બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 27

મહદહઙ્કારૌ તાવદપ્રસિદ્ધૌ, અહઙ્કારપ્રકૃતિકત્વેન તન્માત્રાણ્યપ્યપ્રસિદ્ધાનિ સ્મર્તું ન શક્યન્ત ઇત્યાહ- ઇતરેષાં ચેતિ ।
નનુ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽઇતિશ્રુતિપ્રસિદ્ધાનિ મહદાદીનીત્યત આહ- યદપીતિ ।
સૂત્રતાત્પર્યમાહ- કાર્યેતિ ।
સાંખ્યસ્મૃતેર્મહદાદિષ્વિવ પ્રધાને ઽપિ પ્રામાણ્યં નેતિ નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ ।
સાંખ્યસ્મૃતેર્બાધે ઽપિ તદુક્તયુક્તીનાં કથં બાધ ઇત્યત આહ- તર્કેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.2.3
2 યોગપ્રત્યુક્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 3
એતેન યોગઃ પ્રત્યુક્તઃ । બ્બ્સ્_2,1.3 ।
એતેન સાંખ્યસ્મૃતિપ્રત્યાખ્યાનેન યોગસ્મૃતિરપિ પ્રત્યાખ્યાતા દ્રષ્ટવ્યેત્યતિદિશતિ ।
તત્રાપિ શ્રુતિવિરોધેન પ્રધાનં સ્વતન્ત્રમેવ કારણં, મહદાદીનિ ચ કાર્યાણ્યલોકવેદપ્રસિદ્ધાનિ કલ્પ્યન્તે ।
નન્વેવં સતિ સમાનન્યાયત્વાત્પૂર્વેણૈવૈતદ્ગતં કિમર્થં પુનરતિદિશ્યતે ।
અસ્તિ હ્યત્રાભ્યધિકાશઙ્કા ।
સમ્યગ્દર્શનાભ્યુપાયો હિ યોગો વેદે વિહિતઃ ઽશ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ (બૃ. 2.4.5) ઇતિ ।
ઽત્ર્યુન્નતં સ્થાપ્ય સમં શરીરમ્ઽ (શ્વે. 2.8) ઇત્યાદિના ચાસનાદિકલ્પનાપુરઃસરં બહુપ્રપઞ્ચં યોગવિધાનં શ્વેતાશ્વતરોપનિષદિ દૃશ્યતે ।
લિઙ્ગાનિ ચ વૈદિકાનિ યોગવિષયાણિ સહસ્રશ ઉપલભ્યન્તે ઽતાં યોગમિતિ મન્યન્તે સ્થિરામિન્દ્રિયધારણામ્ઽ (કા. 2.6.18) ઇતિ ઽવિદ્યામેતાં યોગવિધિં ચ કૃત્સ્નમ્ (કા. 2.6.18) ઇતિ ચૈવમાદીનિ ।
યોગશાસ્ત્રે ઽપિ ઽઅથ તત્ત્વદર્શનોપાયો યોગઃઽ ઇતિ સમ્યગ્દર્શનાભ્યુપાયત્વેનૈવ યોગોઙ્ગીક્રિયતે ।
અતઃ સંપ્રતિપન્નાર્થૈકદેશત્વાદષ્ટકાદિસ્મૃતિવદ્યોગસ્મૃતિરપ્યનપવદનીયા ભવિષ્યતીતિ ।
ઇયમપ્યધિકા શઙ્કાતિદેશેન નિવર્ત્યતે ।
અર્થૈકદેશસંપ્રતિપત્તાવપ્યર્થૈકદેશવિપ્રતિપત્તેઃ પૂર્વોક્તાયા દર્શનાત્ ।
સતીષ્વપ્યધ્યાત્મવિષયાસુ બહ્વીષુ સ્મૃતિષુ સાંખ્યયોગસ્મૃત્યોરેવ નિરાકરણે યત્નઃ કૃતઃ ।
સાંખ્યયોગૌ હિ પરમપુરુષાર્થસાધનત્વેન લોકે પ્રખ્યાતૌ, શિષ્ટૈશ્ચ પરિગૃહીતૌ, લિઙ્ગેન ન શ્રૌતેનોપબૃંહિતૌ ।
ઽતત્કારણં સાંખ્યયોગાભિપન્નં જ્ઞાત્વા દેવં મુચ્યતે સર્વપાશૈઃઽ (શ્વં. 6.13) ઇતિ ।
નિરાકરણં તુ ન સાંખ્યજ્ઞાનેન વેદનિરપેક્ષેણ યોગમાર્ગેણ વા નિઃશ્રેયસમધિગમ્યત ઇતિ ।
શ્રુતિર્હિ વૈદિકાદાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનાદન્યન્નિઃશ્રેયસસાધનં વારયતિ ઽતમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વં. 3.8) ઇતિ ।
દ્વૈતિનો હિ તે સાંખ્યા યોગાશ્ચ નાત્મૈકત્વદર્શિનઃ ।
યત્તુ દર્શનમુક્તં ઽતત્કારણં સાંખ્યયોગાભિપન્નમ્ઽ ઇતિ, વૈદિકમેવ તત્ર જ્ઞાનં ધ્યાનં ચ સાંખ્યયોગશબ્દાભ્યામભિલપ્યતે પ્રત્યાસત્તેરિત્યવગન્તવ્યમ્ ।
યેન ત્વંશેન ન વિરુધ્યેતે તેનેષ્ટમેવ સાંખ્યયોગસ્મૃત્યોઃ સાવકાશત્વમ્ ।
તદ્યથા- ઽઅસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃઽ (બૃ. 4.3.16) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધમેવ પુરુષસ્ય વિશુદ્ધત્વં નિર્ગુણપુરુષનિરૂપણેન સાંખ્યૈરભ્યુપગમ્યતે ।
તથાચ યોગૈરપિ ઽઅથ પરિવ્રાડ્વિવર્ણવાસા મુણ્ડો ઽપરિગ્રહઃઽ (જાબા. 5) ઇત્યેવમાદિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધમેવ નિવૃત્તિનિષ્ઠત્વં પ્રવ્રજ્યાદ્યુપદેશેનાનુગમ્યતે ।
એતેન સર્વાણિ તર્કસ્મરણાનિ પ્રતિવક્તવ્યાનિ ।
તાન્યપિ તર્કોપપત્તિભ્યાં તત્ત્વજ્ઞાનાયોપકુર્વન્તીતિ ચેદુપકુર્વન્તુ નામ ।
તત્ત્વજ્ઞાનં તુ વેદાન્તવાક્યેભ્ય એવ ભવતિ ઽનાવેદવિન્મનુતે તં બૃહન્તમ્ઽ (તૈ. બ્રા. 3.12.9.7) ઽતં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામિઽ (બૃ. 3.9.23) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિભ્યઃ

fન્: ત્રીણિ ઉરોગ્રીવશિરાંસ્યુન્નતાનિ યસ્મિઞ્શરીરે તત્ત્ર્યુન્નતમ્ ।
તર્કો ઽનુમાનમનુગ્રાહ્યં માનમ્ ।
ઉપપત્તિરનુગ્રાહિકા યુક્તિરિતિ ભેદઃ ।
બ્રહ્મણ્યુક્તસમન્વયઃ પ્રધાનવાદિયોગસ્મૃત્યા વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વન્યાયમતિદિશતિ- એતેન યોગઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
અતિદેશત્વાત્પૂર્વવત્સંગત્યાદિકં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પૂર્વત્રાનુક્તનિરાસં પૂર્વપક્ષમાહ- અસ્તિહ્યત્રેતિ ।
નિદિધ્યાસનં યોગઃ ।
ત્રીણિ ઉરોગ્રીવાશિરાંસ્યુન્નતાનિ યસ્મિઞ્શરીરે તન્ત્ર્યુન્નતમ્ ત્રિરુન્નતમિતિપાઠશ્ચેચ્છાન્દસઃ ।
યુઞ્જીતેતિ શેષઃ ।
ન કેવલં યોગે વિધિઃ કિન્તુ યોગસ્ય જ્ઞાપકાન્યર્થવાદવાક્યાન્યપિ સન્તીત્યાહ- લિઙ્ગાનિ ચેતિ ।
તાં પૂર્વોક્તાં ધારણાં યોગવિદો યોગં પરમં તપ ઇતિ મન્યન્તે ।
ઉક્તામેતાં બ્રહ્મવિદ્યાં યોગિવિધિં ધ્યાનપ્રકારં ચ મૃત્યુપ્રસાદાન્નચિકેતા લબ્ધા બ્રહ્મ પ્રાપ્ત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
યોદસ્મૃતિઃ પ્રધાનાદિતત્ત્વાંશે ઽપિ પ્રમાણત્વેન સ્વીકાર્યાં ।
સંપ્રતિપન્નઃ પ્રામાણિકોર્ઽથૈકદેશો યોગરૂપો યસ્યાસ્તત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઽઅષ્ટકાઃ કર્તવ્યાઃઽ ઽગુરુરનુગન્તવ્યઃઽઇત્યાદિસ્મૃતીનાં વેદાવિરુદ્ધાર્થકત્વાન્મૂલશ્રુત્યનુમાનેન પ્રામાણ્યમુક્તં પ્રમાણલક્ષણે ।
એવં યોગસ્મૃતેર્યોગે પ્રામાણ્યાત્તત્ત્વાંશે ઽપિ પ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષમનૂદ્ય સિદ્ધાન્તયતિ- ઇયમિતિ ।
નનુ બૌદ્ધાદિસ્મૃતયો ઽત્ર કિમિતિ ન નિરાકૃતા ઇત્યત આહ- સતીષ્વપીતિ ।
તાસાં પ્રતારકત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાદશિષ્ટૈઃ પશુપ્રાયૈર્ગૃહીતત્વાદ્વેદબાહ્યત્વાચ્ચાત્રોપેક્ષેતિ ભાવઃ ।
તત્કારણમિતિ ।
તેષાં પ્રકૃતાનાં કામાનાં કારણં સાંખ્યયોગાભ્યાં વિવેકધ્યાનાભ્યામભિપન્નં પ્રત્યક્તયા પ્રાપ્તં દેવં જ્ઞાત્વા સર્વપાશૈરવિદ્યાદિભિર્મુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સમૂલત્વે સ્મૃતિદ્વયસ્ય નિરાસઃ કિમિતિ કૃત ઇત્યત આહ- નિરાકરણં ત્વિતિ ।
ઇતિ હેતોઃ ।
કૃતમિતિ શેષઃ ।
પ્રત્યાસત્તેરિતિ ।
શ્રુતિસ્થસાંખ્યયોગશબ્દયોઃ સજાતીયશ્રુત્યર્થગ્રાહિત્વાદિતિ યાવત્ ।
કિં સર્વાંશેષુ સ્મૃત્યપ્રામાણ્યં, નેત્યાહ- યેન ત્વંશેનેતિ ।
બ્રહ્મવાદસ્ય કણભક્ષાદિભિર્વિરોધમાશઙ્ક્યાતિદિશતિ- એતેનેતિ ।
શ્રુતિવિરોધેનેત્યર્થઃ ।
ઉપકારકબાધો ન યુક્ત ઇત્યાશઙ્ક્ય યોંઽશ ઉપકારકઃ સ ન બાધ્યઃ કિન્તુ તત્ત્વાંશ ઇત્યાહ- તાન્યપીતિ ।
તર્કો ઽનુમાનં,
તદનુગ્રાહિકો યુક્તિરુપપત્તિઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.2.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.4
વિલક્ષણત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 4-12
ન વિલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય તથાત્વં ચ શબ્દાત્ । બ્બ્સ્_2,1.4 ।
બ્રહ્માસ્ય જગતો નિમિત્તકારણં પ્રકૃતિશ્ચેત્યસ્ય પક્ષસ્યાક્ષેપઃ સ્મૃતિનિમિત્તઃ પરિહૃતઃ ।
તર્કનિમિત્ત ઇદાનીમાક્ષેપઃ પરિહ્રિયતે ।
કુતઃ પુનરસ્મિન્નવધારિત આગમાર્થે તર્કનિમિત્તસ્યાક્ષેપસ્યાવકાશઃ ।
નનુ ધર્મ ઇવ બ્રહ્મણ્યનપેક્ષ આગમો ભવિતુમર્હતિ ।
ભવેદયમવષ્ટમ્ભો યદિ પ્રમાણાન્તરાનવગાહ્ય આગમમાત્રપ્રમેયો ઽયમર્થઃ સ્યાદનુષ્ઠેયરૂપ ઇવ ધર્મઃ ।
પરિનિષ્પન્નરૂપં તુ બ્રહ્માવગમ્યતે ।
પરિનિષ્પન્ને ચ વસ્તુનિ પ્રમાણાન્તરાણામસ્ત્યવકાશો યથા પૃથિવ્યાદિષુ ।
યથાચ શ્રુતીનાં પરસ્પરવિરોધે સત્યેકવશેનેતરા નીયન્તે, એવં પ્રમાણાન્તરવિરોધે ઽપિ તદ્વશેનૈવ શ્રુતિર્નીયેત ।
દૃષ્ટસામ્યેન ચાદૃષ્ટમર્થં સમર્થયન્તી યુક્તિરનુભવસ્ય સંનિકૃષ્યતે ।
વિપ્રકૃષ્યતે તુ શ્રુતિરૈતિહ્યમાત્રેણ સ્વાર્થાભિધાનાત્ ।
અનુભવાવસાનં ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનમવિદ્યાયા નિવર્તકં મોક્ષસાધનં ચ દૃષ્ટફલતયેષ્યતે ।
શ્રુતિરપિ- ઽશ્રોતવ્યો મન્તવ્યઃઽ ઇતિ શ્રવણવ્યતિરેકેણ મનનં વિદધતી તર્કમપ્યત્રાદર્તવ્યં દર્શયતિ ।
અતસ્તર્કનિમિત્તઃ પુનરાક્ષેપઃ ક્રિયતે ઽન વિલક્ષણત્વાદસ્યઽ ઇતિ ।
યદુક્તં ચેતનં બ્રહ્મ જગતઃ કારણં પ્રકૃતિરિતિ ।
તન્નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
વિલક્ષણત્વાદસ્ય વિકારસ્ય પ્રકૃત્યાઃ ।
ઇદં હિ બ્રહ્મકાર્યત્વેનાભિપ્રેયમાણં જગત્ બ્રહ્મવિલક્ષણમચેતનમશુદ્ધં ચ દૃશ્યતે ।
બ્રહ્મ ચ જગદ્વિલક્ષણં ચેતનં શુદ્ધં ચ શ્રૂયતે ।
નચ વિલક્ષણત્વં પ્રકૃતિવિકારભાવો દૃષ્ટઃ ।
નહિ રુચકાદયો વિકારા મૃત્પ્રકૃતિકા ભવન્તિ શરાવાદયો વા સુવર્ણપ્રકૃતિકાઃ ।
મૃદૈવ તુ મૃદાન્વિતા વિકારાઃ ક્રિયન્તે સુવર્ણેન ચ સુવર્ણાન્વિતાઃ ।
તથેદમપિ જગદચેતનં સુખદુઃખમોહાન્વિતં સદચેતનસ્યૈવ સુખદુઃખમોહાત્મકસ્ય કારણસ્ય કાર્યં ભવિતુમર્હતીતિ ન વિલક્ષણસ્ય બ્રહ્મણઃ ।
બ્રહ્મવિલક્ષણં ચાસ્ય જગતો ઽશુદ્ધ્યચેતનત્વદર્શનાદવગન્તવ્યમ્ ।
અશુદ્ધં હિ જગત્સુખદુઃખમોહાત્મકતયા પ્રીતિપરિતાપવિષાદાદિહેતુત્વાત્સ્વર્ગનરકાદ્યુચ્ચાવચપ્રપઞ્ચત્વાચ્ચ ।
અચેતનં ચેદં જગચ્ચેતનં પ્રતિ કાર્યકારણભાવેનોપકરણભાવોપગમાત્ ।
નહિ સામ્યે સત્યુપકાર્યોપકારકભાવો ભવતિ ।
નહિ પ્રદીપૌ પરસ્પરસ્યોપકુરુતઃ ।
નનુ ચેતનમપિ કાર્યકારણં સ્વામિભૃત્યન્યાયેન ભોક્તુરુપકરિષ્યતિ ।
ન ।
સ્વામિભૃત્યયોરપ્યચેતનાંશસ્યૈવ ચેતનં પ્રત્યુપકારકત્વાત્ ।
યો હ્યેકસ્ય ચેતનસ્ય પરિગ્રહો બુદ્ધ્યાદિચેતનભાગઃ સ એવાન્યસ્ય ચેતનસ્યોપકરોતિ નતુ સ્વયમેવ ચેતનશ્ચેતનાન્તરસ્યોપકરોત્યપકરોતિ વા ।
નિરતિશયા હ્યકર્તારશ્ચેતના ઇતિ સાંખ્યા મન્યન્તે ।
તસ્માદચેતનં કાર્યકારણમ્ ।
નચ કાષ્ટલોષ્ટાદીનાં ચેતનત્વે કિં ચિત્પ્રમાણમસ્તિ ।
પ્રસિદ્ધશ્ચાયં ચેતનાચેતનવિભાગો લોકે ।
તસ્માદ્બ્રહ્મવિલક્ષણત્વાન્નેદં જગત્તત્પ્રકૃતિકમ્ ।
યો ઽપિ કશ્ચિદાચક્ષીત શ્રુત્વા જગતશ્ચેતનપ્રકૃતિકતાં તદ્બલેનૈવ સમસ્તં જગચ્ચેતનમવગમયિષ્યામિ ।
પ્રકૃતિરૂપસ્ય વિકારે ઽન્વયદર્શનાત્ ।
અવિભાવનં તુ ચૈતન્યસ્ય પરિણામવિશેષાદ્ભવિષ્યતિ ।
યથા સ્પષ્ટચૈતન્યાનામપ્યાત્મનાં સ્વાપમૂર્ચ્છાદ્યવસ્થાસુ ચૈતન્યં ન વિભાવ્યત એવં કાષ્ઠલોષ્ટાદીનામપિ ચૈતન્યં ન વિભાવયિષ્યતે ।
એતસ્માદેવ ચ વિભાવિતાવિભાવિતત્વકૃતાદ્વિશેષાદ્રૂપાદિભાવાભાવાભ્યાં ચ કાર્યકારણાનામાત્મનાં ચ ચેતનત્વાવિશેષે ઽપિ ગુણપ્રધાનભાવો ન વિરોત્સ્યતે ।
યથા ચ પાર્થિવત્વાવિશેષે ઽપિ માંસસૂપૌદનાદીનાં પ્રત્યાત્મવર્તિનો વિશેષાત્પરસ્પરોપકારિત્વં ભવત્યેવમિહાપિ ભવિષ્યતિ ।
પ્રવિભાગપ્રસિદ્ધિરપ્યત એવ ન વિરોત્સ્યત ઇતિ ।
તેનાપિ કથઞ્ચિચ્ચેતનાચેતનત્વલક્ષણં વિલક્ષણત્વં પરિહ્રિયેત ।
શુદ્ધ્યશુદ્ધિત્વલક્ષણં તુ વિલક્ષણત્વં નૈવ પરિહ્રિયતે ।
નચેતરદપિ વિલક્ષણત્વં પરિહર્તું શક્યત ઇત્યાહ- તથાત્વં ચ શબ્દાદિતિ ।
અનવગમ્યમાનમેવં હીદં લોકે સમસ્તસ્ય વસ્તુનશ્ચેતનત્વં ચેતનપ્રકૃતિકત્વશ્રવણાચ્છબ્દશરણતયા કેવલયોત્પ્રેક્ષત, તચ્ચ શબ્દેનૈવ વિરુધ્યતે ।
યતઃ શબ્દાદપિ તથાત્વમવગમ્યતે ।
તથાત્વમિતિ પ્રકૃતિવિલક્ષણત્વં કથયતિ ।
શબ્દ એવ ઽવિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચઽ (તે. 2.6) ઇતિ કસ્યચિદ્વિભાગસ્યાચેતનતાં શ્રાવયંશ્ચેતનાદ્બ્રહ્મણો વિલક્ષણમચેતનં જગચ્છ્રાવયતિ

