગ્દેશત્વ ઇતિ ।
કાણાદસૂત્રદ્વયં વ્યાચષ્ટે- તન્તવો હીતિ ।
સ્વભાવો હિ સ્વરૂપં તસ્યાપૃથક્ત્વે ઽસ્મદિષ્ટાભેદસિદ્ધિરિત્યાહ- અપૃથક્ત્વભાવત્વ ઇતિ ।
અભેદે યુક્તિમાહ- તસ્યેતિ -ગુણસ્યેત્યર્થઃ ।
એવં ષટ્પદાર્થા અત્યન્તભિન્ના ઇતિ સિદ્ધાન્તો ઽનુભવવિરોધેન દૂષિતઃ ।
સિદ્ધાન્તાન્તરં દૂષયતિ- યુતેતિ ।
અયુતસિદ્ધત્વં કિમુભયોરુતાન્યતરસ્ય ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- પ્રાગિતિ ।
દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય દૂષયતિ- અથેત્યાદિના ।
કારણસ્ય પૃથક્સિદ્ધત્વે ઽકાર્યમપૃથક્સિદ્ધમિત્યુક્તમુપેત્ય સંબન્ધો ઽસિદ્ધસ્ય સિદ્ધસ્ય વેતિ વિકલ્પ્યાદ્યં દ્વિતીયં શઙ્કતે- સિદ્ધં ભૂત્વેતિ ।
સતોરપ્રાપ્તયોઃ પ્રાપ્તિઃ સંયોગ ઇત્યભ્યુપગમાત્તન્તુપટયોરપિ સંયોગાપત્તિરિત્યપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
સદ્યોજાતપટસ્ય ક્રિયાભાવાત્ કથં સંયોગઃ, તત્રાહ- યથેતિ ।
કિઞ્ચ સંબન્ધસ્યાપિ સંબન્ધે ઽનવસ્થાનાદસંબદ્ધસ્યાનિયામકત્વાત્ સંબન્ધો ઽપિ દુર્નિરૂપ ઇત્યાહ- નાપીતિ ।
સંબન્ધઃ સંબન્ધિભિન્નઃ, તદ્વિલક્ષણશબ્દધીગમ્યત્વાત્, વસ્ત્વન્તરવદિતિ શઙ્કતે- સંબન્ધીતિ ।
કલ્પિતભેદસાધને સિદ્ધસાધનતા, વસ્તુભેદસાધને તુ વ્યભિચાર ઇતિ સમાધત્તે- ન ।
એકત્વે ઽપીતિ ।
સ્વરૂપેણૈવ મનુષ્યાદિશબ્દભાગેવ પુત્રાદ્યપેક્ષયા પિતેત્યાદિવિલક્ષણશબ્દધીગમ્યો ભવતિ, નચ ભિદ્યત ઇતિ વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ- ઇત્યુપલબ્ધીતિ ।
વિલક્ષણશબ્દધીગમ્યત્વાદિત્યુપલબ્ધિઘટિતેન-લક્ષણેન સિઙ્ગેન પ્રાપ્તસ્ય વસ્ત્વન્તરસ્ય સંયોગાદેઃ સંબન્ધિવ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેરભાવો નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ ।
ન હ્યઙ્ગુલિદ્વયસ્ય નૈરન્તર્યાતિરેકેણ સંયોગ ઉપલભ્યતે ।
સમવાયસ્તુ ન કસ્યાપિ ક્વચિદપ્યનુભવમારોહતીતિ ભાવઃ ।
સંબન્ધસ્ય સંબન્ધ્યભેદે સંબન્ધિનઃ સદા સત્ત્વાત્સર્વદા સંબન્ધબુદ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇતિ શઙ્કાં નિષેધતિ- નાપીતિ ।
પરાપેક્ષયા નૈરન્તર્યાવસ્થાયામઙ્ગુલ્યોઃ રૂપરૂપિણોશ્ચ સંબન્ધિધીઃ ન સ્વત ઇત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વં પરમાણ્વોઃ સંયોગનિરાસેન દ્વ્યણુકાદિસૃષ્ટિર્નિરસ્તા, સંપ્રત્યદૃષ્ટવદાત્મનાણૂનાં સંયોગો ઽણુષુ ક્રિયાહેતુઃ આત્મમનોઃ સંયોગો બુદ્ધ્યાદ્યસમવાયિકારણં નિરસ્યતે- તથાણ્વાત્મેતિ ।
નિરસ્તમપિ કલ્પિતપ્રદેશપક્ષમતિપ્રસઙ્ગાખ્યદોષાન્તરં વક્તું પુનરુદ્ભાવયતિ- કલ્પિતા ઇતિ ।
કલ્પનમૂહઃ ।
ઊહિતાર્થાઃ સન્તો ઽસન્તો વા ।
દ્વિતીયે ન સંયોગસિદ્ધિઃ સ્વસ્વાભાવયોરેકત્ર વૃત્ત્યવચ્છેદકાસત્ત્વાત્ ।
આદ્યે તૂહમાત્રેણ સર્વાર્થસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ, ઊહસ્ય સ્વાધીનત્વાત્ ।
પ્રભૂતત્વં નિરવધિત્વં તત્સંભવાચ્ચેત્યર્થઃ ।
યદ્યૂહાત્સર્વસિદ્ધિસ્તદા પદાર્થબન્ધમુક્તિનિયમા લુપ્યેરન્નિત્યાહ- ન ચેત્યાદિના ।
સંયોગં દૂષયિત્વા સમવાયં દૂષયતિ- કિઞ્ચાન્યદિતિ ।
તન્મતે દૂષણાન્તરમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સંશ્લેષઃ સંગ્રહઃ ।
યત એકાકર્ષણેનાપરાકર્ષણં તસ્યાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
દ્વ્યણુકં નિરવયવાસમવેતં, સાવયવત્વાત્, આકાશાસમવેતભૂમિવદિતિ ભાવઃ ।
નનુ દ્વ્યણુકસ્યાસમવેતત્વે તદાશ્રિતત્વં ન સ્યાત્, સંબન્ધં વિના તદયોગાત્ ।
નચ સંયોગાદાશ્રિતત્વં કાર્યદ્રવ્યસ્ય પ્રકૃત્યસંયોગાદિતિ શઙ્કતે- કાર્યેતિ ।
પ્રકૃતિવિકારયોરભેદાદાશ્રયાશ્રયિભાવાનુપપત્તિરિષ્ટેતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
ભેદાત્તદ્ભાવ ઇતિ વદન્તં પ્રત્યાહ- ઇતરેતરાશ્રયત્વાદિતિ ।
કથં તર્હિ કાર્યસ્ય કારણાશ્રિતત્વવ્યવહારઃ કલ્પિતભેદાદિત્યાહ- કારણસ્યૈવેતિ ।
પરમાણૂનાં નિરવયવત્વમપ્યયુક્તમિત્યાહ- કિઞ્ચેતિ ।
પરમાણવઃ સાવયવાઃ, અલ્પત્વાત્, ઘટવત્ ।
વિપક્ષે તેષાં દિગ્ભેદાવધિત્વં ન સ્યાદાત્મવદિત્યર્થઃ ।
નનુપરમાણ્વપેક્ષયા યો ઽયં પ્રાચી દક્ષિણેત્યાદિદિગ્ભેદવ્યવહારસ્તદવધિત્વેન યે ઽવયવાસ્ત્વયોચ્યન્તે ત એવ મમ પરમાણવસ્તે ઽપિ સાવયવાશ્ચેત્ તદવયવા એવેતિ એવં યતઃ પરં ન વિભાગઃ સ એવ નિરવયવઃ પરમાણુરિતિ શઙ્કતિ- યાંસ્ત્વમિતિ ।
પરિહરતિ- ન ।
સ્થૂલેતિ ।
અયમર્થઃ-યત્સવાત્મનાવિભાગાયોગ્યં વસ્તુ સ પરમાણુરિતિ યદ્યુચ્યેત તર્હિ બ્રહ્મણ એવ પરમાણુસંજ્ઞા કૃતા સ્યાત્, તદન્યસ્યાલ્પસ્ય દિગ્વિભાગાર્હત્વેનાવયવવિભાગાવશ્યં ભાવાત્ ।
યદિ પૃથિવ્યાદિજાતીયો ઽલ્પપરિમાણવિશ્રાન્તિભૂમિર્યઃ સ પરમાણુરિત્યુચ્યેત તર્હિ તસ્ય ન મૂલકારણત્વં, વિનાશિત્વાત્, ઘટવત્ ।
નચ હેત્વસિદ્ધિઃ, અણવો વિનાશિનઃ, પૃથિવ્યાદિજાતીયત્વાત્, ઘટવદિતિ સાધનાદિતિ ।
સંપ્રતિ નિરવયવદ્રવ્યસ્ય નાશહેત્વભાવાદાત્મવદવિનાશ ઇત્યાશઙ્ક્ય પૂર્વોક્તં પરિહારં સ્મારયતિ- વિનશ્યન્ત ઇત્યાદિના ।

બ્રહ્માતિરિક્તસ્યાજ્ઞાનિકત્વાચ્ચ દ્રવ્યસ્ય નિરવયવત્વમસિદ્ધમ્ ।
નિમિત્તાદૃષ્ટાદિનાશાદ્વિનાશઃ પ્રલયે સંભવતિ, મુક્તૌ જ્ઞાનાદજ્ઞાનનાશે તત્કાર્યાણુનાશસંભવ ઇતિ ભાવઃ ।
યદુક્તં યત્કાર્યદ્રવ્યં તત્સંયોગસચિવાનેકદ્રવ્યારબ્ધમિતિ, તન્નેત્યાહ- તથા કાર્યારમ્ભો ઽપીતિ ।
કૈવલ્યં પ્રધાન્યમ્ ।
કાર્યદ્રવ્યસ્થિતાવપિ હેત્વાત્સંયોગસ્ય ક્ષીરારંભકસંયોગાદ્દધ્યારમ્ભકં ન સંયોગાન્તરં, તથા ચ દધ્યાદૌ વ્યભિચારાન્ન વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યત્કાર્યદ્રવ્યં તદ્દ્રવ્યારમ્ભમિત્યેવ વ્યાપ્તિરસ્તુ લાઘવાત્, ન તુ સંયોગસચિવસ્વન્યૂનપરિમાણેનેકદ્રવ્યારમ્ભમિતિ, ગૌરવાત્, દીર્ઘવિસ્તૃતદુકૂલારબ્ધરજ્જૌ ન્યૂનપરિમાણાયાં વ્યભિચારાચ્ચ ।
નચ રજ્જુર્ન દ્રવ્યાન્તરમિતિ વાચ્યમ્, અવયવિમાત્રવિપ્લવાપાતાત્ ।
કિઞ્ચ નિરવયવદ્રવ્યત્વસ્યૈકાત્મવૃત્તિત્વે લાઘવાન્ન નિરવયવાનેકાણુસિદ્ધિઃ ।
યત્ત્વણુત્વતારતમ્યવિશ્રાન્તિભૂમિત્વેન તત્સિદ્ધિરિતિ ।
તન્ન ।
ત્ર્યણુકત્વેનોક્તત્રુટિષુ વિશ્રાન્તેઃ ।
નચ ત એવ ત્રુટિનામાનો જગદ્ધતેવ ઇતિ વાચ્યમ્, પૃથિવીત્વાદિના સાવયવત્વાનિત્યત્વયોરનુમાનાત્ ।
ન ચાવયવત્વસ્ય ક્વચિદ્વિશ્રાન્તૌ પરમાણુસિદ્ધિરવિશ્રાન્તાવનવસ્થેતિ વાચ્યમ્, માયાયાં બ્રહ્મણિ વાવયવત્વવિશ્રાન્તિસંભવાત્ ।
અતો ન કિઞ્ચિદણુસદ્ભાવે પ્રમાણમ્ ।
નિરવયવાનાં સંયોગસમવાયયોરસંભવાત્સમવેતદ્વ્યણુકાદ્યારમ્ભકત્વાયોગ ઇત્યાદિ બાધકમુક્તમેવ ।
સંપ્રતિ ઽઅપરિગ્રહાચ્ચઽઇતિ સૂત્રવાક્યશેષં પૂરયન્નધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- તદેવમિતિ ।
તસ્માદ્ભ્રાન્તિમૂલેન વૈશેષિકમતેનવેદાન્તતાત્પર્યસ્યાવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.3.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.18
4 સમુદાયાધિકરણમ્ . સૂ. 18-27
સમુદાય ઉભયહેતુકે ઽપિ તદપ્રાપ્તિઃ । બ્બ્સ્_2,2.18 ।
વૈશેષિકરાદ્ધાન્તો દુર્યુક્તિયોગાદ્વેદવિરોધાચ્છિષ્ટાપરિગ્રહાચ્ચ નાપેક્ષિતવ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
સોર્ઽધવૈનાશિક ઇતિ વૈનાશિકત્વસામ્યાત્સર્વવૈનાશિકરાદ્ધાન્તો નતરામપેક્ષિતવ્ય ઇતીદમિદાનીમુપપાદયામઃ ।
સ ચ બહુપ્રકારઃ પ્રતિપત્તિભેદાદ્વિનેયભેદાદ્વા ।
તત્રૈતે ત્રયો વાદિનો ભવન્તિ- કેચિત્સર્વાસ્તિત્વવાદિનઃ, કેચિદ્વિજ્ઞાનાસ્તિત્વમાત્રવાદિનઃ, અન્યે પુનઃ સર્વશૂન્યત્વવાદિન ઇતિ ।
તત્ર તે સર્વાસ્તિત્વવાદિનો બાહ્યમાન્તરં ચ વસ્ત્વભ્યુપગચ્છન્તિ ભૂતં ભૌતિકં ચ ચિત્તં ચૈત્તં ચ, તાંસ્તાવત્પ્રતિબ્રૂમઃ ।
તત્ર ભૂતં પૃથિવીધાત્વાદયઃ ।
ભૌતિકં રૂપાદયષ્ચક્ષુરાદયશ્ચ ।
ચતુષ્ટયે ચ પૃથિવ્યાદિપરમાણવઃ સ્વરસ્નેહોષ્ણસ્વભાવાસ્તે પૃથિવ્યાદિભાવેન સંહન્યન્ત ઇતિ મન્યન્તે ।
તથા રૂપવિજ્ઞાનવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસંજ્ઞકાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ ।
તે ઽપ્યધ્યાત્મં સર્વવ્યવહારાસ્પદભાવેન સંહન્યન્ત ઇતિ મન્યન્તે ।
તત્રેદમભિધીયતે- યો ઽયમુભયહેતુક ઉભયપ્રકારઃ સમુદાયઃ પરેષામભિપ્રેતો ઽણુહેતુકશ્ચ ભૂતભૌતિકસંહતિરૂપઃ સ્કન્ધહેતુકશ્ચ પઞ્ચસ્કન્ધીરૂપઃ તસ્મિન્નુભયહેતુકે ઽપિ સમુદાયે ઽભિપ્રેયમાણે તદપ્રાપ્તિઃ સ્યાત્સમુદાયાપ્રાપ્તિઃ ।
સમુદાયભાવાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
કુતઃ ।
સમુદાયિનામચેતનત્વાત્ ।
ચિત્તાભિજ્જ્વલનસ્ય ચ સમુદાયસિદ્ધ્યધીનત્વાત્ ।
અન્યસ્ય ચ કસ્યચિચ્ચેતનસ્ય ભોક્તુઃ પ્રશાસિતુર્વા સ્થિરસ્ય સંહન્તુરનભ્યુપગમાત્ નિરપેક્ષપ્રવૃત્ત્યભ્યુપગમે ચ પ્રવૃત્ત્યનુપરમપ્રસઙ્ગાત્ ।
આશયસ્યાપ્યન્યત્વાનન્યત્વાભ્યામનિરૂપ્યત્વાત્ ।
ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાચ્ચ નિર્વ્યાપારત્વાત્પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્સમુદાયાનુપપત્તિઃ ।
સમુદાયાનુપપત્તૌ ચ તદાશ્રયા લોકયાત્રા લુપ્યેત

fન્: ભૂતે ભૌતિકં બાહ્યમ્, ચિત્તં ચૈત્તં ચ કામાદ્યન્તરમિતિ વિભાગઃ ।
ચતુષ્ટયે ચતુર્વિધાઃ ।
સ્વરાઃ કઠિનાઃ પાર્થિવાઃ પરમાણવઃ, સ્નિગ્ધા આપ્યાઃ, ઉષ્ણસ્તૈજસાઃ, ઈરણં ચલનં સ્વભાવો વાયવ્યાનામિતિ ।
સવિશેષેન્દ્રિયાણિ રૂપસ્કન્ધઃ, અહમહમિત્યાલયવિજ્ઞાનપ્રવાહો વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ, સુખાદ્યનુભવો વેદાન્તસ્કન્ધઃ, ગૌરશ્વ ઇત્યેવંનામવિશિષ્ટસવિકલ્પપ્રત્યયઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ, રાગદ્વેષમોહધર્માઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ ।
આશેરતે ઽસ્મિન્ રાગાદય ઇત્યાશયઃ સંતાનઃ ।
વૈશેષિકં નિરસ્ય વૈનાશિકં નિરસ્યતિ- સમુદાય ઇતિ ।
પરિમાણભેદેન દેહાદેરાશુતરવિનાશાઙ્ગીકારાદર્ધવૈનાશિકો વૈશેષિકસ્તસ્ય નિરાસાનન્તરં સર્વક્ષણિકવાદી બુદ્ધિસ્થો નિરસ્યત ઇતિ પ્રસઙ્ગસંગતિમાહ- વૈશેષિકેતિ ।
ઽનાભાવ ઉપલબ્ધેઃઽઇતિ નિરસનીયસિદ્ધાન્તાદત્ર નિરસ્યસિદ્ધાન્તસ્ય ભેદં વક્તું તત્સિદ્ધાન્તં વિભજતે- સ ચેતિ ।
નનુ સુગતપ્રોક્તાગમસ્યૈક્યાત્ કુતો બહુપ્રકારતા, તત્રાહ- પ્રતિપત્તીતિ ।
એકસ્યૈવાગમવ્યાખ્યાતુઃ શિષ્યસ્યાવસ્થાભેદેન વુદ્ધિભેદાત્, મન્દમધ્યમોત્તમધિયાં શિષ્યાણાં વા ભેદાદ્બહુપ્રકારતેત્યર્થઃ ।
તાનેવ પ્રકારાનાહ- તત્રેતિ ।
સૌત્રાન્તિકો વૈભાષિકો યોગાચારી માધ્યમિકશ્ચેતિ ચત્વારઃ શિષ્યાઃ ।
તેષ્વાદ્યયોર્બાહ્યાર્થાનાં પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વવિવાદે ઽપ્યસ્તિત્વસંપ્રતિપત્તેસ્તયોઃ સિદ્ધાન્તમેકીકૃત્ય નિરસ્યત ઇત્યાહ- તત્ર યે સર્વાસ્તિત્વેતિ ।
ભૂતં ભૌતિકં બાહ્યં, ચિત્તં ચૈત્તં ચ કામાદ્યાન્તરમિતિ વિભાગઃ ।
તત્ર સંદિહ્યતે કિં માનમૂલો ભ્રાન્તિમૂલો વાયં સિદ્ધાન્ત ઇતિ ।
તત્ર પ્રમાણમૂલ ઇતિ પૂર્વપક્ષયન્ સિદ્ધાન્તં તદીયં દર્શયતિ- તત્ર ભૂતમિતિ ।
સ્થિરઃ પ્રપઞ્ચો બ્રહ્મહેતુક ઇતિ વેદાન્તસિદ્ધાન્તસ્ય માનમૂલક્ષણિકસિદ્ધાન્તવિરોધાદસિદ્ધિઃ પૂર્વપક્ષે ફલં, સિદ્ધાન્તે તદવિરોધ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
પૃથિવ્યાદિભૂતચતુષ્ટયં વિષયેન્દ્રિયાત્મકં ભૌતિકં ચ પરમાણુસમુદાય એવ નાવયવ્યન્તરમિતિ મત્વા પરમાણૂન્ વિભજતે- ચતુષ્ટયે ચેતિ ।
ચતુર્વિધા ઇત્યર્થઃ ।
ખરઃ કઠિનસ્તત્સ્વભાવાઃ પાર્થિવાઃ પરમાણવઃ, સ્નિગ્ધા આપ્યાઃ, ઉષ્ણાસ્તૈજસાઃ, ઈરણં ચલનસ્વભાવો વાયવ્યાનામિતિ ।
બાહ્યસમુદાયમુક્ત્વાધ્યાત્મિકસમુદાયમાહ- તથેતિ ।
સવિષયેન્દ્રિયાણિ રૂપસ્કન્ધઃ વિષયાણાં બાહ્યત્વે ઽપિ દેહસ્થેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદાધ્યાત્મિકત્વમ્, અહમહમિત્યાલયવિજ્ઞાનપ્રવાહો વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ, સુખાદ્યનુભવો વેદનાસ્કન્ધઃ, ગૌરશ્વ ઇત્યેવં નામવિશિષ્ટસવિકલ્પકપ્રત્યયઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ, રાગદ્વેષમોહધર્માધર્માઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ ।
તત્ર વિજ્ઞાનસ્કન્ધશ્ચિત્તમાત્મેતિ ગીયતે ।
અન્યે ચત્વારઃ સ્કન્ધાશ્ચૈત્તાસ્તેષાં સંઘાત આધ્યાત્મિકઃ ।
સકલલોકયાત્રાનિર્વાહક ઇત્યર્થઃ ।
અવયવાતિરિક્તાવયવ્યનુપલબ્ધેરવયવાઃ શિષ્યન્તે, યત્સત્ તત્ક્ષણિકં, યથા વિદ્યુદિતિ તેષાં ક્ષણિકત્વમિતિ માનમૂલો ઽયં સિદ્ધાન્ત ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં યોજયતિ- યો ઽયમિતિ ।
સર્ગાદૌ પરમાણૂનાં ચ સ્કન્ધાનાં ચ સ્વતઃસંઘાતસ્તાવન્ન સંભવતિ, અચેતનત્વાત્ ।
નાપિ ચિત્તાખ્યમભિજ્વલનં વિજ્ઞાનં સમુદાયહેતુઃ, સંઘાતે દેહાકારે જાતે વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાને જાતે સંઘાત ઇત્યન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
નચ ક્ષણિકવિજ્ઞાનાદન્યઃ કશ્ચિજ્જીવ ઈશ્વરો વા ત્વયાભ્યુપગમ્યતે યઃ સંઘાતકર્તા ભવેત્ ।
નચ કર્તારમનપેક્ષ્યાણવઃ સ્કન્ધાશ્ચ સ્વયમેવ સંઘાતાર્થં પ્રવર્તન્ત ઇતિ વાચ્યમ્, અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
નન્વાલયવિજ્ઞાનસંતાનઃ સંહન્તાસ્ત્વિત્યત આહ- આશયસ્યેતિ ।
આશેરતે ઽસ્મિન્ રાગાદય ઇત્યાશયઃ સંતાનઃ, સ કિં સંતાનિભ્યો ઽન્યો વિજ્ઞાનિભ્યો ઽન્યો ઽનન્યો વા ।
આદ્યે ઽપિ સ્થિરઃ ક્ષણિકો વા ।
નાદ્યઃ, અસ્મદિષ્ટનિત્યાત્મવાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે દોષમાહ- ક્ષણિકત્વેતિ ।
ક્ષણિકસ્ય જન્માતિરિક્તવ્યાપારો નાસ્તિ, તસ્માત્તસ્ય પરમાણ્વાદિમેલનાર્થં પ્રવૃત્તિરનુપપન્ના ।
ક્ષણિકત્વવ્યાઘાત્દિત્યર્થઃ ।
એતેનાનન્યઃ સંતાન ઇતિ પક્ષો નિરસ્તઃ, ક્ષણિકસ્ય મેલકત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્ સંહન્તુરસત્ત્વાત્ સંઘાતાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.19
ઇતરેતરપ્રત્યયત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ નોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્ । બ્બ્સ્_2,2.19 ।
યદ્યપિ ભોક્તા પ્રશાસિતા વા કશ્ચિચ્ચેતનઃ સંહન્તા સ્થિરો નાભ્યુપગમ્યતે તથાપ્યવિદ્યાદીનામિતરેતરકારણત્વાદુપપદ્યતે લોકયાત્રા ।
તસ્યાં ચોપપદ્યમાનાયાં વા કિઞ્ચિદપરમપેક્ષિતવ્યમસ્તિ ।
તે ચાવિદ્યાદયો ઽવિદ્યા સંસ્કારો વિજ્ઞાનં નામ રૂપં ષડાયતનં સ્પર્શા વેદના તૃષ્ણા ઉપાદાનં ભવો જાતિર્જરા મરણં શોકઃ પરિદેવના દુઃખં દુર્મનસ્તેત્યેવઞ્જાતીયકા ઇતરેતરહેતુકાઃ સૌગતે સમયે ક્વચિત્સંક્ષિપ્તા નિર્દિષ્ટાઃ ક્વચિત્પ્રપઞ્ચિતાઃ ।
સર્વેષામપ્યયમવિદ્યાદિકલાપો ઽપ્રત્યાખ્યેયઃ ।
તદેવમવિદ્યાદિકલાપે પરસ્પરનિમિત્તનૈમિત્તિકભાવેન ઘટીયન્ત્રવદનિશમાવર્તમાનેર્ઽથાક્ષિપ્ત ઉપપન્નઃ સંઘાત ઇતિ ચેત્ ।
તન્ન ।
કસ્માત્ ।
ઉત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્ ।
ભવેદુપપન્નઃ સંઘાતો યદિ સંઘાતસ્ય કિઞ્ચિન્નિમિત્તમવગમ્યેત ।
ન ત્વવગમ્યતે ।
યત ઇતરેતરપ્રત્યયત્વે ઽપ્યવિદ્યાદીનાં પૂર્વપૂર્વમુત્તરોત્તરસ્યોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તં ભવેદ્ભવેન્ન તુ સંઘાતોત્પત્તેઃ કિઞ્ચિન્નિમિત્તં સંભવતિ ।
નન્વવિદ્યાદિભિરર્થાદાક્ષિપ્યતે સંઘાત ઇત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- યદિ તાવદયમભિપ્રાયો ઽવિદ્યાદયઃ સંઘાતમન્તરેણાત્માનમલભમાના અપેક્ષન્તે સંઘાતમિતિ, તતસ્તસ્ય સંઘાતસ્ય નિમિત્તં વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ નિત્યેષ્વપ્યણુષ્વભ્યુપગમ્યમાનેષ્વાશ્રયાશ્રયિભૂતેષુ ચ ભોક્તેષુ સત્સુ ન સંભવતીત્યુક્તં વૈશેષિકપરીક્ષાયામ્ ।
કિમઙ્ગ પુનઃ ક્ષણિકેષ્વપ્યણુષુ ભોક્તૃરહિતેષ્વાશ્રયિશૂન્યેષુ વાભ્યુપગમ્યમાનેષુ સંભવેત્ ।
અથાયમભિપ્રાયો ઽવિદ્યાદય એવ સંઘાતસ્ય નિમિત્તમિતિ, કથં તમેવાશ્રિત્યાત્માનં લભમાનાસ્તસ્યૈવ નિમિત્તં સ્યુઃ ।
અથ મન્યસે સંઘાતા એવાનાદૌ સંસારે સંતત્યાનુવર્તન્તે તદાશ્રયાશ્ચાવિદ્યાદય ઇતિ, તદપિ સંધાતાત્સંઘાતાન્તરમુત્પદ્યમાનં, નિયમેન વા સદૃશમેવોત્પદ્યેત, અનિયમેન વા સદૃશં વિસદૃશં વોત્પદ્યેત ।
નિયમાભ્યુપગમે મનુષ્યપુદ્ગલસ્ય દેવતિર્યગ્યોનિનારકપ્રાપ્ત્યભાવઃ પ્રાપ્નુયાત્ ।
અનિયમાભ્યુપગમે ઽપિ મનુષ્યપુદ્ગલઃ કદાચિત્ક્ષણેન હસ્તી ભૂત્વા દેવો વા પુનર્મનુષ્યો વા ભવેદિતિ પ્રાપ્નુયાત્ ।
ઉભયમપ્યભ્યુપગમવિરુદ્ધમ્ ।
અપિચ યદ્ભોગાર્થઃ સંઘાતઃ સ્યાત્સ નાસ્તિ સ્થિરો ભોક્તેતિ તવાભ્યુપગમઃ ।
તતશ્ચ ભોગો ભોગાર્થ એવ સ નાન્યેન પ્રાર્થનીયઃ ।
તથા મોક્ષો મોક્ષાર્થં એવેતિ મુમુક્ષુણા નાન્યેન ભવિતવ્યમ્ ।
અન્યેન ચેત્પ્રાર્થ્યેતોભયં ભોગમોક્ષકાલાવસ્થાયિના તેન ભવિતવ્યમ્ ।
અવસ્થાયિત્વે ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમવિરોધઃ ।
તસ્માદિતરેતરોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વમવિદ્યાદીનાં યદિ ભવેદ્ભવતુ નામ નતુ સંઘાતઃ સિદ્ધ્યેત્ ।
ભોક્ત્રભાવાદિત્યભિપ્રાયઃ