fન્: અવષ્ટમ્ભો દૃષ્ટાન્તઃ ।
ઐતિહ્યમાત્રેણ પરોક્ષતયેતિ યાવત્ ।
સુખદુઃખમોહાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ।
ઉપજનાપાયવદ્ધર્મયોગો ઽતિશયસ્તદભાવો નિરતિશયત્વમ્ ।
ઇતરચ્ચેતનાચેતનત્વરૂપમ્ ।
સ્મૃતીનામપ્રામાણ્યાત્તાભિઃ સમન્વયસ્ય ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધાન્તલક્ષણત્વાદ્વૃત્તાનુવાદેનાસ્યાધિકરણસ્ય તાત્પર્યમાહ- બ્રહ્માસ્યેતિ ।
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપતિ- કુતઃપુનરિતિ ।
અનવકાશે હેતુમાહ- નનુ ધર્મ ઇવેતિ ।
માનાન્તરાનપેક્ષે વેદૈકસમધિગમ્યે બ્રહ્મણ્યનુમાનાત્મકતર્કસ્યાપ્રવેશઃ ।
તેનાક્ષેપસ્યાનવકાશો ભિન્નવિષયત્વાત્તર્કવેદયોરિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધસ્ય માનાન્તરગમ્યત્વાદેકવિષયત્વાદ્વિરોધ ઇતિ પૂર્વપક્ષં સમર્થયતે- ભવેદયમિતિ ।
અવષ્ટમ્ભો દૃષ્ટાન્તઃ ।
નન્વેકવિષયત્વેન વિરોધે ઽપિ શ્રુતિવિરોધાન્માનાન્તરમેવ બાધ્યતામિત્યત આહ- યથા ચેતિ ।
પ્રબલશ્રુત્યા દુર્બલશ્રુતિબાધવન્નિરવકાશમાનાન્તરેણ લક્ષણાવૃત્ત્યા સાવકાશશ્રુતિનયનં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય મોક્ષહેતુત્વે પ્રધાનસ્યાન્તરઙ્ગં તર્કસ્તસ્યાપરોક્ષદૃષ્ટાન્તગોચરત્વેન પ્રધાનવદપરોક્ષાર્થવિષયત્વાત્ ।
શબ્દસ્તુ પરોક્ષાર્થકત્વાદ્બહિરઙ્ગમતસ્તર્કેણ બાધ્ય ઇત્યાહ- દૃષ્ટેતિ ।
ઐતિહ્યમાત્રેણ ।
પરોક્ષતયેતિ યાવત્ ।
અનુભવસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયતિ- અનુભવાવસાનં ચેતિ ।
ઽનૈષા તર્કેણ મતિઃઽઇત્યર્થવાદેન તર્કસ્ય નિષેધમાશઙ્ક્ય વિધિવિરોધાન્મૈવમિત્યાહ- શ્રુતિરપીતિ ।
એવં પૂર્વપક્ષં સંભાવ્ય ચેતનબ્રહ્મકારણવાદિવેદાન્તસમન્વયઃ, ક્ષિત્યાદિકં ન ચેતનપ્રકૃતિકં, કાર્યદ્રવ્યત્વાત્, ઘટવદિતિ સાંખ્યયોગન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે સ્મૃતેર્મૂલાભાવાદ્દુર્બલત્વે ઽપ્યનુમાનસ્ય વ્યાપ્તિમૂલત્વેન પ્રાબલ્યાત્તેન વિરુધ્યત ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- ન વિલક્ષણત્વાદિતિ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ સમન્વયાસિદ્ધિ, તત્સિદ્ધિશ્ચેતિ પૂર્વવત્ફલમ્ ।
જગન્ન બ્રહ્મપ્રકૃતિકં, તદ્વિલક્ષણત્વાત્, યદ્યદ્વિલક્ષણં તન્ન તત્પ્રકૃતિકં, યથા મૃદ્વિલક્ષણા રુચકાદય ઇત્યર્થઃ ।
સુખદુઃખમોહાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ।
તથા ચ જગત્ સુખદુઃખમોહાત્મકં સામાન્યપ્રકૃતિકં, તદન્વિતત્વાત્, યદિત્થં તત્તથા યથા મૃદન્વિતા ઘટાદય ઇત્યાહ- મૃદૈવેતિ ।
વિલક્ષણત્વં સાધયતિ- બ્રહ્મવિલક્ષણત્વં ચેતિ ।
યથા હિ એક એવ સ્ત્રીપિણ્ડઃ પતિસપત્ન્યુપપતીનાં પ્રીતિપરિતાપવિષાદાદીન્કરોતિ, એવમન્યે ઽપિ ભાવા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
તત્ર પ્રીતિઃ સુખં, પરિતાપઃ શોકઃ, વિષાદો ભ્રમઃ, આદિપદાદ્રાગાદિગ્રહઃ ।
ઉભયોશ્ચેતનત્વેન સામ્યાદુપકાર્યોપકારકભાવો ન સ્યાદિત્યયુક્તં, સ્વામિભૃત્યયોર્વ્યભિચારાદિતિ શઙ્કતે- નનુ ચેતનમપીતિ ।
ભૃત્યદેહસ્યૈવ સ્વામિચેતનોપકારકત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ- નેત્યાદિના ।
ઉત્કર્ષાપકર્ષશૂન્યત્વાચ્ચેતનાનાં મિથો નોપકારકત્વમિત્યાહ- નિરતિશયા ઇતિ ।
તસ્માદુપકારકત્વાત્ ।
શ્રુતચેતનપ્રકૃતિકત્વબલેન જગચ્ચેતનમેવેત્યેકદેશિમતમુત્થાપયતિ- યો ઽપીતિ ।
ઘટાદેશ્ચેતનત્વમનુપલબ્ધિબાધિતમિત્યત આહ- અવિભાવનં ત્વિતિ ।
અન્તઃકરણાન્યપરિણામત્વાત્સતો ઽપિ ચૈતન્યસ્યાનુપલબ્ધિરિત્યર્થ ।
અન્તઃકરણાદન્યસ્ય વૃત્ત્યુપરાગદશાયામેવ ચૈતન્યાભિવ્યક્તિર્નાન્યદેતિ ભાવઃ ।
વૃત્ત્યભાવે ચૈતન્યાનભિવ્યક્તૌ દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
આત્માનાત્મનોશ્ચેતનત્વે સ્વસ્વામિભાવઃ કુત ઇત્યત આહ- એતસ્માદેવેતિ ।
સામ્યે ઽપિ પ્રાતિસ્વિકસ્વરૂપવિશેષાત્ શેષિત્વે દૃષ્ટાન્તઃ- યથા ચેતિ ।
ચેતનાચેતનભેદઃ કથમિત્યત આહ- પ્રવિભાગેતિ ।
ચૈતન્યાભિવ્યક્ત્યનભિવ્યક્તિભ્યામિત્યર્થઃ ।
સર્વસ્ય ચેતનત્વમેકદેશ્યુક્તમઙ્ગીકૃત્ય સાંખ્યઃ પરિહરતિ- તેનાપિ કથઞ્ચિદિતિ ।
અઙ્ગીકારં ત્યક્ત્વા સૂત્રશેષેણ પરિહરતિ- ન ચેત્યાદિના ।
ઇતરચ્ચેતનાચેતનત્વરૂપમ્ ।
વૈલક્ષણ્યં તથાત્વશબ્દાર્થઃ ।
શ્રુતાર્થાપત્તિઃ શબ્દેન બાધ્યેતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.5
નનુ ચેતનત્વમપિ ક્વચિદચેતનત્વાભિમતાનાં ભૂતેન્દ્રિયાણાં શ્રૂયતે ।
યથા ઽમૃદબ્રવીત્ઽ ઽઆપો ઽબ્રુવન્ઽ ( શ.પ.બ્રા. 6.1.3.2.4) ઇતિ, ઽતત્તેજ ઐક્ષતઽ ઽતા આપ ઐક્ષન્તઽ (છા. 6.2.3,4) ઇતિ ચૈવમાદ્યા ભૂતવિષયા ચેતનત્વશ્રુતિઃ ।
ઇન્દ્રિયવિષયાપિ ઽતે હેમે પ્રાણા અહંશ્રેયસે વિવદમાના બ્રહ્મ જગ્મુઃઽ (બૃ. 6.1.7) ઇતિ, ઽતે હ વાચમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિઽ (બૃ. 1.3.2) ઇત્યેવમાદ્યેન્દ્રિયવિષયેતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
અભિમાનિવ્યપદેશસ્ તુ વિશેષાનુગતિભ્યામ્ । બ્બ્સ્_2,1.5 ।
તુશબ્દ આશઙ્કામપનુદતિ ।
ન ખલુ મૃદબ્રવીદિત્યેવઞ્જાતીયકયા શ્રુત્યા ભૂતેન્દ્રિયાણાં ચેતનત્વમાશઙ્કનીયમ્ ।
યતો ઽભિમાનિવ્યપદેશ એષઃ ।
મૃદાદ્યભિમાનિન્યો વાગાદ્યભિમાનિન્યશ્ચ ચેતના દેવતા વદનસંવદનાદિષુ ચેતનોચિતેષુ વ્યવહારેષુ વ્યપદિશ્યન્તે ન ભૂતેન્દ્રિયમાત્રમ્ ।
કસ્માત્ ।
વિશેષાનુગતિભ્યામ્ ।
વિશેષો હિ ભોક્તૃણાં ભૂતેન્દ્રિયાણાં ચ ચેતનાચેતનપ્રવિભાગલક્ષણઃ પ્રાગભિહિતઃ ।
સર્વચેતનતાયાં ચાસૌ નોપપદ્યેત ।
અપિચ કૌષીતકિનઃ પ્રાણસંવાદે કરણમાત્રાશઙ્કાવિનિવૃત્તયે ઽધિષ્ઠાતૃચેતનપરિગ્રહાય દેવતાશબ્દેન વિશિષન્તિ- ઽએતા હ વૈ દેવતા અહંશ્રેયસે વિવદમાનાઃઽ ઇતિ ।
ઽતા વા એતાઃ સર્વા દેવતાઃ પ્રાણે નિઃશ્રેયસં વિદિત્વાઽ (2.14) ઇતિ ચ ।
અનુગતાશ્ચ સર્વત્રાભિમાનિન્યશ્ચેતનાદેવતા મન્ત્રાર્થવાદેતિહાસપુરાણાદિભ્યો ઽવગમ્યન્તે ।
ઽઅગ્નિર્વાગ્ભૂત્વા મુખં પ્રાવિશત્ઽ (ઐ.આ. 2.4.2.4) ઇત્યેવમાદિકા ચ શ્રુતિઃ કરણેષ્વનુગ્રાહિકાં દેવતામનુગતાં દર્શયતિ ।
પ્રાણસંવાદવાક્યશેષે ચ ઽતે હ પ્રાણાઃ પ્રજાપતિં પિતરમેત્યોચુઃઽ (છા. 5.1.7) ઇતિ શ્રેષ્ઠત્વનિર્ધારણાય પ્રજાપતિગમનં, તદ્વચનાચૈકૈકોત્ક્રમણેનાન્વયવ્યતિર્કાભ્યાં પ્રાણશ્રૈષ્ઠ્યપ્રતિપત્તિઃ ।
ઽતસ્મૈ બલિહરણમ્ઽ (બૃ. 6.1.13) ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકો ઽસ્મદાદિષ્વિવ વ્યવહારો ઽનુગમ્યમાનો ઽભિમાનિવ્યપદેશં દ્રઢયતિ ।
ઽતત્તેજ ઐક્ષતઽ ઇત્યપિ પરસ્યા એવ દેવતાયા અધિષ્ટાત્ર્યાઃ સ્વવિકારેષ્વનુગતાયા ઇયમીક્ષા વ્યપદિશ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માદ્વિલક્ષણમેવેદં બ્રહ્મણો જગત્ ।
વિલક્ષણત્વાચ્ચ ન બ્રહ્મપ્રકૃતિકમિત્યાક્ષિપ્તે પ્રતિવિધત્તે