fન્: કાર્યં પ્રતિ અયતે ગચ્છતીતિ પ્રત્યયઃ કારણમ્ ।
વિજ્ઞાનં પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયં રૂપં ચેતિ ષડાયતનાનિ યસ્યેન્દ્રિયજાતસ્ય તત્ષડાયતનમ્ ।
તૃષ્ણ્યા વાક્કાયચેષ્ટોપાદાનમ્ ।
હા પુત્ર, તાતેત્યાદિપ્રલાપઃ પરિદેવના ।
આશ્રયેત્યાદિ ભોક્તૃવિશેષણં અદૃષ્ટાશ્રયેષ્વિત્યર્થઃ ।
સંહન્તુરભાવે ઽપિ સંઘાતોપપત્તિમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- ઇતરેતિ ।
કાર્યં પ્રત્યયતે ગચ્છતીતિ પ્રત્યયઃ કારણમ્ ।
અવિદ્યાદિભિરેવાર્થાત્ સંઘાતસિદ્ધૌ વ્યવહારોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
અવિદ્યાદીનાહ- તે ચેતિ ।
ક્ષણિકેષુ સ્થિરત્વબુદ્ધિરવિદ્યા, તતો રાગદ્વેષમોહાઃ સંસ્કારા ભવન્તિ, તેભ્યો ગર્ભસ્થસ્યાદ્યં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તસ્માચ્ચાલયવિજ્ઞાનાત્ પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયં નામાશ્રયત્વાન્નામ ભવતિ ।
તતો રૂપં સિતાસિતાત્મકં શુક્રશોણિતં નિષ્પદ્યતે ।
ગર્ભસ્ય કલકલબુદ્બુદાવસ્થા નામરૂપશબ્દાર્થ ઇતિ નિષ્કર્ષઃ ।
વિજ્ઞાનં પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયં રૂપં ચેતિ ષડાયતનાનિ યસ્યેન્દ્રિયજાતસ્ય તત્ ષડાયતનં, નામરૂપેન્દ્રિયાણાં મિથઃ સંયોગઃ સ્પર્શઃ, તતઃ સુખાદિકા વેદના, તયા પુનર્વિષયતૃષ્ણા, તયા પ્રવૃત્તિરૂપાદાનં, તેન ભવત્યસ્માજ્જન્મેતિ ભવો ધર્માદિઃ, તતો જાતિર્દેહજન્મ પઞ્ચસ્કન્ધસમુદાય ઇતિ યાવત્ ।
જાતાનાં સ્કન્ધાનાં પરિપાકો જરાસ્કન્ધઃ, મરણં નાશઃ, મ્રિયમાણસ્ય પુત્રાદિસ્નેહાદન્તર્દાહઃ શોકઃ, તેન હા પુત્રેત્યાદિવિલાપઃ પરિદેવના, અનિષ્ટાનુભવો દુઃખં, તેનં દુર્મનસ્તા માનસી વ્યથા, ઇતિશબ્દો માનાપમાનાદિક્લેશસંગ્રહાર્થઃ ।
ન કેવલં સુગતાનામેવાવિદ્યાદયઃ સંમતાઃ, કિન્તુ સર્વવાદિનામપીત્યાહ- સર્વેષામિતિ ।
અવિદ્યાદિહેતુકા જન્માદયો જન્માદિહેતુકાશ્ચાવિદ્યાદય ઇતિ મિથો હેતુહેતુમદ્ભાવાદર્થાત્સંઘાતસિદ્ધિરિતિ શઙ્કામુપસંહરતિ- તદેવમિતિ ।
સિદ્ધાન્તભાગં વ્યાચષ્ટે- તન્નેતિ ।
અવિદ્યાદીનામુત્તરોત્તરહેતુત્વમઙ્ગીકૃત્ય સંઘાતહેત્વભાવાત્ સંઘાતો ન સ્યાદિત્યુક્તે પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ- નન્વિતિ ।
કિમવિદ્યાદયઃ સંઘાતસ્ય ગમકા ઉતોત્પાદકા ઇતિ વિકલ્પ્યાદ્યે સંઘાતસ્યોત્પાદકં કિઞ્ચિદ્વાચ્યં, તન્નાસ્તીત્યાહ- અત્રોચ્યતે, યદીતિ ।
આશ્રયાશ્રયિભૂતેષ્વિતિ ભોક્તૃવિશેષણમ્ ।
અદૃષ્ટાશ્રયેષ્વિત્યર્થઃ ।
યદા સ્થિરેષ્વણુષુ સંઘાતયોગ્યેષુ કર્તૃષુ ચાદૃષ્ટસહાયેષુ સત્સુ જ્ઞાનાભાવમાત્રેણ સંહતિકર્તૃત્વાયોગાત્સંઘાતાપત્તેર્નિમિત્તં નાસ્તીત્યુક્તં તદા ક્ષણિકપક્ષે તન્નાસ્તીતિ કિમુ વક્તવ્યમિત્યાહ- કિમિતિ ।
આશ્રયાશ્રયઃ સંઘાતકર્તા તચ્છૂન્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
ઽઆશ્રયાશ્રયિશૂન્યેષુઽઇતિ પાઠે ઉપકાર્યોપકારકત્વશૂન્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- અથાયમિતિ ।
સંઘાતસ્યાવિદ્યાદીનાં ચોત્પત્તાવન્યોન્યાશ્રયઃ સ્યાદિતિ દૂષયતિ- કથમિતિ ।
સ્વાભાવિકઃ ખલ્વયં સંઘાતાનાં હેતુહેતુમદ્ભાવેન પ્રવાહો ન સંહન્તારમપેક્ષતે, પૂર્વસંઘાતાશ્રયા અવિદ્યાદય ઉત્તરસંઘાતપ્રવર્તકા ઇતિ નાન્યોન્યાશ્રયદોષો ઽપીત્યાશઙ્કતે- અથ મન્યસ ઇતિ ।
સ્વભાવસ્ય નિયમાનિયમયોરપસિદ્ધાન્તાપાતઃ સ્યાદિતિ પરિહારાર્થઃ ।
પૂર્યતે ગલતિ ચેતિ પુદ્ગલો દેહઃ ।
કિઞ્ચ ભોક્તુઃ ક્ષણિકત્વપક્ષે ભોગાપવર્ગવ્યવહારો ઽપિ દુર્ઘટ ઇત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
યો યદિચ્છતિ સ તત્કાલે નાસ્તિ ચેદિચ્છાવ્યર્થા, અસ્તિ ચેત્ ક્ષણિકત્વભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતં સંઘાતનિરાસમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.20
ઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્ । બ્બ્સ્_2,2.20 ।
ઉક્તમેતદવિદ્યાદીનામુત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાન્ન સંઘાતસિદ્ધિરસ્તીતિ ।
તદપિ તૂત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વં ન સંભવતીતિદમિદાનીમુપપાદ્યતે ।
ક્ષણભઙ્ગવાદિનો ઽયમભ્યુપગમ ઉત્તરસ્મિન્ક્ષણ ઉત્પદ્યમાને પૂર્વઃ ક્ષણો નિરુધ્યત ઇતિ ।
નચૈવમભ્યુપગચ્છતા પૂર્વોત્તરયોઃ ક્ષણયોર્હેતુફલભાવઃ શક્યતે સંપાદયિતુમ્ ।
નિરુધ્યમાનસ્ય નિરુદ્ધસ્ય વા પૂર્વક્ષણસ્યાભાવગ્રસ્તત્વાદુત્તરક્ષણહેતુત્વાનુપપત્તેઃ ।
અથ ભાવભૂતઃ પરિનિષ્પન્નાવસ્થઃ પૂર્વક્ષણ ઉત્તરક્ષણસ્ય હેતુરિત્યભિપ્રાયસ્તથાપિ નોપપદ્યતે ।
ભાવભૂતસ્ય પુનર્વ્યાપારકલ્પનાયાં ક્ષણાન્તરસંબન્ધપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ ભાવ એવાસ્ય વ્યાપાર ઇત્યભિપ્રાયસ્તથાપિ નૈવોપપદ્યતે ।
હેતુસ્વભાવાનુપરક્તસ્ય ફલસ્યેત્પત્ત્યસંભવાત્ ।
સ્વભાવોપરાગાભ્યુપગમે ચ હેતુસ્વભાવસ્ય ફલકાલાવસ્થાયિત્વે સતિ ક્ષણભઙ્ગાભ્યુપગમત્યાગપ્રસઙ્ગઃ ।
વિનૈવ વા સ્વભાવોપરાગેણ હેતુ ફલભાવમભ્યુપગચ્છતઃ સર્વત્ર તત્પ્રાપ્તેરતિપ્રસઙ્ગઃ ।
અપિચોત્પાદનિરોધૌ નામ વસ્તુનઃ સ્વરૂપમેવ વા સ્યાતામવસ્થાન્તરં વા વસ્ત્વન્તરમેવ વા ।
સર્વથાપિ નોપપદ્યતે ।
યદિ તાવદ્વસ્તુનઃ સ્વરૂપમેવોત્પાદનિરોધૌ સ્યાતાં તતો વસ્તુશબ્દ ઉત્પાદનિરોધશબ્દૌ ચ પર્યાયાઃ પ્રાપ્નુયુઃ ।
અસ્થાસ્તિ કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ મન્યેતોત્પાદનિરોધશબ્દાભ્યાં મધ્યવર્તિનો વસ્તુન આદ્યન્તાખ્યે અવસ્થે અભિલપ્યેતે ઇતિ, એવમપ્યાદ્યાન્તમધ્યક્ષણત્રયસંબન્ધિત્વાદ્વસ્તુનઃ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમહાનિઃ ।
અથાત્યન્તવ્યતિરિક્તાવેવોત્પાદનિરોધૌ વસ્તુનઃ સ્યાતામશ્વમહિષવત્, તતો વસ્તુ ઉત્પાદનિરોધાભ્યામસંસૃષ્ટમિતિ વસ્તુનઃ શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
યદિ ચ દર્શનાદર્શને વસ્તુન ઉત્પાદનિરોધૌ સ્યાતામ્, એવમપિ દ્રષ્ટૃધર્મૌ તૌ ન વસ્તુધર્માવિતિ વસ્તુનઃ શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગ એવ ।
તસ્માદપ્યસંગતં સૌગતં મતમ્

fન્: નિરુધ્યમાનત્વં વિનાશકસાંનિધ્યમ્ ।
નિરુદ્ધત્વમતીતત્વમ્ ।
દ્વિવિધો હિ કાર્યસમુત્પાદઃ સુગતસંમતો હેત્વધીનઃ કારણસમુદાયાધીનશ્ચેતિ ।
તત્રાવિદ્યાતઃ સંસ્કારસ્તતો વિજ્ઞાનમિત્યેવંરૂપઃ પ્રથમઃ, પૃથિવ્યાદિસમુદાયાત્કાય ઇત્યેવં દ્વિતીયઃ ।
તત્રાદ્યમઙ્ગીકૃત્ય દ્વિતીયઃ સંઘાતકર્ત્રભાવેન દૂષિતઃ ।
સંપ્રત્યાદ્યં દૂષયતિ સૂત્રકારઃ- ઉત્તરેતિ ।
ક્ષણિકોર્ઽથઃ ક્ષણિક ઇત્યુચ્યતે ।
નિરુધ્યમાનત્વં વિનાશકસાંનિધ્યં, નિરુદ્ધત્વમતીતત્વમ્ ।
નનુ કાર્યકાલે વિનાશવ્યાપ્તત્વે ઽપિ પૂર્વક્ષણે સત્ત્વાત્ ક્ષણિકાર્થસ્ય હેતુત્વમક્ષતમિતિ શઙ્કતે- અયં ભાવેતિ ।
સદ્રૂપ ઇત્યર્થઃ ।
કિં હેતોરુત્પત્ત્યતિરિક્તઃ કાર્યોત્પાદનાખ્યો વ્યાપારઃ, અનતિરિક્તો વા ।
નાદ્ય ઇત્યુક્ત્યા દ્વિતીયં શઙ્કતે- અથેતિ ।
ભાવ ઉત્પત્તિઃ ।
ઉક્તં હિ ઽભૂતિર્યેષાં ક્રિયા સૈવ કારકં સૈવ ચોચ્યતઽઇતિ ।
યેષાં ક્ષણિકાભાવાનાં યા ભૂતિઃ સૈવ ક્રિયા કારકં ચેત્યર્થઃ ।
નષ્ટસ્યાપિ નિમિત્તત્ત્વં સ્યાન્વોપાદાનત્વં, તથા ચ મૃદાદેર્ઘટાદિકાલાસત્ત્વે ઘટાદ્યનુત્પત્તિઃ ।
સત્ત્વે ચ ક્ષણિકત્વહાનિરિતિ પરિહરતિ- તથાપીત્યાદિના ।
પ્રથમપક્ષેક્તદોષં દ્રઢયતિ- વિનૈવેતિ ।
વસ્તુનો જન્મધ્વંસાનિરૂપાણાચ્ચ ન ક્ષણિકત્વમિત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
તયોઃ સ્વરૂપત્વે વસ્તુન્યન્તર્ભાવાદ્વસ્તુનો ઽનાદ્યનન્તત્વમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- અથાસ્તીતિ ।
વિશેષમેવાહ- ઉત્પાદેતિ ।
દૂષયતિ- એવમપીતિ ।
તાભ્યાં સંસર્ગે વસ્તુનઃ ક્ષણિકત્વભઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
સંસર્ગ એવ નાસ્તીતિ તૃતીયકલ્પમુત્થાપ્ય દૂષયતિ- અથાત્યન્તેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.21
અસતિ પ્રતિજ્ઞોપરોધો યૌગપદ્યમન્યથા । બ્બ્સ્_2,2.21 ।
ક્ષણભઙ્ગવાદે પૂર્વક્ષણો નિરોધગ્રસ્તત્વાન્નોત્તરસ્ય ક્ષણસ્ય હેતુર્ભવતીત્યુક્તમ્ ।
અથાસત્યેવ હેતૌ ફલોત્પત્તિં બ્રૂયાત્, તતઃ પ્રતિજ્ઞોપરોધઃ સ્યાત્ ।
ચતુર્વિધાન્હેતૂન્પ્રતીત્ય ચિત્તચૈત્તા ઉત્પદ્યન્ત ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા હીયેત ।
નિર્હેતુકાયાં ચોત્પત્તાવપ્રતિબન્ધાત્સર્વં સર્વત્રોત્પદ્યેત ।
અથોત્તરક્ષણોત્પત્તિર્યાવત્તાવદવતિષ્ઠતે પૂર્વક્ષણ ઇતિ બ્રૂયાત્તતો યૌગપદ્યં હેતુફલયોઃ સ્યાત્ ।
તથાપિ પ્રતિજ્ઞોપરોધ એવ સ્યાત્ ।
ક્ષણિકાઃ સર્વે સંસ્કારા ઇતીયં પ્રતિજ્ઞોપરુધ્યેત

સૂત્રં વ્યાખ્યાતું વૃત્તં સ્મારયતિ- ક્ષણભઙ્ગેતિ ।
કિં કાર્યોત્પત્તિર્નિર્હેતુકા સહેતુકા વા ।
આદ્યે પ્રતિજ્ઞાહાનિરિત્યાહ- અથાસત્યેવેત્યાદિના ।
વિષયકરણસહકારિસંસ્કારાશ્ચતુર્વિધા હેતવસ્તાન્ પ્રતીત્ય પ્રાપ્ય ચિત્તં રૂપાદિવિજ્ઞાનં ચૈત્તાશ્ચિત્તાત્મકાઃ સુખાદયશ્ચ જાયન્ત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ ।
યથા નીલવિજ્ઞાનસ્ય નીલવસ્ત્વાલમ્બનપ્રત્યયો વિષયઃ, ચક્ષુઃ કરણમધિપતિપ્રત્યયઃ, સહકારિપ્રત્યય આલોકઃ, સમનન્તરપૂર્વપ્રત્યયઃ સંસ્કાર ઇતિ ભેદઃ ।
પ્રતિજ્ઞાહાનિં પુરુષદોષમુક્ત્વા વસ્તુદોષમપ્યાહ- નિર્હેતુકાયાં ચેતિ ।
સહેતુકત્વપક્ષે ઽન્વયિકારણસ્ય મૃદાદેઃ કાર્યસહભાવાપત્ત્યા ક્ષણિકત્વપ્રતિજ્ઞાહાનિરિતિ સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- અથોત્તરક્ષણેત્યાદિના ।
સમ્યક્ ક્રિયન્ત ઇતિ સંસ્કારાઃ ।
આદ્યન્તવન્તો ભાવા ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.22
પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધાપ્રાપ્તિર્ અવિચ્છેદાત્ । બ્બ્સ્_2,2.22 ।
અપિચ વૈનાશિકાઃ કલ્પયન્તિ બુદ્ધિબોધ્યં ત્રયાદન્યત્સંસ્કૃતં ક્ષણિકં ચેતિ ।
તદપિ ચ ક્ષયં પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખાયાનિરોધાવકાશં ચેત્યાચક્ષતે ।
ત્રયમપિ ચૈતદવસ્ત્વભાવમાત્રં નિરુપાખ્યમિતિ મન્યન્તે, બુદ્ધિપૂર્વકઃ કિલ વિનાશો ભાવાનાં પ્રતિસંખ્યાનિરોધો નામ ભાષ્યતે, તદ્વિપરીતો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ આવરણભાવમાત્રમાકાશમિતિ ।
તેષામાકાશં પરસ્તાત્પ્રત્યાખ્યાસ્યતિ ।
નિરોધદ્વયમિદાનીં પ્રત્યાચષ્ટે ।
પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધયોરપ્રાપ્તિઃ ।
અસંભવ ઇત્યર્થઃ ।
કસ્માત્ ।
અવિચ્છેદાત્ ।
એતૌ હિ પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધૌ સંતાનગોચરૌ વા સ્યાતાં ભાવગોચરૌ વા ।
ન તાવત્સંતાનગોચરૌ સંભવતઃ ।
સર્વેષ્વપિ સંતાનેષુ સંતાનિનામવિચ્છિન્નેન હેતુફલભાવેન સંતાનવિચ્છેદસ્યાસંભવાત્ ।
નાપિ ભાવગોચરૌ સંભવતઃ ।
નહિ ભાવાનાં નિરન્વયો નિરુપાખ્યો વિનાશઃ સંભવતિ, સર્વાસ્વપ્યવસ્થાસુ પ્રત્યભિજ્ઞાનબલેનાન્વય્યવિચ્છેદદર્શનાત્ ।
અસ્પષ્ટપ્રત્યભિજ્ઞાનાસ્વપ્યવસ્થાસુ ક્વચિદ્દૃષ્ટેનાન્વય્યવિચ્છેદેનાન્યત્રાપિ તદનુમાનાત્ ।
તસ્માત્પરપરિકલ્પિતસ્ય નિરોધદ્વયસ્યાનુપપત્તિઃ

fન્: નિરુપાખ્યં નિઃસ્વરૂપમ્ ।
પ્રતીપા પ્રતુકૂલઃ સંખ્યા સન્તં ભાવમસન્તં કરોમીત્યેવંરૂપા બુદ્ધિઃ પ્રતિસંખ્યા તયા નિરોધઃ ।
એવમાદ્યસૂત્રાભ્યાં સમુદાયો નિરસ્તઃ ।
ઉત્તરસૂત્રાભ્યાં કાર્યકારણભાવક્ષણિકત્વે નિરસ્તે ।
સંપ્રતિ તદભિમતં દ્વિવિધં વિનાશં દૂષયતિ- પ્રતિસંખ્યેતિ ।
સંસ્કૃતમુત્પાદ્યં બુદ્ધિબોધ્યં પ્રમેયમાત્રં, ત્રયાત્તુચ્છરૂપાદન્યદિત્યર્થઃ ।
કિં તત્રયં, તદાહ- તદપીતિ ।
નિરુપાખ્યં નિઃસ્વરૂપમ્ ।
પ્રતીપા પ્રતિકૂલા સંખ્યા સન્તં ભાવમસન્તં કરોમીત્યેવંરૂપા બુદ્ધિઃ પ્રતિસંખ્યા, તયા નિરોધઃ કસ્યચિદ્ભાવસ્ય ભવતિ ।
અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તુ સ્તમ્ભાદીનાં સ્વરસભઙ્ગુરાણામિત્યાહ- તદ્વિપરીત ઇતિ ।
પરક્રિયામુક્ત્વા સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તેષામિતિ ।
ભાવાઃ સંતાનિનઃ ।
સંતાનો નામ ભાવાનાં હેતુફલભાવેન પ્રવાહઃ, તસ્મિન્ સંતાને ચરમક્ષણઃ ક્ષણાન્તરં કરોતિ વા ન વા ।
આદ્યે ચરમત્વવ્યાઘાતઃ, સંતાનાવિચ્છેદાત્ ।
દ્વિતીયે ચરમસ્યાસત્ત્વપ્રસંગઃ, અર્થક્રિયાકારિત્વં સત્ત્વમિતિ સ્વસિદ્ધાન્તાત્, ચરમસ્યાસત્ત્વે પૂર્વેષામપ્યસત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ, અર્થક્રિયાશૂન્યત્વાત્ ।
તસ્માત્ સંતાનસ્ય વિચ્છેદાસંભવાન્નિરોધાપ્રાપ્તિરિત્યાહ- ન તાવદિતિ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- નાપીતિ ।
ઘટકપાલચૂર્ણાદ્યવસ્થાસુસેયં મૃદિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદન્વયિભાવસ્ય મૃદાદેર્નાત્યન્તિકવિનાશ ઇત્યર્થઃ ।
બીજસ્યાઙ્કુરાદિષુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદર્શનાદન્વયિનો વિચ્છેદ ઇત્યત આહ- અસ્પષ્ટેતિ ।
અઙ્કુરાદયો ઽનુસ્યૂતાન્વયિભાવસ્થાઃ, કાર્યત્વાત્પટવદિત્યન્વય્યવિચ્છેદસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
યસ્માદ્ભાવાનાં સ્થાયિત્વં તસ્માત્પ્રતિક્ષણ(?)નિરોધાસંભવ ઇત્યુપસંહારઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.23
ઉભયથા ચ દોષાત્ । બ્બ્સ્_2,2.23 ।
યો ઽયમવિદ્યાદિનિરોધઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધાન્તઃપાતી પરપરિકલ્પિતઃ, સ સમ્યગ્જ્ઞાનાદ્વા સપરિકરાત્સ્યાત્સ્વયમેવ વા ।
પૂર્વસ્મિન્વિકલ્પે નિહર્તુકવિનાશાભ્યુપગમહાનિપ્રસઙ્ગઃ ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ માર્ગોપદેશાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
એવમુભયથાપિ દોષપ્રસઙ્ગાદસમઞ્જસમિદં દર્શનમ્

fન્: પરિકરા યમનિયમાદયસ્તત્સહિતાત્ ।
સર્વં દુઃખં ક્ષણિકમિતિ ભાવનોપદેશો માર્ગોપદેશઃ ।
અવિદ્યાદીનાં પ્રતિસંખ્યાનિરોધં તદભિમતં દૂષયતિ- ઉભયથેતિ ।
યમનિયમાદયઃ પરિકરાઃ ।
સર્વં દુઃખં ક્ષણિકમિતિ ભાવનોપદેશો માર્ગોપદેશઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.24
આકાશે ચાવિશેષાત્ । બ્બ્સ્_2,2.24 ।
યચ્ચ તેષામેવાભિપ્રેતં નિરોધદ્વયમાકાશં ચ નિરુપાખ્યમિતિ, તત્ર નિરોધદ્વયસ્ય નિરુપાખ્યત્વં પુરસ્તાન્નિરાકૃતમ્ ।
આકાશસ્યેદાનીં નિરાક્રિયતે ।
આકાશે ચાયુક્તો નિરુપાખ્યત્વાભ્યુપગમઃ ।
પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધયોરિવ વસ્તુત્વપ્રતિપત્તેરવિશેષાત્ ।
આગમપ્રામાણ્યાત્તાવત્ ઽઆત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્ય આકાશસ્ય ચ વસ્તુત્વપ્રાપ્તિઃ ।
વિપ્રતિપન્નાન્પ્રતિ તુ શબ્દગુણાનુમેયત્વં વક્તવ્યં, ગન્ધાદીનાં ગુણાનાં પૃથિવ્યાદિવસ્ત્વાશ્રયત્વદર્શનાત્ ।
અપિ ચાવરણાભાવમાત્રમાકાશમિચ્છતામેકસ્મિન્સુપર્ણે પતત્યાવરણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્સુપર્ણાન્તરસ્યોત્પિત્સતો ઽનવકાશત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
યત્રાવરણાભાવસ્તત્ર પતિષ્યતીતિ ચેત્ ।
યેનાવરણભાવો વિશેષ્યતે તત્તર્હિ વસ્તુભૂતમેવાકાશં મન્યમાનસ્ય સૌગતસ્ય સ્વાભ્યુપગમવિરોધઃ પ્રસજ્યેત ।
સૌગતે હિ સમયે ઽપૃથિવી ભગવઃ કિંસંનિશ્ચયાઽ ઇત્યસ્મિન્પ્રતિવચનપ્રવાહે પૃથિવ્યાદીનામન્તે વાયુઃ ઽકિંસંનિશ્ચયઃઽ ઇત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનં ભવતિ ઽવાયુરાકાશસંનિશ્ચયઃઽ ઇતિ ।
તદાકાશસ્યાવસ્તુત્વે ન સમઞ્જસં સ્યાત્ ।
તસ્માદપ્યયુક્તમાકાશસ્યાવસ્તુત્વમ્ ।
અપિચ નિરોધદ્વયમાકાશં ચ ત્રયમપ્યેતન્નિરૂપાખ્યમવસ્તુ નિત્યં ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
નહ્યવસ્તુનો નિત્યત્વમનિત્યત્વં વા સંભવતિ, વસ્ત્વાશ્રયત્વાદ્ધર્મધર્મિવ્યવહારસ્ય ।
ધર્મધર્મિભાવે હિ ઘટાદિવદ્વસ્તુત્વમેવ સ્યાન્ન નિરુપાખ્યત્વમ્

fન્: પતિષ્યતિ સંચરિષ્યતીત્યર્થઃ ।
કિં સમ્યક્ નિશ્ચય આશ્રયો ઽસ્યા ઇતિ કિં સંનિશ્ચયા ।
આગમપ્રામાણ્યાદિતિ ।
તત્રાકાશસ્ય કાર્યત્વોક્ત્યા ઘટાદિવદ્વસ્તુત્વં પ્રસિધ્યતીત્યર્થઃ ।
નન્વાગમપ્રામાણ્યે વિપ્રતિપન્નાન્સુગતાન્પ્રત્યાકાશસ્ય વસ્તુત્વં કથં સિધ્યતીત્યત આહ- વિપ્રતિપન્નાનિતિ ।
શબ્દો વસ્તુનિષ્ઠઃ ગુણત્વાત્, ગન્ધાદિવદિત્યનુમાનાદાકાશસ્ય વસ્તુત્વં સિધ્યતિ ।
પૃથિવ્યાદ્યષ્ટદ્રવ્યાણાં શ્રોત્રગ્રાહ્યગુણાશ્રયત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
આકાશસ્ય ભાવત્વં પ્રસાધ્યાભાવત્વં દૂષયતિ- અપિ ચેતિ ।
યથૈકઘટસત્ત્વે ઽપિ ઘટસામાન્યાભાવો નાસ્તિ તથૈકપક્ષિસત્ત્વે ઽપિ મૂર્તદ્રવ્યસામાન્યાભાવાત્મકાકાશો નાસ્ત્યેવેતિ પક્ષ્યન્તરસંચારો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
દેશવિશેષાવચ્છેદેનાવરણાભાવો ઽસ્તીત્યાશઙ્ક્યાભાવાવચ્છેદકદેશવિશેષ એવાકાશો નાભાવ ઇત્યાહ- યત્રેત્યાદિના ।
પતિષ્યતિ ।
પક્ષી સંચરિષ્યતીત્યર્થઃ ।
આકાશસ્યાવસ્તુત્વં સ્વગ્રન્થવિરુદ્ધં ચેત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
કિં સમ્યક્ નિશ્રય આશ્રયો ઽસ્યા ઇતિ કિંસંનિશ્રયા ।
અવસ્તુનઃ શશવિષાણસ્યાશ્રયત્વાદર્શનાદિતિ ।
વ્યાઘાતાન્તરમાહ- અપિચેતિ ।
ધ્વંસાપ્રતિયોગિતાખ્યો ધર્મો નિત્યત્વં નાસતિ સંભવતિ ।
ધર્મિણો ઽસત્ત્વવ્યાઘાતાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.25
અનુસ્મૃતેશ્ ચ । બ્બ્સ્_2,2.25 ।
અપિચ વૈનાશિકઃ સર્વસ્ય વસ્તુનઃ ક્ષણિકતામભ્યુપયન્નુપલબ્ધુરપિ ક્ષણિકતામભ્યુપેયાત્ ।
નચ સા સંભવતિ ।
અનુસ્મૃતેઃ અનુભવમુપલબ્ધિમનૂત્પદ્યમાનં સ્મરણમેવાનુસ્મૃતિઃ ।
સા ચોપલબ્ધ્યેકકર્તૃકા સતી સંભવતિ ।
પુરુષાન્તરોપલબ્ધિવિષયે પુરુષાન્તરસ્ય સ્મૃત્યદર્શનાત્ ।
કથં હ્યહમદો ઽદ્રાક્ષમિદં પશ્યામીતિ ચ પૂર્વોત્તરદર્શિન્યેકસ્મિન્નસતિ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
અપિચ દર્શનસ્મરણયોઃ કર્તર્યેકસ્મિન્પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય પ્રસિદ્ધો ઽહમદો ઽદ્રાક્ષમિદં પશ્યામીતિ ।
યદિ હિ તયોર્ભિન્નઃ કર્તા સ્યાત્તતો ઽહં સ્મારામ્યદ્રાક્ષીદન્ય ઇતિ પ્રતીયાત્ ।
નત્વેવં પ્રત્યેતિ કશ્ચિત્ ।
યત્રૈવં પ્રત્યયસ્તત્ર દર્શનસ્મરણયોર્ભિન્નમેવ કર્તારં સર્વલોકો ઽવગચ્છતિ, સ્મરામ્યહમસાવદો ઽદ્રાક્ષીદિતિ ।
ઇહ ત્વહમદો ઽદ્રાક્ષમિતિ દર્શનસ્મરણયોર્વિનાશિકો ઽપ્યાત્માનમેવૈકં કર્તારમવગચ્છતિ ।
ન નાહમિત્યાત્મનો દર્શનં નિર્વૃત્તં નિહ્નુતે યથાગ્નિરનુષ્ણો ઽપ્રકાશ ઇતિ વા ।
તત્રૈવં સત્યેકસ્ય દર્શનસ્મરણલક્ષણદ્વયસંબન્ધે ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમહાનિરપરિહાર્યા વૈનાશિકસ્ય સ્યાત્ ।
તથાનન્તરમનન્તરામાત્મન એવ પ્રતિપત્તિં પ્રત્યભિજાનન્નેકકર્તૃકામોત્તમાદુચ્છ્વાસાદતીતાશ્ચ પ્રતિપત્તીરા જન્મન આત્મૈકકર્તૃકાઃ પ્રતિસંદધાનઃ કથં ક્ષણભઙ્ગવાદી વૈનાશિકો નાપપેત સ યદિ બ્રૂયાત્સાદૃશ્યાદેતત્સમપત્સ્યત ઇતિ ।
તં પ્રતિબ્રૂયાત્ ।
તેનેદં સદૃશમિતિ દ્વયાયત્તત્વાત્સાદૃશ્યસ્ય, ક્ષણભઙ્ગવાદિનઃ સદૃશયોર્દ્વયોર્વસ્તુનોર્ગ્રહીતુરેકસ્યાભાવાત્, સાદૃશ્યનિમિત્તં પ્રતિસંધાનમિતિ મિથ્યાપ્રલાપ એવ સ્યાત્ ।
સ્યાચ્ચેત્પૂર્વોત્તરયોઃ ક્ષણયોઃ સાદૃશ્યસ્ય ગ્રહીતૈકઃ, તથાસત્યેકસ્ય ક્ષણદ્વયાવસ્થ4નાત્ક્ષણિકત્વપ્રતિજ્ઞા પીડ્યેત ।
તેનેદં સદૃશમિતિ પ્રત્યયાન્તરમેવેદં ન પૂર્વોત્તરક્ષણદ્વયગ્રહણનિમિત્તમિતિચેત્ ।
ન ।
તેનેદમિતિ ।
ભિન્નપદાર્થોપાદાનાત્ ।
પ્રત્યયાન્તરમેવ ચેત્સાદૃશ્યવિષયં સ્યાત્તેનેદં સદૃશમિતિ વાક્યપ્રયોગો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
સાદૃશ્યમિત્યેવ પ્રયોગઃ પ્રાપ્નુયાત્ ।
યદા હિ લોકપ્રસિદ્ધઃ પદાર્થઃ પરીક્ષકૈર્ન પરિગૃહ્યતે તદા સ્વપક્ષસિદ્ધિઃ પરપક્ષદોષો વોભયમપ્યુચ્યમાનં પરીક્ષકાણામાત્મનશ્ચ યથાર્થત્વેન ન બુદ્ધિસંતાનમારોહતિ ।
એવમેવૈષોર્ઽથ ઇતિ નિશ્ચિતં યત્તદેવ વક્તવ્યમ્ ।
તતો ઽન્યદુચ્યમાનં બહુપ્રલાપિત્વમાત્મનઃ કેવલં પ્રખ્યાપયેત્ ।
નચાયં સાદૃશ્યાત્સંવ્યવહારો યુક્તઃ ।
તદ્ભાવાવગમાત્તત્સદૃશભાવાનવગમાચ્ચ ।
ભવેદપિ કદાચિદ્બાહ્યવસ્તુનિ વિપ્રલમ્ભસંભવાત્તદેવેદં સ્યાત્તત્સદૃશં વેતિ સંદેહઃ ।
ઉપલબ્ધરિ તુ સંદેહો ઽપિ ન કદાચિદ્ભવતિ સ એવાહં સ્યાં તત્સદૃશો વેતિ ।
ય એવાહંપૂર્વેદ્યુરદ્રાક્ષં સ એવાહમદ્ય સ્મરામીતિ નિશ્ચિતતદ્ભાવોપલમ્ભાત્ ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નો વૈનાશિકસમયઃ

આત્મનઃ ક્ષણિકત્વં દૂષયતિ- અનુસ્મૃતેરિતિ ।
અનુભવજન્યસ્મૃતિરનુસ્મૃતિસ્તસ્યામનુભવસમાનાશ્રયત્વાત્તદુભયાશ્રયાત્મનઃ સ્થાયિત્વમિત્યર્થઃ ।
ક્ષણિકત્વે જ્ઞાનદ્વયાનુસંધાનં ચ ન સ્યાદિત્યાહ- કથં હ્યહમિતિ ।
પૂર્વદર્શનકર્તુરદ્રાક્ષમિતિસ્મરણકર્તૈક્યપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચાત્માનઃ સ્થાયિત્વમિત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
યો ઽહમદઃ પૂર્વમદ્રાક્ષં સ એવાહમદ્ય તત્સ્મરામીતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાકારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ઇદં પશ્યામીતિ જ્ઞાનાન્તરસંબન્ધકથનં, યો ઽહમદ્રાક્ષં સો ઽહં પશ્યામીતિ પ્રત્યભિજ્ઞાન્તરદ્યોતનાર્થમ્ ।
વિપક્ષે બાધકમાહ- યદિ હીતિ ।
દ્રષ્ટૃસ્મર્ત્રોર્ભેદે ઽહં સ્મરામિ અન્યો ઽદ્રાક્ષીદિતિ પ્રતીતિઃ સ્યાદિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- યત્રૈવમિતિ ।
પ્રત્યયમાહ- સ્મરામીતિ ।
સ્મરામ્યહમન્યો ઽદ્રાક્ષીદિતિ પ્રત્યયો યત્ર તત્ર ભિન્નમેવ કર્તારં લોકો ઽવગચ્છતીત્યવિવાદમિત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતપ્રત્યભિજ્ઞાયાં તાદૃશભેદપ્રત્યયસ્ય બાધકસ્યાદર્શનાદાત્મસ્થાયિત્વં દુર્વારમિત્યાહ- ઇહ ત્વહમદ ઇતિ ।
યથાગ્નેરૌષ્ણ્યાદિકં ન બાધતે કશ્ચિત્તથા નાહમદ્રાક્ષમિતિ પૂર્વદર્શનં ન નિહ્નુત ઇત્યનેન બાધાભાવાત્ પ્રત્યભિજ્ઞા પ્રમેત્યુક્તં ભવતિ ।
તથા દ્રષ્ટૃસ્મર્ત્રોરૈક્યે સતિ સ્થાયિત્વં ફલિતમિત્યાહ- તત્રૈવં સતીતિ ।
ક્ષણદ્વયસંબન્ધે ઽપ્યાત્મનસ્તૃતીયક્ષણે ભઙ્ગો ઽસ્ત્વિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ- તથેતિ ।
વર્તમાનદશામારભ્યોત્તમાદુચ્છ્વાસાદામરણાદનન્તરામનન્તરાં સ્વસ્યૈવ પ્રતિપત્તિમાત્મૈકકર્તૃકાં પ્રત્યભિજાનન્ના જન્મનશ્ચાવર્તમાનદશાપર્યન્તમતીતાઃ પ્રતિપત્તીઃ સ્વકર્તૃકાઃ પ્રતિસંદધાનઃ સન્નિતિ યોજના ।
દીપજ્વાલાસ્વિવાત્મનિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સાદૃશ્યદોષાદિતિ શઙ્કતે- સ ઇતિ ।
સાદૃશ્યજ્ઞાનસ્ય ધર્મિપ્રતિયોગિજ્ઞાનાધીનત્વાત્ સ્થિરસ્ય જ્ઞાતુરસત્ત્વાન્ન સાદૃશ્યજ્ઞાનં સંભવતિ, સત્ત્વે વાપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાદિતિ પરિહરતિ- તમિત્યાદિના ।
સ્યાદેતત્ ।
ન સાદૃશ્યપ્રત્યયઃ પૂર્વોત્તરવસ્તૂદયજ્ઞાનજન્યસ્તદ્દ્વયસાદૃશ્યાવગાહી, કિં તર્હિ કશ્ચિદેષ વિકલ્પઃ સ્વાકારમેવ બાહ્યત્વેન વિષયીકુર્વાણઃ ક્ષણાન્તરાસ્પર્શી, અતો ન સ્થિરદ્રષ્ટ્રપેક્ષેતિ શઙ્કતે- તેનેદમિતિ ।
અત્ર વક્તવ્યં સાદૃશ્યપ્રત્યયે તેનેદં સદૃશમિતિ વસ્તુત્રયં ભાસતે ન વેતિ ।
નેતિ વદતઃ સ્વાનુભવવિરોધઃ ।
કિઞ્ચાર્થભેદાભાવાત્ પદત્રયપ્રયોગો ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્ પદત્રયેણ મિથઃસંસૃષ્ટભિન્નાર્થભાનાદભાનમસિદ્ધમિતિ પરિહરતિ- ન તેનેતિ ।
અથ ભાસતે વસ્તુત્રયં તચ્ચ પ્રત્યયાભિન્નમેવ ન બાહ્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ત્રયાણામેકપ્રત્યયાભેદે મિથો ઽપ્યભેદાપત્તેઃ ।
ઇષ્ટાપત્તિરિતિ બ્રુવાણં વિજ્ઞાનવાદિનં પ્રત્યાહ- યદા હીતિ ।
વસ્તુત્રયં જ્ઞેયં સાદૃશ્યપ્રત્યયાદ્ભિન્નં સર્વલોકપ્રસિદ્ધં તચ્ચેન્નાઙ્ગીક્રિયતે સ્થાયિદ્રષ્ટૃપ્રસઙ્ગભયેન, તર્હિ તત્તદાકારાણાં ક્ષણિકવિજ્ઞાનાનાં મિથો વાર્તાનભિજ્ઞત્વાદેકસ્મિન્ ધર્મિણિ વિરુદ્ધાનેકપક્ષસ્ફુરણાત્મકવિપ્રતિપત્ત્યસંભવાત્ સ્વપક્ષસાધનાદિવ્યવહારો લુપ્યેત, અતો યથાનુભવં જ્ઞાનજ્ઞેયભેદો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
તથા ચ તેનેદં સદૃશમિતિ બાહ્યાર્થયોર્જ્ઞાનપૂર્વકં સાદૃશ્યં જાનત આત્મનઃ સ્થાયિત્વં દુર્વારમિત્યર્થઃ ।
નનુ સન્ત્યેવ બાહ્યાર્થાઃ ક્ષણિકસ્વલક્ષણા નિર્વિકલ્પકગ્રાહ્યાઃ, સવિકલ્પાધ્યવસેયાસ્તુ સ્થાયિત્વસાદૃશ્યાદયો બાહ્યાઃ કલ્પિતા અવભાસન્તે, અતો વિપ્રતિપત્ત્યાદિવ્યવહાર ઇતિ બાહ્યાર્થવાદમાશઙ્ક્ય નિરસ્યતિ- એવમેવેતિ ।
યત્ પ્રમાણસિદ્ધં તદેવ વક્તવ્યમ્ ।
ન હિ ક્ષણિકત્વે કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમસ્તિ ।
ન ચેદાનીં ઘટ ઇતિ પ્રત્યક્ષમવર્તમાનકાલાસત્ત્વં ઘટસ્ય ગોચરયદ્વર્તમાનક્ષણમાત્રસત્વરૂપે ક્ષણિકત્વે માનમિતિ વાચ્યમ્, તસ્ય વર્તમાનત્વમાત્રગોચરત્વેન કાલાન્તરાસત્ત્વાસિદ્ધેઃ ।
નચ યત્સત્ તત્ક્ષણિકમિતિ વ્યાપ્તિરસ્તિ, વિદ્યુદાદેરપિ દ્વિત્રિક્ષણસ્થાયિત્વેન દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
નચ સ્થાયિનમનુમાતારમન્તરેણાનુમાનં સંભવતિ ।
તસ્માદમાનસિદ્ધાર્થવક્તા તથાગતો ઽશ્રદ્ધેયવચન ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સાદૃશ્યં પ્રત્યભિજ્ઞાયાં દોષયતા નિમિત્તં વિષયતયા વા ।
આદ્યે ઽપિ સ્વરૂપસત્ જ્ઞાતં વા ।
નાદ્યઃ, મન્દાન્ધકારે શુક્તિમાત્રગ્રહે શ્વૈત્યાજ્ઞાને ઽપિ રૂપ્યાભેદભ્રમાપત્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, સ્થાયિજ્ઞાતારં વિના તજ્જ્ઞાનાસંભવસ્યોક્તત્વાત્ ।
નાપિ વિષયતયા નિમિત્તમિત્યાહ- નચેતિ ।
સો ઽહમિત્યુલ્લેખાત્તેનાહં સદૃશ ઇત્યનુલ્લેખાદિત્યર્થઃ ।
સો ઽહમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા ભ્રમત્વં નિરસ્ય સંશયત્વં નિરસ્યતિ- ભવેદિતિ ।
જડાર્થે પ્રત્યભિજ્ઞાતે ઽપિ બાધસંભાવનયા સંશયઃ કદાચિત્ સ્યાન્નાત્મનીત્યર્થઃ ।
અસંદિગ્ઘાવિપર્યસ્તપ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાદાત્મક્ષણિકત્વમતમત્યન્તાસંગતમિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.26
નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્ । બ્બ્સ્_2,2.26 ।
ઇતશ્ચાનુપપન્નો વૈનાશિકસમયઃ, યતઃ સ્થિરમનુયાયિકારણમનભ્યુપગચ્છતામભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરિત્યેતદાપદ્યતે ।
દર્શયન્તિ ચાભાવાદ્ભાવોત્પત્તિમ્- ઽનાનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાત્ઽ ઇતિ ।
વિનષ્ટાદ્ધિ કિલ બીજાદઙ્ કુર ઉત્પદ્યતે, તથા વિનષ્ટાત્ક્ષીરાદ્દધિ, મૃત્પિણ્ડાચ્ચ ઘટઃ ।
કૂટસ્તાચ્ચેત્કારણાત્કાર્યમુત્પદ્યેતાવિશેષાત્સર્વં સર્વત ઉત્પદ્યેત ।
તસ્માદભાવગ્રસ્તેભ્યો બીજાદિભ્યો ઽઙ્ કુરાદીનામુત્પદ્યમાનત્વાદભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરિતિ મન્યન્તે ।
તત્રેદમુચ્યતે- ઽનાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્ઽ ઇતિ ।
નાભાવાદ્ભાવ ઉત્પદ્યતે ।
યદ્યભાવાદ્ભાવ ઉત્પદ્યેતાભાવત્વાવિશેષાત્કારણવિશેષાભ્યુપગમો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
નહિ બીજાદીનામુપમૃદિતાનાં યો ઽભાવસ્તસ્યાભાવસ્ય શશવિષાણાદીનાં ચ નિઃસ્વભાવત્વાવિશેષાદભાવત્વે કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ, યેન બીજાદેવાઙ્ કુરો જાયતે ક્ષીરાદેવ દધીત્યેવઞ્જાતીયકઃ કારણિશેષણાદિભ્યુપગમોર્ઽથવાન્સ્યાત્ ।
નિર્વિશેષસ્ય ત્વભાવસ્ય કારણત્વાભ્યુપગમે શશવિષાણાદિભ્યો ઽપ્યઙ્ કુરાદયો જાયેરન્ ।
નચૈવં દૃશ્યતે ।
યદિ પુનરભાવસ્યાપિ વિશેષો ઽભ્યુપગમ્યેતોત્પલાદીનામિવ નીલત્વાદિસ્તતો વિશેષવત્ત્વાદેવાભાવસ્ય ભાવત્વમુત્પલાદિવત્પ્રસજ્યેત ।
નાપ્યભાવઃ કસ્યચિદુત્પત્તિહેતુઃ સ્યાત્, અભાવત્વાદેવ, શશવિષાણાદિવત્ ।
આભાવાચ્ચ ભાવોત્પત્તાવભાવાન્વિતમેવ સર્વં કાર્યં સ્યાત્ ।
નચૈવં દૃશ્યતે ।
સર્વસ્ય ચ વસ્તુનઃ સ્વેન સ્વેન રૂપેણ ભાવાત્મનૈવોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
નચ મૃદાન્વિતાઃ શરાવાદયો ભાવસ્તન્ત્વાદિવિકારાઃ કેનચિદભ્યુપગમ્યન્તે ।
મૃદ્વિકારાનેવ તુ મૃદાન્વિતાન્ભાવાંલ્લોકઃ પ્રત્યેતિ ।
યત્તૂક્તં સ્વરૂપોપમર્દમન્તરેણ કસ્યચિત્કૂટસ્થસ્ય વસ્તુનઃ કારણત્વામુપપત્તેરભાવાદ્ભાવોત્પત્તિર્ભવિતુમર્હતીતિ ।
તદ્દુરુક્તમ્ ।
સ્થિરસ્વભાવાનામેવ સુવર્ણાદીનાં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનાનાં રુચકાદિકાર્યકારણભાવદર્શનાત્ ।
યેષ્વપિ બીજાદિષુ સ્વરૂપોપમર્દે લક્ષ્યતે તેષ્વરપિ નાસાવુપમૃદ્યમાના પૂર્વાવસ્થોત્તરાવસ્થાયાઃ કારણમભ્યુપગમ્યતે, અનુપમૃદ્યમાનામેવાનુયાયિનાં બીજાદ્યવયવાનામઙ્ કુરાદિકારણભાવાભ્યુપગમાત્ ।
તસ્માદસદ્ભ્યઃ શશવિષાણાદિભ્યઃ સદુત્પત્ત્યદર્શનાત્સદ્ભ્યશ્ચ સુવર્ણાદિભ્યઃ સદુત્પત્તિદર્શનાદનુપપન્નો ઽયમભાવાદ્ભાવોત્પત્ત્યભ્યુપગમઃ ।
અપિચ ચતુર્ભિશ્ચિત્તચૈત્તા ઉત્પદ્યન્તે, પરમાણુભ્યશ્ચ ભૂતભૌતિકલક્ષણઃ સમુદાય ઉત્પદ્યત ઇત્યભ્યુપગમ્ય પુનરભાવાદ્ભાવોત્પત્તિં કલ્પયદ્ભિરભ્યુપગતમપહ્નુવાનૈર્વૈનાશિકૈઃ સર્વો લોક આકુલીક્રિયતે

અભાવઃ શશવિષાણવદત્યન્તાસન્નિત્યઙ્ગીકૃત્ય મૃદાદિનાશાદસતો ઘટાદિકં જાયતે ઇતિ સુગતા વદન્તિ, તદ્દૂષયતિ- નાસત ઇતિ ।
ન કેવલં બલાદાપદ્યતે કિન્તુ સ્વયં દર્શયન્તિ ચ ।
દ્વૌ નઞૌ પ્રકૃતાર્થં ગમયતઃ ।
મૃદાદિકમુપમૃદ્ય ઘટાદેઃ પ્રાદુર્ભાવાદિતીમમર્થમાહ- વિનષ્ટાદિતિ ।
કારણવિનાશાત્ કાર્યજન્મેત્યત્ર યુક્તિમાહ- કૂટસ્થાદિતિ ।
વિનાશશૂન્યાત્ ।
નિત્યાદિત્યર્થઃ ।
નિત્યસ્ય નિરતિશયસ્ય કાર્યશક્તત્વે તત્કાર્યાણિ સર્વાણ્યેકસ્મિન્નેવ ક્ષણે સ્યુઃ, તથા ચોત્તરક્ષણે કાર્યાભાવાદસત્ત્વાપત્તિઃ ।
નચ સહકારિકૃતાતિશયક્રમાત્કાર્યક્રમ ઇતિ યુક્તમ્ ।
અતિશયસ્યાતિશયાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાનાત્ ।
અનપેક્ષાયાં કાર્યસ્યાપ્યતિશયાનપેક્ષત્વેન સહકારિવૈયર્થ્યાત્ ।
તસ્માન્ન સ્થાયિભવાત્ કાર્યજન્મેત્યર્થઃ ।
ક્ષણિકભાવસ્ય હેતુત્વમ્ ઽઉત્તરોત્પાદે ચઽઇત્યત્ર નિરસ્તમ્ ।
અભાવસ્ય હેતુત્વનિરાસાર્થં સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તત્રેદમિતિ ।
યદિ બીજાભાવસ્યાભાવાન્તરાદ્વિશેષઃ સ્યાત્, તદા વિશેષવદભાવદ્વારા બીજાદેવાઙ્કુર ઇતિ લૌકાયતિકાનામભ્યુપગમોર્ઽથવાન્સ્યાત્, ન સો ઽસ્તીત્યાહ- યેનેતિ ।
સૂત્રં યોજયતિ- નિર્વિશેષસ્યેતિ ।
શશવિષાણાદેઃ કાર્યકારિત્વસ્યાદૃષ્ટત્વાન્નાભાવસ્યાસતો હેતુત્વમિત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વભાવસ્યાપિ વિશેષ ઇત્યત આહ- યદીતિ ।
અભાવસ્ય હેતુત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ તર્કમુક્ત્વાનુમાનમાહ- નાપીતિ ।
અભાવો ન હેતુઃ, અસત્ત્વાત્ ।
સંમતવદિત્યર્થઃ ।
અભાવો ન પ્રકૃતિઃ, કાર્યાનન્વિતત્વાત્, યથા શરાવાદ્યનન્વિતસ્તન્તુર્ન શરાવાદિપ્રકૃતિરિતિ તર્કપૂર્વકમાહ- અભાવાચ્ચેતિ ।
અતો ઽન્વિતત્વાન્મૃદાદિર્ભાવ એવ પ્રકૃતિરિત્યાહ- મૃદિતિ ।
સ્થાયિનઃ કારણત્વાયોગમુક્તમનૂદ્ય દૂષયતિ- યત્તૂક્તમિત્યાદિના ।
અનુભવબલાત્સ્થિરસ્વભાવાનામેવ સહકારિસંનિધિક્રમેણ કાર્યક્રમહેતુત્વમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
નચ શક્તસ્ય સહકાર્યપેક્ષા ન યુક્તેતિ વાચ્યં, યતો ઽશક્તસ્યાપિ નાપેક્ષેત્યસહકારિ વિશ્વં સ્યાત્ ।
તતઃ સ્વર્ણાદૌ સ્વતો ઽતિશયશૂન્યે ઽગ્નિતાપાદિસહકારિકૃતાતિશયક્રમાદ્રુચકાદિકાર્યક્રમઃ ।
ન ચાતિશયસ્યાતિશયાન્તરાનપેક્ષત્વે કાર્યસ્યાપ્યનપેક્ષેતિ વાચ્યં, પટસ્ય મૃદનપેક્ષત્વે કાર્યત્વાવિશેષાદ્ઘટસ્યાપિ મૃદનપેક્ષાપ્રસઙ્ગાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામપેક્ષા સહકારિષ્વપિ તુલ્યા ।
યદુક્તં કાર્યાભાવદશાયાં કારણસ્યાસત્ત્વાપત્તિરિતિ ।
તન્ન ।
અકારણસ્યાપિ બાધાભાવેન સત્ત્વોપપત્તેઃ ।
ન હ્યર્થક્રિયાકારિત્વમેવ સત્ત્વમ્, અસતસ્તદયોગેન સત્ત્વસ્ય તતો ભેદાત્ ।
સતે હ્યર્થક્રિયાકારિત્વં નાસતઃ ।
અતઃ કારણતાવચ્છેદકમબાધિતસ્વરૂપાત્મકં સત્ત્વં કારણત્વાદ્ભિન્નમેવ ।
તસ્માદનુસ્યૂતસ્થિરભાવાનાં હેતુત્વમુપપન્નમિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વાપરવિરોધમપ્યાહ- અપિચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.27
ઉદાસીનાનામ્ અપિ ચૈવં સિદ્ધિઃ । બ્બ્સ્_2,2.27 ।
યદિ ચાભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરભ્યુપગમ્યેત, એવંસત્યુદાસીનાનામનીહમાનાનાંપિ જનાનામભિમતસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
અભાવસ્ય સુલભત્વાત્ ।
કૃષીવલસ્ય ક્ષેત્રકર્મણ્યપ્રયતમાનસ્યાપિ સસ્યનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
કુલાલસ્ય ચ મૃત્સંસ્ક્રિયાયામપ્રયતમાનસ્યાપ્યમત્રોત્પત્તિઃ ।
તન્તુવાયસ્યાપિ તન્તૂનતન્વાનસ્યાપિ તન્વાનસ્યેવ વસ્ત્રલાભઃ ।
સ્વર્ગાપવર્ગયોશ્ચ ન કશ્ચિત્કથઞ્ચિત્સમીહેત ।
નચૈતદ્યુજ્યતે ઽભ્યુપગમ્યતે વા કેનચિત્ ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નો ઽયમભાવાદ્ભાવોત્પત્ત્યભ્યુપગમઃ