fન્: સંવદનં વિવાદઃ ।
વિશિંષન્તિ વાગાદીન્પ્રાણાદીનિતિ શેષઃ ।
અહંશ્રેયસે સ્વસ્વશ્રેષ્ઠત્વાય ।
નિઃશ્રેયસં શ્રૈષ્ઠ્યમ્ ।
શ્રુતિસાહાય્યાન્ન બાધ્યેત્યુત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
મૃદાદીનાં વક્તૃત્વાદિશ્રુતેસ્તદભિમાનિવિષયત્વાત્, તથા ઽવિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચઽઇતિ ચેતનાચેતનવિભાગશબ્દસ્યોપચરિતાર્થત્વં ન યુક્તમિતિ સાંખ્યઃ સમાધત્તે- અભિમાનીતિ ।
સંવદનં વિવાદઃ ।
ન ભૂતમાત્રમિન્દ્રિયમાત્રં વા ચેતનત્વેન વ્યપદિશ્યતે ।
લોકવેદપ્રસિદ્ધવિભાગબાધાયોગાદિત્યર્થઃ ।
વિશેષપદસ્યાર્થાન્તરમાહ- અપિ ચેતિ ।
અહંશ્રેયસે સ્વસ્વશ્રેષ્ઠત્વાય પ્રાણા વિવદમાના ઇત્યુક્તપ્રાણાનાં ચેતનવાચિદેવતાપદેન વિશેષિતત્વાત્ પ્રાણાદિપદૈરભિમાનિવ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રાણે નિઃશ્રેયસં શ્રૈષ્ઠ્યં વિદિત્વા પ્રાણાધીના જાતા ઇત્યર્થઃ ।
અનુગતિં બહુધા વ્યાચષ્ટે- અનુગતાશ્ચેતિ ।
તસ્મૈ પ્રાણાય, બલિહરણં વાગાદિભિઃ સ્વીયવસિષ્ઠત્વાદિગુણસમર્પણં કૃતમ્ ।
તેજઆદિનામીક્ષણં ત્વયૈવેક્ષત્યધિકરણે ચેતનનિષ્ઠતયા વ્યાખ્યાતં દ્રષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ ।
યસ્માન્નાસ્તિ જગતશ્ચેતનત્વં તસ્માદિતિ પૂર્વપક્ષોપસંહારઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.6
દૃશ્યતે તુ । બ્બ્સ્_2,1.6 ।
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
યદુક્તં વિલક્ષણત્વાન્નેદં જગદ્બ્રહ્મપ્રકૃતિકમિતિ ।
નાયમેકાન્તઃ ।
દૃશ્યતે હિ લોકે ચેતનત્વેન પ્રસિદ્ધેભ્યઃ પુરુષાદિભ્યો વિલક્ષણાનાં કેશનખાદીનામુત્પત્તિઃ, અચેતનત્વેન ચ પ્રસિદ્ધેભ્યો ગોમયાદિભ્યો વૃશ્ચિકાદીનામ્ ।
નન્વચેતનાન્યેવ પુરુષાદિશરીરાણ્યચેતનાનાં કેશનખાદીનાં કારણાનિ, અચેતનાન્યેવ ચ વૃશ્ચિકાદિશરીરાણ્યચેતનાનાં ગોમયાદીનાં કાર્યાણીતિ ।
ઉચ્યતે- એવમપિ કિઞ્ચિદચેતનં ચેતનસ્યાયતનભાવમુપગચ્છતિ કિઞ્ચિન્નેત્યસ્ત્યેવ વૈલક્ષણ્યમ્ ।
મહાંશ્ચાયં પારિણામિકઃ સ્વભાવવિપ્રકર્ષઃ પુરુષાદીનાં કેશનખાદીનાં ચ સ્વરૂપાદિભેદાત્ ।
તથા ગોમયાદીનાં વૃશ્ચિકાદીનાં ચ ।
અત્યન્તસારૂપ્યે ચ પ્રકૃતિવિકારભાવ એવ પ્રલીયેત ।
અથોચ્યેતાસ્તિ કશ્ચિત્પાર્થિવત્વાદિસ્વભાવઃ પુરુષાદીનાં કેશનખાદિષ્વનુવર્તમાનો ગોમયાદીનાં વૃશ્ચિકાદિષ્વિતિ ।
બ્રહ્મણો ઽપિ તર્હિ સત્તાલક્ષણઃ સ્વભાવ આકાશાદિષ્વનુવર્તમાનોદૃશ્યતે ।
વિલક્ષણત્વેન ચ કારણેન બ્રહ્મપ્રકૃતિત્વં જગતો દૂષયતા કિમશેષસ્ય બ્રહ્મસ્વભાવસ્યાનનુવર્તનં વિલક્ષણત્વમભિપ્રેયત ઉત યસ્ય કસ્યચિદસ્ય ચૈતન્યસ્યેતિ વક્તવ્યમ્ ।
પ્રથમે વિકલ્પે સમસ્તપ્રકૃતિવિકારોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
નહ્યસત્યતિશયે પ્રકૃતિવિકાર ઇતિ ભવતિ ।
દ્વિતીયે ચાસિદ્ધત્વમ્ ।
દૃશ્યતે હિ સત્તાલક્ષણો બ્રહ્મસ્વભાવ આકાશાદિષ્વનુવર્તમાન ઇત્યુક્તમ્ ।
તૃતીયે તુ દૃષ્ટાન્તાભાવઃ ।
કિં હિ યચ્ચૈતન્યેનાનન્વિતં તદબ્રહ્મપ્રકૃતિકં દૃષ્ટમિતિ બ્રહ્મવાદિનં પ્રત્યુદાહ્રિયેત ।
સમસ્તસ્ય વસ્તુજાયસ્ય બ્રહ્મપ્રકૃતિત્વાભ્યુપગમાત્ ।
આગમવિરોધસ્તુ પ્રસિદ્ધ એવ ।
ચેતનં બ્રહ્મજગતઃ કારણં પ્રકૃતિશ્ચેત્યાગમતાત્પર્યસ્ય પ્રસાધિતત્વાત્ ।
યત્તૂક્તં પરિનિષ્પન્નત્વાદ્બ્રહ્મણિ પ્રમાણાન્તરાણિ સંભવેયુરિતિ ।
તદપિ મનોરથમાત્રમ્ ।
રૂપાદ્યભાવાદ્ધિ નાયમર્થઃ પ્રત્યક્ષસ્ય ગોચરઃ ।
લિઙ્ગાદ્યભાવાચ્ચ નાનુમાનાદીનામ્ ।
આગમમાત્રસમધિગમ્ય એવ ત્વયમર્થો ધર્મવત્ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽનૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠઽ (કા. 1.2.9) ઇતિ ।
ઽકો અદ્ધા વેદ ક ઇહ પ્રવોચત્ઽ ।
ઽઇયં વિસૃષ્ટિર્યત આબભૂવઽ (ઋ.સં 1.30.6) ઇતિ ચૈતે ઋચૌ સિદ્ધાનામપીશ્વરાણાં દુર્બોધતાં જગત્કારણસ્ય દર્શયતઃ ।
સ્મૃતિરપિ ભવતિ- ઽઅચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ યોજયેત્ઽ ઇતિ ।
ઽઅવ્યક્તો ઽયમચિન્ત્યો ઽયમવિકાર્યોયમુચ્યતેઽ (ગી. 2.25) ઇતિ ચ ।
ઽન મે વિદુઃ સુરગણાઃ પ્રભવં ન મહર્ષયઃ ।
અહમાદિર્હિ દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃઽ (ગી. 10.2) ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકા ।
યદપિ શ્રવણવ્યતિરેકેણ મનનં વિદધચ્છબ્દ એવ તર્કમપ્યાદર્તવ્યં દર્શયતીત્યુક્તમ્ ।
નાનેન મિષેણ શુષ્કતર્કસ્યાત્રાત્મલાભઃ સંભવતિ ।
શ્રુત્યનુગૃહીત એવ હ્યત્ર તર્કો ઽનુભવાઙ્ગત્વેનાશ્રીયતે ।
સ્વપ્નાન્તબુદ્ધાન્તયોરુભયોરિતરેતરવ્યભિચારાદાત્મનો ઽનન્વાગતત્વં, સંપ્રસાદે ચ પ્રપઞ્ચપરિત્યાગેન સદાત્મના સંપત્તેર્નિષ્પ્રપઞ્ચસદાત્મત્વં, પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મપ્રભવત્વાત્કાર્યકારણાનન્યત્વન્યાયેન બ્રહ્માવ્યતિરેક ઇત્યેવઞ્જાતીયકઃ ।
ઽતર્કાપ્રતિષ્ઠાનાત્ઽ (બ્ર. 2.1.11) ઇતિ ચ કેવલસ્ય તર્કસ્યવિપ્રલમ્ભકત્વં દર્શયિષ્યતિ ।
યો ઽપિ ચેતનકારણશ્રવણબલેનૈવ સમસ્તસ્ય જગતશ્ચેતનતામુત્પ્રેક્ષતે તસ્યાપિ વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચ ઇતિ ચેતનાચેતનવિભાગશ્રવણં વિભાવનાવિભાવનાભ્યાં ચૈતન્યસ્ય શક્યત એવ યોજયિતુમ્ ।
પરસ્યૈવ ત્વિદમપિ વિભાગશ્રવણં ન યુજ્યતે ।
કથમ્ ।
પરમકારણસ્ય હ્યત્ર સમસ્તજગદાત્મના સમવસ્થાનં શ્રાવ્યતે ઽવિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચાભવત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર યથા ચેતનસ્યાચેતનભાવો નોપપદ્યતે વિલક્ષણત્વાત્, એવમચેતનસ્યાપિ ચેતનભાવો નોપપદ્યતે ।
પ્રત્યુક્તત્વાત્તુ વિલક્ષણત્વસ્ય યથાશ્રુત્યૈવ કારણં ગ્રહીતવ્યં ભવતિ

fન્: પારિણામિકસ્તત્તત્કેશાદિગતપરિણામાત્મક ઇત્યર્થઃ ।
એષા વેદાન્તશાસ્ત્રજન્યા મતિસ્તર્કેણ સ્વમત્યૂહમાત્રેણાપનેયા બાધાર્હા ન ।
યદ્વા તર્કેણ પ્રાપ્તવ્યા નેત્યર્થઃ ।
કિન્તુ અન્યેન નિપુણેનાચાર્યેણ પ્રોક્તપ્રબોધિતા સતી સુજ્ઞાનાય સાક્ષાત્કારાય ભવતિ ।
હે પ્રેષ્ઠ પ્રિયતમેતિ નાચિકેતસંપ્રતિ યમસંબોધનમ્ ।
ઇયં વિસૃષ્ટિરાકાશાદિસૃષ્ટિઃ કુતઃ કસ્માજ્જાતા કસ્માચ્ચ સ્થિતિં પ્રાપ્તેત્યદ્ધા તત્ત્વેન કો વેદ, ન કો ઽપિ ।
કઃ પ્રવોચત્ ન કો ઽપિ પ્રવક્તાભૂત્ ।
વિપ્રલમ્ભકત્વં અર્થવિશેષાવ્યવસ્થાપકત્વમ્ ।
કિં યત્કિઞ્ચિદ્વૈલક્ષણ્યં હેતુઃ, બહુવૈલક્ષણ્યં વા ।
આદ્યે વ્યભિચારમાહ- નાયમેકાન્તઃ ।
દૃશ્યતે હીતિ ।
હેતોરસત્ત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
યત્કિઞ્ચિદ્વૈલક્ષણ્યમસ્તીતિ વ્યભિચાર ઇત્યાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
શરીરસ્ય કેશાદીનાં ચ પ્રાણિત્વાપ્રાણિત્વરૂપં વૈલક્ષણ્યમસ્તીત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે ઽપિ તત્રૈવ વ્યભિચારમાહ- મહાનિતિ ।
પરિણામિકઃ ।
કેશાદીનાં સ્વગતપરિણામાત્મક ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યયોઃ પ્રકૃતિવિકારભાવસ્તયોઃ સાદૃશ્યં વદતા વક્તવ્યં કિમાત્યન્તિકં યત્કિઞ્ચિદ્વેતિ ।
આદ્યે દોષમાહ- અત્યન્તેતિ ।
દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય બ્રહ્મજગતોરપિ તત્સત્ત્વાત્પ્રકૃતિવિકૃતિત્વસિદ્ધિરિત્યાહ- અથેત્યાદિના ।
વિલક્ષણત્વં વિકલ્પ્ય દૂષણાન્તરમાહ- વિલક્ષણત્વેનેત્યાદિના ।
જગતિ સમસ્તસ્ય બ્રહ્મસ્વભાવસ્ય ચેતનત્વાદેરનનુવર્તનાન્ન બ્રહ્મકાર્યમિતિ પક્ષે સર્વસામ્યે પ્રકૃતિવિકારત્વમિત્યુક્તં સ્યાત્, તદસંગતમિત્યાહ- પ્રથમ ઇતિ ।
તૃતીયે તુ દૃષ્ટાન્તાભાવ ઇતિ ।
નચ જગન્ન બ્રહ્મપ્રકૃતિકમચેતનત્વાદવિદ્યાવદિતિ દૃષ્ટાન્તો ઽસ્તીતિ વાચ્યં, અનાદિત્વસ્યોપાધિત્વાત્ ।
નચ ધ્વંસે સાધ્યાવ્યાપકતા, તસ્યાપિ કાર્યસંસ્કારાત્મકસ્ય ભાવત્વેન બ્રહ્મપ્રકૃતિકત્વાદભાવત્વાગ્રહે ચાનાદિભાવત્વસ્યોપાધિત્વાદિતિ ।
સંપ્રતિ કલ્પત્રયસાધારણં દોષમાહ- આગમેતિ ।
પૂર્વોક્તમનૂદ્ય બ્રહ્મણઃ શુષ્કતર્કવિષયત્વાસંભવાન્ન તર્કેણાક્ષેપ ઇત્યાહ- યત્તૂક્તમિત્યાદિના ।
લિઙ્ગસાદૃશ્યપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનામભાવાદનુમાનોપમાનશબ્દાનામગોચરઃ ।
બ્રહ્મ લક્ષણયા વેદૈકવેદ્યમિત્યર્થઃ ।
એષા બ્રહ્મણિ મતિસ્તર્કેણ સ્વતન્ત્રેણ નાપનેયા ન સંપાદનીયા ।
યદ્વા કુતર્કેણ ન બાધનીયા ।
કુતાર્કિકાદન્યેનૈવ વેદવિદાચાર્યેણ પ્રોક્તા મતિઃ સુજ્ઞાનાયાનુભવાય ફલાય ભવતિ ।
હે પ્રેષ્ઠ, પ્રિયતમેતિ નચિકેતસં પ્રતિ મૃત્યોર્વચનમ્ ।
ઇયં વિવિધા સૃષ્ટિર્યતઃ આ સમન્તાદ્બભૂવ તં કો અદ્ધા સાક્ષાદ્વેદ ।
તિષ્ઠતુ વેદનં, ક ઇહ લોકે તં પ્રવોચત્ પ્રાવોચત્ ।
છાન્દસો દીર્ઘલોપઃ ।
યથાવદ્વક્તાપિ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
પ્રભવં જન્મ ન વિદુઃ મમ સર્વાદિત્વેન જન્માભાવાત્ ।
મિષેણ મનનવિધિવ્યાજેન ।
શુષ્કઃ શ્રુત્યનપેક્ષઃ ।
શ્રુત્યા તત્ત્વે નિશ્ચિતે સત્યનુ પશ્ચાત્ પુરુષદોષસ્યાસંભાવનાદેર્નિરાસાય ગૃહીતઃ શ્રુત્યનુગૃહીતઃ ।
તમાહ- સ્વપ્નાન્તેતિ ।
જીવસ્યાવસ્થાવતો દેહાદિપ્રપઞ્ચયુક્તસ્ય નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મૈક્યમસંભવિ, દ્વૈતગ્રાહિપ્રામાણવિરોધાદ્બ્રહ્મણશ્ચાદ્વિતીયત્વમયુક્તમિત્યેવં શ્રૌતાર્થાસંભાવનાયાં, તન્નિરાસાય સર્વસ્વાસ્વસ્થાસ્વાત્મનો ઽનુગતસ્ય વ્યભિચારિણીભિરવસ્થાભિરનન્વાગતત્વમસંસ્પૃષ્ટત્વમવસ્થાનાં સ્વાભાવિકત્વે બ્રહ્મ્યૌષ્ણાવદાત્મવ્યભિચારાયોગાત્ સુષુપ્તૌ પ્રપઞ્ચભ્રાન્ત્યભાવે ઽસતા સોમ્યઽઇત્યુક્તાભેદદર્શનાન્નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મૈક્યસંભવઃ, યથા ઘટાદયો મૃદભિન્નાસ્તથા જગદ્બ્રહ્માભિન્નં તજ્જત્વાદિત્યાદિસ્તર્ક આશ્રીયત ઇત્યર્થઃ ।
ઇતો ઽન્યાદૃશતર્કસ્યાત્ર બ્રહ્મણ્યપ્રવેશાદસ્ય ચાનુકૂલત્વાન્ન તર્કેણાક્ષેપાવકાશ ઇતિ ભાવઃ ।
બ્રહ્મણિ શુષ્કતર્કસ્યાપ્રવેશઃ ।
સૂત્રસંમત ઇત્યાહ- તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદિતિ ।
વિપ્રલમ્ભકત્વમપ્રમાપકત્વમ્ ।
યદુક્તં એકદેશિના સર્વસ્ય જગતશ્ચેતનત્વોક્તૌ વિભાગશ્રુત્યનુપપત્તિરિતિ દૂષણં સાંખ્યેન ।
તન્ન ।
તત્ર તેનૈકદેશિના વિભાગશ્રુતેશ્ચૈતન્યાભિવ્યક્ત્યનભિવ્યક્તિભ્યાં યોજયિતું શક્યત્વાત્ ।
સાંખ્યસ્ય ત્વિદં દૂષણં વજ્રલેપાયતે, પ્રધાનકાર્યત્વે સર્વસ્યાચેતનત્વેન ચેતનાચેતનકાર્યવિભાગાસંભવાદિત્યાહ- યો ઽપીત્યાદિના ।
સિદ્ધાન્તે ચેતનાચેતનવૈલક્ષણ્યાઙ્ગીકારે કથં બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વમિત્યત આહ- પ્રત્યુક્તત્વાદિતિ ।
અપ્રયોજકત્વવ્યભિચારાભ્યાં નિરસ્તત્વાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.7
અસદ્ ઇતિ ચેન્ ન પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્ । બ્બ્સ્_2,1.7 ।
યદિ ચેતનં શુદ્ધં શબ્દવિહીનં ચ બ્રહ્મ તદ્વિપરૂતસ્યાચેતનસ્યાશુદ્ધસ્ય શબ્દાદિમતશ્ચ કાર્યસ્ય કારણમિષ્યેતાસત્તર્હિ કાર્યં પ્રાગુત્પત્તેરિતિ પ્રસજ્યેત ।
અનિષ્ટં ચૈતત્સત્કાર્યવાદિનસ્તવેતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્ ।
પ્રતિષેધમાત્રં હીદં નાસ્ય પ્રતિષેધસ્ય પ્રતિષેધ્યમસ્તિ ।
નહ્યયં પ્રતિષેધઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ સત્ત્વં કાર્યસ્ય પ્રતિષેદ્ધું શક્નોતિ ।
કથમ્ ।
યથૈવ હીદાનામપીદં કાર્યં કારણાત્મના સદેવં પ્રાગુત્પત્તેરપીતિ ગમ્યતે ।
નહીદાનામપીદં કાર્યં કારણાત્માનમન્તરેણ સ્વતન્ત્રમેવાસ્તિ ।
ઽસર્વં તં પરાદાદ્યો ઽન્યત્રાત્મનઃ સર્વં વેદઽ (બૃ. 2.4.6)
ઇત્યાદિશ્રવણાત્ ।
કારણાત્મના તુ સત્ત્વં કાર્યસ્ય પ્રાગુત્પત્તેરવિશિષ્ટમ્ ।
નનુ શબ્દાદિહીનં બ્રહ્મજગતઃ કારણમ્ ।
બાઢમ્ ।
નતુ શબ્દાદિમત્કાર્યં કારણાત્મના હીનં પ્રાગુત્પત્તેરિદાનીં વાસ્તિ ।
તેન ન શક્યતે વક્તું પ્રાગુત્પત્તેરસત્કાર્યમિતિ ।
વિસ્તરેણ ચૈતત્કાર્યકારણાનન્યત્વવાદે વક્ષ્યામઃ