fન્: અનીહમાનાનાં પ્રયત્નશૂન્યાનામ્ ।
અમત્રં ઘટાદિપાત્રમ્ ।
અભાવાદુત્પત્તૌ શશવિષાણાદપ્યુત્પત્તિઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાન્તરમાહ- ઉદાસીનાનામિતિ ।
અનીહમાનાનાં પ્રયત્નશૂન્યાનામ્ ।
અમત્રં ઘટાદિપાત્રમ્ ।
તન્વાનસ્ય વ્યાપારયતઃ ।
તસ્માદ્ભ્રાન્તિમૂલેન ક્ષણિકબાહ્યાર્થવાદેન કૂટસ્થનિત્યબ્રહ્મસમન્વયસ્ય ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.4.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.28
5 અભાવાધિકરણમ્ । સૂ. 28-32
નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ । બ્બ્સ્_2,2.28 ।
એવં બાહ્યાર્તવાદમાશ્રિત્ય સમુદાયાપ્રાપ્ત્યાદિષુ દૂષણેષૂદ્ભાવિતેષુ વિજ્ઞાનવાદી બૌદ્ધ ઇદાનીં પ્રત્યવતિષ્ઠિતે ।
કેષાઞ્ચિત્કિલ બાહ્યે વસ્તુન્યભિનિવેશમાલક્ષ્ય તદનુરોધેન બાહ્યાર્થવાદપ્રક્રિયેયં વિરોચિતા ।
નાસૌ સુગતાભિપ્રાયઃ ।
તસ્ય તુ વિજ્ઞાનૈકસ્કન્ધવાદ એવાભિપ્રેતઃ ।
તસ્મિંશ્ચ વિજ્ઞાનવાદે બુદ્ધ્યારૂઢેન રૂપેણાન્તસ્થ એવ પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારઃ સર્વ ઉપપદ્યતે ।
સત્યપિ બાહ્યેર્થે બુદ્ધ્યારોહમન્તરેણ પ્રમાણપ્રમેયફલવ્યવહારાનવતારાત્ ।
કથં પુનરવગમ્યતે ઽન્તસ્થ એવાયં સર્વવ્યવહારો ન વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તો બાહ્યોર્ઽથો ઽસ્તીતિ ।
તદસંભવાદિત્યાહ ।
સ હિ બાહ્યોર્થો ઽભ્યુપગમ્યમાનઃ પરમાણવો વા સ્યુસ્તત્સમૂહા વા સ્તમ્ભાદયઃ સ્યુઃ ।
તત્ર ન તાવત્પરમાણવઃ સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયપરિચ્છેદ્યા ભવિતુમર્હન્તિ (પરમાણ્વાભાસજ્ઞાનાનુત્પત્તેઃ) ।
નાપિ તત્સમૂહાઃ સ્તમ્ભાદયઃ, તેષાં પરમાણુભ્યો ઽન્યત્વાનન્યત્વાભ્યાં નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
એવં જાત્યાદીનપિ પ્રત્યક્ષીત ।
અપિચાનુભાવમાત્રેણ સાધારણાત્મનો જ્ઞાનસ્ય જાયમાનસ્ય યો ઽયં પ્રતિવિષયં પક્ષપાતઃ સ્તમ્ભજ્ઞાનં કુડ્યજ્ઞાનં ઘટજ્ઞાનં પટજ્ઞાનમિતિ, નાસૌ જ્ઞાનગતવિશેષમન્તરેણોપપદ્યત ઇત્યવશ્યં વિષયસારૂપ્યં જ્ઞાનસ્યાઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
અઙ્ગીકૃતે ચ તસ્મિન્વિષયાકારસ્ય જ્ઞાનેનૈવાવરુદ્ધત્વાદપાર્થિકા બાહ્યાર્થસદ્ભાવકલ્પના ।
અપિચ સહોપલમ્ભનિયમાદભેદો વિષયવિજ્ઞાનયોરાપતતિ ।
નહ્યનયોરેકસ્યાનુપલમ્ભે ઽન્યસ્યોપલમ્ભો ઽસ્તિ ।
નચૈતત્સ્વભાવવિવેકે યુક્તં, પ્રતિબન્ધકારણાભાવાત્ ।
તસ્માદપ્યર્થાભાવઃ ।
સ્વપ્નાદિવચ્ચેદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથાહિ સ્વપ્નમાયામરીચ્યુદકગન્ધર્વનગરાદિપ્રત્યયા વિનૈવ બાહ્યેનાર્થેન ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારા ભવન્તિ, એવં જાગરિતગોચરા અપિ સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયા ભવિતુમર્હન્તીત્યવગમ્યતે ।
પ્રત્યયત્વાવિશેષાત્ ।
કથં પુનરસતિ બાહ્યાર્થે પ્રત્યયવૈચિત્ર્યમુપપદ્યતે ।
વાસનાવૈચિત્ર્યાદિત્યાહ ।
અનાદૌ હિ સંસારે બીજાઙ્ કુરવદ્વિજ્ઞાનાનાં વાસનાનાં ચાન્યોન્યનિમિત્તનૈમિત્તિકભાવેન વૈચિત્ર્યં ન વિપ્રતિષિધ્યતે ।
અપિચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વાસનાનિમિત્તમેવ જ્ઞાનવૈચિત્ર્યમિત્યવગમ્યતે ।
સ્વપ્નાદિષ્વન્તરેણાપ્યર્થં વાસનાનિમિત્તસ્ય જ્ઞાનવૈચિત્ર્યસ્યોભાભ્યામપ્યાવાભ્યામભ્યુપગમ્યમાનત્વાત્ ।
અન્તરેણ તુ વાસનામર્થનિમિત્તસ્ય જ્ઞાનવૈચિત્ર્યસ્ય મયાનભ્યુપગમ્યમાનત્વાત્ ।
તસ્માદપ્યભાવો બાહ્યાર્થસ્યેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ઽનાભાવ ઉપલબ્ધેઃઽ ઇતિ ।
ન ખલ્વભાવો બાહ્યસ્યાર્થસ્યાધ્યવસાતું શક્યતે ।
કસ્માત્ ।
ઉપલબ્ધેઃ ।
ઉપલભ્યતે હિ પ્રતિપ્રત્યયં બાહ્યોર્ઽથઃ સ્તમ્ભઃ કુડ્યં ઘટઃ પટ ઇતિ ।
નચોપલભ્યમાનસ્યૈવાભાવો ભવિતુમર્હતિ ।
યથા હિ કશ્ચિદ્ભુઞ્જાનો ભુજિતસાધ્યાયાં તૃપ્તૌ સ્વયમનુભૂયમાનાયામેવં બ્રૂયાન્નાહં ભુઞ્જે ન વા તૃપ્યામીતિ, તદ્વદિન્દ્રિયસંનિકર્ષેણ સ્વયમુપલભમાન એવ બાહ્યમર્થં નાહમુપલભે નચ સો ઽસ્તીતિ બ્રુવન્કથમુપાદેયવચનઃ સ્યાત્ ।
નનુ નાહમહં બ્રવીમિ ન કઞ્ચિદર્થમુપલભ ઇતિ કિં તૂપલબ્ધિવ્યતિરિક્તં નોપલભ ઇતિ બ્રવીમિ ।
બાઢમેવં બ્રવીષિ નિરઙ્ કુશત્વાત્તે તુણ્ડસ્ય ।
નતુ યક્ત્યુપેતં બ્રવીષિ ।
યત ઉપલબ્ધિવ્યતિરેકો ઽપિ બલાદર્થસ્યાભ્યુપગન્તવ્ય ઉપલબ્ધેરેવ ।
નહિ કશ્ચિદુપલબ્ધિમેવ સ્તમ્ભઃ કુડ્યં ચેત્યુપલભતે ।
ઉપલબ્ધિવિષયત્વેનૈવ તુ સ્તમ્ભકુડ્યાદીન્સર્વે લૌકિકા ઉપલભન્તે યત્પ્રત્યાચક્ષાણા અપિ બાહ્યાર્થમેવ વ્યાચક્ષતે યદન્તર્જ્ઞેયરૂપં તદ્બહિર્વદવભાસત ઇતિ ।
તે ઽપિ સર્વલોકપ્રસિદ્ધાં બહિરવભાસમાનાં સંવિદં પ્રતિલભમાનાઃ પ્રત્યાખ્યાતુકામાશ્ચ બાહ્યમર્થં બહિર્વદતિ વત્કારં કુર્વન્તિ ।
ઇતરથા હિ કસ્માદ્બહિર્વદતિ બ્રૂયુઃ ।
નહિ વિષ્ણુમિત્રો વન્ધ્યાપુત્રવદવભાસત ઇતિ કશ્ચિદાચક્ષીત ।
તસ્માદ્યથાનુભવં તત્ત્વમભ્યુપગચ્છદ્ભિર્બહિરેવાવભાસત ઇતિ યુક્તમભ્યુપગન્તું નતુ બહિર્વદવભાસત ઇતિ ।
નનુ બાહ્યાર્થસ્યાસંભવાદ્બહિર્વદવભાસત ઇત્યધ્યવસિતમ્ ।
નાયં સાધુરધ્યવસાયો યતઃ પ્રમાણપ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તિપૂર્વકૌ સંબવાસંભવાવવધાર્યેતે ન પુનઃ સંભવાસંભવપૂર્વિકે પ્રમાણપ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તી ।
યદ્ધિ પ્રત્યક્ષાદીનામન્યતમેનાપિ પ્રમાણેનોપલભ્યતે તત્સંભવતિ ।
યત્તુ ન કેનચિદપિ પ્રમાણેનોપલભ્યતે તન્ન સંભવતિ ।
ઇહ તુ યથાસ્વં સર્વૈરેવ પ્રમાણૈર્બાહ્યોર્ઽથ ઉપલભ્યમાનઃ કથં વ્યતિરેકાવ્યતિરેકાદિવિકલ્પૈર્ન સંભવતીત્યુચ્યેતોપલબ્ધેરેવ ।
નચ જ્ઞાનસ્ય વિષયસારૂપ્યાદ્વિષયનાશો ભવતિ, અસતિ વિષયે વિષયસારૂપ્યાનુપપત્તેઃ, બહિરુપલબ્ધેશ્ચ વિષયસ્ય ।
અત એવ સહોપલમ્ભનિયમો ઽપિ પ્રત્યયવિષયયોરુપાયોપેયભાવહેતુકો નાભેદહેતુક ઇત્યબ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અપિચ ઘટજ્ઞાનં પટજ્ઞાનમિતિ વિશેષણયોરેવ ઘટપટયોર્ભેદો ન વિશેષ્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય ।
દ્વાભ્યાં ચ ભેદ એતસ્ય સિદ્ધો ભવત્યેકસ્માચ્ચ દ્વયોઃ ।
તસ્માદર્થજ્ઞાનયોર્ભેદઃ ।
તથા ઘટદર્શનં ઘટસ્મરણમિત્યત્રાપિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
અત્રાપિ હિ વિશેષ્યયોરેવ દર્શનસ્મરણયોર્ભેદો ન વિશેષણસ્ ઘટસ્ય ।
યથા ક્ષીરગન્ધઃ ક્ષીરરસ ઇતિ વિશેષ્યયોરેવ ગન્ધરસયોર્ભેદો ન વિશેષણસ્ય ક્ષીરસ્ય તદ્વત્ ।
અપિચ દ્વયોર્વિજ્ઞાનયોઃ પૂર્વોત્તરકાલયોઃ સ્વસંવેદનેનૈવોપક્ષીણયોરિતરેતરગ્રાહ્યગ્રાહકત્વાનુપપત્તિઃ ।
તતશ્ચ વિજ્ઞાનભેદપ્રતિજ્ઞા ક્ષણિકત્વાદિધર્મપ્રતિજ્ઞા સ્વલક્ષણસામાન્યલક્ષણવાસ્યવાસકત્વાવિદ્યોપપ્લવસદસદ્ધર્મબન્ધમોક્ષાદિપ્રતિજ્ઞાશ્ચ સ્વશાસ્ત્રગતાસ્તા હીયેરન્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનમિત્યભ્યુપગચ્છતા બાહ્યોર્થઃ સ્તમ્ભઃ કુડ્યમિત્યેવઞ્જાતીયકઃ તસ્માન્નાભ્યુપગમ્યત એવેતિ યુક્તમભ્યુપગન્તુમ્ ।
અથ વિજ્ઞાનં પ્રકાશાત્મકત્વાત્પ્રદીપવત્સ્વયમેવાનુભૂયતે ન તથા બાહ્યો ઽપ્યર્થ ઇતિ ચેત્ ।
અત્યન્તવિરુદ્ધાં સ્વાત્મનિ ક્રિયામભ્યુપગચ્છસ્યગ્નિરાત્માનં દહતીતિવત્, અવિરુદ્ધં તુ લોકપ્રસિદ્ધં સ્વાત્મવ્યતિરિક્તેન વિજ્ઞાનેન બાહ્યોર્ઽથોનુભૂયત ઇતિ નેચ્છાસ્યહો પાણ્ડિત્યં મહદ્દર્શિતમ્ ।
નચાર્થાવ્યતિરિક્તમપિ વિજ્ઞાનં સ્વયમેવાનુભૂયતે, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાદેવ ।
નનુ વિજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપવ્યતિરિક્તગ્રાહ્યત્વે તદપ્યનેન ગ્રાહ્યં તદપ્યન્યેનેત્યનવસ્થા પ્રાપ્નોતિ ।
અપિચ પ્રદીપવદવભાસાત્મકત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરં કલ્પયતઃ સમત્વાદવભાસ્યાવભાસકભાવાનુપપત્તેઃ કલ્પનાનર્થક્યમિતિ ।
તદુભયમપ્યસત્ ।
વિજ્ઞાનગ્તહણમાત્ર એવ વિજ્ઞાનસાક્ષિણો ગ્રહણાકાઙ્ક્ષાનુત્પાદાદાનવસ્તાશઙ્કાનુપપત્તેઃ ।
સાક્ષિપ્રત્યયયોશ્ચ સ્વભાવવૈષમ્યાદુપલબ્ધ્રુપલભ્યભાવોપપત્તેઃ ।
સ્વયંસિદ્ધસ્ય ચ સાક્ષિણો ઽપ્રત્યાખ્યેયત્વાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પ્રદીપવદ્વિજ્ઞાનમવભાસકાન્તરનિરપેક્ષં સ્વયમેવ પ્રથત ઇતિ બ્રુવતાપ્રમાણગમ્યં વિજ્ઞાનમનવગન્તૃકમિત્યુક્તં સ્યાત્ ।

શિલાઘનમધ્યસ્થપ્રદીપસહસ્રપ્રથનવત્ ।
બાઢમેવમ્, અનુભવરૂપત્વાત્તુ વિજ્ઞાનસ્યેષ્ટો નઃ પક્ષસ્ત્વયાનુજ્ઞાયત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અન્યસ્યાવગન્તુશ્ચક્ષુઃસાધનસ્ય પ્રદીપાદિપ્રથનદર્શનાત્ ।
અતો વિજ્ઞાનસ્યાપ્યવભાસ્યત્વાવિશેષાત્સત્યેવાન્યસ્મિન્નવગન્તરિ પ્રથનં પ્રદીપવદિત્યવગમ્યતે ।
સાક્ષિણો ઽવગન્તુઃ સ્વયંસિદ્ધતામુપક્ષિપતા સ્વયં પ્રથતે વિજ્ઞાનમિત્યેષ એવ મમ પક્ષસ્ત્વયા વાચોયુક્ત્યન્તરેણાશ્રિત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિપ્રધ્વંસાનેકત્વાદિવિશેષવત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અતઃ પ્રદીપવદ્વિજ્ઞાનસ્યાપિ વ્યતિરિક્તાવગમ્યત્વમસ્માભિઃ પ્રસાધિતમ્

fન્: પક્ષપાતો વિષયવિશેષવૈશિષ્ટ્યવ્યવહારઃ ।
અવિદ્યોપપ્લવો ઽવિદ્યાસંસર્ગઃ ।
નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ ।
અખણ્ડનિર્વિશેષં બ્રહ્મ વિજ્ઞાનં બાહ્યાર્થોપાદાનં વદતાં વેદાન્તાનાં ભિન્નં સાકારં ક્ષણિકં વિજ્ઞાનં ન તતો ઽન્યોર્ઽથો ઽસ્તીતિ યોગાચારમતેન વિરુધ્યતે ન વેતિ તન્મતસ્ય માનભ્રાન્તિમૂલત્વાભ્યાં સંશયે પૂર્વોક્તબાહ્યાર્થવાદનિરાસમુપજીવ્ય પૂર્વપક્ષમાહ- એવમિત્યાદિના ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્વિરોધાવિરોધૌ ફલમ્ ।
નન્વેકસ્ય સુગતાગમસ્ય કથં બાહ્યાર્થસત્ત્વાસત્ત્વયોસ્તાત્પર્યં વિરોધાદિત્યાશઙ્ક્યાધિકારિભેદાદવિરોધ ઇતિ વદન્ વિજ્ઞાનવાદિનઃ સુગતાભિપ્રાયજ્ઞત્વેન મન્દાધિકારિભ્યો બાહ્યાર્થવાદિભ્યઃ શ્રૈષ્ઠ્યમાહ- કેષાઞ્ચિદિતિ ।
ઉક્તં ચ ધર્મકીર્તિના-ઽદેશના લોકનાથાનાં સત્ત્વાશયવશાનુગાઃઽઇતિ ।
સુગતાનામુપદેશાઃ શિષ્યમત્યનુસારિણ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વસતિ બાહ્યાર્થે માનમેયવ્યવહારઃ કથં, તત્રાહ- તસ્મિન્નિતિ ।
વિજ્ઞાનમેવ કલ્પિતનીલાદ્યાકારત્વેન પ્રમેયમ્, અવભાસાત્મના માનફલં, શક્ત્યાત્મના માનં, શક્ત્યાશ્રયત્વાકારેણ પ્રમાતેતિ ભેદકલ્પનયા વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ।
મુખ્ય એવ ભેદઃ કિં ન સ્યાદત આહ- સત્યપીતિ ।
નહિ બુદ્ધ્યનારૂઢસ્ય નીલાદેઃ પ્રમેયત્વવ્યવહારો ઽસ્તિ ।
અતો બુદ્ધ્યારૂઢાકાર એવ પ્રમેયં ન બાહ્યમિત્યર્થઃ ।
બાહ્યાર્થાસત્ત્વે પ્રશ્નપૂર્વકં યુક્તીરુપન્યસ્યતિ- કથમિત્યાદિના ।
જ્ઞેયં જ્ઞાનાતિરેકેણાસત્, તદતિરેકેણાસંભવાત્, નરશૃઙ્ગવદિત્યાહ- તદસંભવાદિતિ ।
અસંભવં વિવૃણોતિ- સ હીતિ ।
પરમાણવશ્ચેદેકસ્થૂલસ્તમ્ભ ઇતિ જ્ઞાનં ન સ્યાત્ ।
સમૂહસ્ત્વસન્નિત્યર્થઃ ।
અવયવ્યભાવે ઽપિ જાત્યાદયો બાહ્યાર્થાઃ સ્યુઃ, તત્રાહ- એવમિતિ ।
જાતિગુણકર્મણાં ધર્મિણઃ સકાશાદભેદે ઽત્યન્તભેદે વા ધર્મિવદ્ધર્મ્યન્તરવચ્ચ ન ધર્મધર્મિભાવઃ ।
ભેદાભેદૌ ચ વિરુદ્ધાવિતિ ન સન્તિ જાત્યાદ્યર્થા ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયસારૂપ્યરૂપવિશેષસંબન્ધાભાવે સર્વવિષયત્વાપત્તેર્વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્યઃ, તથાચ જ્ઞાનગતવિશેષસ્યૈવ જ્ઞાનેન વિષયીકરણાન્ન બાહ્યાર્થસિદ્ધિર્માનાભાવાદ્ગૌરવાચ્ચેત્યાહ- અપિચેતિ ।
પક્ષપાતો વિષયવિશેષવૈશિષ્ટ્યવ્યવહારઃ ।
કિઞ્ચ જ્ઞેયં જ્ઞાનાભિન્નં, જ્ઞાનોપલમ્ભક્ષણનિયતોપલમ્ભગ્રાહ્યત્વાત્, જ્ઞાનવદિત્યાહ- અપિચેતિ ।
જ્ઞાનાર્થયોવાસ્તવભેદે ઽપિ સહોપલમ્ભનં સ્યાત્, ગ્રૈહ્યગ્રાહકભાવાદિત્યત આહ- ન ચૈતદિતિ ।
ક્ષણિકજ્ઞાનસ્યાર્થેન સંબન્ધહેત્વભાવાન્ન ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવ ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જાગ્રદ્વિજ્ઞાનં ન બાહ્યાલમ્બનં, વિજ્ઞાનત્વાત્, સ્વપ્નાદિજ્ઞાનવદિત્યાહ- સ્વપ્નેતિ ।
વિજ્ઞાનાનાં વૈચિત્ર્યાનુપપત્તિબાધિતમનુમાનમિતિ શઙ્કતે- કથમિતિ ।
અન્યથોપપત્ત્યા પરિહરતિ- વાસનેતિ ।
અનાદિસંતાનાન્તર્ગતપૂર્વજ્ઞાનમેવ વાસના, તદ્વશાદનેકક્ષણવ્યવધાને ઽપિ નીલાદ્યાકારજ્ઞાનવૈચિત્ર્યં ભવતિ, યથા બીજવાસનયા કાર્પાસરક્તત્વં તદ્વદિત્યર્થઃ ।
ઉભયવાદિસંમતત્વાચ્ચ વાસના એવ જ્ઞાનવૈચિત્ર્યહેતવો ન બાહ્યાર્થા ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
ક્ષણિકવિજ્ઞાનમાત્રવાદસ્ય માનમૂલત્વાત્તેન નિત્યવિજ્ઞાનવાદો વિરુધ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- નાભાવ ઇત્યાદિના ।
કિં બાહ્યાર્થસ્યાનુપલબ્ધેરભાવ ઉત જ્ઞાનાદ્ભેદેનાનુપલબ્ધેઃ ।
નાદ્ય ઇત્યુક્ત મુપલબ્ધેરિતિ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- નનુ નાહમિતિ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયયોર્વિષયિવિષયભાવેન ભેદસ્ય સાક્ષિપ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમભેદાભિધાનમિત્યાહ- બાઢમિત્યાદિના ।
ત્વદ્વચનાદપિ જનો બાહ્યાર્થં જ્ઞાનાદ્ભેદેનૈવોપલભત ઇત્યાહ- અતશ્ચેતિ ।
બાહ્યાર્થસ્યાત્યન્તાસત્ત્વે પ્રત્યક્ષોપલમ્ભાયોગાત્, દૃષ્ટાન્તત્વાત્સંભવાચ્ચ બહિર્વચ્છબ્દો ન સ્યાદિત્યાહ- ઇતરથેતિ ।
અબાધિતભેદાનુભવાદેવકારો યુક્તો ન વત્કાર ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
જ્ઞેયાર્થો જ્ઞાનાતિરેકેણાસન્નસંભવાદિત્યુક્તબાધાદ્વત્કરણમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
કો ઽસાવસંભવઃ, અસત્ત્વં વા અસત્ત્વનિશ્ચયો વા અયુક્તત્વં વા ઉત્કટકોટિકસંશયાત્મકસંભવસ્યાભાવો વા ।
નાદ્યઃ, સાધ્યાભેદાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, સ્થૂલૌ ઘટસ્તમ્ભાવિતિ સમૂહાલમ્બને સ્થૂલત્વદ્વિત્વઘટત્વસ્તમ્ભત્વરૂપવિરુદ્ધધર્મવતોરર્થયોરસ્થૂલાદેકસ્માદ્વયાવગાહિવિજ્ઞાનાદ્ભેદસત્ત્વનિશ્ચયે નાસંભવાસિદ્ધરિત્યાહ- નાયં સાધુરિતિ ।
સંભવઃ સત્તાનિશ્ચયઃ પ્રમાણાધીનઃ ।
અસંભવો ઽસત્ત્વનિશ્ચયઃ પ્રમાણાભાવાધીનો ન વૈપરીત્યમિતિ વ્યવસ્થામેવ સ્ફુટયતિ- યદ્ધીતિ ।
ઉક્તવ્યવસ્થાયાઃ ફલં બાહ્યાર્થસ્ય પ્રત્યક્ષાદિભિઃ સંભવં વદન્નેવ તૃતીયં દૂષયતિ- ઇહેતિ ।
પ્રમાણનિશ્ચિતબાહ્યાર્થસ્ય સ્તમ્ભાદેઃ પરમાણુભ્યો ભેદાભેદવિકલ્પૈરયુક્તત્વમાત્રેણાસત્ત્વનિશ્ચયો ન યુક્તઃ, ત્વત્પક્ષે ઽપ્યયુક્તત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
ન હ્યસ્થૂલસ્યૈકસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય સ્થૂલાનેકસમૂહાલમ્બનસ્ય વિષયાભેદો યુક્તઃ, સ્થૂલત્વાનેકપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ, સમૂહાલમ્બનોચ્છેદે વિજ્ઞાનાનાં મિથો વાર્તાનભિજ્ઞતયા વિષયદ્વિત્વાદિવ્યવહારલોપાપત્તેઃ ।
તસ્માદયુક્તત્વે ઽપિ યથાનુભવં વ્યવહારયોગ્યોર્ઽથઃ સ્વીકાર્યઃ ।
ન ચતુર્થઃ, નિશ્ચિતે તાદૃશસંભવસ્યાનુપયોગાત્ ।
તસ્ય ક્વચિત્ પ્રમાણપ્રવૃત્તેઃ પૂર્વાઙ્ગત્વાદિતિ ભાવઃ ।
યચ્ચોક્તં જ્ઞાનગતાર્થસારૂપ્યસ્યૈવ જ્ઞાનાલમ્બનત્વોપપત્તેર્બહિરર્થાભાવ ઇતિ, તત્રાહ- નચેતિ ।
યત્તુ ગૌરવમુક્તં, તન્ન દૂષણં, પ્રામાણિકત્વાદિત્યાહ- વહિરિતિ ।
યત એવ જ્ઞાનાર્થયોર્ભેદઃ સર્વલોકે સાક્ષ્યનુભવસિદ્ધઃ, અત એવ સહોપલમ્ભનિયમો ઽપિ નાભેદસાધક ઇત્યાહ- અત એવેતિ ।
યથા ચાક્ષુષદ્રવ્યરૂપસ્યાલોકોપલમ્ભનિયતોપલબ્ધિકત્વે ઽપિ નાલોકાભેદઃ, તથાર્થસ્ય ન જ્ઞાનાભેદઃ, ભેદે ઽપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન નિયમેપપત્તેઃ ।
નચ જ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાત્ સ્વભિન્નગ્રાહ્યસંબન્ધાયોગઃ, સ્થાયિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વિજ્ઞાનમનેકાર્થેભ્યો ભિન્નમ્, એકત્વાત્, ગોત્વવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષમાહ- અપિ ચેતિ ।
નચ હેત્વસિદ્ધઃ, જ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યેકાકારપ્રતીતેર્જ્ઞાનૈક્યનિશ્ચયાત્ ।
નચ સા જાતિવિષયા, વ્યક્તિભેદાનિશ્ચયાદિત્યાહ- નવિશેષ્યસ્યેતિ ।
ઘટાદેશ્ચૈતન્યાદ્ભેદમુક્ત્વા વૃત્તિજ્ઞાનાદ્ભેદમાહ- તથેતિ ।
ઘટો દ્વાભ્યાં ભિન્નઃ એકત્વાત્, ક્ષીરવદિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનભિન્નાર્થાનઙ્ગીકારે સ્વશાસ્ત્રવ્યવહારલોપં બાધકમાહ- અપિ ચેતિ ।
ક્રમિકયોઃ સ્વપ્રકાશયોઃ ક્ષણિકજ્ઞાનયોર્મિથો ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વમયુક્તમનભ્યુપગતં ચ ।
તથા ચ તયોર્ભેદપ્રતિજ્ઞા ન યુક્તા, ધર્મિપ્રતિયોગિનોર્મિથઃ પરેણ ચાગ્રહેણ ભેદગ્રહાયોગાત્ ।
તથાચ તયોર્ભેદગ્રાહકઃ સ્થાય્યાત્મા તદ્ભિન્ન એવૈષ્ટવ્યઃ ।
એવં પક્ષસાધ્યહેતુદૃષ્ટાન્તભેદાભાવે ઇદં ક્ષણિકમસદિતિ પ્રતિજ્ઞા ન યુક્તા ।
સર્વતો વ્યાવૃત્તં વ્યક્તિમાત્રત્વં સ્વલક્ષણમ્, અનેકાનુગતં સામાન્યમતદ્વ્યાવૃત્તિરૂપમિતિ પ્રતિજ્ઞા ન યુક્તા, સર્વાનેકાર્થાનાં જ્ઞાનમાત્રત્વે મિથઃ પરેણવા દુર્જ્ઞાનત્વાત્ ઉત્તરનીલજ્ઞાનં વાસ્યં પૂર્વનીલજ્ઞાનં વાસકમિતિ પ્રતિજ્ઞા ન યુક્તા, તયોર્ભિન્નસ્ય જ્ઞાતુરભાવાત્ ।

કિચાવિદ્યોપપ્લવો ઽવિદ્યાસંસર્ગઃ, તેન નીલમિતિ સદ્ધર્મઃ, નરવિષાણમિત્યસદ્ધર્મઃ, અમૂર્તમિતિ સદસદ્ધર્મઃ, સતો વિજ્ઞાનસ્યાસતો નરવિષાણસ્ય વામૂર્તત્વાદિપ્રતિજ્ઞા દુર્લભા, અનેકાર્થજ્ઞાનસાધ્યત્વાત્ ।
અજ્ઞાનેનાસ્ય બન્ધો જ્ઞાનેનાસ્ય મોક્ષ ઇતિ ચ પ્રતિજ્ઞા બહ્વર્થજ્ઞાનસાધ્યા ।
આદિપદેન સામાન્યત ઇષ્ટં ગ્રાહ્યમનિષ્ટં ત્યાજ્યમિતિ શિષ્યહિતેપદેશો ઽનેકજ્ઞાનસાધ્યો ગૃહીતઃ ।
તસ્માત્ પ્રતિજ્ઞાદિવ્યવહારાય ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનાર્થયોભેદે યુક્તયન્તરમસ્તીત્યાહ- કિઞ્ચાન્યદિતિ ।
જ્ઞાનવદર્થસ્યાપ્યનુભવાવિશેષાત્સ્વીકારો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વવિષયત્વાદ્વિજ્ઞાનં સ્વીક્રિયતે નાર્થઃ પરગ્રાહ્યત્વાદિતિ શઙ્કતે- અથ વિજ્ઞાનમિતિ ।
વિરુદ્ધં સ્વીકૃત્યાવિરુદ્ધં ત્યજતા બૌદ્ધતનયેન મૌઢ્યં દર્શિતમિત્યાહ- અત્યન્તેતિ ।
જ્ઞાનં સ્વવેદ્યમિત્યઙ્ગીકૃત્ય મૌર્ખ્યમાપાદિતં, વસ્તુતઃ સ્વવેદ્યત્વમયુક્તમિત્યાહ- નચેતિ ।
કર્તરિ ક્રિયાં પ્રતિ ગુણભૂતે પ્રધાનત્વાખ્યકર્મત્વાયોગાત્સ્વકર્તૃકવેદનકર્મત્વમસદિત્યર્થઃ ।
નચ સ્વવિષયત્વમાત્રં સ્વવેદ્યત્વમિતિ વાચ્યમ્, અભેદે વિષયવિષયિત્વસ્યાપ્યસંભવાદિતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાનસ્ય સ્વવેદ્યત્વાભાવે દોષદ્વયં સ્યાદિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અનવસ્થા ચ સામ્યં ચેતિ દોષદ્વયં પરિહરતિ- તદુભયમપીતિ ।
અનિત્યજ્ઞાનસ્ય જન્માદિમત્વેન ઘટવજ્જડસ્ય સ્વેન સ્વીયજન્માદિગ્રહાયોગાદસ્તિ ગ્રાહકાકાઙ્ક્ષા, સાક્ષિણસ્તુ સત્તાયાં સ્ફૂર્તૌ ચ નિરપેક્ષત્વાન્નાનવસ્થા ।
નાપિ સામ્યમ્ ।
ચિજ્જડત્વવૈષમ્યાદિત્યર્થઃ ।
સાક્ષી ક્વેત્યત આહ- સ્વયંસિદ્ધસ્યેતિ ।
નિરપેક્ષસ્ય સાક્ષિણો ઽસત્ત્વે ક્ષણિકવિજ્ઞાનભેદાસિદ્ધેઃ સો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
અનિત્યજ્ઞાનસ્વરૂપસાધકત્વાચ્ચ સાક્ષી સ્વીકાર્ય ઇત્યાહ- કિઞ્ચેતિ ।
વિજ્ઞાનં જ્ઞાનાન્તરાપેક્ષમિતિ બ્રુવતા તસ્યાપ્રામાણિકત્વમુક્તં સ્યાત્, સ્વયં પ્રથત ઇતિ બ્રુવતા જ્ઞાતૃશૂન્યત્વં ચોક્તા સ્યાત્, તથાચ જ્ઞાતૃજ્ઞાનાવિષયત્વાચ્છિલાસ્થપ્રદીપવદસદેવ વિજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
અતસ્તત્સાક્ષ્યેષ્ટવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય સ્વાન્યજ્ઞાતૃશૂન્યત્વમિષ્ટમેવ ત્વયાપાદ્યતે ન ચાસત્ત્વાપત્તિઃ જ્ઞાત્રભાવાદિતિ વાચ્યં, સ્વસ્યૈવ જ્ઞાતૃત્વાદિતિ શાક્યઃ શઙ્કતે- બાઢમિતિ ।
અભેદે જ્ઞાતૃજ્ઞેયત્વાયોગાજ્જ્ઞાત્રન્તરમાવશ્યકમિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
વિમતં વિજ્ઞાનં સ્વાતિરિક્તવેદ્યં, વેદ્યત્વાત્, દેહવદિત્યર્થઃ ।
અતિરિક્તઃ સાક્ષી કિમન્યવેદ્યઃ સ્વવેદ્યો વા ।
આદ્યે ઽનવસ્થા ।
દ્વિતીયે વિજ્ઞાનવાદ એવ ભઙ્ગ્યન્તરેણોક્તઃ સ્યાદિતિશઙ્કતે- સાક્ષિણ ઇતિ ।
ત્વયા વિજ્ઞાનં જન્મવિનાશયુક્તમુચ્યતે ।
અતઃ કાર્યસ્ય જડત્વનિયમાત્સ્વાતિરિક્તવેદ્યત્વમસ્માભિઃ સાધિતં, કૂટસ્થચિદાત્મનો ગ્રાહકાનપેક્ષત્વાન્નાનવસ્થેતિ ચોક્તમતો મહદ્વૈલક્ષણ્યમાવયોરેતિ પરિહરતિ- ન ।
વિજ્ઞાનસ્યેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.29
વૈધર્મ્યાચ્ ચ ન સ્વપ્નાદિવત્ । બ્બ્સ્_2,2.29 ।
યદુક્તં બાહ્યાર્થપલાયિના સ્વપ્નાદિપ્રત્યયવજિજાગરિતગોચરા અપિ સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયા વિનૈવ બાહ્યેનાર્થેન ભવેયુઃ પ્રત્યયત્વાવિશેષાદિતિ ।
તત્પ્રતિવક્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- ન સ્વપ્નાદિપ્રત્યયવજ્જાગ્રત્પ્રત્યયા ભવિતુમર્હન્તિ ।
કસ્માત્ ।
વૈધર્મ્યાત્ ।
વૈધર્મ્યં હિ ભવતિ સ્વપ્નજાગરિતયોઃ ।
કિં પુનર્વૈધર્મ્યમ્ ।
બાધાબાધાવિતિ બ્રૂમઃ ।
બાધ્યતે હિ સ્વપ્નોપલબ્ધં વસ્તુ પ્રતિબુદ્ધસ્ય મિથ્યા મયોપલબ્ધો મહાજનસમાગમ ઇતિ, નહ્યસ્તિ મમ મહાજનસમાગમો નિદ્રાલગ્નં તુ મે મનો બભૂવ તેનૈષા ભ્રાન્તિરુદ્બભૂવેતિ ।
એવં માયાદિષ્વપિ ભવતિ યતાવિધં બાધઃ ।
નૈવં જાગરિતોપલબ્ધં વસ્તુ સ્તમ્ભાદિકં કસ્યાઞ્ચિદપ્યવસ્થાયાં બાધ્યતે ।
અપિચ સમૃતિરેષા યત્સ્વપ્નદર્શનમ્ ।
ઉપલબ્ધિસ્તુ જાગરિતદર્શનમ્ ।
સ્મૃત્યુપલબ્ધયોશ્ચ પ્રત્યક્ષમન્તરં સ્વયમનુભૂયતેર્ઽથવિપ્રયોગસંયોગાત્મકમિષ્ટં પુત્રં સ્મરામિ નોપલભ ઉપલબ્ધુમિચ્છામીતિ ।
તત્રૈવંસતિ ન શક્યતે વક્તું મિથ્યા જાગરિતોપલબ્ધિરૂપલબ્ધિત્વાત્સ્વપ્નોપલબ્ધિવદિત્યુભયોરન્તરં સ્વયમનુભવતા ।
નચ સ્વાનુભવાપલાપઃ પ્રાજ્ઞમાનિભિર્યુક્તઃ કર્તુમ્ ।
અપિચાનુભવવિરોધપ્રસઙ્ગાજ્જાગરિતપ્રત્યયાનાં સ્વતો નિરાલમ્બનતાં વક્તુમશક્નુવતા સ્વપ્નપ્રત્યયસાધર્મ્યાદ્વક્તુમિષ્યતે ।
નચ યો યસ્ય સ્વતો ધર્મો ન સંભવતિ સો ઽન્યસ્ય સાધર્મ્યાત્તસ્ય સંભવિષ્યતિ ।
નહ્યગ્નિરુષ્ણો ઽનુભૂયમાન ઉદકસાધર્મ્યાચ્છીતો ભવિષ્યતિ ।
દર્શિતં તુ વૈધર્મ્યં સ્વપ્નજાગરિતયોઃ

fન્: નિદ્રાલગ્નિમિતિ કરણદોષાભિધાનમ્ ।
સંસ્કારમાત્રજં હિ વિજ્ઞાનં સમૃતિઃ ।
પ્રમાણજો ઽનુભવ ઉપલબ્ધિઃ ।
એવં વેદ્યવિજ્ઞાનવદર્થસ્યાપ્યુપલબ્ધેર્ન બાહ્યાર્થાભાવ ઇત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ જાગ્રદ્વિજ્ઞાનં સ્વપ્નાદિવિજ્ઞાનવન્ન બાહ્યાલમ્બનમિત્યનુમાનં દૂષયતિ- વૈધર્મ્યાચ્ચેતિ ।
કિમત્ર નિર્વિષયત્વં સાધ્યમુત પારમાર્થિકવિષયશૂન્યત્વમ્, અથવા વ્યાવહારિકવિષયશૂન્યત્વમ્ ।
નાદ્યઃ, સ્વપ્નાદિવિભ્રમાણામપિ મિથ્યાર્થાલમ્બનત્વેન દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, સિદ્ધસાધનાદિતિ સૂત્રસ્થચકારાર્થઃ ।
તૃતીયે તુ વ્યવહારદશાયાં બાધિતાર્થગ્રાહિત્વમુપાધિરિત્યાહ- બાધ્યતે હીત્યાદિના ।
નિદ્રાગ્લાનમિતિ ।
કરણદોષોક્તિઃ ।
સાધનવ્યાપકત્વનિરાસાયાહ- નચૈવમિતિ ।
કિઞ્ચ પ્રમાણજાનુભવ ઉપલબ્ધિઃ પક્ષો ઽપ્રમાણજં સ્વપ્નજ્ઞાનં દૃષ્ટાન્ત ઇતિ વૈધર્મ્યાન્તરમ્ ।
પરમતેન સ્વપ્નસ્ય સ્મૃતિત્વમઙ્ગીકૃત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
સ્મૃતિપ્રત્યક્ષોપલબ્ધ્યોર્વૈધર્મ્યાન્તરમાહ- અર્થવિપ્રયોરેતિ ।
અસંબન્ધશ્ચાવર્તમાનશ્ચ સ્મૃતેરર્થો વિષય ઇતિ નિરાલમ્બનત્વમપ્યસ્યાઃ કદાચિદ્ભવેત્, ન સંપ્રયુક્તવર્યમાનાર્તમાત્રગ્રાહિણ્યા ઉપલબ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વોક્તપ્રમાણાપ્રમાણજત્વવૈધર્મ્યોક્તિફલમાહ- તત્રૈવંસતીતિ ।
વૈધર્મ્યે સતીત્યર્થઃ ।
અપ્રમાણજત્વોપાધેર્નિરાલમ્બનત્વાનુમાનં ન યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
વૈધર્મ્યાસિદ્ધિં નિરસ્યતિ- નચેતિ ।
બાધમપ્યાહ- અપિચેતિ ।
વસ્તુતો ઘટાદ્યનુભવસ્ય નિરાલમ્બનત્વં ધર્મો દિ સ્યાત્તદા કિં દૃષ્ટાન્તાગ્રહેણ, પ્રત્યક્ષતો ઽપિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
નહિ વહ્નેરૌષ્ણ્યં દૃષ્ટાન્તેન વક્તવ્યમ્ ।
યદિ ન વસ્તુતો ધર્મો ઽસ્તિ તદા કિં દૃષ્ટાન્તેન, બાધિતસ્ય દૃષ્ટાન્તસહસ્રેણાપિ દુઃસાધ્યત્વાત્ ।
અતઃ સ્વતો નિરાલમ્બનત્વોક્તૌ સાલમ્બનત્વાનુભવબાધભિયા ત્વયાનુમાતુમારબ્ધં તથાપિ બાધો ન મુઞ્ચતીત્યર્થઃ ।
ઉક્તોપાધિરપિ ન વિસ્મર્તવ્ય ઇત્યાહ- દર્શિતં ત્વિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.30
ન ભાવો ઽનુપલબ્ધેઃ । બ્બ્સ્_2,2.30 ।
યદપ્યુક્તં વિનાપ્યર્થેન જ્ઞાનવૈચિત્ર્યં વાસનાવૈચિત્ર્યાદેવાવકલ્પ્યત ઇતિ ।
તત્પ્રતિવક્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નભાવો વાસનાનામુપપદ્યેત ત્વત્પક્ષે ઽનુપલબ્ધેર્બાહ્યાનામર્થાનામ્ ।
અર્થોપલબ્ધિનિમિત્તા હિ પ્રત્યર્થં નાનારૂપા વાસના ભવન્તિ ।
અનુપલભ્યમાનેષુ ત્વર્થેષુ કિંનિમિત્તા વિચિત્રા વાસના ભવેયુઃ ।
અનાદિત્વે ઽપ્યન્ધપરંપરાન્યાયેનાપ્રતિષ્ઠૈવાનવસ્થા વ્યવહારલોપિની સ્યાન્નાભિપ્રાયસિદ્ધિઃ ।
યાવપ્યન્યવ્યતિરેકાવર્થાપલાપિનોપન્યસ્તૌ વાસનાનિમિત્તમેવેદં જ્ઞાનજાતં નાર્થનિમિત્તમિતિ, તાવપ્યેવંસતિ પ્રત્યુક્તૌ દ્રષ્ટવ્યૌ ।
વિનાર્ઽથોપલબ્ધ્યા વાસનાનુપપત્તેઃ ।
અપિચ વિનાપિ વાસનાભિરર્થોપલબ્ધ્યુપગમાદ્વિના ત્વર્થોપલબ્ધ્યા વાસનોત્પત્ત્યનભ્યુપગમાદર્થસદ્ભાવમેવાન્વયવ્યતિરેકાવપિ પ્રતિષ્ઠાપયતઃ ।
અપિચ વાસના નામ સંસ્કારવિશેષાઃ ।
સંસ્કારાશ્ચ નાશ્રયમન્તરેણાવકલ્પ્યન્તે ।
એવં લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
નચ તવ વાસનાશ્રયઃ કશ્ચિદસ્તિ પ્રમાણતો ઽનુપલબ્ધેઃ

fન્: ભાવ ઉત્પત્તિઃ સત્તા વા ।
સૂત્રવ્યાવર્ત્યં સ્મારયિત્વા દૂષયતિ- યદપ્યુક્તમિત્યાદિના ।
ભાવ ઉત્પત્તિઃ સત્તા વા ।
નનુ બાહ્યાર્થાનુપલબ્ધાવપિ પૂર્વપૂર્વવાસનાબલાદુત્તરોત્તરવિજ્ઞાનવૈચિત્ર્યમસ્તુ બીજાઙ્કુરવદનાદિત્વાદિત્યત આહ- અનાદિત્વે ઽપીતિ ।
બીજાદઙ્કુરો દૃષ્ટ ઇત્યદૃષ્ટે ઽપિ તજ્જાતીયયોઃ કાર્યકારણભાવકલ્પના યુક્તા, ઇહ ત્વર્થાનુભવનિરપેક્ષવાસનોત્પત્તેરાદાવેવ કલ્પ્યત્વાદનાદિત્વકલ્પના નિર્મૂલેતિ નાભિપ્રેતધીવૈચિત્ર્યસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
નનુ નિરપેક્ષવાસનાનાં સત્ત્વે ધીવૈચિત્ર્યમસત્ત્વે તુ નેતિ સ્વપ્ને દૃષ્ટમિતિ સમૂલાનવસ્થેત્યત આહ- યાવિતિ ।
વાસનાનાં બાહ્યાર્થાનુભવકાર્યત્વે સતિ નૈરપેક્ષ્યાસિદ્ધેર્નાન્વયાદિદૃષ્ટિરિત્યર્થઃ ।
કાર્યત્વગ્રાહકં વ્યતિરેકમાહ- વિનેતિ ।
અર્થાનુભવકાર્યાણાં વાસનાનાં તદનપેક્ષત્વાયોગાન્ન ત્વદુક્તાન્વયાદિદૃષ્ટિરિત્યુક્તમ્ ।
અભિનવાર્થોપલબ્ધિવૈચિત્ર્યસ્ય વાસનાં વિનાપિ ભાવેન વ્યતિરેકવ્યભિચારાચ્ચ ન ક્વાપિ વાસનામાત્રકૃતં ધીવૈચિત્ર્યં કિન્ત્વર્થાનુભવે સતિ વાસનાસતિ નેત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વાસનામૂલાનુભવાવચ્છેદકાર્થકૃતમેવેતિ બાહ્યાર્થસદ્ભાવસિદ્ધિરિત્યાહ- અપિચેતિ ।
યઃ સંસ્કારઃ સ સાશ્રયો લોકે દૃષ્ટઃ યથા વેગાદિરિષ્વાદ્યાશ્રયઃ, અતો વિજ્ઞાનસંસ્કારાણાં ન ભાવ આશ્રયાનુપલબ્ધેરિત્યર્થાન્તરમાહ- અપિચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.31
ક્ષણિકત્વાચ્ ચ । બ્બ્સ્_2,2.31 ।
યદપ્યાલયવિજ્ઞાનં નામ વાસનાશ્રયત્વેન પરિકલ્પિતં તદપિ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાદનવસ્થિતસ્વરૂપં સત્પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનવન્ન વાસનાનામધિકરણં ભવિતુમર્હતિ ।
નહિ કાલત્રયસંબન્ધિન્યેકસ્મિન્નન્વયિન્યસતિ કૂટસ્થે વા સર્વાર્થદર્શિનિ ।
દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષવાસનાધાનસ્મૃતિપ્રતિસંધાનાદિવ્યવહારઃ સંભવતિ ।
સ્થિરસ્વરૂપત્વે ત્વાલયવિજ્ઞાનસ્ય સિદ્ધાન્તહાનિઃ ।
અપિચ વિજ્ઞાનવાદે ઽપિ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમસ્ય સમાનત્વાદ્યાનિ બાહ્યાર્થવાદે ક્ષણિકત્વનિબન્ધનાનિ દૂષણાન્યુદ્ભાવિતાનિ ઽઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્ઽ ઇત્યેવમાદીનિ તાનીહાપ્યનુસંધાતવ્યાનિ ।
એવમેતૌ દ્વાવપિ વૈનાશિકપક્ષૌ નિરાકૃતૌ બાહ્યાર્થવાદિપક્ષો વિજ્ઞાનવાદિપક્ષશ્ચ ।
શૂન્યવાદિપક્ષસ્તુ સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષિદ્ધ ઇતિ તન્નિરાકરણાય નાદરઃ ક્રિયતે ।
નહ્યયં સર્વપ્રમાણપ્રસિદ્ધો લોકવ્યવહારો ઽન્યત્તત્ત્વમનધિગમ્ય શક્યતે ઽપહ્નોતુમપવાદાભાવ ઉત્સર્ગપ્રસિદ્ધેઃ

fન્: નાદરઃ ક્રિયતે સૂત્રાન્તરાણિ ન રચ્યન્ત એતાન્યેવાવૃત્ત્યા યોજયન્તે ।
અસ્ત્વાલયવિજ્ઞાનમાશ્રય ઇત્યત આહ- ક્ષણિકત્વાચ્ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યદપીતિ ।
સહોત્પન્નયોઃ સવ્યેતરવિષાણવદાશ્રયાશ્રયિભાવાયોગાત્, પૌર્વાપર્યે ચાધેયક્ષણે ઽસત આધારત્વાયોગાત્, સત્ત્વે ક્ષણિકત્વવ્યાઘાતાન્નાધારત્વમાલયવિજ્ઞાનસ્ય ક્ષણિકત્વાન્નીલાદિવિજ્ઞાનવદિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તર્હ્યાલયવિજ્ઞાનસંતાનાશ્રયા વાસનેત્યત આહ- નહીતિ ।
સવિકારઃ કૂટસ્થો વા સ્થાય્યાત્મા યદિ નાસ્તિ તદા સંતાનસ્યાવસ્તુત્વાદ્દેશાદ્યપેક્ષયા યદ્વાસનાનામાધાનં નિક્ષેપો યે ચ સ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞે યશ્ચ તન્મૂલો વ્યવહારઃ, તત્સર્વં ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
યદિ વ્યવહારાર્થમાત્મસ્થાયિત્વં તદાપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાહ- સ્થિરેતિ ।
સૂત્રમતિદેશાર્થત્વેનાપિ વ્યાચષ્ટે- અપિચેતિ ।
મતદ્વયનિરાસમુપસંહરતિ- એવમિતિ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મકસ્ય સર્વસ્ય સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વિચારાસહત્વાચ્છૂન્યતાવશિષ્યત ઇતિ માધ્યમિકપક્ષસ્યાપિ માનમૂલત્વમાશઙ્કય સૂત્રકારઃ કિમિતિ ન નિરાચકારેત્યત આહ- શૂન્યેતિ ।
આદરઃ પૃથક્સૂત્રારમ્ભો ન ક્રિયતે ।
એતાન્યેવ તન્મતનિરાસાર્થત્વેનાપિ યોજ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તથાહિ-જ્ઞાનાર્થયોર્નાભાવઃ, પ્રમાણત ઉપલબ્ધેઃ ।
નનુ જાગ્રત્સ્વપ્નૌ જ્ઞાનાર્થશૂન્યૌ, અવસ્થાત્વાત્, સુષુપ્તિવદિત્યત આહ-ઽવૈધર્મ્યાચ્ચ ન સ્વપ્નાદિવત્ઽ ।
સ્વપ્ન આદિર્યસ્યાઃ સુષુપ્તેસ્તદન્નેતરાવસ્થયોઃ શૂન્યત્વમ્, ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિવૈધર્મ્યલક્ષણાબાધિતજ્ઞાનાર્થોપલબ્ધિબાધાત્ ।
સુષુપ્તાવપ્યાત્મજ્ઞાનસત્ત્વેન સાધ્યવૈકલ્યાચ્ચ નાનુમાનમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ નિરધિષ્ઠાનનિષેધાયોગાદધિષ્ઠાનમેવ તત્ત્વં વાચ્યં, તસ્ય ત્વન્તે ન ભાવઃ ।
માનતો ઽનુપલબ્ધેરિત્યાહ-ઽન ભાવો ઽનુપલબ્ધેઃઽ ।
તદર્થમાહ- ન હ્યયમિતિ ।
યદ્ભાતિ તન્નાસદિત્યુત્સર્ગતઃ પ્રપઞ્ચસ્ય ન શૂન્યત્વમ્ ।
બાધાભાવાદિત્યર્થઃ ।
નચ સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વિચારાસહત્વાચ્છૂન્યત્વમ્ ।
મિથ્યાત્વસંભવાદિતિ ભાવઃ ।
ઽક્ષણિકત્વાચ્ચઽઇતિ સૂત્રં ઽક્ષણિકત્વોપદેશાચ્ચઽઇતિ પઠનીયમ્ ।
શૂન્યત્વવિરુદ્ધક્ષણિકત્વોપદેશાદસંગતપ્રલાપી સુગત ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.32
સર્વથાનુપપત્તેશ્ ચ । બ્બ્સ્_2,2.32 ।
કિં બહુના ।
સર્વપ્રકારેણ યથાયથાયં વૈનાશિકસમય ઉપપત્તિમત્ત્વાય પરીક્ષ્યતે તથાતથા સિકતાકૂપવદ્વિદીર્યત એવ ।
ન કાઞ્ચિદપ્યત્રોપપત્તિં પશ્યામઃ ।
અતશ્ચાનુપપન્નો વૈનાશિકતન્ત્રવ્યવહારઃ ।
અપિચ બાહ્યાર્થવિજ્ઞાનશૂન્યવાદત્રયમિતરેતરવિરુદ્ધમુપદિશતા સુગતેન સ્પષ્ટીકૃતમાત્મનો ઽસંબદ્ધપ્રલાપિત્વં, પ્રદ્વેષો વા પ્રજાસુ વિરુદ્ધાર્થપ્રતિપત્ત્યા વિમુહ્યેયુરિમાઃ પ્રજા ઇતિ ।
સર્વથાપ્યનાદરણીયો ઽયં સુગતસમયઃ શ્રેયસ્કામૈરિત્યભિપ્રાયઃ

fન્: વેદબાહ્યા અત્ર પ્રજા ગ્રાહ્યાઃ ।
સુગતમતાસાંગત્યમુપસંહરતિ- સર્વથેતિ ।
સર્વજ્ઞસ્ય કથં વિરુદ્ધપ્રલાપઃ, તત્રાહ- પ્રદ્વેષો વેતિ ।
વેદબાહ્યા અત્ર પ્રજા ગ્રાહ્યાઃ ।
અતો ભ્રાન્ત્યેકમૂલસુગતસિદ્ધાન્તેન વેદાન્તસિદ્ધાન્તસ્ય ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.5.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.6.33
6 એકસ્મિન્નસંભવાધિકરણમ્ । સૂ. 33-36
નૈકસ્મિન્ન્ અસંભવાત્ । બ્બ્સ્_2,2.33 ।
નિરસ્તઃ સુગતસમયઃ ।
વિવસનસમય ઇદાનીં નિરસ્યતે ।
સપ્ત ચૈષાં પદાર્થાઃ સંમતા જીવાજીવાસ્રવસંવરનિર્જરબન્ધમોક્ષા નામ ।
સંક્ષેપતસ્તુ દ્વાવેવ પદાર્થૌ જીવાજીવાખ્યૌ ।
યથાયોગં તયોરેવેતરાન્તર્ભાવાદિતિ મન્યન્તે ।
તયોરિમમપરં પ્રપઞ્ચમાચક્ષતે પઞ્ચાસ્તિકાયા નામ- જીવાસ્તિકાયઃ પુદ્ગલાસ્તિકાયો ધર્માસ્તિકાયો ઽધર્માસ્તિકાય આકાશાસ્તિકાયશ્ચેતિ ।
સર્વેષામપ્યેષામવાન્તરપ્રભેદાન્બહુવિધાન્સ્વસમયપરિકલ્પિતાન્વર્ણયન્તિ ।
સર્વત્ર ચેમં સપ્તભઙ્ગીનયં નામ ન્યાયમવતારયન્તિ ।
સ્યાદસ્તિ, સ્યાન્નાસ્તિ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ, સ્યાદવક્તવ્યઃ, સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચ, સ્યાન્નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ ।
એવમેવૈકત્વનિત્યત્વાદિષ્વપીમં સપ્તભઙ્ગીનયં યોજયન્તિ ।
અત્રાચક્ષ્મહે- નાયમભ્યુપગમો યુક્ત ઇતિ કુતઃ ।
એકસ્મિન્નસંભવાત્ ।
નહ્યેકસ્મિન્ધર્મિણિ યુગપત્સદસત્ત્વાદિવિરુદ્ધધર્મસમાવેશઃ સંભવતિ શીતોષ્ણવત્ ।
ય એતે સપ્તપદાર્થા નિર્ધારિતા એતાવન્ત એવંરૂપાશ્ચેતિ તે તથૈવ વા સ્યુર્નૈવ વા તથા સ્યુઃ ।
ઇતરથા હિ તથા વા સ્યુરતથા વેત્યનિર્ધારિતરૂપં જ્ઞાનં સંશયજ્ઞાનવદપ્રમાણમેવ સ્યાત્ ।
નન્વનેકાત્મકં વસ્ત્વિતિ નિર્ધારિતરૂપમેવ જ્ઞાનમુત્પદ્યમાનં સંશયજ્ઞાનવન્નાપ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
નિરઙ્ કુશં હ્યનેકાન્તત્વં સર્વવસ્તુષુ પ્રતિજાનાનસ્ય નિર્ધારણસ્યાપિ વસ્તુત્વવિશેષાત્સ્યાદિતિ સ્યાનવ્નાસ્તીત્યાદિવિકલ્પોપનિપાતાદિનિર્ધારણાત્મકતૈવ સ્યાત્ ।
એવં નિર્ધારયિતુર્નિર્ધારણફલસ્ય ચ સ્યાત્પક્ષે ઽસ્તિતા સ્યાચ્ચ પક્ષે નાસ્તીતિ ।
એવંસતિ કથં પ્રમાણભૂતઃ સંસ્તીર્થકરઃ પ્રમાણપ્રમેયપ્રમાતૃપ્રમિતષ્વનિર્ધારિતાસૂપદેષ્ટું શક્નુયાત્ ।
કથં વા તદભિપ્રાયાનુસારિણસ્તદુપદિષ્ટેર્ઽથે ઽનિર્ધારિતરૂપે પ્રવર્તેરન્ ।
ઐકાન્તિકફલત્વનિર્ધારણે હિ સતિ તત્સાધનાનુષ્ઠાનાય સર્વો લોકો ઽનાકુલઃ પ્રવર્તતે નાન્યથા ।
અતશ્ચાનિર્ધાર્તાર્થં શાસ્ત્રં પ્રણયન્મત્તોન્મત્તવદનુપાદેયવચનઃ સ્યાત્ ।
તથા પઞ્ચાનામસ્તિકાયાનાં પઞ્ચત્વસંખ્યાસ્તિ વા નાસ્તિ વેતિ વિકલ્પ્યમાના સ્યાત્તાવદેકસ્મિન્પક્ષે, પક્ષાન્તરે તુ ન સ્યાદિત્યતો ન્યૂનસંખ્યાત્વમધિકસંખ્યાત્વં વા પ્રાપ્નુયાત્ ।
નચૈષાં પદાર્થાનામવક્તવ્યત્વં સંભવતિ ।
અવક્તવ્યાશ્ચેન્નોચ્યેરન્ ।
ઉચ્યન્તે ચાવક્તવ્યાશ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
ઉચ્યમાનાશ્ચ તથૈવાવધાર્યન્તે નાવધાર્યન્ત ઇતિ ચ ।
તથા તદવધારણફલં સમ્યગ્દર્શનમસ્તિ વા નાસ્તિ વા, એવં તદ્વિપરીતમસમ્યગ્દર્શનમપ્યસ્તિ વા નાસ્તિ વેતિ પ્રલપન્મત્તોન્મત્તપક્ષસ્યૈવ સ્યાન્ન પ્રત્યાયિતવ્યપક્ષસ્ય ।
સ્વર્ગાપવર્ગયોશ્ચ પક્ષે ભાવઃ પક્ષે ચાભાવસ્તથા પક્ષે નિત્યતા પક્ષે ચાનિત્યતેત્યનવધારણાયાં પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ ।
અનાદિસિદ્ધજીવપ્રભૃતીનાં ચ સ્વશાસ્ત્રાવધૃતસ્વભાવાનામયથાવધૃતસ્વભાવત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
એવં જીવાદિષુ પદાર્થેષ્વેકસ્મિન્ધર્મિણિ સત્ત્વાસત્ત્વયોર્વિરુદ્ધયોર્ધર્મયોરસંભવાત્સત્ત્વે ચૈકસ્મિન્ધર્મે ઽસત્ત્વસ્ય ધર્માન્તરસ્યાસંભવાદસત્ત્વે ચૈવં સત્ત્વસ્યાસંભવાદસંગતમિદમાર્હતં મતમ્ ।
એતેનૈકાનેકનિત્યાનિત્યવ્યતિરિક્તાવ્યતિરિક્તાદ્યનેકાન્તાભ્યુપગમા નિરાકૃતા મન્તવ્યાઃ ।
યત્તુ પુદ્ગલસંજ્ઞકેભ્યો ઽણુભ્યઃ સંગાતાઃ સંભવન્તીતિ કલ્પયન્તિ તત્પૂર્વેણૈવાણુવાદનિરાકરણેન નિરાકૃતં ભવતીત્યતો ન પૃથક્તન્નિરાકરણાય પ્રયત્યતે