કાર્યમુત્પત્તેઃ પ્રાગસદેવ સ્યાત્, સ્વવિરુદ્ધકારણાત્મના સત્ત્વાયોગાદિત્યપસિદ્ધાન્તાપત્તિમાશઙ્ક્ય મિથ્યાત્વાત્કાર્યસ્ય કાલત્રયે ઽપિ કારણાત્મના સત્ત્વમવિરુદ્ધમિતિ સમાધત્તે- અસદિતિચેદિત્યાદિના ।
અસત્યાદિતિ સત્ત્વપ્રતિષેધો નિરર્થક ઇત્યર્થઃ ।
કાર્યસત્યત્વાભાવે શ્રુતિમાહ- સર્વં તમિતિ ।
મિથ્યાત્વમજાનતઃ શઙ્કામનૂદ્ય પરિહરતિ- નન્વિત્યાદિના ।
વિસ્તરેણ ચૈતદિતિ ।
મિથ્યાત્વમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.8
અપીતૌ તદ્વત્પ્રસઙ્ગાદ્ અસમઞ્જસમ્ । બ્બ્સ્_2,1.8 ।
અત્રાહ- યદિ સ્થૌલ્યસાવયવત્વાચેતનત્વપરિચ્છિન્નત્વાશુદ્ધ્યાદિધર્મકં કાર્યં બ્રહ્મકારણમભ્યુપગમ્યેત તદપીતૌ પ્રલયે પ્રતિસંસૃજ્યમાનં કાર્યં કારણાવિભાગમાપદ્યમાનં કારણમાત્મીયેન ધર્મેણ દૂષયેદિત્યપીતૌ કારણસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ કાર્યસ્યેવાશુદ્ધ્યાદિરૂપપ્રસઙ્ગાત્સર્વજ્ઞં બ્રહ્મ જગત્કારણમિત્યસમઞ્જસમિદમૌપનિષદં દર્શનમ્ ।
અપિચ સમસ્તસ્ય વિભાગસ્યાવિભાગપ્રાપ્તેઃ પુનરુત્પત્તૌ નિયમકારણાભાવાદ્ભોક્તૃભોગ્યાદિવિભાગેનોત્પત્તિર્ન પ્રાપ્નોતીત્યસમઞ્જસમ્ ।
અપિચ ભોક્તૃણાં પરેણ બ્રહ્મણાવિભાગં ગતાનાં કર્માદિનિમિત્તપ્રલયે ઽપિ પુનરુત્પત્તાવભ્યુપગમ્યમાનાયાં મુક્તાનામપિ પુનરુત્તત્તિપ્રસઙ્ગાદસમઞ્જસમ્ ।
અથેદં જગદપીતાવપિ વિભક્તમેવ પરેણ બ્રહ્મણાવતિષ્ઠેત, એવમપ્યપીતીશ્ચ ન સંભવતિ, કારણાવ્યતિરિક્તં ચ કાર્યં ન સંભવતીત્યસમઞ્જસમેવેતિ

સત્કાર્યવાદસિદ્ધ્યર્થં કાર્યાભેદે કારણસ્યાપિ કાર્યવદશુદ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગ ઇતિ શઙ્કાસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અત્રાહેતિ ।
પ્રતિસંસૃજ્યમાનપદસ્ય વ્યાખ્યા- કારણેતિ ।
યથા જલે લીયમાનં લવણદ્રવ્યં જલં દૂષયતિ તદ્વદિત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્ય યોજનાન્તરમાહ- અપિચેતિ ।
સર્વસ્ય કાર્યસ્યાપીતૌ કારણવદેકરૂપત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરમાહ- અપિચેતિ ।
કર્માદીનામુત્પત્તિનિમિત્તાનાં પ્રલયે ઽપિ ભોક્તૃણામુત્પત્તૌ તદ્વદેવ મુક્તાનામપ્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ ।
શઙ્કાપૂર્વકં વ્યાખ્યાન્તરમાહ- અથેતિ ।
યદિ લયકાલે ઽપિકાર્યં કારણાદ્વિભક્તં તર્હિ સ્થિતિકાલવલ્લયાભાવપ્રસઙ્ગાત્કાર્યેણ દ્વૈતાપત્તેશ્ચાસમઞ્જસમિદં દર્શનમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.9
અત્રોચ્યતે-
ન તુ દૃષ્ટાન્તભાવાત્ । બ્બ્સ્_2,1.9 ।
નૈવાસ્મદીયે દર્શને કિઞ્ચિદસામઞ્જસ્યમસ્તિ ।
યત્તાવદભિહિતં કારણમપિગચ્છત્કાર્યં કારણમાત્મીયેન ધર્મેણ દૂષયેદિતિ, તદદૂષણમ્ ।
કસ્માત્ ।
દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
સન્તિ હિ દૃષ્ટાન્તા યથા કારણમપિગચ્છત્કાર્યં કારણમાત્મીયેન ધર્મેણ ન દૂષયતિ ।
તદ્યથા શરાવાદયો મૃત્પ્રકૃતિકા વિકારા વિભાગાવસ્થાયામુચ્ચાવચમધ્યમપ્રભેદાઃ સન્તઃ પુનઃ પ્રકૃતિમપિગચ્છન્તો ન તામાત્મીયેન ધર્મેણ સંસૃજન્તિ ।
રુચકાદયશ્ચ સુવર્ણવિકારા અપીતૌ ન સુવર્ણમાત્મીયેન ધર્મેણ સંસૃજન્તિ ।
પૃથિવીવિકારશ્ચતુર્વિધો ભૂતગ્રામો ન પૃથિવીમપીતાવાત્મીયેન ધર્મેણ સંસૃજતિ ।
ત્વત્પક્ષસ્ય તુ ન કશ્ચિદ્દૃષ્ટાન્તો ઽસ્તિ ।
અપીતિરેવ હિ ન સંભવેદ્યદિ કારણે કાર્યં સ્વધર્મેણૈવાવતિષ્ઠેત ।
અનન્યત્વે ઽપિ કાર્યકારણયોઃ કાર્યસ્ય કારણાત્મત્વં નતુ કારણસ્ય કાર્યાત્મત્વં ઽઆરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽ ઇતિ વક્ષ્યામઃ (બ્ર.સૂ. 2.1.14) ।
અત્યલ્પં ચેદમુચ્યતે કાર્યમપીતાવાત્મીયેન ધર્મેણ કારણં સંસૃજેદિતિ ।
સ્થિતાવપિ સમાનો ઽયં પ્રસઙ્ગઃ, કાર્યકારણયોરનન્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ઽઇદં સર્વ યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6), ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (છા. 7.25.2), ઽબ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાત્ઽ (મુ. 2.2.11), ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ (છા. 3.14.1) ઇત્યેવમાદ્યાભિર્હિ શ્રુતિભિરવિશેષેણ ત્રિષ્વપિ કાલેષુ કાર્યસ્ય કારણાનન્યત્વં શ્રાવ્યતે ।
તત્ર યઃ પરિહારઃ કાર્યસ્ય તદ્ધર્માણાં ચાવિદ્યાધ્યારોપિતત્વાન્ન તૈઃ કારણં સંસૃજ્યત ઇતિ, અપીતાવપિ સ સમાનઃ ।
અસ્તિ ચાયમપરો દૃષ્ટાન્તો યથા સ્વયં પ્રસારિતયા માયયા માયાવી ત્રિષ્વપિ કાલેષુ ન સંસ્પશ્યતે, અવસ્તુત્વાત્, એવં પરમાત્માપિ સંસારમાયયા ન સંસ્પૃશ્યત ઇતિ ।
યથા ચ સ્વપ્નદૃગેકઃ સ્વપ્નદર્શનમાયયા ન સંસ્પૃશ્યત ઇતિ ।
પ્રબોધસંપ્રદાયોરનન્વાગતત્વાત્ ।
એવમવસ્થાત્રયસાક્ષ્યેકો ઽવ્યભિચાર્યવસ્થાત્રયેણ વ્યભિચારિણા ન સંસ્પૃશ્યતે ।
માયામાત્રં હ્યેતદ્યત્પરમાત્મનો ઽવસ્થાત્રયાત્મનાવભાસનં રજ્જ્વા ઇવ સર્પાદિભાવેનેતિ ।
અત્રોક્તં વેદાન્તાર્થસંપ્રદાયવિદ્ભિરાચાર્યૈઃ - ઽઅનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુધ્યતે ।
અજમનિદ્રમસ્વપ્નમદ્વૈતં બુધ્યતે તદાઽ (ગૌડપા. કારિ. 1.16) ઇતિ ।
તત્ર યદુક્તમપીતૌ કારણસ્યાપિ કાર્યસ્યેવ સ્થૌલ્યાદિદોષપ્રસઙ્ગ ઇત્યેતદયુક્તમ્ ।
યત્પુનરેતદુક્તં સમસ્તસ્ય વિભાગસ્યાવિભાગપ્રાપ્તેઃ પુનર્વિભાગેનોત્પત્તૌ નિયમકારણં નોપપદ્યત ઇતિ ।
અયમપ્યદોષઃ ।
દૃષ્ટાન્તભાવાદેવ ।
યથાહિ સુષુપ્તિસમાધ્યાદાવપિ સત્યાં સ્વાભાવિક્યામવિભાગપ્રાપ્તૌ મિથ્યાજ્ઞાનસ્યાનપોદિતત્વાત્પૂર્વવત્પુનઃ પ્રબોધે વિભાગો ભવત્યેવમિહાપિ ભવિષ્યતિ ।
શ્રુતિશ્ચાત્ર ભવતિ- ઽઇમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સતિ સંપદ્ય ન વિદુઃ સતિ સંપદ્યામહ ઇતિ ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દંશો વા મશકો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તદા ભવન્તિઽ (છા. 6.9.2,3) ઇતિ ।
યથા હ્યવિભાગે ઽપિ પરમાત્મનિ મિથ્યાજ્ઞાનપ્રતિબદ્ધો વિભાગવ્યવહારઃ સ્વપ્નવદવ્યાહતઃ સ્થિતો દૃશ્યતે, એવમપીતાવપિ મિથ્યાજ્ઞાનપ્રતિબદ્ધૈવ વિભાગશક્તિરનુમાસ્યતે ।
એતેન મુક્તાનાં પુનરુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનેન મિથ્યાજ્ઞાનસ્યાપોદિતત્વાત્ ।
યઃ પુનરયમન્તે ઽપરો વિકલ્પ ઉત્પ્રેક્ષિતો ઽથેદં જગદપીતાવપિ વિભક્તમેવ પરેણ બ્રહ્મણાવતિષ્ઠેતેતિ, સો ઽપ્યનભ્યુપગમાદેવ પ્રતિષિદ્ધઃ ।
તસ્માત્સમઞ્જસમિદમૌપનિષદં દર્શનમ્

fન્: અપિગચ્છત્ લીયમાનમ્ ।
વિભાગાવસ્થા સ્થિતિકાલઃ ।
સતિ બ્રહ્મણિ એકીભૂય ન વિદુરિત્યજ્ઞાનોક્તિઃ ।
ઇહ સુષુપ્તેઃ પ્રાક્ પ્રબોધે યેન જાત્યાદિના વિભક્તા ભવન્તિ તદા પુનરુત્થાનકાલે તથૈવ ભવન્તીતિ વિભાગોક્તિઃ ।
અપીતૌ જગત્ સ્વકારણં ન દૂષયતિ, કારણે લીનત્વાત્, મૃદાદિષુ નીલઘટાદિવદિતિ સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- નૈવેત્યાદિના ।
અપિગચ્છત્ લીયમાનમ્ ।
વિભાગાવસ્થા સ્થિતિકાલઃ ।
ત્વત્પક્ષસ્યેતિ ।
મધુરજલં લવણસ્યાકારણમિત્યદૃષ્ટાન્તઃ ।
કિઞ્ચ દૂષકત્વે કાર્યસ્ય સ્થિતિઃ સ્યાલ્લવણવદિત્યાહ- અપીતિરેવેતિ ।
અસતિ કાર્યે તદ્ધર્મેણ કારણસ્ય યોગો ન સંભવતિ ।
ધર્મ્યસત્ત્વે ધર્માણામપ્યસત્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ સત્કાર્યવાદે લયે ઽપિ કાર્યસ્ય કારણાભેદેન સત્ત્વાદ્દૂષકત્વં સ્યાદિત્યત આહ- અનન્યત્વે ઽપીતિ ।
કલ્પિતસ્યાધિષ્ઠાનધર્મવત્ત્વમભેદાન્ન ત્વધિષ્ઠાનસ્ય કલ્પિતકાર્યધર્મવત્ત્વં તસ્ય કાર્યાત્પૃથક્સત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાપીતાવિતિ વિશેષણં વ્યર્થમિતિ પ્રતિબન્દ્યા સમાધત્તે- અત્યલ્પં ચેતિ ।
પરિણામદૃષ્ટાન્તં વ્યાખ્યાય વિવર્તદૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- અસ્તિ ચેતિ ।
માયાવ્યનુપાદાનમિત્યરુચ્યા દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ- યથેતિ ।
અસ્ત્યેવ સ્વપ્નકાલે દૃષ્ટઃ સંસર્ગ ઇત્યત આહ- પ્રબોધેતિ ।
જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોઃ સ્વપ્નેનાત્મનો ઽસ્પર્શાત્ તત્કાલે ઽપ્યસ્પર્શ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યજ્ઞસ્ય જીવસ્યાવસ્થાભિરસંસર્ગસ્તદા સર્વજ્ઞસ્ય કિં વાચ્યમિતિ દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ- એવમિતિ ।
યદ્વા જાગજ્જન્મસ્થિતિલયા ઈશ્વરસ્યાવસ્થાત્રયમ્ ।
તદસઙ્ગિત્વે વૃદ્ધસંમતિમાહ- અત્રોક્તમિતિ ।
યદા તત્ત્વમસીત્યુપદેશકાલે પ્રબુધ્યતે માયાનિદ્રાં ત્યજતિ તદા જન્મલયસ્થિત્યવસ્થાશૂન્યમદ્વૈતમીશ્વરમાત્મત્વેનાનુભવતીત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ- તત્રેતિ ।
દ્વિતીયમસામઞ્જસ્યમનૂદ્ય તેનૈવ સૂત્રેણ પરિહરતિ- યત્પુનરિતિ ।
સુષુપ્તાવજ્ઞાનસત્ત્વે પુનર્વિભાગોત્પત્તૌ ચ માનમાહ- શ્રુતિશ્ચેતિ ।
સતિ બ્રહ્મણ્યેકીભૂય ન વિદુરિત્યજ્ઞાનોક્તિઃ ।
ઇહ સુષુપ્તેઃ પ્રાક્ પ્રબોધે યેન જાત્યાદિના વિભક્તા ભવન્તિ તદા પુનરુત્થાનકાલે તથૈવ ભવન્તીતિ વિભાગોક્તિઃ ।
નનુ સુષુપ્તૌ પુનર્વિભાગશક્ત્યજ્ઞાનસત્ત્વે ઽપિ સર્વપ્રલયે તત્સત્ત્વં કુત ઇત્યત આહ- યથા હીતિ ।
યથા સુષુપ્તૌ પરમાત્મનિ સર્વકાર્યાણામવિભાગે ઽપિ પુનર્વિભાગહેત્વજ્ઞાનશક્તિરસ્તિ એવમપીતૌ મહાપ્રલયે ઽપિ મિથ્યાભૂતાજ્ઞાનસંબન્ધાત્પુનઃ સૃષ્ટિવિભાગશક્તિરનુમાસ્યતે ।
યતઃ સ્થિતાવિદાનીં મિથ્યાજ્ઞાનકાર્યો વિભાગવ્યવહારસ્તત્ત્વબોધાભાવાત્ સ્વપ્નવદબાધિતો દૃશ્યતે, અતઃ કાર્યદર્શનાત્કારણસત્ત્વસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
અજ્ઞાનાં જીવાનાં મહાપ્રલયે ઽપ્યજ્ઞાનશક્તિનિયમાત્પુનર્જન્મનિયમ ઇતિ ભાવઃ ।
એતેનેતિ ।
જન્મકારણજ્ઞાનશક્ત્યભાવેનેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.10
સ્વપક્ષદોષાચ્ ચ । બ્બ્સ્_2,1.10 ।
સ્વપક્ષે ચૈતે પ્રતિવાદિનઃ સાધારણા દોષાઃ પ્રાદુષ્યુઃ ।
કથમિત્યુચ્યતે ।
યત્તાવદભિહિતં વિલક્ષણત્વાન્નેદં જગદ્બ્રહ્મપ્રકૃતિકમિતિ, પ્રધાનપ્રકૃતિકતાયામપિ સમાનમેતત્, શબ્દાદિહીનાત્પ્રધાનાચ્છબ્દાદિમતો જગત ઉત્પત્ત્યભ્યુપગમાત્ ।
અત એવ ચ વિલક્ષણકાર્યોત્પત્ત્યભ્યુપગમાત્સમાનઃ પ્રાગુત્પત્તેરસત્કાર્યવાદપ્રસઙ્ગઃ ।
તથાપીતૌ કાર્યસ્ય કારણવિભાગાભ્યુપગમાત્તદ્વત્પ્રસઙ્ગો ઽપિ સમાનઃ ।
તથા મૃદિતસર્વવિશેષેષુ વિકારેષ્વપીતાવવિભાગાત્મતાં ગતેષ્વિદમસ્ય પુરુષસ્યોપાદાનમિદમસ્યેતિ પ્રાક્પ્રલયાત્પ્રતિપુરુષં યે નિયતા ભેદા ન તે તથૈવ પુનરુત્પતૌ નિયન્તું શક્યન્તે કારણાભાવાત્ ।
વિનૈવ કારણેન નિયમે ઽભ્યુપગમ્યમાને કારણાભાવસામ્યાન્મુક્તાનામપિ પુનર્બન્ધપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ કેચિદ્ભેદા અપીતાવવિભાગમાપદ્યન્તે કેનચિન્નેતિ ચેત્ ।
યે નાપદ્યન્તે તેષાં પ્રધાનકાર્યત્વં ન પ્રાપ્નોતીત્યેવમેતે દોષાઃ સાધારણત્વાન્નાન્યતરસ્મિન્પક્ષે ચોદયિતવ્યા ભવન્તીત્યદોષતામેવૈષાં દ્રઢયતિ ।
અવશ્યાશ્રયિતવ્યત્વાત્