fન્: જીવાજીવૌ ભોક્તૃભોગ્યૌ, વિષયાભિમુખ્યેનેનિદ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિરાસ્રવઃ, તાં સંવૃણોતીતિ સંવરો યમનિયમાદિઃ, નિર્જરયતિ નાશયતિ કલ્મષમિતિ નિર્જરસ્તપ્તશિલારોહણાદિઃ, બન્ધઃ કર્મ, મોક્ષઃ કર્મપાશનાશે સત્યલોકાકાશપ્રવિષ્ટસ્ય સતતોર્ધ્વગમનમ્ ।
અસ્તિકાયશબ્દઃ સાંકેતિકઃ પદાર્થવાચી ।
જીવશ્ચાસાવસ્તિકાયશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
પૂર્યન્તે ગન્તીતિ પુદ્ગલાઃ પરમાણુસંઘાઃ કાયાઃ ।
સપ્તાનાંસ્તિત્વાદીનાં ભઙ્ગાનાં સમાહારઃ સપ્તભઙ્ગી તસ્યા નયો ન્યાયઃ ।
નૈકસ્મિન્નસંભવાત્ ।
મુક્તકચ્છમતે નિરસ્તે મુક્તામ્બરાણાં મતં બુદ્ધિસ્થં ભવતિ તન્નિરસ્યત ઇતિ પ્રસઙ્ગસઙ્ગતિમાહ- નિરસ્ત ઇતિ ।
એકરૂપં બ્રહ્મેતિ વૈદિકસિદ્ધાન્તસ્યાનૈકાન્તવાદેન વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ તદ્વાદસ્ય માનભ્રાન્તિમૂલત્વાભ્યાં સંદેહે માનમૂલત્વાદ્વિરોધ ઇતિ પૂર્વપક્ષફલમભિસંધાયતન્મતમુપન્યસ્યતિ- સપ્ત ચેતિ ।
જીવાજીવૌ ભોક્તૃભોગ્યૌ, વિષયાભિમુખ્યેનેન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિરાશ્રવઃ, તાં સંવૃણોતિ ઇતિ સંવરો યમનિયમાદિઃ, નિર્જરયતિ નાશયતિ કલ્મષમિતિ નિર્જરસ્તપ્તશિલારોહણાદિઃ, બન્ધઃ કર્મ, મોક્ષઃ કર્મપાશનાશે સત્યલોકાકાશપ્રવિષ્ટસ્ય સતતોર્ધ્વગમનમ્ ।
નન્વાસ્ત્રવાદીનાં ભોગ્યાન્તર્ભાવાત્કથં સપ્તત્વમિત્યત આહ- સંક્ષેપતસ્ત્વિતિ ।
સંક્ષેપવિસ્તરાભ્યામુક્તાર્થેષુ મધ્યમરીત્યા વિસ્તરાન્તરમાહ- તયોરિતિ ।
અસ્તિકાયશબ્દઃ સાંકેતિકઃ પદાર્થવાચી ।
જીવશ્ચાસાવસ્તિકાયશ્ચેત્યેવં વિગ્રહઃ ।
પૂર્યન્તે ગ્લન્તીતિ પુદ્ગલાઃ પરમાણુસંઘાઃ કાયાઃ, સમ્યક્પ્રવૃત્ત્યનુમેયો ધર્મઃ, ઊર્ધ્વગમનશીલસ્ય જીવસ્ય દેહે સ્થિતિહેતુરધર્મઃ, આવરણાભાવ આકાશ ઇત્યર્થઃ ।
પઞ્ચપદાર્થાનામવાન્તરભેદમાહ- સર્વેષામિતિ ।
અયમર્થઃ-જીવાસ્તિકાયસ્ત્રિવિધઃ-કશ્ચિજ્જીવો નિત્યસિદ્ધોર્ઽહન્મુખ્યઃ, કેચિત્સાંપ્રતિકમુક્તાઃ, કેચિદ્બદ્ધા ઇતિ ।
પુદ્ગલાસ્તિકાયઃ ષોઢા-પૃથિવ્યાદીનિ ચત્વારિ ભૂતાનિ, સ્થાવરં જઙ્ગમં ચેતિ ।
પ્રવૃત્તિસ્થિતિલિઙ્ગૌ ધર્માધર્માવુક્તૌ ।
આકાશાસ્તિકાયો દ્વિવિધઃ-લોકાકાશઃ સાંસારિકઃ, અલોકાકાશો મુક્તાશ્રય ઇતિ ।
બન્ધાખ્યં કર્માષ્ટવિધમ્-ચત્વારિ ઘાતિકર્માણિ ચત્વાર્યઘાતીનિ ।
તત્ર જ્ઞાનાવરણીયં દર્શનાવરણીયં મોહનીયમન્તરાયં ચેતિ ઘાતિકર્માણિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાન્ન મુક્તિરિતિ જ્ઞાનમાદ્યં કર્મ, આર્હતતન્ત્રશ્રવણાન્ન મુક્તિરિતિ જ્ઞાનમ્ દ્વિતીયં, બહુષુ તીર્થકરપ્રદર્શિતેષુ મોક્ષમાર્ગેષુ વિશેષાનવધારણં મોહનીયં, મોક્ષમાર્ગપ્રવૃત્તિવિઘ્નકરણમન્તરાયમ્, ઇમાનિ ચત્વારિ શ્રેયોહન્તૃત્વાઘાતિકર્માણિ ।
અથાઘાતીનિ ચત્વારિ કર્માણિ વેદનીયં નામિકં ગોત્રિકમાયુષ્કમિતિ ।
મમ વેદિતવ્યં તત્ત્વમસ્તીત્યભિમાનો વેદનીયમ્, એતન્નામાહમસ્મીત્યભિમાનો નામિકમ્, અહમત્ર ભવતો દેશિકસ્યાર્હતઃ શિષ્યવંશે પ્રવિષ્ટો ઽસ્મીત્યભિમાનો ગોત્રિકમ્, શરીરસ્થિત્યર્થં કર્મ આયુષ્કમ્ ।
અથવા શુક્રશોણિતમિશ્રિતમાયુષ્કં, તસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનાનુકૂલદેહપરિણામશક્તિર્ગોત્રિકં, શક્તસ્ય તસ્ય દ્રવીભાવાત્મકકલલાવસ્થાયા બુદ્બુદાવસ્થાયાશ્ચારમ્ભકઃ ક્રિયાવિશેષો નામિકં, સક્રિયસ્ય બીજસ્ય જાઠરાગ્નિવાયુભ્યામીષદ્ઘનીભાવો વેદનીયં, તત્ત્વવેદનાનુકૂલત્વાત્ ।
તાન્યેતાનિ તત્ત્વાવેદકશુક્લપુદ્ગલાર્થત્વાઘાતીનિ ।
તદેતત્કર્માષ્ટકં જન્માર્થત્વાદ્બન્ધ આસ્રવાદિદ્વારેતિ ।
ઇયં પ્રક્રિયા માન્યશૂન્યેતિ દ્યોતયતિ- સ્વસમયપરિકલ્પિતાનિતિ ।
સ્વીયતન્ત્રસંકેતમાત્રકલ્પિતાનિત્યર્થઃ પદાર્થાનામુક્તાનામનૈકાન્તત્વં વદન્તીત્યાહ- સર્વત્રેતિ ।
અસ્તિત્વનાસ્તિત્વાદિવિરુદ્ધધર્મદ્વયમાદાય વસ્તુમાત્રે ન્યાયં યોજયન્તિ ।
સપ્તાનામસ્તિત્વાદીનાં ભઙ્ગાનાં સમાહારઃ સપ્તભઙ્ગી, તસ્યા નયો ન્યાયઃ ।
ઘટાદેર્હિ સર્વાત્મના સદૈકરૂપત્વે પ્રાપ્યાત્મનાપ્યસ્ત્યેવ સ ઇતિ તત્પ્રાપ્તયે યત્નો ન સ્યાત્ ।
અતો ઘટત્વાદિરૂપેણ કથઞ્ચિદસ્તિ, પ્રાપ્યત્વાદિરૂપેણ કથઞ્ચિન્નાસ્તીત્યેવમનેકરૂપત્વં વસ્તુમાત્રસ્યાસ્થેયમિતિ ભાવઃ ।
કે તે સપ્તભઙ્ગાઃ, તાનાહ- સ્યાદસ્તીતિ ।
સ્યાદિત્યવ્યયં તિઙન્તપ્રતિરૂપકં કથઞ્ચિદર્થકમ્ ।
સ્યાદસ્તિ ।
કથઞ્ચિદસ્તીત્યર્થઃ ।
એવમગ્ને ઽપિ ।
તત્ર વસ્તુનો ઽસ્તિત્વવાઞ્છાયાં સ્યાદસ્તીત્યાદ્યો ભઙ્ગઃ પ્રવર્તતે ।
નાસ્તિત્વવાઞ્છાયાં સ્યાન્નાસ્તીતિ દ્વિતીયો ભઙ્ગઃ ।
ક્રમેણોભયવાઞ્છાયાં સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચેતિ તૃતીયો ભઙ્ગઃ ।
યુગપદુભયવાઞ્છાયામસ્તિ નાસ્તીતિ શબ્દદ્વયસ્ય સકૃદ્વક્ત્તુમશક્યત્વાત્ સ્યાદવક્તવ્ય ઇતિ ચતુર્થો ભઙ્ગઃ ।
આદ્યચતુર્થભઙ્ગયોર્વાઞ્છાયાં સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ પઞ્ચમો ભઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયચતુર્થેચ્છાયાં સ્યાન્નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ ષષ્ઠો ભઙ્ગઃ ।
તૃતીયચતુર્થેચ્છાયાં સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ સપ્તમો ભઙ્ગ ઇતિ વિભાગઃ ।
એવમેકત્વમનેકત્વં ચેતિ દ્વયમાદાય સ્યાદેકઃ સ્યાદેકો ઽનેકશ્ચ સ્યાદવક્તવ્યઃ સ્યાદેકો વક્તવ્યઃ સ્યાદનેકો ઽવક્તવ્યઃ સ્યાદેકો ઽનેકશ્ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ, તથા સ્યાન્નિત્યઃ સ્યાદનિત્ય ઇત્યાદ્યૂહ્યમ્ ।
એવમનેકરૂપત્વે વસ્તુનિ પ્રાપ્તિત્યાગાદિવ્યવહારઃ સંભવતિ, એકરૂપત્વે સર્વં સર્વત્ર સર્વદાસ્ત્યેવેતિ વ્યવહારવિલોપાપત્તિઃ સ્યાત્, તસ્માદનૈકાન્તં સર્વમિત્યેકરૂપબ્રહ્મવાદબાધ ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- અત્રેતિ ।
યદસ્તિ તત્ સર્વત્ર સર્વદાસ્ત્યેવ યથા બ્રહ્માત્મા ।
ન ચૈવં તત્પ્રાપ્તયે યત્નો ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, અપ્રાપ્તિભ્રાન્ત્યા યત્નસંભવાત્ ।
યન્નાસ્તિ તન્નાસ્ત્યેવ, યથા શશવિષાણાદિ ।
પ્રપઞ્ચસ્તૂભયવિલક્ષણ એવેત્યેકાન્તવાદ એવ યુક્તો નાનૈકાન્તવાદઃ ।
તથાહિ-કિં યેનાકારેણ વસ્તુનઃ સત્ત્વં તેનૈવાકારેણાસત્ત્વમુતાકારાન્તરેણ ।
દ્વિતીયે વસ્તુન આકારાન્તરમેવાસદિતિ વસ્તુનઃ સદૈકરૂપત્વમેવ ।
નહિ દૂરસ્થગ્રામસ્ય પ્રાપ્તેરસત્ત્વે ગ્રામો ઽપ્યસન્ ભવતિ, પ્રાપ્યાસત્ત્વે પ્રાપ્તિયત્નાનુપપત્તેઃ ।
અતો યથાવ્યવહારં પ્રપઞ્ચસ્યૈકરૂપત્વમાસ્થેયમ્ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નાયમિતિ ।
નનુ વિમતમનૈકાત્મકં, વસ્તુત્વાત્, નારસિંહવદિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઘટ ઇદાનીમસ્ત્યેવેત્યનુભવબાધાત્ ।
કિઞ્ચ જીવાદિપદાર્થાનાં સપ્તત્વં જીવત્વાદિરૂપં ચાસ્ત્યેવ નાસ્ત્યેવેતિ ચ નિયતમુતાનિયતમ્ ।
આદ્યે વ્યભિચાર ઇત્યાહ- ય ઇતિ ।
દ્વિતીયે પદાર્થનિશ્ચયો ન સ્યાદિત્યાહ- ઇતરથેતિ ।
અનૈકાન્તં સર્વમિત્યેવ નિશ્ચય ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
તસ્ય નિશ્ચયરૂપત્વં નિયતમનિયતં વા ।
આદ્યે વસ્તુત્વસ્ય તસ્મિન્નેવૈકરૂપે નિશ્ચયે વ્યભિચારઃ ।
દ્વિતીયે તસ્ય સંશયત્વં સ્યાદિત્યાહ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
પ્રમાયામુક્તન્યાયં પ્રમાત્રાદાવતિદિશતિ- એવમિતિ ।
નિર્ધારણં ફલં યસ્ય પ્રમાણાદેસ્તસ્યેત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવં સર્વત્રાનિર્ધારણે સત્યુપદેશો નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિશ્ચ ન સ્યાદિત્યાહ- એવંસતીતિ ।
અનૈકાન્તવાદે અસ્તિકાયપઞ્ચત્વમપિ ન સ્યાદિત્યાહ- તથા પઞ્ચાનામિતિ ।
યદુક્તમવક્તવ્યત્વં તત્ કિં કેનાપિ શબ્દેનાવાચ્યત્વમુત સકૃદનેકશબ્દાવાચ્યત્વમ્ ।
નાદ્યઃ, વ્યાઘાતાદિત્યાહ- ન ચૈષામિતિ ।
ઉચ્યન્તે ચ ।
અવક્તવ્યાદિપદૈરિતિ શેષઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, સકૃદેકવક્તૃમુખજાનેકશબ્દાનામપ્રસિદ્ધેર્નિષેધાયોગાત્, શેષસ્યાપિ મુખભેદાત્ ।

ન ચાર્થસ્ય યુગપદ્વિરુદ્ધધર્મવાઞ્છાયાં વક્તુર્મૂકત્વમાત્રમવક્તવ્યપદેન વિવક્ષિતમિતિ વાચ્યં, તાદૃશવાઞ્છાયા એવાનુત્પત્તિરિતિ ।
કિઞ્ચ વિરુદ્ધાનેકપ્રલાપિત્વાદર્હન્નનાપ્ત ઇત્યાહ- ઉચ્યમાનાશ્ચેત્યાદિના ।
ઇતિ ચ પ્રલપન્નિત્યન્વયઃ ।
અર્હન્નિતિ શેષઃ ।
અનાપ્તપક્ષસ્યૈવાન્તર્ગતઃ સ્યાન્નાપ્તપક્ષસ્યેત્યર્થઃ ।
ઇતશ્ચાસંગતો ઽનૈકાન્તવાદ ઇત્યાહ- સ્વર્ગેતિ ।
કિઞ્ચાનાદિસિદ્ધોર્ઽહન્મુનિઃ, અન્યે તુ હેત્વનુષ્ઠાનાન્મુચ્યન્તે, અનનુષ્ઠાનાદ્બધ્યન્ત ઇત્યાર્હતતન્ત્રાવધૃતસ્વભાવાનાં ત્રિવિધજીવાનાં ત્રૈવિધ્યનિયમો ઽપિ ન સ્યાદિત્યાહ- અનાદીતિ ।
પ્રપઞ્ચિતં સૂત્રાર્થં નિગમયતિ- એવમિતિ ।
એતેનેતિ ।
સત્ત્વાસત્ત્વયોરેકત્ર નિરાસેનેત્યર્થઃ ।
પરમાણુસંઘાતાઃ પૃથિવ્યાદય ઇતિ ।
દિગમ્બરસિદ્ધાન્તઃ કિમિતિ સૂત્રકૃતોપેક્ષિતઃ, તત્રાહ- યત્ત્વિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.6.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.6.34
એવં ચાત્માકાર્ત્સ્ન્યમ્ । બ્બ્સ્_2,2.34 ।
યથૈકસ્મિન્ધર્મિણિ વિરુદ્ધધર્માસંભવો દોષઃ સ્યાદ્વાદે પ્રસક્ત એવમાત્મનો ઽપિ જીવસ્યાકાર્ત્સ્ન્યમપરો દોષઃ પ્રસજ્યેત ।
કથમ્ ।
શરીરપરમાત્માણો હિ જીવ ઇત્યાર્હતા મન્યન્તે ।
શરીરપરિમાણતાયાં ચ સત્યામકૃત્સ્નો ઽસર્વગતઃ પરિચ્છિન્ન આત્મેત્યતો ઘટાદિવદનિત્યત્વમાત્મનઃ પ્રસજ્યેત ।
શરીરીણાં ચાનવસ્થિતપરિમાણત્વાન્મનુષ્યજીવો મનુષ્યશરીરપરિમાણો ભૂત્વા પુનઃ કેનચિત્કર્મવિપાકેન હસ્તિજન્મ પ્રાપ્નુવન્ન કૃત્સ્નં હસ્તિશરીરં વ્યાપ્નુયાત્ ।
પુત્તિકાજન્મ ચ પ્રાપ્મુવન્ન કૃત્સ્નઃ પુત્તિકાશરીરે સંમીયેત ।
સમાન એષ એકસ્મિન્નપિ જન્મનિ કૌમારયૌવનસ્થવિરેષુ દોષઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અન્તાવયવો જીવસ્તસ્ય ત એવાવયવા અલ્પે શરીરે સંકુચેયુર્મહતિ ચ વિકુચેયુરિતિ ।
તેષાં પુનરનન્તાનાં જીવાવયવાનાં સમાનદેશત્વં પ્રતિહન્યતે વા નવેતિ વક્તવ્યમ્ ।
પ્રતિઘાતે તાવન્નાનન્તાવયવાઃ પરિચ્છિન્ને દેશે સંમીયેરન્ ।
અપ્રતિઘાતે ઽપ્યેકાવયવદેશત્વોપપત્તેઃ સર્વેષામવયવાનાં પ્રથિમાનુપપત્તેર્જીવસ્યાણુમાત્રત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
અપિચ શરીરમાત્રપરિચ્છિન્નાનાં જીવાવયવાનામાનન્ત્યં નોત્પ્રેક્ષિતુમપિ શક્યમ્

fન્: કર્મવિપાકઃ કર્મણામભિવ્યક્તિઃ ।
જીવસ્ય દેહપરિમાણતાં દૂષયતિ- એવં ચેતિ ।
અકાર્ત્સ્ન્યં મધ્યમપરિમાણત્વમ્ ।
તેનાનિત્યત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરમાહ- શરીરાણાં ચેતિ ।
વિપાકઃ કર્મણામભિવ્યક્તિઃ ।
જીવસ્ય કૃત્સ્નગજશરીરવ્યાપિત્વમકાર્ત્સ્ન્યમ્ ।
શરીરૈકદેશો નિર્જીવઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પુત્તિકાદેહે કૃત્સ્નો જીવો ન પ્રવિશેત્ ।
દેહાદ્બહિરપિ જીવઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ બાલદેહમાત્ર આત્મા તતઃ સ્થૂલે યુવદેહે ક્વચિત્ સ્યાદિતિ કૃત્સ્નદેહઃ સજીવો ન સ્યાદિત્યાહ- સમાન ઇતિ ।
યથા દીપાવયવાનાં ઘટે સંકોચો ગેહે વિકાસસ્તથા જીવાવયવાનામિતિ દેહમાનત્વનિયમં શઙ્કતે- સ્યાદિતિ ।
દીપાંશવજ્જીવાંશા ભિન્નદેશા એકદેશા વેતિ વિકલ્પ્યાદ્યે ઽલ્પદેહાદ્બહિરપિ જીવઃ સ્યાદિતિ દૂષયતિ- તેષામિત્યાદિના ।
દીપસ્ય તુ ન ઘટાદ્બહિઃ સત્ત્વમધિકાવયવાનાં વિનાશાત્ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- અપ્રતિઘાત ઇતિ ।
અવયવાનાં નિત્યત્વં ચાસિદ્ધમલ્પત્વાદ્દીપાંશવદિત્યાહ- અપિચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.6.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.6.35
અથ પ્રયાયેણ બૃહચ્છરીરપ્રતિપત્તૌ કેચિજ્જીવાવયવા ઉપગચ્છન્તિ તનુશરીરપ્રતિપત્તૌ ચ કેચિદપગચ્છન્તીત્યુચ્યેત તત્રાપ્યુચ્યતે-
ન ચ પર્યાયાદ્ અપ્ય્ અવિરોધો વિકારાદિભ્યઃ । બ્બ્સ્_2,2.35 ।
નચ પર્યાયેણાપ્યવયવોપગમાપગમાભ્યામેતદ્દેહપરિમાણત્વં જીવસ્યાવિરોધેનોપપાદયિતું શક્યતે ।
કુતઃ ।
વિકારાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવયવોપગમાપગમાભ્યાં હ્યનિશમાપૂર્યમાણસ્યાપક્ષીયમાણસ્ય ચ જીવસ્ય વિક્રિયાવત્ત્વં તાવદપરિહાર્યમ્, વિક્રિયાવત્ત્વે ચ ચર્માદિવદનિત્યં પ્રસજ્યેત ।
તતશ્ચ બન્ધમોક્ષાભ્યુપગમો બાધ્યેત કર્માષ્ટકપરિવેષ્ટિતસ્ય જીવસ્યાલાબુવત્સંસારસાગરે નિમગ્નસ્ય બન્ધનોચ્છેદાદૂર્ધ્વગામિત્વં ભવતીતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
આગચ્છતામપગચ્છતાં ચાવયવાનામાગમાપાયધર્મવત્ત્વાદેવાનામાત્વં શરીરાદિવત્ ।
તતશ્ચાવસ્થિતઃ કશ્ચિદવયવ આત્મેતિ સ્યાત્ ।
નચ સ નિરૂપયિતું શક્યતે ઽયમસાવિતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
આગચ્છન્તશ્ચૈતે જીવાવયવાઃ કુતઃ પ્રાદુર્ભવન્ત્યપગચ્છન્તશ્ચ ક્વ વા લીયન્ત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
નહિ ભૂતેભ્યઃ પ્રાદુર્ભવેયુર્ભૂતેષુ ચ નિલીયેરન્, અભૌતિકત્વાજ્જીવસ્ય ।
નાપિ કશ્ચિદન્યઃ સાધારણો ઽસાધારણો વા જીવાનામવયવાધારો નિરૂપ્યતે પ્રમાણાભાવાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
અનવધૃતસ્વરૂપશ્ચૈવંસત્યાત્મા સ્યાત્ ।
આગચ્છતામપગચ્છતાં ચાવયવાનામનિયતપરિમાણત્વાત્ ।
અત એવમાદિદોષપ્રસઙ્ગાન્ન પર્યાયેણાપ્યવયવોપગમાપગમાવાત્મન આશ્રયિતું શક્યતે ।
અથવા પૂર્વેણ સૂત્રેણ શરીરપરિમાણસ્યાત્મન ઉપચિતાપચિતશરીરાન્તરપ્રતિપત્તાવકાર્ત્સ્ન્યપ્રસઞ્જનદ્વારેણાનિત્યતાયાં ચોદિતાયાં પુનઃ પર્યાયેણ પરિમાણાનવસ્થાને ઽપિ સ્રોતઃસંતાનનિત્યતાન્યાયેનાત્મનો નિત્યતા સ્યાત્ ।
યથા રક્તપટાનાં વિજ્ઞાનાનવસ્થાને ઽપિ તત્સંતાનનિત્યતા તદ્વદ્ધિસિચામપીત્યાશઙ્ક્યાનેન સૂત્રેણોત્તરમુચ્યતે ।
સંતાનસ્ય તાવદવસ્તુત્વે નૈરાત્મ્યવાદપ્રસઙ્ગઃ ।
વસ્તુત્વે ઽપ્યાત્મનો વિકારાદિદોષપ્રસઙ્ગાદસ્ય પક્ષસ્યાનુપપત્તિરિતિ

fન્: દેહભેદેન પરિમાણસ્યાત્મનશ્ચાનવસ્થાને ઽપિ નાશે ઽપિ સ્રોતઃપ્રવાહઃ ।
વિગતં સિગ્ વસ્ત્રં વિસિચો દિગમ્બરાસ્તેષામિત્યર્થઃ ।
એવં જીવાવયવા નિત્યા ઇતિમતે દેહમાનત્વં નિરસ્તમ્ ।
સંપ્રતિ જીવસ્ય કેચિદેવ કૂટસ્થા અવયવા અન્યે ત્વાગમાપાયિન ઇતિ શઙ્કતે- અથેતિ ।
બૃહત્તનુકાયાપ્તૌ જીવસ્યાવયવાગમાપાયાભ્યાં દેહમાનત્વમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રેણ પરિહરતિ- નચેતિ ।
આગમાપાયૌ પર્યાયઃ ।
કિમાગમાપાયિનામવયવાનામાત્મત્વમસ્તિ ન વા ।
આદ્યે આહ- વિકારાદિદોષેતિ ।
કો ઽસૌ બન્ધમોક્ષાભ્યુપગમ ઇત્યત આહ- કર્માષ્ટકેતિ ।
વ્યાખ્યાતમેતત્ ।
આદ્યે કલ્પે દોષાન્તરં વદન્ કલ્પાન્તરમાદાય દૂષયતિ- કિઞ્ચેતિ ।
અવશિષ્ટકૂટસ્થાવયવસ્ય દુર્જ્ઞાનત્વાદાત્મજ્ઞાનાભાવાન્ન મુક્તિરિત્યર્થઃ ।
યથા દીપાવયવનામાકારસ્તેજસ્તથાત્માવયવનામાકારકારણાભાવાન્નાગમાપાયૌ યુક્તાવિત્યાહ- કિઞ્ચેતિ ।
સર્વજીવસાધારણઃ પ્રતિજીવમસાધારણો વેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાત્મન આગમાપાયિશીલાવયવત્વે સતિ કિયન્ત આયાન્ત્યવયવાઃ કિયન્તો ઽપયન્તીત્યજ્ઞાનાદાત્મનિશ્ચયાભાવાદનિર્મોક્ષઃ સ્યાદિત્યાહ- કિઞ્ચેતિ ।
અપિ ચાવયવારબ્ધાવયવિત્વે જીવસ્યાનિત્યત્વમ્, અવયવસમૂહત્વે ચાસત્ત્વં, આત્મત્વસ્ય યાવદવયવવૃત્તિત્વે યત્કિઞ્ચિદવયવાપાયે ઽપિ સદ્યઃ શરીરસ્યાચેતનત્વં, ગોત્વવત્પ્રત્યેકં સમાપ્તાવેકસ્મિઞ્છરીર આત્મનાનાત્વં સ્યાદતો ન દેહપરિમાણત્વસાવયવત્વે આત્મન ઇત્યુપસંહરતિ- અત ઇતિ ।
સૂત્રસ્યાર્થાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મશરીરપ્રાપ્તાવકાર્ત્સ્ન્યોક્તિદ્વારેણાત્માનિત્યતાયામુક્તાયાં સુગતવત્સંતાનરૂપેણાત્મનિત્યતામાશઙ્ક્યાનેનોત્તરમુચ્યત ઇત્યન્વયઃ ।
પર્યાયેણેત્યસ્ય વ્યાખ્યા સ્રોત ઇતિ ।
દેહભેદેન પરિમાણસ્યાત્મનશ્ચાનવસ્થાને ઽપિ નાશે ઽપિ ।
સ્રોતઃ પ્રવાહઃ ।
તદાત્મકસ્યાત્મવ્યક્તિસંતાનસ્ય નિત્યતયાત્મનિત્યતા સ્યાદિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેતિ ।
સિગ્ વસ્ત્રં વિગતં યેભ્યસ્તે વિસિચો દિગમ્બરાસ્તેષામિત્યર્થઃ ।
પર્યાયાત્ સંતાનાદપ્યાત્મનિત્યત્વસ્યાવિરોધ ઇતિ ન ચ ।
કુતઃ ।
વિકારાદિભ્યઃ ।
સંતાનસ્યાવસ્તુનઃ આત્મત્વે શૂન્યવાદઃ, સંતાનસ્ય વસ્તુત્વે સંતાન્યતિરેકે ચ કૂટસ્થાત્મવાદઃ, અનતિરેકે જન્માદિવિકારો વિનાશો મુક્ત્યભાવ ઇત્યુક્તદોષપ્રસઙ્ગાત્ સંતાનાત્મપક્ષો ઽનુપપન્ન ઇતિ સૂત્રાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.6.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.6.36
અન્ત્યાવસ્થિતેશ્ ચોભયનિત્યત્વાદ્ અવિશેષઃ । બ્બ્સ્_2,2.36 ।
અપિચાન્ત્યસ્ય મોક્ષાવસ્થાભાવિનો જીવપરિમાણસ્ય નિત્યત્વમિષ્યતે જૈનૈઃ ।
તદ્વત્પૂર્વયોરપ્યવિદ્યમધ્યમયોર્જીવપરિમાણયોર્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદવિશેષપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
એકશરીરપરિમાણતૈવ સ્યાન્નોપચિતાપચિતશરીરાન્તરપ્રાપ્તિઃ ।
અથવાન્ત્યસ્ય જીવપરિમાણસ્યાવસ્થિતત્વાત્પૂર્વયોરપ્યવસ્થયોરવસ્થિતપરિમાણ એવ જીવઃ સ્યાત્, તતશ્ચાવિશેષેણ સર્વદૈવાણુર્મહાન્વા જીવો ઽભ્યુપગન્તવ્યો ન શરીરપરિમાણઃ ।
અતશ્ચ સૌગતવદાર્હતમપિ મતમસંગતમિત્યુપેક્ષિતવ્યમ્

પત્યધિકરણમ્ । સૂ. 37-41
યં સ્થૂલં વા સૂક્ષ્મં વા દેહં ગૃહ્ણાતિ તદ્દેહપરિમાણ એવ જીવ ઇતિ નિયમં દૂષયતિ- અન્ત્યેતિ ।
અન્ત્યશરીરપરિમાણસ્યાવસ્થિતેર્નિત્યત્વદર્શનાદુભયોરાદ્યમધ્યમપરિમાણયોર્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદવિશેષસ્ત્રયાણાં નિત્યપરિમાણાનાં સામ્યં સ્યાદ્વિરુદ્ધપરિમાણાનામેકત્રાયોગાદિતિ સૂત્રયોજના ।
આદ્યમધ્યમપરિમાણે નિત્યે, આત્મપરિમાણત્વાત્, અન્ત્યપરિમાણવત્ ।
ન ચાપ્રયોજકતા, પરિમાણનાશે સત્યાત્મનો ઽપિ નાશાદન્ત્યપરિમાણનિત્યત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
પરિમાણત્રયસામ્યાપાદાનફલમાહ- એકેતિ ।
અન્ત્યશરીરસામાન્યેવ પૂર્વશરીરાણિ સ્યુઃ, વિષમશરારપ્રાપ્તાવાત્મનઃસ્તત્પરિમાણત્વે પરિમાણત્રયસામ્યાનુમાનવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વં કાલત્રયે પરિમાણત્રયમઙ્ગીકૃત્યાન્ત્યદૃષ્ટાન્તેન નિત્યત્વમનુમાય સામ્યમાપાદિતમ્ ।
સંપ્રત્યન્ત્યસ્ય મુક્તપરિમાણસ્યાણુત્વસ્થૂલત્વયોરન્યતરત્વેનાવસ્થિતેસ્તદેવાન્ત્યમાદ્યમધ્યમકાલયોરપિ નિત્યત્વાત્સ્યાત્ પ્રાગસતો નિત્યત્વાયોગાત્, તથા ચાવિશેષઃ કાલત્રયે ઽપિ જીવપરિમાણાભેદ ઇત્યાહ- અથવેતિ ।
તસ્માદ્ભ્રાન્ત્યેકશરણક્ષપણકસિદ્ધાન્તેનાવિરોધઃ સમન્વયસ્યેતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.6.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.37
પત્યુર્ અસામઞ્જસ્યાત્ । બ્બ્સ્_2,2.37 ।
ઇદાનીં કેવલાધિષ્ઠાત્રીશ્વરકારણવાદઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
તત્કથમવગમ્યતે ।
ઽપ્રકૃતિશ્ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ઽ ઽઅભિધ્યોપદેશાચ્ચઽ (બ્ર. 1.4.23,24) ઇત્યત્ર પ્રકૃતિભાવેનાધિષ્ઠાતૃભાવેન ચોભયસ્વભાવસ્યેશ્વરસ્ય સ્વયમેવાચાર્યેણ પ્રતિષ્ઠાપિતત્વાત્ ।
યદિ પુનરવિશેષેણેશ્વરકારણવાદમાત્રમિહ પ્રતિષિધ્યેત પૂર્વોત્તરવિરોધાદ્વ્યાહતાભિવ્યાહારઃ સૂત્રકાર ઇત્યેતદાપદ્યેત ।
તસ્માદપ્રકૃતિરધિષ્ઠાતા કેવલં નિમિત્તકારણમીશ્વર ઇત્યેષ પક્ષો વેદાન્તવિહિતબ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપક્ષત્વાદ્યત્નેનાત્ર પ્રતિષિધ્યતે ।
સા ચેયં વેદબાહ્યેશ્વરકલ્પનાનેકપ્રકારા ।
કેચિત્તાવત્સાંખ્યયોગવ્યપાશ્રયાઃ કલ્પયન્તિ પ્રધાનપુરુષયોરધિષ્ઠાતા કેવલં નિમિત્તકારણમીશ્વર ઇતરેતરવિલક્ષણાઃ પ્રધાનપુરુષેશ્વરા ઇતિ ।
માહેશ્વરાસ્તુ મન્યન્તે કાર્યકારણયોગવિધિદુઃખાન્તાઃ પઞ્ચ પદાર્થાઃ પશુપતિનેશ્વરેણ પશુપાશવિમોક્ષણાયોપદિષ્ટાઃ પશુપતિરીશ્વરો નિમિત્તકારણમિતિ વર્ણયન્તિ ।
તથા વૈશેષિકાદયો ઽપિ કેચિત્કથઞ્ચિત્સ્વપ્રક્રિયાનુસારેણ નિમિત્તકારણમીશ્વર ઇતિ વર્ણયન્તિ ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે- ઽપત્યુરસામઞ્જસ્યાત્ઽ ઇતિ ।
પત્યુરીશ્વરસ્ય પ્રધાનપુરુષયોરધિષ્ઠાતૃત્વેન જગત્કારણત્વં નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
અસામઞ્સ્યાત્ ।
કિં પુનરસામઞ્જસ્યમ્ ।
હીનમધ્યમોત્તમભાવેન હિ પ્રાણિભેદાન્વિદધત ઈશ્વરસ્ય રાગદ્વેષાદિદોષપ્રસક્તેરસ્મદાદિવદનીશ્વરત્વં પ્રસજ્યેત ।
પ્રાણિકર્માપેક્ષિતત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્મેશ્વરયોઃ પ્રવર્ત્યપ્રવર્તયિતૃત્વે ઇતરેતરાશ્રયદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાનાદિત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
વર્તમાનકાલવદતીતેષ્વપિ કાલેષ્વિતરેતરાશ્રયદોષાવિશેષાદન્ધપરમ્પરાન્યાયાપત્તેઃ ।
અપિચ ઽપ્રવર્તનાલક્ષણા દોષાઃઽ (ન્યાયસૂ. 1.1.18) ઇતિ ન્યાયવિત્સમયઃ ।
નહિ કશ્ચિદદોષપ્રયુક્તઃ સ્વાર્થે પરાર્થે વા પ્રવર્તમાનો દૃશ્યતે ।
સ્વાર્થપ્રયુક્ત એવ ચ સર્વો જનઃ પરાર્થે ઽપિ પ્રવર્તત ઇત્યેવમપ્યસામઞ્જસ્યં, સ્વાર્થવત્ત્વાદીશ્વરસ્યાનીશ્વરત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
પુરુષવિશેષત્વાભ્યુપગમાચ્ચેશ્વરસ્ય પુરુષસ્ય ચૌદાસીન્યાભ્યુપગમાદસામઞ્જસ્યમ્

fન્: સાંખ્યયોગવ્યપાશ્રયાઃ હિરણ્યગર્ભપતઞ્જલિપ્રભૃતયઃ ।
માહેશ્વરાશ્ચત્વારઃ - શૈવાઃ, પાશુપતાઃ, કારુણિકસિદ્ધાન્તિનઃ, કાપાલિકાશ્ચેતિ ।
પશવો જીવાસ્તેષાં પાશો બન્ધસ્તન્નાશાયેત્યર્થઃ ।
પત્યુરસામઞ્જસ્યાત્ ।
લુઞ્ચિતકેશમતનિરસનાનન્તરં જટાધારિશૈવમતં બુદ્ધિસ્થં નિરાક્રિયત ઇતિ પ્રસઙ્ગસંગતિમાહ- ઇદાનીમિતિ ।
સામાન્યત ઈશ્વરનિરાસ એવાત્ર કિં ન સ્યાદિતિ શઙ્કતે- તદિતિ ।
સ્વોક્તિવિરોધાન્મૈવમિત્યાહ- પ્રકૃતિશ્ચેત્યાદિના ।
પ્રતિષ્ઠાપિતત્વાત્ કેવલનિમિત્તેશ્વરપ્રતિષેધો ઽવગમ્યત ઇત્યન્વયઃ ।
વ્યાહતોવિરુદ્ધો ઽભિવ્યાહાર ઉક્તિર્યસ્ય સ તથા ।
અદ્વિતીયબ્રહ્મપ્રકૃતિકં જગદિતિ વદતો વેદાન્તસમન્વયસ્ય કર્તૈવેશ્વરો નપ્રકૃતિરિતિ શૈવાદિમતેન વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે તન્મતસ્ય માનમૂલત્વાદ્વિરોધે સતિ વેદાન્તોક્તદ્વયબ્રહ્માસિદ્ધિરિતિ ફલમભિપ્રેત્ય સત્વાસત્વયોરેકત્રાસંભવવત્ કર્તૃત્વોપાદાનત્વયોરપ્યેકત્રાસંભવાત્ કર્તૈવેશ્વર ઇતિ પૂર્વપક્ષં કુર્વન્નવાન્તરમતભેદમાહ- સા ચેતિ ।
સેશ્વરઃ સાંખ્યાઃ સાંખ્યશબ્દાર્થઃ ।
ચત્વારો માદેશ્વરાઃ-શૈવાઃ પાશુપતાઃ કારુણિકસિદ્ધાન્તિનઃ કાપાલિકાશ્ચેતિ ।
સર્વો ઽપ્યમી મહેશ્વરપ્રોક્તાગમાનુગામિત્વાન્માહેશ્વરા ઉચ્યન્તે ।
કાર્યં મહદાદિકં, કારણં પ્રધાનમીશ્વરશ્ચ, યોગઃ સમાધિઃ, વિધિસ્ત્રિષવણસ્નાનાદિઃ , દુઃખાન્તો મોક્ષ ઇતિ પઞ્ચ પદાર્થાઃ ।
પશવો જીવાસ્તેષાં પાશો બન્ધસ્તન્નાશાયેત્યર્થઃ ।
પાશુપતાગમપ્રમાણ્યાત્ પશુપતિર્નિમિત્તમેવેતિ મતમુક્ત્વાનુમાનિકેશ્વરમતમાહ- તથેતિ ।
વિમતં સકર્તૃકં, કાર્યત્વાત્, ઘટવદિતિ વૈશેષિકાઃ કર્તારમીશ્વરં સાધયન્તિ ।
કર્મફલં સપરિકરાભિજ્ઞદાતૃકં, કાલાન્તરભાવિફલત્વાત્, સેવાફલવદિતિ ગૌતમા દિગમ્બરાશ્ચ ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યોત્કર્ષઃ ક્વચિદ્વિશ્રાન્તઃ, સાતિશયત્વાત્, પરિમાણવદિતિ સાંખ્યસૌગતપાતઞ્જલા ઇતિ મત્વોક્તમ્- કેચિત્કથઞ્ચિદિતિ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- અત ઇતિ ।
આગમાદિના નિર્દેષેશ્વરસિદ્ધેઃ કથં દોષવત્વમિત્યાહ- કિમિતિ ।
ન તાવત્ સ્વસ્વાગમાદીશ્વરનિર્ણયઃ, આગમાનાં નિર્મૂલત્વેનાપ્રામાણ્યાત્ ।
નચ સર્વજ્ઞાનં મૂલં, તત્ર માનાભાવાત્ ।
ન ચાગમ એવ માનમ્, આગમમાનત્વનિશ્ચયે મૂલનિશ્ચયસ્તન્નિશ્ચયે તન્નિશ્ચય ઇત્યન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
નચ પુરુષવચસાં સ્વતોમાનત્વં યુક્તં, મિથો વિરોધેન તત્ત્વાવ્યવસ્થાનાચ્ચ ।
નાપ્યનુમાનાદીશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ કર્તૈવેતિ નિર્ણયઃ સંભવતિ, અનુમાનસ્ય દૃષ્ટાનુસારિત્વેન દૃષ્ટવિપરીતાર્થાસાધકત્વાત્ ।
તથાચ લોકે યાદૃશાઃ કર્તારો દૃષ્ટાન્તાદૃશા એવ જગત્કર્તારો રાગદ્વેષાદિમન્તઃ સિધ્યેયુઃ ।
યદિ લોકે વિચિત્રપ્રાસાદાદિકર્તુરેકત્વાદ્યદર્શને ઽપિ જગત્કર્તરિ લાઘવાદેકત્વં નિત્યજ્ઞાનં નિર્દેષત્વં ચ કલ્પ્યેત, તર્હિ દ્રવ્યોપાદાનત્વમપિ કલ્પ્યતાં, કર્તુરેવોપાદાનત્વેન લાઘવાત્, અન્યથા સ્વતન્ત્રપ્રધાનપરમાણ્વાદ્યુપાદાનકલ્પનાગૌરવાત્ ।
અદૃષ્ટત્વાચ્ચેત્કર્તુર્દ્રવ્યોપાદાનત્વાસિદ્ધિરેકત્વાદિકમપિ ન સિધ્યેત્ ।
અસ્માકં ત્વપૌરુષેયતયા સ્વતઃસિદ્ધપ્રમાણભાવયા શ્રુત્યા સ્વપ્રમેયબોધને દૃષ્ટાન્તાનપેક્ષયા ભવત્યેવ લૌકિકકર્તૃવિપરીતાદ્વિતીયકર્ત્રુપાદાનાત્મકસર્વજ્ઞનિર્દેષેશ્વરનિર્ણયઃ ।
નિર્ણીતે ચ તસ્મિન્ ધર્મિગ્રાહકમાનબાધાન્ન રાગાદિદોષાપાદાનસ્યાવકાશ ઇત્યાનુમાનિકેશ્વરવાદિભ્યો વૈષમ્યં, તદભિપ્રેત્યાશ્રૌતસ્યેશ્વરસ્યાસામઞ્જસ્યમાહ- હીનેતિ ।
યદિ કર્તુરુપાદાનત્વમદૃષ્ટત્વાન્ન કલ્પ્યતે તર્હિ નિર્દેષત્વસ્યાપ્યદૃષ્ટત્વાદ્યો વિષમકારી સ દોષવાનિતિ વ્યાપ્તિદૃષ્ટેશ્ચ જગત્કર્તા દોષવાન્ સ્યાત્ ।
ન ચાત્ર ધર્મિગ્રાહકાનુમાનબાધઃ, કાર્યત્વલિઙ્ગસ્ય કર્તૃમાત્રસાધકત્વેન નિર્દેષત્વાદાવુદાસીનત્વાત્ ।
ન ચોત્કર્ષસમા જાતિઃ, વ્યાપકધર્માપાદાનાત્, દોષાભાવે તદ્વ્યાપ્યવિષમકર્તૃત્વાયોગાચ્ચ ।
દૃષ્ટાન્તસ્થાવ્યાપકધર્માણાં પક્ષે આપાદનં હ્યુત્કર્ષસમા જાતિઃ ।
યથા શબ્દો યદિ કૃતકત્વેન હેતુના ઘટવદનિત્યઃ સ્યાત્તર્હિ તેનૈવ હેતુના સાવયવો ઽપિ સ્યાદિતિ ।
ન હ્યનિત્યત્વસ્ય વ્યાપકં સાવયવત્વં ગન્ધાદૌ વ્યભિચારાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ પ્રાણિકર્મપ્રેરિત ઈશ્વરો વિષમફલાન્ પ્રાણિનઃ કરોતિ ન સ્વેચ્છયેતિ શઙ્કતે- પ્રાણીતિ ।
જડસ્ય કર્મણઃ પ્રેરકત્વાયોગાન્મૈવમિત્યાહ- નેતિ ।
ન ચેશ્વરપ્રેરિતં કર્મેશ્વરસ્ય પ્રેરકમિતિ વાચ્યમિત્યાહ- કર્મેતિ ।
અતીતકર્મણા પ્રેરિત ઈશ્વરો વર્તમાનં કર્મ તત્ફલાય પ્રેરયતીત્યનાદિત્વાત્પ્રેર્યપ્રેરકભાવસ્ય નાનુપપત્તિરિતિ શઙ્કતે- નાનાદિત્વાદિતિ ।
અતીતકર્મણો ઽપિ જડત્વાન્નેશ્વરપ્રેરકતા ।
નચ તદપીશ્વરેણ પ્રેરિતં સદીશ્વરં પ્રેરયતિ, ઉક્તાન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
તતો ઽપ્યતીતકર્મપ્રેરિતેશ્વરપ્રેરિતં તદેવેશ્વરં વર્તમાને કર્મણિ ફલદાનાય પ્રેરયતિ ચેત્ ।
ન ।
માનહીનાયા મૂલક્ષયાવહાયા અનવસ્થાયાઃ પ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ કર્મનિરપેક્ષ એવેશ્વરો વિષમસ્રષ્ટેત્યસામઞ્જસ્યં દુર્વારમિત્યર્થઃ ।
યત્તુ ફલદાને ઈશ્વરસ્ય કર્મ નિમિત્તમાત્રં ન પ્રેરકમિતિ નોક્તદોષ ઇતિ ।
તન્ન ।
વિષમકર્મકારયિતુરીશ્વરસ્ય દોષવત્ત્વાનપાયાત્, પૂર્વકર્માપેક્ષયા કર્મકારયિતૃત્વે ચોક્તાપ્રામાણિકાનવસ્થાનાત્ ।
અસ્માકં તુ ઽએષ હ્યેવ સાધ્વસાધુ કારયતિઽઇતિ, ઽનિરવદ્યમ્ઽઇતિ ચ શ્રુતિમૂલં પૂર્વકર્માપેક્ષાકલ્પનમિતિ વૈષમ્યમ્ ।
કિઞ્ચ પરમતાનુસારેણાપીશ્વરસ્ય રાગાદિમત્ત્વં પ્રાપ્નોતીત્યાહ- અપિચેતિ ।
પ્રવર્તકત્વલિઙ્ગાદ્દોષા ઇતિ તાર્કિકાણાં સ્થિતિઃ, તથાચેશ્વરઃ સ્વાર્થે રાગાદિમાન્, પ્રવર્તકત્વાત્, સંમતવત્ ।
નચ કારુણિકે વ્યભિચારઃ, પરદુઃખપ્રયુક્તસ્વદુઃખનિવૃત્ત્યર્થિત્વાત્તસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉદાસીનઃ પ્રવર્તક ઇતિ ચ વ્યાહૃતમિતિ યોગાન્પ્રત્યાહ- પુરુષેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.37
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.38
સંબન્ધાનુપપત્તેશ્ ચ । બ્બ્સ્_2,2.38 ।
પુનરપ્યસ્માઞ્જસ્યમેવ ।
નહિ પ્રધાનપુરુષવ્યતિરિક્ત ઈશ્વરો ઽન્તરેણસંબન્ધં પ્રધાનપુરુષયોરીશિતા ।
ન તાવત્સંયોગલક્ષણઃ સંબન્ધઃ સંભવતિ, પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણાં સર્વગતત્વાન્નિરવયવત્વાચ્ચ ।
નાપિ સમવાયલક્ષણઃ સંબન્ધઃ, આશ્રયાશ્રયિભાવાનિરૂપણાત્ ।
નાપ્યન્યઃ કશ્ચિત્કાર્યગમ્યઃ સંબન્ધઃ શક્યતે કલ્પયિતું, કાર્યકારણભાવસ્યૈવાદ્યાપ્યસિદ્ધત્વાત્ ।
બ્રહ્મવાદિનઃ કથમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્ય તાદાત્મ્યલક્ષણસંબન્ધોપપત્તેઃ ।
અપિચાગમબલેન બ્રહ્મવાદી કારણાદિસ્વરૂપં નિરૂપયતીતિ નાવશ્યં તસ્ય યથાદૃષ્ટમેવ સર્વમભ્યુપગન્તવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
પરસ્ય તુ દૃષ્ટાન્તબલેન કારણાદિસ્વરૂપં નિરૂપયતો યથાદૃષ્ટમેવ સર્વમભ્યુપગન્તવ્યમિત્યયમસ્ત્યતિશયઃ ।
પરસ્યાપિ સર્વજ્ઞપ્રણીતાગમસદ્ભાવાત્સમાનમાગમબલમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇતરેતરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાદાગમપ્રત્યયત્વાત્સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધિઃ સર્વજ્ઞપ્રત્યયાચ્ચાગમસિદ્ધિરિતિ ।
તસ્માદનુપપન્ના સાંખ્યયોગવાદિનામીશ્વરકલ્પના ।
એવમન્યાસ્વપિ વેદબ્રહ્માસ્વીશ્વરકલ્પનાસુ યથાસંભવમસામઞ્જસ્યં યોજયિતવ્યમ્

પ્રધાનવાદે દોષાન્તરમાહ સૂત્રકારઃ- સંબન્ધેતિ ।
ઈશ્વરેણાસંબદ્ધસ્ય પ્રધાનાદેઃ પ્રેર્યત્વાયોગાત્સંબન્ધો વાચ્યઃ ।
સ ચ સંયેગઃ સમવાયો વા નાસ્તીત્યર્થઃ ।
કાર્યબલાત્ પ્રેરણયોગ્યાત્વાખ્યઃ સંબન્ધઃ કલ્પ્યતામિત્યત આહ- નાપ્યન્ય ઇતિ ।
ઈશ્વરપ્રેરિતપ્રધાનકાર્યં જગદિતિ સિદ્ધં ચેત્ સંબન્ધકલ્પના સ્યાત્ ।
તચ્ચાદ્યાપ્યસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
માયાબ્રહ્મણોસ્ત્વનિર્વાચ્યતાદાત્મ્યસંબન્ધઃ, ઽદેવાત્મશક્તિમ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
કિઞ્ચ વેદસ્યાપૂર્વાર્થત્વાન્ન લોકદૃષ્ટમૃત્કુલાલસંબન્ધો વૈદિકેનાનુસર્તવ્યઃ ।
આનુમાનિકેન ત્વનુસર્તવ્ય ઇતિ વિશેષમાહ- અપિચેતિ ।
સર્વજ્ઞસ્યાગમપ્રામાણ્યસ્ય ચ જ્ઞપ્તાવન્યોન્યાશ્રયઃ, અનુમાનાત્સર્વજ્ઞસિદ્ધેર્નિરસ્તત્વાત્ ।
ન હ્યમનસ્કસ્ય જ્ઞાનં સંભવતિ, જ્ઞાનં મનોજન્યમિતિ વ્યાપ્તિવિરોધાન્નિત્યજ્ઞાનકલ્પનાનવકાશાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રધાનવત્પરમાણૂનામપિ નિરવયવેશ્વરેણ સંયોગાદ્યસત્ત્વાત્પ્રેર્યત્વાયોગઃ , પ્રેરકત્વે ચેશ્વરસ્ય દોષવત્ત્વમિત્યાહ- એવમન્યાસ્વપીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.39
અધિષ્ઠાનાનુપપત્તેશ્ ચ । બ્બ્સ્_2,2.39 ।
ઇતશ્ચાનુપપત્તિસ્તાર્કિકપરિકલ્પિતસ્યેશ્વરસ્ય ।
સ હિ પરિકલ્પ્યમાનઃ કુમભકાર ઇવ મૃદાદીનિ પ્રધાનાદીન્યધિષ્ઠાય પ્રવર્તયેત્ ।
નચૈવમુપપદ્યતે ।
નહ્યપ્રત્યક્ષં રૂપાદિહીનં ચ પ્રધાનમીશ્વરસ્યાધિષ્ઠેયં સંભવતિ મૃદાદિવૈલક્ષણ્યાત્