fન્: પ્રાદુષ્યુઃ પ્રાદુર્ભવેયુઃ ।
વૈલક્ષણ્યાદીનાં સાંખ્યપક્ષે ઽપિ દોષત્વાન્નાસ્માભિસ્તન્નિરાસપ્રયાસઃ કાર્ય ઇત્યાહ- સ્વપક્ષેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સ્વેતિ ।
પ્રાદુઃષ્યુઃ પ્રાદુર્ભવેયુઃ ।
અત એવેતિ ।
સત્યકાર્યસ્ય વિરુદ્ધકારણાત્મના સત્ત્વાયોગાત્ સાંખ્યસ્યૈવાયં દોષો ન કાર્યમિથ્યાત્વવાદિન ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઽઅપીતૌઽઇતિ સૂત્રોક્તદોષચતુષ્ટયમાહ- તથાપીતાવિતિ ।
કાર્યવત્પ્રધાનસ્ય રૂપાદિમત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ઇદં કર્માદિકમસ્યોપાદાનં ભોગ્યમસ્ય નેત્યનિયમઃ ।
બદ્ધમુક્તવ્યવસ્થા ચ ।
યદિ વ્યવસ્થાર્થં મુક્તાનાં ભેદાઃ સંઘાતવિશેષાઃ પ્રધાને લીયન્તે બદ્ધાનાં ભેદાસ્તુ ન લીયન્ત ઇત્યુચ્યતે તર્હ્યલીનાનાં પુરુષવત્કાર્યત્વવ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.11
તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદ્ અપ્ય્ અન્યથાનુમેયમ્ ઇતિ ચેદ્ એવમ્ અપ્ય્ અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ । બ્બ્સ્_2,1.11 ।
ઇતશ્ચ નાગમગમ્યેર્ઽથે કેવલેન તર્કેણ પ્રત્યવસ્થાતવ્યમ્ ।
યસ્મિન્નિરાગમાઃ પુરુષોત્પ્રેક્ષામાત્રનિબન્ધનાસ્તર્કા અપ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયા નિરઙ્ કુશત્વાત્ ।
તથાહિ કૈશ્ચિદભિયુક્તૈર્યત્નેનોત્પ્રેક્ષિતાસ્તર્કા અભિયુક્તરૈરન્યૈરાભાસ્યમાના દૃશ્યન્તે ।
તૈરપ્યુત્પ્રેક્ષિતાઃ સન્તસ્તતો ઽન્યૈરાભાસ્યન્ત ઇતિ ન પ્રતિષ્ઠિતત્વં તર્કાણાં શક્યમાશ્રયિતું, પુરુષમતિવૈરૂપ્યાત્ ।
અથ કસ્યચિત્પ્રસિદ્ધમાહાત્મ્યસ્ય કપિલસ્ય ચાન્યસ્ય વા સંમતસ્તર્કઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇત્યાશ્રીયેત ।
એવમપ્યપ્રતિષ્ઠિતત્વમેવ ।
પ્રસિદ્ધમાહાત્મ્યાનુમતાનામપિ તીર્થકરાણાં કપિલકણભુક્પ્રભૃતીનાં પરસ્પરવિપ્રતિપત્તિદર્શનાત્ ।
અતોચ્યેતાન્યથા વયમનુમાસ્યામહે યથા નાપ્રતિષ્ઠાદોષો ભવિષ્યતિ ।
નહિ પ્રતિષ્ઠિતસ્તર્ક એવ નાસ્તીતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
એતદપિ હિ તર્કાણામપ્રતિષ્ઠિતત્વં તર્કેણૈવ પ્રતિષ્ઠાપ્યતે ।
કેષાઞ્ચિત્તર્કાણામપ્રતિષ્ઠિતત્વદર્શનેનાન્યેષામપિ તજ્જાતીયકાનાં તર્કાણામપ્રતિષ્ઠિતત્વાત્ ।
સર્વતર્કાપ્રતિષ્ઠાયાં ચ લોકવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
અતીતવર્તમાનાધ્વસામ્યેન હ્યનાગતે ઽપ્યધ્વનિ સુખદુઃખપ્રાપ્તિપરિહારાય પ્રવર્તમાનો લોકો દૃશ્યતે ।
શ્રુત્યર્થવિપ્રતિપત્તૌ ચાર્થાભાસનિરાકરણેન સમ્યગર્થનિર્ધારણં તર્કેણૈવ વાક્યવૃત્તિનિરૂપણરૂપેણ ક્રિયતે ।
મનુરપિ ચૈવં મન્યતે- ઽપ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ શાસ્ત્રં ચ વિવિધાગમમ્ ।
ત્રયં સુવિદિતં કાર્યં ધર્મશુદ્ધિમભીપ્સિતા ॥
ઽ ઇતિ ।
ઽઆર્ષં ધર્મોપદેશં ચ વેદશાસ્ત્રવિરોધિના ।
યસ્તર્કેણાનુસંધત્તે સ ધર્મં વેદ નેતરઃ ॥
ઽ (12.105,106) ઇતિ ચ બ્રુવન્ ।
અયમેવ તર્કસ્યાલઙ્કારો યદપ્રતિષ્ઠિતત્વં નામ ।
એવંહિ તાવદ્યત્તર્કપરિત્યાગેન નિરવદ્યસ્તર્કઃ પ્રતિપત્તવ્યો ભવતિ ।
નહિ પૂર્વજો મૂઢ આસીદિત્યાત્મનાપિ મૂઢેન ભવિતવ્યમિતિ કિઞ્ચિદસ્તિ પ્રમાણમ્ ।
તસ્માન્ન તર્કાપ્રતિષ્ઠાનં દોષ ઇતિ ચેત્, એવમપ્યવિમોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્યપિ ક્વચિદ્વિષયે તર્કસ્ય પ્રતિષ્ઠિતત્વમુપલક્ષ્યતે તથાપિ પ્રકૃતે તાવદ્વિષયે પ્રસજ્યત એવાપ્રતિષ્ઠિતત્વદોષાદનિર્મોક્ષસ્તર્કસ્ય ।
નહીદમતિગમ્ભીરં ભાવયાથાત્મ્યં મુક્તિનિબન્ધનમાગમમન્તરેણોત્પ્રેક્ષિતુમપિ શક્યમ્ ।
રૂપાદ્યભાવાદ્ધિ નાયમર્થઃ પ્રત્યક્ષગોચરઃ, લિઙ્ગાદ્યભાવાચ્ચ નાનુમાનાદીનામિતિ ચાવોચામ ।
અપિચ સમ્યગ્જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇતિ સર્વેષાં મોક્ષવાદિનામભ્યુપગમઃ ।
તચ્ચ સમ્યગ્જ્ઞાનમેકરૂપં વસ્તુતન્ત્રત્વાત્ ।
એકરૂપેણ હ્યવસ્થિતો યોર્ઽથઃ સ પરમાર્થઃ ।
લોકે તદ્વિષયં જ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે યથાગ્નિરુષ્ણા ઇતિ ।
તત્રૈવં સતિ સમ્ગ્જ્ઞાને પુરુષાણાં વિપ્રતિપત્તિરનુપપન્ના ।
તર્કજ્ઞાનાનાં ત્વન્યોન્યવિરોધાત્પ્રસિદ્ધા વિપ્રતિપત્તિઃ ।
યદ્ધિ કેનચિત્તાર્કિકેણેદમેવ સમ્યગ્જ્ઞાનમિતિ પ્રતિપાદિતં તદપરેણ વ્યુત્થાપ્યતે, તેનાપિ પ્રતિષ્ઠાપિતં તતો ઽપરેણ વ્યુત્થાપ્યત ઇતિ પ્રસિદ્ધં લોકે ।
કથમેકરૂપાનવસ્થિતવિષયં તર્કપ્રભવં સમ્યગ્જ્ઞાનં ભવેત્ ।
નચ પ્રધાનવાદી તર્કવિદામુત્તમ ઇતિ સર્વાસ્તાર્કિકૈઃ પરિગૃહીતો યેન તદીયં મતં સમ્યગ્જ્ઞાનમિતિ પ્રતિપદ્યેમહિ ।
નચ શક્યન્તે ઽતીતાનાગતવર્તમાનાસ્તાર્કિકા એકસ્મિન્દેશે કાલે ચ સમાહર્તું યેન તન્મતિરેકરૂપૈકાર્થવિષયા સમ્યઙ્મતિરિતિ સ્યાત ।
વેદસ્ય તુ નિત્યત્વે વિજ્ઞાનોત્પત્તિહેતુત્વે ચ સતિ વ્યવસ્થિતાર્થવિષયત્વોપપત્તેસ્તજ્જનિતસ્ય જ્ઞાનસ્ય સમ્યક્ત્વમતીતાનાગતવર્તમાનૈઃ સર્વૈરપિ તાર્કિકૈરપહ્નોતુમશક્યમ્ ।
અતઃ સિદ્ધમસ્યૈવૌપનિષદસ્ય જ્ઞાનસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનત્વમ્ ।
અતો ઽન્યત્ર સમ્યગ્જ્ઞાનત્વાનુપપત્તેઃ સંસારાવિમોક્ષ એવ પ્રસજ્યેત ।
અત આગમવશેનાગમાનુસારિતર્કવશેન ચ ચેતનં બ્રહ્મજગતઃ કારણં પ્રકૃતિશ્ચેતિ સ્થિતમ્

fન્: તર્કસ્ય કૈવલ્યમનુગ્રાહ્યાગમરાહિત્યમ્ ।
ધર્મસ્ય શુદ્ધિરધર્માદ્ભેદનિર્ણયઃ ।
અતિગમભીરત્વમાગમાતિર્મેકામાનાયોગ્યત્વમ્ ।
ભાવયાથાત્મ્યં કારણગતમદ્વિતીયત્વમ્ ।
મુક્તિનિબન્ધનં પરમાનન્દસચ્ચિદેકતાનત્વમ્ ।
કિઞ્ચ તર્કસ્ય સંભાવિતદોષત્વાત્તેન નિર્દેષવેદાન્તસમન્વયો ન બાધ્ય ઇત્યાહ- તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદપીતિ ।
પુરુષમતીનાં વિચિત્રત્વે ઽપિ કપિલસ્ય સર્વજ્ઞત્વાત્તદીયતર્કે વિશ્વાસ ઇતિ શઙ્કતે- અથેતિ ।
ઽકપિલો યદિ સર્વજ્ઞઃ કણાદો નેતિ કા પ્રમાઽઇતિ ન્યાયેન પરિહરતિ- એવમપીતિ ।
સૂત્રમધ્યસ્થશઙ્કાભાગં વ્યાચષ્ટે- અથોચ્યેતેતિ ।
વિલક્ષણત્વાદિતર્કાણામપ્રતિષ્ઠિતત્વે ઽપિ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાસંપન્નઃ કશ્ચિત્તર્કઃ પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ તેન પ્રધાનમનુમેયમિત્યર્થઃ ।
નનુ સો ઽપ્યપ્રતિષ્ઠિતઃ તર્કજાતીયત્વાત્ વિલક્ષણત્વાદિવદિત્યત આહ- નહીતિ ।
તર્કજાતીયત્વાદિતિ તર્કઃ પ્રતિષ્ઠિતો ન વા ।
આદ્યે ઽત્રૈવાપ્રતિષ્ઠિતત્વસાધ્યાભાવાદ્વયભિચારઃ ।
દ્વિતીયે ઽપિ ન સર્વતર્કાણામપ્રતિષ્ઠિતત્વં હેત્વભાવાદિત્યભિસંધિમાનાહ- એતદપીતિ ।
કિઞ્ચાનાગતપાક ઇષ્ટસાધનં, પાકત્વાત્, અતીતપાકવદિત્યાદિષ્ટસાધનાનુમાનાત્મકતર્કસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવ્યવહારહેતુત્વાન્નાપ્રતિષ્ઠેત્યાહ- સર્વતર્કેતિ ।
અધ્વા વિષયઃ પાકભોજનાદિર્વિષભક્ષણાદિશ્ચ, તત્સામાન્યેન પાકત્વાદિનાનાગતવિષયે પાકાદૌ સુખદુઃખહેતુત્વાનુમિત્યા પ્રવૃત્ત્યાદિરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પૂર્વોત્તરમીમાંસયોસ્તર્કેણૈવ વાક્યતાત્પર્યનિર્ણયસ્ય ક્રિયમાણત્વાત્તર્કઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇત્યાહ- શ્રુત્યર્થેતિ ।
મનુરપિ કેષાઞ્ચિત્તર્કાણાં પ્રતિષ્ઠાં મન્યત ઇત્યાહ- મનુરિતિ ।
ધર્મસ્ય શુદ્ધિરધર્માદ્ભેદનિર્ણયઃ ।
કસ્યચિત્તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠિતત્વમઙ્ગીકરોતિ- અયમેવેતિ ।
સર્વતર્કાણાં પ્રતિષ્ઠાયાં પૂર્વપક્ષ એવ ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વપક્ષતર્કવત્સિદ્ધાન્તતર્કો ઽપ્યપ્રતિષ્ઠિતઃ, તર્કત્વાવિશેષાદિતિ વદન્તમુપહસતિ- નહીતિ ।
ક્વચિત્તર્કસ્ય પ્રતિષ્ઠાયામપિ જગત્કારણવિશેષે તર્કસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં નાસ્તીતિ સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- યદ્યપીત્યાદિના ।
અતિગમ્ભીરત્વં બ્રહ્મણો વેદાન્યમાનાગમ્યત્વમ્ ।
ભાવસ્ય જગત્કારણસ્ય યાથાત્મ્યમદ્વયત્વમ્ ।
મુક્તિનિબન્ધનં મુક્ત્યાલમ્બનમ્ ।
બ્રહ્મણો વેદાન્યમાનાગમ્યત્વં દર્શયતિ- રૂપાદિતિ ।
અવિમોક્ષો મુક્ત્યભાવ ઇત્યર્થાન્તરમાહ- અપિચેત્યાદિના ।
એકરૂપવસ્તુજ્ઞાનસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનત્વે ઽપિ તર્કજન્યત્વં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- તત્રૈવં સતીતિ ।
તર્કોત્થજ્ઞાનાનાં મિથો વિપ્રતિપત્તેર્ન સમ્યગ્જ્ઞાનત્વમ્ ।
સમ્યગ્જ્ઞાને વિપ્રતિપત્ત્યયોગાદિત્યર્થઃ ।
એકરૂપેણાનવસ્થિતો વિષયો યસ્ય તત્તર્કપ્રભવં કથં સમ્યગ્જ્ઞાનં ભવેદિતિ યોજના ।
નનુ સાંખ્યસ્ય શ્રેષ્ઠત્વાત્તઞ્જ્ઞાનં સમ્યગિત્યાશઙ્ક્ય હેત્વસિદ્ધિમાહ- નચ પ્રધાનેતિ ।
નનુ સર્વતાર્કિકૈર્મિલિત્વા નિશ્ચિતતર્કોત્થા મતિર્મુક્તિહેતુરિત્યત આહ- નચ શક્યન્ત ઇતિ ।
તસ્માત્ તર્કોત્થજ્ઞાનાન્મુક્ત્યયોગાત્ તર્કેણ વેદાન્તસમન્વયબાધો ન યુક્તઃ, તદ્બાધે સમ્યગ્જ્ઞાનાલાભેનાનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાદિતિ સૂત્રાંશાર્થમુપસંહરતિ- અતો ઽન્યત્રેતિ ।
સમન્વયસ્ય તર્કેણાવિરોધે ફલિતમધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- અત આગમેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.4.12
4 શિષ્ટપરિગ્રહાધિકરણમ્ । સૂ. 12
એતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃ । બ્બ્સ્_2,1.12 ।
વૈદિકસ્ય દર્શનસ્ય પ્રત્યાસન્નત્વાદ્ગુરુતરતર્કબલોપેતત્વાદ્વેદાનુસારિભિશ્ચ કૈશ્ચિચ્છિષ્ઠૈઃ કેનચિદંશેન પરિગૃહીતત્વાત્પ્રધાનકારણવાદં તાવદ્વ્યપાશ્રિત્ય યસ્તર્કનિમિત્ત આક્ષેપો વેદાન્તવાક્યેષૂદ્ભાવિતઃ સ પરિહૃતઃ ।
ઇદાનીમણ્વાદિવાદવ્યપાશ્રયેણાપિ કૈશ્ચિન્મન્દમતિભિર્વેદાન્તવાક્યેષુ પુનસ્તર્કનિમિત્ત આક્ષેપ આશઙ્ક્યત ઇત્યતઃ પ્રધાનમલ્લનિબર્હણન્યાયેનાતિદિશતિ ।
પરિગૃહ્યન્ત ઇતિ પરિગ્રહાઃ ન પરિગ્રહા અપરિગ્રહાઃ શિષ્ટાનામપરિગ્રહાઃ ।
એતેન પ્રકૃતેન પ્રધાનકારણવાદનિરાકરણકારણેન શિષ્ટૈર્મનુવ્યાસપ્રભૃતિભિઃ કેનચિદંશંનાપરિગૃહીતા યે ઽણ્વાદિકારણવાદાસ્તે ઽપિ પ્રતિષિદ્ધતયા વ્યાખ્યાતા નિરાકૃતા દ્રષ્ટવ્યાઃ તુલ્યત્વાન્નિરાકરણકારણસ્ય નાત્ર પુનરાશઙ્કિતવ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
તુલ્યમાત્રાપિ પરમગમ્ભીરસ્ય જગત્કારણસ્ય તર્કાનવગાહ્યત્વં તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠિતત્વમન્યથાનુમાને ઽપ્યવિમોક્ષ આગમવિરોધશ્ચેત્યેવઞ્જાતીયકં નિરાકરણમ્