ઈશ્વરસ્ય પ્રધાનાદિપ્રેરણાનુપપત્તેશ્ચાસામઞ્જસ્યમિત્યાહ સૂત્રકારઃ- અધિષ્ઠાનેતિ ।
પ્રધાનાદિકં ચેતનસ્યાનધિષ્ઠેયં, અપ્રત્યક્ષત્વાત્, ઈશ્વરવત્, વ્યતિરેકેણ મૃગાદિવચ્ચેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.40
કરણવચ્ ચેન્ ન ભોગાદિભ્યઃ । બ્બ્સ્_2,2.40 । ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા કરણગ્રામં ચક્ષુરાદિકમપ્રત્યક્ષં રૂપાદિહીનં ચ પુરુષો ઽધિતિષ્ઠત્યેવં પ્રધાનમપીશ્વરો ઽધિષ્ઠાસ્યતીતિ ।
તથાપિ નોપપદ્યતે ।
ભોગાદિદર્શનાદ્ધિ કરણગ્રામસ્યાધિષ્ઠિતત્વં ગમ્યતે ।
નચાત્ર ભોગાદયો દૃશ્યન્તે ।
કરણગ્રામસામ્યે વાભ્યુપગમ્યમાને સંસારિણામિવેશ્વરસ્યાપિ ભોગાદયઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
અન્યથા વા સૂત્રદ્વયં વ્યાખ્યાયતે- અધિષ્ઠાનાનુપપત્તેશ્ચ ઇતશ્ચાનુપપત્તિસ્તાર્કિકપરિકલ્પિસ્યેશ્વરસ્ય ।
સાધિષ્ઠાનો હિ લોકે સશરીરો રાજા રાષ્ટ્રસ્યેશ્વરો દૃશ્યતે ન નિરધિષ્ઠાનઃ ।
અતશ્ચ તદ્દૃષ્ટાન્તવશેનાદૃષ્ટમીશ્વરં કલ્પયિતુમિચ્છત ઈશ્વરસ્યપિ કિઞ્ચિચ્છરીરં કરણાયતનં વર્ણયિતવ્યં સ્યાત્ ।
નચ તદ્વર્ણયિતું શક્યતે ।
સૃષ્ટ્યુત્તરકાલભાવિત્વાચ્છરીરસ્ય પ્રાક્સૃષ્ટેસ્તદનુપપત્તેઃ ।
નિરધિષ્ઠાનત્વે ચેશ્વરસ્ય પ્રવર્તકત્વાનુપપત્તિઃ ।
એવં લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
ઽકરણવચ્ચેન્ન ભોગાદિભ્યઃઽ ।
અથ લોકદર્શનાનુસારેણેશ્વરસ્યાપિ કિઞ્ચિત્કારણાનામાયતનં શરીરં કામેન કલ્પ્યેત ।
એવમપિ નોપપદ્યતે ।
સશરીરત્વે હિ સતિ સંસારિવદ્ભોગાદિપ્રસઙ્ગાદીશ્વરસ્યાપ્યનીશ્વરત્વં પ્રસજ્યેત

fન્: ભોગઃ સુખદુઃખાનુભવઃ ।
આદિપદાદ્વિષયાનુભવગ્રહઃ ।
કરણાન્યત્ર સન્તીતિ કરણવચ્છરીરમ્ ।
ચક્ષુરાદૌ વ્યભિચારમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- કરણવદિતિ ।
રૂપમુદ્ભૂતં નાસ્તીત્યપ્રત્યક્ષત્વં સ્ફુટયતિ- રૂપેતિ ।
સ્વભોગાહેતુત્વે સતીતિ વિશેષણાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ- તથાપીતિ ।
ભોગઃ સુખદુઃખાનુભવઃ ।
આદિપદાદ્વિષયાનુભવગ્રહઃ ।
નચ યદ્યેનાધિષ્ઠેયં તત્તદીયભોગહેતુત્વે સતિ પ્રત્યક્ષમિતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તૌ કરણેષુ વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમિતિ વાચ્યં, ભોગાહેતુત્વવિશિષ્ટાપ્રત્યક્ષત્વસ્ય હેતુત્વાત્, કરણેષુ ચ વિશેષણાભાવેન વિશિષ્ટસ્ય હેતોરભાવાત્ ।
નચ વિશેષ્યવૈયર્થ્યં, પરાર્થપાચકાધિષ્ઠેયકાષ્ઠાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
નચ પ્રધાનાદેરીશ્વરપ્રત્યક્ષત્વાદ્વિશેષ્યાસિદ્ધિઃ, અતીન્દ્રિયત્વરૂપાપ્રત્યક્ષત્વસ્ય સત્ત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
જીવે કરણકૃતા ભોગદયો દૃશ્યન્તે, ઈશ્વરે તુ પ્રધાનકૃતાસ્તે ન દૃશ્યન્ત ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
વિપક્ષે દોષં વદન્નપ્રયોજકત્વં હેતોર્નિરસ્યતિ- કરણેતિ ।
પ્રધાનાદેઃ પ્રેર્યત્વાઙ્ગીકારે પ્રેરકભોગહેતુત્વં સ્યાત્ ।
અતીન્દ્રિયસ્ય પ્રેર્યસ્ય ભોગહેતુત્વનિયમાદિત્યર્થઃ ।
સૂત્રદ્વયસ્યાર્થાન્તરમાહ- અન્યથા વેતિ ।
યઃ પ્રવર્તકશ્ચેતનઃ સ શરીરીતિ લોકે વ્યાપ્તિદૃષ્ટેરીશ્વરસ્ય ચ શરીરાનુપપત્તેર્ન પ્રવર્તકત્વમિતિ સૂત્રાર્થમાહ- ઇતશ્ચેતિ ।
કિમતં સેશ્વરં, કાર્યત્વાત્, રાષ્ટ્રવદિતિ કલ્પયતો રાજવત્સશરીર એવેશ્વરઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
તત્રેષ્ટાપત્તિં નિરસ્યતિ- નચ તદ્વર્ણયિતુમિતિ ।
નચ નિત્યં શરીરં સર્ગાત્પ્રાગપિ સંભવતીતિ વાચ્યં, શરીરસ્ય ભૌતિકત્વનિયમાદિત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વશરીર એવેશ્વર ઇત્યત આહ- નિરધિષ્ઠાનત્વે ચેતિ ।
જીવસ્યૈવ શરીરં ભૌતિકમીશ્વરસ્ય તુ સ્વેચ્છાનિર્મિતં પ્રાગપિ સ્યાદિત્યાશઙ્કાં નિરસ્યતિ- કરણવદિતિ ।
કરણાન્યત્ર સન્તીતિ કરણવચ્છરીરમ્ ।
ઇચ્છામયશરીરકલ્પનૈવાનુપપન્ના, માનાભાવાદ્દૃષ્ટભૌતિકત્વનિયમવિરોધાચ્ચેતિ મન્તવ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.41
અન્તવત્ત્વમ્ અસર્વજ્ઞતા વા । બ્બ્સ્_2,2.41 ।
ઇતશ્ચાનુપપત્તિસ્તાર્કિકપરિકલ્પિતસ્યેશ્વરસ્ય ।
સ હિ સર્વજ્ઞસ્તૈરભ્યુપગમ્યતે ઽનન્તશ્ચ ।
અનન્તં ચ પ્રધાનમનન્તાશ્ચ પુરુષા મિથો ભિન્ના અભ્યુપગમ્યતે ।
તત્ર સર્વજ્ઞેશ્વરેણ પ્રધાનસ્ય પુરુષાણામાત્મનશ્ચેયત્તા પરિચ્છિદ્યેત વા ન વા પરિચ્છિદ્યેત ।
ઉભયથાપિ દોષો ઽનુષક્ત એવ ।
કથમ્ ।
પૂર્વસ્મિંસ્તાવદ્વિકલ્પ ઇયત્તાપરિચ્છિન્નત્વાત્પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણામન્તવત્ત્વમવશ્યં ભાવ્યેવં લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
યદ્ધિ લોક ઇયત્તાપરિચ્છિન્નં વસ્તુ પટાદિ તદન્તવદ્દૃષ્ટં તથા પ્રધાનપુરુષેશ્વરત્રયમપીયત્તાપરિચ્છિન્નત્વાદન્તવત્સ્યાત્ ।
સંખ્યાપરિમાણં તાવત્પ્રધાનપુરુષેશ્વરત્રયરૂપેણ પરિચ્છિન્નમ્ ।
સ્વરૂપપરિમાણમપિ તદ્ગતમીશ્વરેણ પરિચ્છિદ્યેતેતિ ।
પુરુષગતા ચ મહાસંખ્યા ।
તતશ્ચેયત્તાપરિચ્છિન્નાનાં મધ્યે યે સંસારિણઃ સંસારાન્મુચ્યન્તે તેષાં સંસારો ઽન્તવાન્સંસારિત્વં ચ તેષામન્તવત્ ।
એવમિતરેષ્વપિ ક્રમેણ મુચ્યમાનેષુ સંસારસ્ય સંસારિણાં ચાન્તવત્ત્વં સ્યાત્ ।
પ્રધાનં ચ સવિકારં પુરુષાર્થમીશ્વરસ્યાધિષ્ઠેયં સંસારિત્વેનાભિમતં તચ્છૂન્યતાયામીશ્વરઃ કિમધિતિષ્ઠેત્ ।
કિંવિષયે વા સર્વજ્ઞતેશ્વરતે સ્યાતામ્ ।
પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણાં ચૈવમન્તવત્ત્વે સત્યાદિમત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
આદ્યન્તવત્ત્વે ચ શૂન્યવાદપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ મા ભૂદેષ દોષ ઇત્યુત્તરો વિકલ્પો ઽભ્યુપગમ્યેત ન પ્રધાનસ્ય પુરુષાણામાત્મનશ્ચેયત્તેશ્વરેણ પરિચ્છિદ્યત ઇતિ, તત ઈશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞત્વાભ્યુપગમહાનિરપરો દોષઃ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદપ્યસંગતસ્તાર્કિકપરિગૃહીત ઈશ્વરકારણવાદઃ

fન્: સંખ્યા વા પરિમાણં વેયત્તા ।
એવમીશ્વરસ્ય શુષ્કતર્કેણ કર્તૃત્વનિર્ણયો નેત્યુપપાદ્ય નિત્યત્વસર્વજ્ઞત્વનિર્ણયો ઽપિ ન સંભવતીત્યાહ સૂત્રકારઃ- અન્તવત્વમિતિ ।
પ્રધાનપુરુષેશ્વરત્રયમનિત્યં, ઇયત્તાપરિચ્છિન્નત્વાત્ ઘટવદિત્યાહ- પૂર્વસ્મિન્નિતિ ।
સંખ્યા વા પરિમાણં વેયત્તા ।
તથાચ નિશ્ચિતસંખ્યત્વાન્નિશ્ચિતપરિમાણત્વાચ્ચેતિ હેતુદ્વયમ્ ।
યદ્યપિ સંખ્યાવત્વમાત્રં હેતુઃ સંભવતિ તથાપિ સર્વજ્ઞનિશ્ચયેન હેત્વસિદ્ધિનિરાસં દ્યોતયિતું નિશ્ચિતપદમ્ ।
તત્રાદ્યહેતોરસિદ્ધિર્નાસ્તીત્યાહ- સંખ્યાપરિમાણમિતિ ।
સંખ્યાસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયહેતું સાધયતિ- સ્વરૂપેતિ ।
પ્રધાનાદયો નિશ્ચિતપરિમાણાઃ, વસ્તુતો ભિન્નત્વાત્, ઘટવદિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રધાનપુરુષેશ્વરાસ્ત્રય ઇતિ જ્ઞાતે ઽપિ જીવાનામાનન્ત્યાત્કથં સંખ્યાનિશ્ચયઃ, તત્રાહ- પુરુષેતિ ।
જીવસંખ્યાપીશ્વરેણ નિશ્ચીયતે ।
અનિશ્ચયે સર્વજ્ઞત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
હેતુસિદ્ધેઃ ફલમાહ- તતશ્ચેતિ ।
માષરાશિવત્કેષાઞ્ચિજ્જીવાનાં સંઘસ્તદ્બન્ધશ્ચ નશ્યેદિત્યેવં સર્વમુક્તેરિદાનીં શૂન્યં જગત્સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નિત્યસ્યાનવશેષાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ ઈશ્વરઃ શિષ્યતામિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યાપિ ભિન્નિત્વેનાન્તવત્ત્વાત્ ।
કિઞ્ચેશિતવ્યાભાવાદીશ્વરાભાવઃ સ્યાદિત્યાહ- પ્રધાનમિતિ ।
દોષાન્તરમાહ- પ્રધાનેતિ ।
ઇયત્તાનિશ્ચયાભાવાન્ન શૂન્યતેતિ દ્વિતીયં શઙ્કતે- અથેતિ ।
ઇયત્તા નાસ્તિ ન નિશ્ચીયતે ચેત્યર્થઃ ।
પ્રદાનાદયઃ સંખ્યાપરિમાણવન્તઃ, દ્રવ્યત્વાત્, માષાદિવદિત્યનુમાનાદાદસ્તીયત્તા, તદજ્ઞાને સ્યાદસર્વજ્ઞતા, ઇયત્તાયાં ચાન્તવત્ત્વમપ્યક્ષતમિતિ પરિહરતિ- તત ઇતિ ।
તસ્માત્ કેવલકર્ત્રીશ્વરવાદસ્ય નિર્મૂલત્વાન્ન તર્ત્રુપાદાનાદ્વયેશ્વરસમન્વયવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.7.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.8.42
8 ઉત્પત્ત્યસંભવાધિકરણમ્ । સૂ. 42-45
ઉત્પત્ત્યસંભવાત્ । બ્બ્સ્_2,2.42 ।
યેષામપ્રકૃતિરધિષ્ઠાતા કેવલનિમિત્તકારણમીશ્વરો ઽભિમતસ્તેષાં પક્ષઃ પ્રત્યાખ્યાતઃ ।
યેષાં પુનઃ પ્રકૃતિશ્ચાધિષ્ઠાતા ચોભયાત્મકં કારણમીશ્વરો ઽભિમતસ્તેષાં પક્ષઃ પ્રત્યાખ્યાયયતે ।
નનુ શ્રુતિસમાશ્રયણેનાપ્યેવંરૂપ એવેશ્વરઃ પ્રાઙ્નિર્ધારિતઃ પ્રકૃતિશ્ચાધિષ્ઠાતા ચેતિ ।
શ્રુત્યનુસારિણી ચ સ્મૃતિઃ પ્રમાણમિતિ સ્થિતિઃ ।
તત્કસ્ય હેતોરેષ પક્ષઃ પ્રત્યાચિખ્યાસિત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- યદ્યપ્યેવજાતીયકોંઽશઃ સમાનત્વાન્ન વિસંવાદગોચરો ભવત્ત્યસ્તિત્વંશાન્તરં વિસંવાદસ્થાનમિત્યતસ્તત્પ્રત્યાખ્યાનાયારમભઃ ।
તત્ર ભાગવતા મન્યન્તે ।
ભગવાનેવૈકો વાસુદેવો નિરઞ્જનજ્ઞાનસ્વરૂપઃ પરમાર્થતત્ત્વં, સ ચતુર્ધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પ્રતિષ્ઠિતો વાસુદેવવ્યૂહરૂપેણ સંકર્ષણવ્યૂહરૂપેણ પ્રદ્યુમ્નવ્યૂહરૂપેણાનિરુદ્ધવ્યૂહરૂપેણ ચ ।
વાસુદેવો નામ પરમાત્મોચ્યતે ।
સંકર્ષણો નામ જીવઃ ।
પ્રદ્યુમ્નો નામ મનઃ ।
અનિરુદ્ધો નામાહઙ્કારઃ ।
તેષાં વાસુદેવઃ પરા પરકૃતિરિતરે સંકર્ષણાદયઃ કાર્યમ્ ।
તમિત્થંભૂતં પરમેશ્વરં ભગવન્તમભિગમનોપાદાનેજ્યાસ્વાધ્યાયયોગૈર્વર્ષશતમિષ્ટ્વા ક્ષીણક્લેશો ભગવન્તમેવ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
તત્ર યત્તાવદુચ્યેત યો ઽસૌ નારાયણઃ પરો ઽવ્યક્તાત્પ્રસિદ્ધઃ પરમાત્મા સર્વાત્મા સ આત્માનાત્માનમનેકધા વ્યૂહ્યાવસ્થિત ઇતિ, તન્ન નિરાક્રિયતે, ઽસ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિઽ (છા. 7.26.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ પરમાત્મનો ઽનેકધાભાવસ્યાધિગતત્વાત્ ।
યદપિ તસ્ય ભગવતો ઽભિગમનાદિલક્ષણમારાધનમજસ્રમનન્યચિત્તતયાભિપ્રેયતે,
તદપિ ન પ્રતિષિધ્યતે ।
શ્રુતિસ્મૃત્યોરીશ્વરપ્રણિધાનસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
યત્પુનરિદમુચ્યતે વાસુદેવાત્સંકર્ષણ ઉત્પદ્યતે સંકર્ષણાચ્ચ પ્રદ્યુમ્નઃ પ્રદ્યુમ્નાચ્ચાનિરુદ્ધ ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - ન વાસુદેવસંજ્ઞકાત્પરમાત્મનઃ સંકર્ષણસંજ્ઞકસ્ય જીવસ્યોત્પત્તિઃ સંભવતિ ।
અનિત્યત્વાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉત્પત્તિમત્ત્વે હિ જીવસ્યાનિત્યત્વાદયો દોષાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
તતશ્ચ નૈવાસ્ય ભગવત્પ્રાપ્તિર્મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
કારણપ્રાપ્તૌ કાર્યસ્ય પ્રવિલયપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રતિષેધિષ્યતિ ચાચાર્યો જીવસ્યોત્પત્તિમ્- ઽનાત્માશ્રુતેર્નિત્યત્વાચ્ચ તાભ્યઃઽ (બ્ર.સૂ. 2.3.17) ઇતિ ।
તસ્માદસંગતૈષા કલ્પના ।
fન્: વ્યૂહો મૂર્તિઃ ।
વાક્કાયચેતસામવધાનપૂર્વકં દેવતાગૃહગમનમભિગમનમ્, પૂજાદ્રવ્યાણામર્જનમુપાદાનમ્, ઇજ્યા પૂજા, સ્વાધ્યાયો ઽષ્ટાક્ષરાદિજપઃ, યોગો ધ્યાનમ્ ।
પઞ્ચપદાર્થવાદિમાહેશ્વરમતનિરાસાનન્તરં ચતુર્વ્યૂહવાદં બુદ્ધિસ્થં નિરસ્યતિ- ઉત્પત્ત્યસંભવાત્ ।
અધિકરણતાત્પર્યમાહ- યેષામિતિ ।
અધિકરણારમ્ભમાક્ષિપતિ- નન્વિતિ ।
વેદાવિરુદ્ધાંશમઙ્ગીકૃત્ય વેદવિરુદ્ધં જીવોત્પત્ત્યંશં નિરાકર્તુમધિકરણારમ્ભ ઇત્યાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
અત્ર ભાગવતપઞ્ચરાત્રાગમો વિષયઃ ।
સ કિં જીવોત્પત્ત્યાદ્યંશે માનં નવેતિ સંદેહે બાધાનુપલમ્ભાન્માનમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે તદાગમવિરોધાજ્જીવાભિન્નબ્રહ્મસમન્વયાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તદંશે તસ્યામાનત્વાદવિરોધાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ફલભેદઃ ।
સાવયવત્વં નિરસ્યતિ- નિરઞ્જનેતિ ।
કથં તર્હ્યદ્વિતીયે વાસુદેવે મૂર્તિભેદઃ, તત્રાહ- સ ઇતિ ।
વ્યૂહો મૂર્તિઃ ।
સવિશેષં શાસ્ત્રાર્થમુક્ત્વા સહેતું પુરુષાર્થમાહ- તમિત્થંભૂતમિતિ ।
યથોક્તવ્યૂહવન્તં સર્વપ્રકૃતિં નિરઞ્જનં વિજ્ઞાનરૂપં પરમાત્માનમિતિ યાવત્ ।
વાક્કાયચેતસામવધાનપૂર્વકં દેવતાગૃહગમનમભિગમનમ્ ।
પૂજાદ્રવ્યાણામર્જનમુપાદાનમ્ ।
ઇજ્યા પૂજા ।
સ્વાધ્યાયો ઽષ્ટાક્ષરાદિ જપઃ ।
યોગો ધ્યાનમ્ ।
તત્રાવિરુદ્ધાંશમુપાદત્તે- તત્રેતિ ।
ઽસમાહિતઃ શ્રદ્ધાવિત્તો ભૂત્વાઽઇતિ, ઽતં યથા યથોપાસતેઽઇત્યાદ્યા ચ શ્રુતિઃ ।
ઽમત્કર્મકૃન્મત્પરમઃઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
વિરુદ્ધાંશમનૂદ્ય દૂષયતિ- યત્પુનરિતિ ।
કૃતહાન્યાદિદોષ આદિશબ્દાર્થઃ ।
ન્યાયોપેતયા ઽઅજ આત્માઽઇત્યાદિશ્રુત્યા પઞ્ચરાત્રાગમસ્યોત્પત્ત્યંશે માનત્વાભાવનિશ્ચયાજ્જીવાભિન્નબ્રહ્મસમન્વયસ્થૈર્યમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.8.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.8.43
ન ચ કર્તુઃ કરણમ્ । બ્બ્સ્_2,2.43 ।
ઇતશ્ચાસંગતૈષા કલ્પના ।
યસ્માન્ન હિ લોકે કર્તુર્દેવદત્તાદેઃ કરણં પરશ્વાદ્યુત્પદ્યમાનં દૃશ્યતે ।
વર્ણયન્તિ ચ ભાગવતાઃ કર્તુર્જીવાત્સંકર્ષણસંજ્ઞકાત્કરણં મનઃ પ્રદ્યુમ્નસંજ્ઞકમુત્પદ્યતે ।
કર્તૃજાચ્ચ તસ્માદનિરુદ્ધસંજ્ઞકો ઽહઙ્કાર ઉત્પદ્યત ઇતિ ।
નચૈતદ્દૃષ્ટાન્તમન્તરેણાધ્યવસાતું શક્નુમઃ ।
નચૈવંભૂતાં શ્રુતિમુપલભામહે

જીવસ્યોત્પત્તિં નિરસ્ય જીવાન્મનસ ઉત્પત્તિં નિરસ્યતિ- નચ કર્તુરિતિ ।
યસ્માત્ કર્તુઃ કરણોત્પત્તિર્ન દૃશ્યતે તસ્માદસંગતા કલ્પનેત્યન્વયઃ ।
સિદ્ધાનાં કરણાનાં પ્રયોક્તા કર્તેતિ પ્રસિદ્ધ્યર્થો હિશબ્દઃ ।
વર્ણનં નિર્મૂલમિત્યાહ- નવેતિ ।
નનુ લોકે કશ્ચિચ્છિલ્પિવરઃ કુઠારં નિર્માય તેન વૃક્ષં છિનત્તીતિ દૃષ્ટમિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
શિલ્પ્નો હસ્તાદિકરણાન્તરસત્ત્વાત્કુઠારકર્તૃત્વં યુક્તં, જીવસ્ય તુ કરણાન્તરાસત્ત્વાન્ન મનસઃ કર્તૃત્વમ્ ।
વિનૈવ કરણં કર્તૃત્વે વા મનોવૈયર્થ્યમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.8.43
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.8.44
વિજ્ઞાનાદિભાવે વા તદપ્રતિષેધઃ । બ્બ્સ્_2,2.44 ।
અથાપિ સ્યાન્ન ચૈતે સંકર્ષણાદયો જીવાદિભાવેનાભિપ્રેયન્તે કિં તર્હીશ્વરા એવૈતે સર્વે જ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તિબલવીર્યતેજોભિરૈશ્વર્યૈર્ધર્મૈરન્વિતા અભ્યુપગમ્યન્તે વાસુદેવા એવૈતે સર્વે નિર્દેષા નિરધિષ્ઠાન નિરવદ્યાશ્ચેતિ ।
તસ્માન્નાયં યથાવર્ણિત ઉત્પત્ત્યસંભવો દોષઃ પ્રાપ્નોતીતિ ।
અત્રોચ્યતે- એવમપિ તદપ્રતિષેધ ઉત્પત્ત્યસંભવસ્યાપ્રતિષેધઃ પ્રાપ્નોત્યેવામુત્પત્ત્યસંભવો દોષઃ પ્રકારાન્તરેણેત્યભિપ્રાયઃ ।
કથમ્ ।
યદિ તાવદયમભિપ્રાયઃ પરસ્પરભિન્ના એવૈતે વાસુદેવાદયશ્ચત્વાર ઈશ્વરાસ્તુલ્યધર્માણો નૈષામેકાત્મકત્વમસ્તીતિ, તતો ઽનેકેશ્વરકલ્પનાનાર્થક્યમ્, એકેનૈવેશ્વરેણેશ્વરકાર્યસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધાન્તહાનિશ્ચ ।
ભગવાનેકૈકો વાસુદેવઃ પરમાર્થતત્ત્વમિત્યભ્યુપગમાત્ ।
અથાયમભિપ્રાય એકસ્યૈવ ભગવત એતે ચત્વારો વ્યૂહાસ્તુલ્યધર્માણ ઇતિ, તથાપિ તદવસ્થ એવોત્પત્ત્યસંભવઃ ।
નહિ વાસુદેવાત્સંકર્ષણસ્યોત્પત્તિઃ સંભવતિ સંકર્ષણાચ્ચ પ્રદ્યુમ્નસ્ય પ્રદ્યુમ્નાચ્ચાનિરુદ્ધસ્ય, અતિશયાભાવાત્ ।
ભવિતવ્યં હિ કાર્યકારણયોરતિશયેન યથા મૃદ્ઘટયોઃ ।
નહ્યસત્યતિશયે કાર્યં કારણમિત્યવકલ્પતે ।
નચ પઞ્ચરાત્રસિદ્ધાન્તિભિર્વાસુદેવાદિષ્વેકસ્મિન્સર્વેષુ વા જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિતારતમ્યકૃતઃ કશ્ચિદ્ભેદો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
વાસુદેવા એવ હિ સર્વે વ્યૂહા નિર્વિશેષા ઇષ્યન્તે ।
નચૈતે ભગવદ્વ્યૂહાશ્ચતુઃસંખ્યાયામેવાવતિષ્ઠેરન્, બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તસ્ય સમસ્તસ્યૈવ જગતો ભગવદ્વ્યૂહત્વાવગમાત્

fન્: નિર્દેષા રાગાદિશૂન્યાઃ, નિરધિષ્ઠાના પ્રકૃત્યજન્યાઃ, નિરવદ્યા નાશાદિરહિતા ઇત્યર્થઃ ।
સંકર્ષણાદીનામુત્પત્ત્યસંભવે ઽપિ વ્યૂહચતુષ્ટયં સ્યાદિતિ સૂત્રવ્યાવર્ત્યમાશઙ્કતે- અથાપિ સ્યાદિતિ ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યયોઃ શક્તિરાન્તરં સામર્થ્યં, બલં શરીરસામર્થ્યં, વીર્યં શૌર્યં, તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યમેતૈરન્વિતા યસ્માત્સંકર્ષણાદયસ્તસ્માદીશ્વરા એવેત્યર્થઃ ।
સર્વેષામીશ્વરત્વે પઞ્ચરાત્રોક્તિમાહ- વાસુદેવા એવેતિ ।
નિર્દેષા રાગાદિશૂન્યાઃ ।
નિરધિષ્ઠાનાઃ પ્રકૃત્યજન્યાઃ ।
નિરવદ્યા નાશાદિરહિતા ઇત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરત્વાજ્જન્માસંભવો ગુણ એવેત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
સૂત્રેણ સિદ્ધાન્તયતિ- અત્રેતિ ।
એવમપિ ।
ચતુર્ણામીશ્વરત્વેન વિજ્ઞાનશક્યાદિભાવે ઽપીત્યર્થઃ ।
પ્રકારાન્તરં પૃચ્છતિ- કથમિતિ ।
કિં ચત્વારઃ સ્વતન્ત્રા ભિન્ના એવ ઉતૈકસ્ય વિકારત્વેનાભિન્નાઃ ।
આદ્યમનૂદ્ય દૂષયતિ- યદીત્યાદિના ।
દ્વિતીયે વિકારાઃ પ્રકૃતિતુલ્યા વા ન્યૂના વા ।
આદ્યમુત્થાપ્ય નિષેધતિ- અથેત્યાદિના ।
ન્યૂનત્વપક્ષે ઽપસિદ્ધાન્તમાહ- નચ પઞ્ચેતિ ।
યદિ ન્યૂના અપિ ભગવતો વ્યૂહાસ્તદા ચતુષ્ટ્વવ્યાઘાત ઇત્યાહ- નચૈત ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.8.44
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.8.45
વિપ્રતિષેધાચ્ ચ । બ્બ્સ્_2,2.45 ।
વિપ્રતિષેધશ્ચાસ્મિઞ્છાસ્ત્રે બહુવિધ ઉપલભ્યતે ગુણગુણિત્વકલ્પનાદિલક્ષણઃ ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તિબલવીર્યતેજાંસિ ગુણાઃ, આત્માન એવૈતે ભગવન્તો વાસુદેવા ઇત્યાદિદર્શનાત્ ।
વેદવિપ્રતિષેધશ્ચ ભવતિ ।
ચતુર્ષુ વેદેષુ પરં શ્રેયો ઽલબ્ધ્વા શાણ્ડિલ્ય ઇદં શાસ્ત્રમધિગતવાનિત્યાદિવેદનિન્દાદર્શનાત્ ।
તસ્માદસંગતૈષા કલ્પનેતિ સિદ્ધમ્

ઇતશ્ચ જીવોત્પત્તિવાદ ઉપેક્ષ્ય ઇત્યાહ સૂત્રકારઃ- વિપ્રતિષેધાચ્ચેતિ ।
સ્વસ્યૈવ ગુણત્વં ગુણિત્વં ચ વિરુદ્ધમ્ ।
આદિપદાત્ પ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધૌ ભિન્નાવાત્મન ઇત્યુક્ત્વાત્મન એવૈતે ઇતિ વિરુદ્ધોક્તિગ્રહઃ ।
પૂર્વાપરવિરોધાદસાંગત્યમિતિ સૂત્રાર્થમુક્ત્વાર્થાન્તરમાહ- વેદેતિ ।
એકસ્યાપિ તન્ત્રાક્ષરસ્યાધ્યેતા ચતુર્વેદિભ્યો ઽધિક ઇતિ નિન્દાદિપદાર્થઃ ।
તસ્માન્મિથો વિરુદ્ધાભિઃ પૌરુષેયકલ્પનાભિર્નાપૌરુષેયવેદાન્તસમન્વયવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્