બ્રહ્મ જગદુપાદાનમિતિ બ્રુવન્ વેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યદ્વિભુ તન્ન દ્રવ્યોપાદાનમિતિ વૈશેષિકાદિન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે સાંખ્યવૃદ્ધાનાં તર્કાકુશલમતિત્વે ઽપિ વૈશેષિકાદીનાં તર્કમતિકુશલત્વપ્રસિદ્ધેસ્તદીયન્યાયસ્યાબાધિતત્વાદ્વિરુધ્યત ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પ્રાપ્તે ઽતિદિશતિ- એતેનેતિ ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
નનુ સાંખ્યમતસ્યોપદેશસ્તાર્કિકમતસ્યાતિદેશઃ કિમિતિ કૃતો વૈપરીત્યસ્યાપિ સંભવાદિત્યાશઙ્ક્ય પૂર્વોત્તરાધિકરણયોરુપદેશાતિદેશભાવે કારણમાહ- વૈદિકસ્યેતિ ।
સત્કાર્યત્વાત્માસઙ્ગત્વસ્વપ્રકાશત્વાદ્યંશૈર્વેદાન્તશાસ્ત્રસ્ય પ્રત્યાસન્નઃ ।
પ્રધાનવાદઃ શિષ્ટૈર્દેબલાદિભિઃ સત્કાર્યત્વાંશેન સ્વીકૃત ઇતિ પ્રબલત્વાદુપદેશઃ ।
અણ્વાદિવાદાનાં નિર્મૂલત્વેન દુર્બલત્વેન દુર્બલત્વાદતિદેશ ઇતિ ભાવઃ ।
કિં નિરાકરણકારણમિતિ પ્રષ્ટવ્યં નાસ્તીત્યાહ- તુલ્યત્વાદિતિ ।
કારણમેવાહ- તુલ્યમિતિ ।
યદુક્તં વિભુત્વાન્ન દ્રવ્યોપાદાનં બ્રહ્મેતિ, તત્ર પક્ષસાધકત્વેન શ્રુતેરુપજીવ્યત્વાત્તયા બાધઃ ।
મહાપરિમાણવત્ત્વસ્ય સર્વસંયોગિકત્વરૂપવિભુત્વસ્ય નિર્ગુણે બ્રહ્મણ્યસિદ્ધેશ્ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અતઃ સમન્વયસ્ય તાર્કિકન્યાયેન ન વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.4.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.5.13
5 ભોક્ત્રાપત્ત્યાધિકરણમ્ । સૂ. 13
ભોક્ત્રાપત્તેર્ અવિભાગશ્ ચેત્ સ્યાલ્ લોકવત્ । બ્બ્સ્_2,1.13 ।
અન્યથા પુનર્બ્રહ્મકારણવાદસ્તર્કબલેનૈવાક્ષિપ્યતે ।
યદ્યપિ શ્રુતિઃ પ્રમાણં સ્વવિષયે ભવતિ તથાપિ પ્રમાણાન્તરેણ વિષયાપહારે ઽન્યપરા ભવિતુમર્તિ ।
યથા મન્ત્રાર્થવાદૌ ।
તર્કે ઽપિ સ્વવિષયાદન્યત્રાપ્રતિષ્ઠિતઃ સ્યાત્ યથા ધર્માધર્મયોઃ ।
કિમતો યદ્યેવમ્ ।
અત ઇદમયુક્તં યત્પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધાર્થબાધનં શ્રુતેઃ ।
કથં પુનઃ પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધોર્ઽથઃ શ્રુત્યા બાધ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- પ્રસિદ્ધો હ્યયં ભોક્તૃભોગ્યવિભાગો લોકે ભોક્તા ચેતનઃ શારીરો ભોગ્યાઃ શબ્દાદયો વિષયા ઇતિ ।
યથા ભોક્તા દેવદત્તો ભોજ્ય ઓદન ઇતિ ।
તસ્ય ચ વિભાગસ્યાભાવઃ પ્રસજ્યેત યદિ ભોક્તા ભોગ્યભાવમાપદ્યેત ।
ભોગ્યં વા ભોક્તૃભાવમાપદ્યેત ।
તયોશ્ચેતરેતરભાવાપત્તિઃ પરમકારણાદ્બ્રહ્મણો ઽનન્યત્વાત્પ્રસજ્યેત ।
નચાસ્ય પ્રસિદ્ધસ્ય વિભાગસ્ય બાધનં યુક્તમ્ ।
યથા ત્વદ્યત્વે ભોક્તૃભોગ્યયોર્વિભાગો દૃષ્ટસ્તથાતીતાનાગતયોરપિ કલ્પયિતવ્યઃ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધસ્યાસ્ય ભોક્તૃભોગ્યવિભાગસ્યાભાવપ્રસઙ્ગાદયુક્તમિદં બ્રહ્મકારણતાવધારણમિતિ ચેત્કશ્ચિચ્ચોદયેત્તં પ્રતિબ્રૂયાત્- સ્યાલ્લોકવદિતિ ।
ઉપપદ્યત એવાયમસ્મત્પક્ષે ઽપિ વિભાગઃ એવં લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
તથાહિ- સમુદ્રાદુદકાત્મનો ઽનન્યત્વે ઽપિ તદ્વિકારાણાં ફેનવીચીતરઙ્ગાદીનામિતરેતરવિભાગ ઇતરેતરસંશ્લેષાદિલક્ષણશ્ચ વ્યવહાર ઉપલભ્યતે ।
નચ સમુદ્રાદુદકાત્મનો ઽનન્યત્વે ઽપિ તદ્વિકારાણાં ફેનતરઙ્ગાદીનામિતરેતરભાવાપત્તિર્ભવતિ ।
નચ તેષામિતરેતરભાવાનાપત્તાવપિ સમુદ્રાત્મનો ઽન્યત્વં ભવતિ ।
એવમિહાપિ નચ ભોક્તૃભોગ્યયોરિતરેતરભાવાપત્તિઃ, નચ પરસ્માદ્બ્રહ્મણો ઽન્યત્વં ભવિષ્યતિ ।
યદ્યપિ ભોક્તા ન બ્રહ્મણો વિકારઃ ।
ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ (તૈ. 2.6) ઇતિ સ્રષ્ટુરેવાવિકૃતસ્ય કાર્યાનુપ્રવેશેન ભોક્તૃત્વશ્રવણાત્, તથાપિ કાર્યમનુપ્રવિષ્ટસ્યાસ્ત્યુપાધિનિમિત્તો વિભાગ આકાશસ્યેવ ઘટાદ્યુપાધિનિમિત્ત ઇત્યતઃ પરમકારણબ્રહ્મણો ઽનન્યત્વંઽપ્યુપપદ્યતે ભોક્તૃભોગ્યલક્ષણો વિભાગઃ સમુદ્રતરઙ્ગાદિન્યાયેનેત્યુક્તમ્

fન્: અન્યપરત્વં ગૌણાર્થકત્વમ્ ।
વિભાગો જન્મ ।
યદ્વા તથાપીતિશબ્દેનૈવોક્તઃ પરિહારઃ ।
અદ્વિતીયાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગાદિવાદી વેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યન્મિથો ભિન્નં તન્નાદ્વિતીયકારણાભિન્નં યથા મૃત્તન્તુજૌ ઘટપઠાવિતિ તર્કસહિતભેદપ્રત્યક્ષાદિના વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે બ્રહ્મણિ તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠિતત્વે ઽપિ જગદ્ભેદે પ્રતિષ્ઠિતત્વાદ્વિરુધ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- ભોક્રાપત્તેરિતિ ।
વિરોધાદદ્વૈતાસિદ્ધિઃ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
અનપેક્ષશ્રુત્યાસ્વાર્થનિર્ણયાત્તર્કેણાક્ષેપો ન યુક્ત ઇત્યુક્તમિતિ શઙ્કતે- યદ્યપીતિ ।
માનાન્તરાયોગ્યશ્રુત્યર્થે ભવત્યનાક્ષેપઃ ।
યસ્ત્વદ્વિતીયબ્રહ્માભેદાદ્ભૂજલાદીનામભેદો બ્રહ્મોપાદાનકત્વશ્રુતિવિષયઃ સ ઽઆદિત્યો યૂપઃઽઇત્યર્થવાદાર્થવન્માનાન્તરયોગ્ય એવેતિ દ્વૈતપ્રમાણેરપહ્રિયત ઇતિ સમાધત્તે- તથાપીતિ ।
અન્યપરત્વં ગૌણાર્થકત્વમ્ ।
સ્વવિષયે જગદ્ભેદે તર્કસ્ય પ્રતિષ્ઠિતત્વાત્તેનાક્ષેપ ઇત્યાહ- તર્કો ઽપીતિ ।
તર્કાદેર્દ્વૈતે પ્રામાણ્યે ઽપિ તતઃ સમન્વયવિરોધે કિમાયાતમિતિ શઙ્કતે- કિમત ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષી સમાધત્તે- અત ઇતિ ।
તર્કાદેઃ પ્રામાણ્યાત્ દ્વૈતબાધકત્વં શ્રુતેરયુક્તમિત્યદ્વૈતસમન્વયબાધો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઇયમર્થં શઙ્કાપૂર્વકં સ્ફુટયતિ- કથમિત્યાદિના ।
નનુ ભોક્તૃભોગ્યયોર્મિથ એકત્વં કેનોક્તમિત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતાર્થાપત્ત્યેત્યાહ- તયોશ્ચેતિ ।
તયોરેકબ્રહ્માભેદશ્રવણાદેકત્વં કલ્પ્યતે, એકસ્માદભિન્નયોર્ભેદે એકસ્યાપિ ભેદાપત્તેઃ ।
તતશ્ચ ભેદો બાધ્યેતેત્યર્થઃ ।
ઇષ્ટાપત્તિં વારયતિ- ન ચાસ્યેતિ ।
શ્રુતેર્ગૌણાર્થત્વેન સાવકાશત્વાન્નિરવકાશદ્વૈતમાનબાધો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વિભાગસ્યાધુનિકત્વાદનદ્યાદ્વૈતશ્રુત્યા બાધ ઇત્યત આહ- યથેતિ ।
અતીતાનાગતકાલૌ ભોક્ત્રાદિવિભાગાશ્રયૌ, કાલત્વાત્, વર્તમાનકાલવદિત્યનુમાનાદ્વિભાગો ઽનાદ્યનન્ત ઇત્યર્થઃ ।
એવં પ્રાપ્તે પરિણામદૃષ્ટાન્તેનાપાતતઃ સિદ્ધાન્તમાહ- સ્યાલ્લોકવદિતિ ।
દૃષ્ટાન્તે ઽપિ કથમેકસમુદ્રાભિન્નાનાં પરિણામાનાં મિથો ભેદઃ, કથં વા તેષાં ભેદે સત્યેકસ્માદભિન્નત્વમિત્યાશઙ્ક્ય ન હિ દૃષ્ટેનુપપત્તિરિતિ ન્યાયેનાહ- નચેતિ ।
એવં ભોક્તૃભોગ્યયોર્મિથો ભેદો બ્રહ્માભેદશ્ચેત્યાહ- એવમિહેતિ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મવિકારત્વાભાવાદ્દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમિતિ શઙ્કતે- યદ્યપીતિ ।
ઔપાધિકં જન્માસ્તીતિ તરઙ્ગાદિસામ્યમાહ- તથાપીતિ ।
વિભાગો જન્મ ।
યદ્વા તથાપીતિશબ્દેનૈવોક્તઃ પરિહારઃ ।
નનુ ભોક્તુઃ પ્રતિદેહં વિભાગઃ કથમિત્યત આહ- કાર્યમનુપ્રવિષ્ટસ્યેતિ ।
ઔપાધિકવિભાગે ફલિતમુપસંહરતિ- ઇત્યત ઇતિ ।
એકબ્રહ્મભિન્નત્વે ઽપિ ભોક્ત્રાદેસ્તરઙ્ગાદિવદ્ભેદાઙ્ગીકારાન્ન દ્વૈતમાનેનાદ્વૈતસમન્વયસ્ય વિરોધ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.5.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.14
6 આરમ્ભણાધિકરણમ્ । સૂ. 14-20
તદનન્યત્વમ્ આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ । બ્બ્સ્_2,1.14 ।
અભ્યુપગમ્ય ચેમં વ્યાવહારિકં ભોક્તૃભોગ્યલક્ષણં વિભાગં સ્યાલ્લોકવદિતિ પરિહારોષઽભિહિતઃ ।
નત્વયં વિભાગઃ પરમાર્થતો ઽસ્તિ યસ્માત્તયોઃ કાર્યકારણયોરનન્યત્વમવગમ્યતે ।
કાર્યમાકાશાદિકં બહુપ્રપઞ્ચં જગત્, કારણં પરંબ્રહ્મ, તસ્માત્કારણાત્પરમાર્થતો ઽનન્યત્વં વ્યતિરેકેણાભાવઃ કાર્યસ્યાવગમ્યતે ।
કુતઃ ।
આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ ।
આરમ્ભણશબ્દસ્તાવત્ ।
એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાય દૃષ્ટાન્તાપેક્ષાયામુચ્યતે- ઽયથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ (છા. 6.1.1) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- એકેન મૃત્પિણ્ડેન પરમાર્થતો મૃદાત્મના વિજ્ઞાતેન સર્વં મૃન્મયં ઘટશરાવોદઞ્ચનાદિકં મૃદાત્મકત્વાવિશેષાદ્વિજ્ઞાતં ભવેત્ ।
યતો વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં વાચૈવ કેવલમસ્તીત્યારભ્યતે ।
વિકારો ઘટઃ શરાવ ઉદઞ્ચનં ચેતિ ।
નતુ વસ્તુવૃત્તેન વિકારો નામ કશ્ચિદસ્તિ ।
નામધેયમાત્રં હ્યેતદનૃતં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમિતિ ।
એષ બ્રહ્મણો દૃષ્ટાન્તઃ આમ્નાતઃ ।
તત્ર શ્રુતાદ્વાચારમ્ભણશબ્દાદ્દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપિ બ્રહ્મવ્યતિરેકેણ કાર્યજાતસ્યાભાવ ઇતિ ગમ્યતે ।
પુનશ્ચ તેજોબન્નાનાં બ્રહ્મકાર્યતામુક્ત્વા તેજોબન્નકાર્યાણાં તેજોબન્નવ્યતિરેકેણાભાવં બ્રવીતિ- ઽઅપાગાદગ્નેરગ્નિત્વં વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્ઽ (છા. 6.4.1) ઇત્યાદિના ।
આરમ્ભણશબ્દાદિભ્ય ઇત્યાદિશબ્દાત્ ઽઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7), ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6), ઽબ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (મુ. 2.2.11), ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (છા. 7.25.2), ઽનેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનઽ (બૃ.4.4.19) ઇત્યેવમાદ્યપ્યાત્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરં વચનજાતમુદાહર્તવ્યમ્ ।
નચાન્યથૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં સંપદ્યતે ।
તસ્માદ્યથા ઘટકરકાદ્યાકાશાનાં મહાકાશાનન્યત્વં, યથાચ મૃગતૃષ્ણિકોદકાદીનામૂષરાદિભ્યો ઽનન્યત્વં દૃષ્ટનષ્ટસ્વરૂપત્વાત્સ્વરૂપેણાનુપાખ્યત્વાત્, એવમસ્ય ભોગ્યભોક્ત્રાદિપ્રપઞ્ચજાતસ્ય બ્રહ્મવ્યતિરેકેણાભાવ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નન્વનેકાત્મકં બ્રહ્મ, યથા વૃક્ષો ઽનેકશાખ એવમનેકશક્તિપ્રવૃત્તિયુક્તં બ્રહ્મ ।
અત એકત્વં નાનાત્વં ચોભયમપિ સત્યમેવ ।
યથા વૃક્ષ ઇત્યનેકત્વં શાખા ઇતિ નાનાત્વમ્ ।
યથાચ સમુદ્રાત્મનૈકત્વં ફેનતરઙ્ગાદ્યાત્મના નાનાત્વમ્ ।
યથાચ મૃદાત્મનૈકત્વં ઘટશરાવાદ્યાત્મના નાનાત્વમ્ ।
તત્રૈકત્વાંશેન જ્ઞાનાન્મોક્ષવ્યવહારઃ સેત્સ્યતિ ।
નાનાત્વાંશેન તુ કર્મકાણ્ડાશ્રયૌ લૌકિકવૈદિકવ્યવહારૌ સેત્સ્યત ઇતિ ।
એવઞ્ચ મૃદાદિદૃષ્ટાન્તા અનુરૂપા ભવિષ્યન્તીતિ ।
નૈવં સ્યાત્ ।
ઽમૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ ઇતિ પ્રકૃતિમાત્રસ્ય દૃષ્ટાન્તે સત્યત્વાવધારણાત્ ।
વાચારમ્ભણશબ્દેન ચ વિકારજાતસ્યાનૃતત્વાભિધાનાત્ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપિ ઽઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યમ્ઽ ઇતિ ચ પરમકારણસ્યૈવૈકસ્ય સત્યત્વાવધારણાત્ ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ ઇતિ ચ શારીરસ્ય બ્રહ્મભાવોપદેશાત્ ।
સ્વયં પ્રસિદ્ધં હ્યેતચ્છરીરસ્ય બ્રહ્માત્મત્વમુપદિશ્યતે ન યત્નાન્તરપ્રસાધ્યમ્ ।
અતશ્ચેદં શાસ્ત્રીયં બ્રહ્માત્મત્વમવગમ્યમાનં સ્વાભાવિકસ્ય શારીરાત્મત્વસ્ય બાધકં સંપદ્યતે, રજ્જ્વાદિબુદ્ધય ઇવ સર્પાદિબુદ્ધીનામ્ ।
બાધિતે ચ શારીરાત્મત્વસ્ય તદાશ્રયઃ સમસ્તઃ સ્વાભાવિકો વ્યવહારો બાધિતો ભવતિ યત્પ્રસિદ્ધયે નાનાત્વાંશો ઽપરો બ્રહ્મણઃ કલ્પ્યેત ।
દર્શયતિ ચ-
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિના બ્રહ્માત્મત્વદર્શિનં પ્રતિ સમસ્તસ્ય ક્રિયાકારકફલલક્ષણસ્ય વ્યવહારસ્યાભાવમ્ ।
નચાયં વ્યવહારાભાવોષઽવસ્થાવિશેષનિબદ્ધો ઽભિધીયત ઇતિ યુક્તં વક્તુમ્, ઽતત્ત્વમસિઽ ઇતિ બ્રહ્માત્મભાવસ્યાનવસ્થાવિશેષનિબન્ધનત્વાત્ ।
તસ્કરદૃષ્ટાન્તેન ચાનૃતાભિસંધસ્ય બન્ધનં સત્યાભિસંધસ્ય ચ મોક્ષં દર્શયન્નેકત્વમેવૈકં પારમાર્થિકં દર્શયતિ (છા. 6.16) ।
મિથ્યાજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં ચ નાનાત્વમ્ ।
ઉભયસત્યતાયાં હિ કથં વ્યવહારગોચરો ઽપિ જન્તુરનૃતાભિસંધ ઇત્યુચ્યેત ।
ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (બૃ. 4.4.19) ઇતિ ચ ભેદદૃષ્ટિમપવદન્નેવૈતદ્દર્શયતિ ।
નચાસ્મિન્દર્શને જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇત્યુપપદ્યતે, સમ્યગ્જ્ઞનાપનોદ્યસ્ય કસ્યચિન્મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય સંસારકારણત્વેનાનભ્યુપગમાત્ ।
ઉભયસત્યતાયાં હિ કથમેકત્વવિજ્ઞાનેન નાનાત્વજ્ઞાનમપનુદ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
નન્વેકત્વૈકાન્તાભ્યુપગમે નાનાત્વાભાવત્પ્રત્યક્ષાદીનિ લૌકિકાનિ પ્રમાણાનિ વ્યાહન્યેરન્નિર્વિષયત્વાત્, સ્થાણ્વાદિષ્વિવ પુરુષાદિજ્ઞાનાનિ ।
તથા વિધિપ્રતિષેધશાસ્ત્રમપિ ભેદાપેક્ષત્વાત્તદભાવે વ્યાહન્યેત, મોક્ષશાસ્ત્રસ્યાપિ શિષ્યશાસિત્રાદિભેદાપેક્ષત્વાત્તદભાવે વ્યાઘાતઃ સ્યાત્ ।
કથં ચાનૃતેન મોક્ષશાસ્ત્રેણ પ્રતિપાદિતસ્યાત્મૈકત્વસ્ય સત્યત્વમુપપદ્યેતેતિ ।
અત્રોચ્યતે- નૈષ દોષઃ ।
સર્વવ્યવહારાણામેવ પ્રાગ્બ્રહ્માત્મતાવિજ્ઞાનાત્સત્યત્વોપપત્તેઃ ।
સ્વપ્નવ્યવહારસ્યેવ પ્રાક્પ્રબોધાત્ ।
યાવદ્ધિ ન સત્યાત્મૈકત્વપ્રતિપત્તિસ્તાવત્પ્રમાણપ્રમેયફલલક્ષણેષુ વિકારેષ્વનૃતત્વબુદ્ધિર્ન કસ્યચિદુત્પદ્યતે ।
વિકારાનેવ ત્વહં મમેત્યવિદ્યાયામાત્મીયેન ભાવેન સર્વો જન્તુઃ પ્રતિપદ્યતે સ્વાભાવિકીં બ્રહ્માત્મતાં હિત્વા ।
તસ્માત્પ્રાગ્બ્રહ્માત્મતાપ્રતિબોધાદુપપન્નઃ સર્વો લૌકિકો વૈદિકશ્ચ વ્યવહારઃ ।
યથા સુપ્તસ્ય પ્રાકૃતસ્ય જનસ્ય સ્વપ્ન ઉચ્ચાવચાન્ભાવાન્પશ્યતો નિશ્ચિતમેવ પ્રત્યક્ષાભિમતં વિજ્ઞાનં ભવતિ પ્રાક્પ્રબોધાત્, નચ પ્રત્યક્ષાભાસાભિપ્રાયસ્તત્કાલે ભવતિ, તદ્વત્ ।
કથં ત્વસત્યેન વેદાન્તવાક્યેન સત્યસ્ય બ્રહ્માત્મત્વસ્ય પ્રતિપત્તિરુપપદ્યેત ।
નહિ રજ્જુસર્પેણ દૃષ્ટો મ્રિયતે ।
નાપિ મૃગતૃષ્ણિકામ્ભસા પાનાવગાહનાદિપ્રયોજનં ક્રિયત ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
શઙ્કાવિષાદિનિમિત્તમરણાદિકાર્યોપલબ્ધેઃ ।
સ્વપ્નદર્શનાવસ્થસ્ય ચ સર્પદંશનોદકસ્નાનાદિકાર્યદર્શનાત્ ।
તત્કાર્યમપ્યનૃતમેવેતિ ચેદ્બ્રૂયાત્ ।
તત્ર બ્રૂમઃ- યદ્યપિ સ્વપ્નદર્શનાવસ્થસ્ય સર્પદંશનોદકસ્નાનાદિકાર્યમનૃતં તથાપિ તદવગતિઃ સત્યમેવ ફલં, પ્રતિબુદ્ધસ્યાપ્યબાધ્યમાનત્વાત્ ।
નહિ સ્વપ્નાદુત્થિતઃ સ્વપ્નદૃષ્ટં સર્પદંશનોદકસ્નાનાદિકાર્યં મિથ્યેતિ મન્યમાનસ્તદવગતિમપિ મિથ્યેતિ મન્યતે કશ્ચિત્ ।
એતેન સ્વપ્નદૃશો ઽવગત્યબાધનેન દેહમાત્રાત્મવાદો દૂષિતો વેદિતવ્યઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽયદા કર્મસુ કામ્યેષુ સ્ત્રિયં સ્વપ્નેષુ પશ્યતિ ।
સમૃદ્ધિં તત્ર જાનીયાત્તસ્મિન્સ્વપ્નનિદર્શનેઽ (છા. 5.2.9) ઇત્યસત્યેન સ્વપ્નદર્શનેન સત્યાયાઃ સમૃદ્ધેઃ પ્રતિપત્તિં દર્શયતિ ।

તથા પ્રત્યક્ષદર્શનેષુ કેષુચિદરિષ્ટેષુ જાતેષુ ઽન ચિરમિવ જીવિષ્યતીતિ વિદ્યાત્ઽ ઇત્યુક્ત્વા ઽઅથ સ્વપ્નાઃ પુરુષં કૃષ્ણં કૃષ્ણદન્તં પશ્યતિ સ એનં હન્તિઽ ઇત્યાદિના તેન તેનાસત્યેનૈવ સ્વપ્નદર્શનેન સત્યં મરણં સૂચ્યત ઇતિ દર્શયતિ ।
પ્રસિદ્ધં ચેદં લોકે ઽન્વયવ્યતિરેકકુશલાનામીદૃશેન સ્વપ્નદર્શનેન સાધ્વાગમઃ સૂચ્યત ઈદૃશેનાસાધ્વાગમ ઇતિ ।
તથાકારાદિસત્યાક્ષરપ્રતિપત્તિર્દ્દષ્ટા રેખાનૃતાક્ષરપ્રતિપત્તેઃ ।
અપિચાન્ત્યમિદં પ્રમાણમાત્મૈકત્વસ્ય પ્રતિપાદકં નાતઃ પરં કિઞ્ચિદાકાઙ્ક્ષ્યમસ્તિ ।
યથાહિ લોકે યજેતેત્યુક્તે કિં કેન કથમિત્યાકાઙ્ક્ષ્યતે નૈવં ઽતત્ત્વમસિઽ ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ ઇત્યુક્તે કિઞ્ચિદન્યદાકાઙ્ક્ષ્યમસ્તિ, સર્વાત્મૈકત્વવિષયત્વાવગતેઃ ।
સતિ હ્યસ્મિન્નવશિષ્યમાણેર્ઽથે આકાઙ્ક્ષા સ્યાત્ ।
નત્વાત્મૈકત્વવ્યતિરેકેણાવશિષ્યમાણો ઽન્યોર્ઽથો ઽસ્તિ ય આકાઙ્ક્ષ્યેત ।
ન ચેયમવગતિર્નોપપદ્યત ઇતિ શક્યં વક્તુમ્, ઽતદ્ધાસ્ય વિજજ્ઞૌઽ (છા. 6.16.3) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અવગતિસાધનાનાં ચ શ્રવણાદીનાં વેદાનુવચનાદીનાં ચ વિધાનાત્ ।
નચેયમવગતિરનર્થિકા ભ્રાન્તિર્વેતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
અવિદ્યાનિવૃત્તિફલદર્શનાત્, બાધકજ્ઞાનાન્તરાભાવાચ્ચ ।
પ્રાક્ચાત્મૈકત્વાવગતેરવ્યાહતઃ સર્વઃ સત્યાનૃતવ્યવહારો લૌકિકો વૈદિકશ્ચેત્યવોચામ ।
તસ્માદન્ત્યેન પ્રમાણેન પ્રતિપાદિત આત્મૈકત્વે સમસ્તસ્ય પ્રાચીનસ્ય ભેદવ્યવહારસ્ય બાધિતત્વાન્નાનેકાત્મકબ્રહ્મકલ્પનાવકાશો ઽસ્તિ ।
નનુ મૃદાદિદૃષ્ટાન્તપ્રણયનાત્પરિણામવદ્બ્રહ્મ શાસ્ત્રસ્યાભિમતમિતિ ગમ્યતે ।
પરિણામિનો હિ મૃદાદયોર્ઽથા લોકે સમધિગતા ઇતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
ઽસ વા એષ મહાજન આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ (બૃ. 4.4.25) ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ (બૃ. 3.9.23), ઽઅસ્થૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.8) ઇત્યાદ્યાભ્યઃ સર્વવિક્રિયાપ્રતિષેધશ્રુતિભ્યો બ્રહ્મણઃ કૂટસ્થત્વાવગમાત્ ।
નહ્યેકસ્ય બ્રહ્મણઃ પરિણામધર્મત્વં તદ્રહિતત્વં ચ શ્ક્યં પ્રતિપત્તુમ્ ।
સ્થિતિગતિવત્સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
કૂટસ્થસ્યેતિ વિશેષણાત્ ।
નહિ કૂટસ્થસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્થિતિગતિવદનેકધર્માશ્રયત્વં સંભવતિ ।
કૂટસ્થં ચ નિત્યં બ્રહ્મ સર્વવિક્રિયાપ્રતિષેધાદિત્યવોચામ ।
નચ યથા બ્રહ્મણ આત્મૈકત્વદર્શનં મોક્ષસાધનમેવં જગદાકારપરિણામિત્વદર્શનમપિ સ્વતન્ત્રમેવ કસ્મૈચિત્ફલાયાભિપ્રેયતે ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
કૂટસ્થબ્રહ્માત્મવિજ્ઞાનાદેવ હિ ફલં દર્શયતિ શાસ્ત્રમ્- ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽઅભયં વૈ જનક પ્રાપ્તો ઽસિઽ (બૃ. 4.2.4)
ઇત્યેવઞ્જાતીયકમ્ ।
તત્રૈતત્સિદ્ધં ભવતિ- બ્રહ્મપ્રકરણે સર્વધર્મવિશેષરહિતબ્રહ્મદર્શનાદેવ ફલસિદ્ધૌ સત્યાં યત્તત્રાફલં શ્રૂયતે બ્રહ્મણો જગદાકારપરિણામિત્વાદિ તદ્બ્રહ્મદર્શનોપાયત્વેનૈવ વિનિયુજ્યતે, ફલવત્સંનિધાવફલં તદઙ્ગમિતિવત્ ।
નતુ સ્વતન્ત્રં ફલાય કલ્પ્યત ઇતિ ।
નહિ પરિણામવત્ત્વવિજ્ઞાનાત્પરિણામવત્ત્વમાત્મનઃ ફલં સ્યાદિતિ વક્તું યુક્તં, કૂટસ્થનિત્યત્વાન્મોક્ષસ્ય ।
કૂટસ્થબ્રહ્માત્મવાદિન એકત્વૈકાન્ત્યાદીશિત્રીશિતવ્યાભાવ ઈશ્વરકારણપ્રતિજ્ઞાવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિદ્યાત્મકનામરૂપબીજવ્યાકરણાપેક્ષત્વાત્સર્વજ્ઞત્વસ્ય ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યાદિવાક્યેભ્યો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વરૂપાત્સર્વજ્ઞાત્સર્વશક્તેરીશ્વરાજ્જગજ્જનિસ્થિ તિપ્રલયા નાચેતનાત્પ્રધાનાદન્યસ્માદ્વેત્યેષોર્ઽથઃ પ્રતિજ્ઞાતઃ ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ (બ્ર.સૂ. 1.1.4) ઇતિ ।
સા પ્રતિજ્ઞા તદવસ્થૈવ ન તદ્વિરુદ્ધોર્ઽથઃ પુનરિહોચ્યતે ।
કથં નોચ્યતે ઽત્યન્તમાત્મન એકત્વમદ્વિતીયત્વં ચ બ્રુવતા ।
શ્રુણુ યથા નોચ્યતે ।
સર્વજ્ઞસ્યેશ્વરસ્યાત્મભૂત ઇવાવિદ્યાકલ્પિતે નામરૂપે તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વચનીયે સંસારપ્રપઞ્ચબીજભૂતે સર્વજ્ઞસ્યેશ્વરસ્ય માયાશક્તિઃ પ્રકૃતિરિતિ ચ શ્રુતિસ્મૃત્યોરભિલપ્યેતે ।
તાભ્યામન્યઃ સર્વજ્ઞ ઈશ્વરઃ ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽનામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6.3.2), ઽસર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તેઽ (તૈ. આ. 3.12.7), ઽએકં બીજં બહુધા યઃ કરોતિઽ (શ્વં. 6.12) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
એવમવિદ્યાકૃતનામરૂપોપાધ્યનુરોધીશ્વરો ભવતિ, વ્યોમેવ ઘટકરકાદ્યુપાધ્યનુરોધિ ।
સ ચ સ્વાત્મભૂતાનેવ ઘટાકાશસ્થાનીયાનવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપકૃતકાર્યકરણસંઘાતાનુરોધિનો જીવાખ્યાન્વિજ્ઞાનાત્મનઃ પ્રતીષ્ટે વ્યવહારવિષયે ।
તદેવમવિદ્યાત્મકોપાધિપરિચ્છેદાપેક્ષમેવેશ્વરસ્યેશ્વરત્વં સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિત્વં ચ ન પરમાર્થતો વિદ્યાયાપાસ્તસર્વોપાધિસ્વરૂપ આત્મનીશિત્રીશિતવ્યસર્વજ્ઞત્વાદિવ્યવહાર ઉપપદ્યતે ।
તથાચોક્તમ્- ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમાઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિના ચ ।
એવં પરમાર્થાવસ્થાયાં સર્વવ્યવહારાભાવં વદન્તિ વેદાન્તાઃ સર્વે ।
તથેશ્વરગીતાસ્વપિ- ઽન કર્તૃત્વં ન કર્માણિ લોકસ્ય સૃજતિ પ્રભુઃ ।
ન કર્મફલસંયોગં સ્વભાવસ્તુ પ્રવર્તતે ॥
નાદત્તે કસ્યચિત્પાપં ન ચૈવ સુકૃતં વિભુઃ ।
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃઽ (ગી. 5.14.-15) ઇતિ પરમાર્થાવસ્થાયામીશિત્રીશિતવ્યાદિવ્યવહારાભાવઃ પ્રદર્શ્યતે ।
વ્યવહારાવસ્થાયાં તૂક્તઃ શ્રુતાવપીશ્વરાદિવ્યવહારઃ ઽએષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરેષ ભૂતપાલ એષ સેતુર્વિધારણ એષાં લોકાનામસંભેદાયઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ ।
તથાચેશ્વરગીતાસ્વપિ- ઽઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેર્ઽજુન તિષ્ઠતિ ।
ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયાઽ (ગી. 18.61) ઇતિ ।
સૂત્રકારો ઽપિ પરમાર્થાભિપ્રાયેણ તદન્યત્વમિત્યાહ ।
વ્યવહારાભિપ્રાયેણ તુ સ્યાલ્લોકવદિતિ મહાસમુદ્રસ્થાનીયતાં બ્રહ્મણઃ કથયતિ ।
અપ્રત્યાખ્યાયૈવ કાર્યપ્રપઞ્ચં પરિણામપ્રક્રિયાં ચાશ્રયતિ સગુણોપાસનેષૂપયોક્ષ્યત ઇતિ

fન્: દૃષ્ટં પ્રાતીતિકં નષ્ઠમનિત્યં યત્સ્વરૂપં તદ્રૂપેણાનુપાખ્યત્વાત્સત્તાસ્ફૂર્તિશૂન્યત્વાદનન્યત્વમિતિ સંબન્ધઃ ।
સ્વભાવો ઽત્રાવિદ્યા તયા કૃતઃ સ્વાભાવિકઃ ।
એકત્વસ્યૈકાન્તઃ કૈવલ્યમ્ ।
વ્યાહન્યેરન્નપ્રમાણાનિ સ્યુઃ ।
સત્યત્વં બાધા ભાવઃ ।
બાધો મિત્યાત્વનિશ્ચયઃ ।
રેખાસ્વકારત્વાદિભ્રાન્ત્યા સત્યા અકારાદયો જ્ઞાયન્ત ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
પૂર્વસ્મિન્નેવ પૂર્વપક્ષે વિવર્તવાદેન મુખ્યં સમાધાનમાહ- તદાનન્યત્વમિતિ ।
સમાનવિષયત્વં સંગતિં વદન્નુભયોઃ પરિહારયોઃ પરિણામવિવર્તાશ્રયત્વેનાર્થભેદમાહ- અભ્યુપગમ્યેતિ ।
પ્રત્યક્ષાદીનામ ઉત્સર્ગિકપ્રામાણ્યમઙ્ગીકૃત્ય સ્થૂલબુદ્ધિસમાધાનાર્થં પરિણામદૃષ્ટાન્તેન ભેદાભેદાવુક્તૌ, સંપ્રત્યઙ્ગીકૃતં પ્રામાણ્યં, તત્ત્વાવેદકત્વાત્પ્રચ્યાવ્ય વ્યાવહારિકત્વે સ્થાપ્યતે, તથાચ મિથ્યાદ્વૈતગ્રાહિપ્રમાણૈરદ્વૈતશ્રુતેર્ન બાધઃ, એકસ્યાં રજ્જ્વાં દણ્ડસ્રગાદિદ્વૈતદર્શનાદિત્યયં મુખ્યઃ પરિહાર ઇતિ ભાવઃ ।
એવમદ્વૈતસમન્વયસ્યાવિરોધાર્થં દ્વૈતસ્ય મિથ્યાત્વં સાધયતિ- યસ્માત્તયોરિતિ ।
સ્વરૂપૈક્યે કાર્યકારણત્વવ્યાઘાત ઇત્યત આહ- વ્યતિરેકેણેતિ ।
કારણાત્પૃથક્સત્ત્વશૂન્યત્વં કાર્યસ્ય સાધ્યતે નૈક્યમિત્યર્થઃ ।
વાગારભ્યં નામમાત્રં વિકારો ન કારણાત્પૃથગસ્તીત્યેવકારાર્થ ઇતિ શ્રુતિં યોજયતિ- એતદુક્તમિતિ ।
આરમ્ભણશબ્દાર્થાન્તરમાહ- પુનશ્ચેતિ ।
અપાગાદગ્નિત્વમપગતં કારણમાત્રત્વાત્ ।
ત્રીણિ તેજોબન્નાનાં રૂપાણિ રૂપતન્માત્રાત્મકાનિ સત્યમ્ ।
તેષામપિ સન્માત્રત્વાત્સદેવ શિષ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
જીવગજતોર્બ્રહ્માન્યત્વે પ્રતિજ્ઞાબાધ ઇત્યાહ- ન ચાન્યથેતિ ।
તયોરનન્યત્વે ક્રમેણ દૃષ્ટાન્તાવાહ- તસ્માદ્યથેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાબલાદિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટં પ્રાતીતિકં નષ્ટમનિત્યં યત્સ્વરૂપં તદ્રૂપેણાનુપાખ્યત્વાત્સત્તાસ્ફૂર્તિશૂન્યત્વાદનન્યત્વમિતિ સંબન્ધઃ ।
શુદ્ધાદ્વૈતં સ્વમતમુક્ત્વા ભેદાભેદમતમુત્થાપયતિ- નન્વિતિ ।
અનેકાભિઃ શક્તિભિસ્તદધીનપ્રકૃતિભિઃ પરિણામૈર્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
ભેદાભેદમતે સર્વવ્યવસ્થાસિદ્ધિરત્યન્તાભેદે દ્વૈતમાનબાધ ઇત્યભિમન્યમાનો દૂષયતિ- નૈવં સ્યાદિતિ ।
એવકારવાચારમ્ભણશબ્દાભ્યાં વિકારસત્તાનિષેધાત્પરિણામવાદઃ શ્રુતિબાહ્ય ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સંસારસ્ય સત્યત્વે તદ્વિશિષ્ટસ્ય જીવસ્ય બ્રહ્મૈક્યોપદેશો ન સ્યાદ્વિરોધાદિત્યાહ- સ આત્મેતિ ।
એકત્વં જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયસાધ્યમિત્યુપદેશાર્થમિત્યાશઙ્ક્યા અસીતિપદવિરોધાન્મૈવમિત્યાહ- સ્વયમિતિ ।
અતસ્તત્ત્વજ્ઞાનબાધ્યત્વાત્સંસારિત્વં મિથ્યેત્યાહ- અતશ્ચેતિ ।
સ્વતઃ-સિદ્ધોપદેશાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં વ્યવહારાર્થં નાનાત્વં સત્યમિતિ, તત્કિં જ્ઞાનાદૂર્ધ્વં વ્યવહારાર્થં પ્રાગ્વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- બાધિતે ચેતિ ।
સ્વભાવો ઽત્રાવિદ્યા તયા કૃતઃ સ્વાભાવિકઃ ।
જ્ઞાનાદૂર્ધ્વં પ્રમાતૃત્વાદિવ્યવહારસ્યાભાવાન્નાનાત્વં ન કલ્પ્યમિત્યર્થઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, જ્ઞાનાત્પ્રાક્કલ્પિતનાનાત્વેન વ્યવહારોપપત્તૌ નાનાત્વસ્ય સત્યત્વાસિદ્ધેઃ ।
યત્તુ પ્રમાતૃત્વાદિવ્યવહારઃ સત્ય એવ મોક્ષાવસ્થાયાં નિવર્તત ઇતિ, તન્નેત્યાહ- ન ચાયમિતિ ।
સંસારસત્યત્વે તદવસ્થાયાં જીવસ્ય બ્રહ્મત્વં ન સ્યાત્, ભેદાભેદયોરેકદૈકત્ર વિરોધાત્ ।
અતો ઽસંસારિબ્રહ્માભેદસ્ય સદાતનત્વાવગમાત્સંસારો ઽપિ મિથ્યૈવેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યથા લોકે કશ્ચિત્ તસ્કરબુદ્ધ્યા ભટૈર્ગૃહીતો ઽનૃતવાદી ચેત્તપ્તપરશું ગૃહ્ણાતિ સ દહ્યતે બધ્યતે ચ, તથા નાનાત્વવાદી દહ્યતે સત્યવાદી ચેન્ન દહ્યતે મુચ્યતે ચ ।
તથૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમિત્યેકત્વદર્શી મુચ્યત ઇતિ શ્રુતદૃષ્ટાન્તેનૈકત્વં સત્યં નાનાત્વં મિથ્યેત્યાહ- તસ્કરેતિ ।
વ્યવહારગોચરો નાનાત્વવ્યવહારાશ્રયઃ ।
નાનાત્વનિન્દયાપ્યેકત્વમેવ સત્યમિત્યાહ- મૃત્યોરિતિ ।
કિઞ્ચાસ્મિન્ભેદાભેદમતે જીવસ્ય બ્રહ્માભેદજ્ઞાનાદ્ભેદજ્ઞાનનિવૃત્તેર્મુક્તિરિષ્ટા સા ન યુક્તા, ભેદજ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વાનભ્યુપગમાત્, પ્રમાયાઃ પ્રમાન્તરાબાધ્યત્વાદિત્યાહ- ન ચાસ્મિન્નિતિ ।
વૈપરીત્યસ્યાપિ સંભવાદિતિ ભાવઃ ।
ઇદાનીં પ્રત્યક્ષાદિપ્રામાણ્યાન્યથાનુપપત્ત્યા નાનાત્વસ્ય સત્યત્વમિતિ પૂર્વપક્ષબીજમુદ્ઘાટયતિ- નન્વિત્યાદિના ।
એકત્વસ્યૈકાન્તઃ કૈવલ્યમ્ ।
વ્યાહન્યેરન્નપ્રમાણાનિ સ્યુઃ ।
ઉપજીવ્યપ્રત્યક્ષાદિપ્રામાણ્યાય વેદાન્તાનાં ભેદાભેદપરત્વમુચિતમિતિ ભાવઃ ।
નનુ કર્મકારકાણાં યજમાનાદીનાં વિદ્યાકારકાણાં શિષ્યાદીનાં ચ કલ્પિતભેદમાશ્રિત્ય કર્મજ્ઞાનકાણ્ડયોઃ પ્રવૃત્તેઃ સ્વપ્રમેયસ્ય ધર્માદેરબાધાત્પ્રામાણ્યમવ્યાહતમિત્યાશઙ્ક્યાહ- કથં ચાનૃતેનેતિ ।
ધૂલિકલ્પિતધૂમેનાનુમિતસ્ય વહ્નેરિવ પ્રમેયબાધાપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
તત્ર દ્વૈતવિષયે પ્રત્યક્ષાદીનાં યાવદ્બાધં વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમુપપદ્યત ઇત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના ।
સત્યત્વં બાધાભાવઃ ।
બાધો મિથ્યાત્વનિશ્ચયઃ ।
વસ્તુતો મિથ્યાત્વે ઽપિ વિકારેષુ તન્નિશ્ચયાભાવેન પ્રત્યક્ષાદિવ્યવહારોપપત્તાવુક્તદૃષ્ટાન્તં વિવૃણોતિ- યથા સુપ્તસ્ય પ્રાકૃતસ્યેતિ ।
એવં દ્વૈતપ્રમાણાનાં વ્યવહારકાલે બાધશૂન્યાર્થબોધકત્વં વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમુપપાદ્ય દ્વૈતપ્રમાણાનાં વેદાન્તાનાં સર્વકાલેષુ બાધશૂન્યબ્રહ્મબોધકત્વં તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યમુપપાદયિતુમુક્તશઙ્કામનુવદતિ- કથં ત્વસત્યેનેતિ ।
કિમસત્યાત્સત્યં ન જાયતે, કિમુત સત્યસ્ય જ્ઞાનં ન ।
આદ્ય ઇષ્ટ એવ ।
નહિ વયં વાક્યોત્થજ્ઞાનં સત્યમિત્યઙ્ગીકુર્મઃ ।
અઙ્ગીકૃત્યાપિ દૃષ્ટાન્તમાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
સર્પેણાદષ્ટસ્યાપિ દષ્ટત્વભ્રાન્તિકલ્પિતવિષાત્સત્યમરણમૂર્ચ્છાદિદર્શનાદસત્યાત્ સત્યં ન જાયત ઇત્યનિયમ ઇત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ- સ્વપ્નેતિ ।
અસત્યાત્સર્પોદરાદેઃ સત્યસ્ય દંશનસ્નાનાદિજ્ઞાનસ્ય કાર્યસ્ય દર્શનાદ્વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
યથાશ્રુતમાદાય શઙ્કતે- તત્કાર્યમપીતિ ।
ઉક્તમર્થં પ્રકટયતિ- તત્ર બ્રૂમ ઇત્યાદિના ।
અવગતિર્વૃત્તિઃ ઘટાદિવત્સત્યાપિ પ્રાતિભાસિકસ્વપ્નદૃષ્ટવસ્તુનઃ ફલં ચૈતન્યં વા વૃત્ત્યભિવ્યક્તમવગતિશબ્દાર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગાદ્દેહાત્મવાદો ઽપિ નિરસ્ત ઇત્યાહ- એતેનેતિ ।
સ્વપ્નસ્થાવગતેઃ સ્વપ્નદેહધર્મત્વ ઉત્થિતસ્ય મયા તાદૃશઃ સ્વપ્નો ઽવગત ઇત્યબાધિતાવગતિપ્રતિસંધાનં ન સ્યાત્ ।
અતો દેહભેદે ઽપ્યનુસંધાનદર્શનાદ્દેહાન્યો ઽનુસંધાતેત્યર્થઃ ।
અસત્યાત્સત્યસ્ય જ્ઞાનં ન જાયત ઇતિ દ્વિતીયનિયમસ્ય શ્રુત્યા વ્યભિચારમાહ- તથાચ શ્રુતિરિતિ ।
નચ સ્ત્રિયો મિથ્યાત્વે ઽપિ તદ્દર્શનાત્સત્યાદેવ સત્યાયાઃ સમૃત્ધેર્જ્ઞાનમિતિ વાચ્યમ્, વિષયવિશિષ્ટત્વેન દર્શનસ્યાપિ મિથ્યાત્વાત્પ્રકૃતે ઽપિ સત્યે બ્રહ્મણિ મિથ્યાવેદાનુગતચૈતન્યાઞ્જ્ઞાનસંભવાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અસત્યાત્સત્યસ્યેષ્ટસ્ય જ્ઞાનમુક્ત્વાનિષ્ટસ્ય જ્ઞાનમાહ- તથેતિ ।
અસત્યાત્સત્યસ્ય જ્ઞાને દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ- તથાકારાદીતિ ।
રેખાસ્વકારત્વાદિભ્રાન્ત્યા સત્યા અકારાદયો જ્ઞાયન્ત ઇતિ પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
એવમસત્યાત્સત્યસ્ય જન્મોક્ત્યા તદર્થક્રિયાકારિ તત્સત્યમિતિ નિયમો ભગ્નઃ, અનૃતાત્સત્યસ્ય જ્ઞાનોક્ત્યા યદનૃતકરણગમ્યં તદ્બાધ્યં કૂટલિઙ્ગાનુમિતવહ્નિવદિતિ વ્યાપ્તિર્ભગ્ના ।

તથા ચ કલ્પિતાનામપિ વેદાન્તાનાં સત્યબ્રહ્મબોધકત્વં સંભવતીતિ તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યમિતિ ભાવઃ ।
યદુક્તં એકત્વનાનાત્વવ્યવહારસિદ્ધયે ઉભયં સત્યમિતિ, તન્ન ।
ભેદસ્ય લોકસિદ્ધસ્યાપૂર્વફલવદભેદવિરોધેન સત્યત્વકલ્પનાયોગાત્ ।
કિઞ્ચ યદ્યુભયોરેકદા વ્યવહારઃ સ્યાત્ તદા સ્યાદપિ સત્યત્વમ્ ।
નૈવમસ્તિ ।
એકત્વજ્ઞાનેન ચરમેણાનપેક્ષેણ નાનાત્વસ્ય નિઃશેષં બાધાત્, શુક્તિજ્ઞાનેનેવ રજતસ્યેત્યાહ- અપિ ચાન્ત્યમિતિ ।
નનૂપજીવ્યદ્વૈતપ્રમાણવિરોધાદેકત્વાવગતિર્નોત્પદ્યત ઇત્યત આહ- ન ચેયમિતિ ।
તત્ કિલાત્મતત્ત્વમસ્ય પિતુર્વાક્યાત્ શ્વેતકેતુર્વિજ્ઞાતવાનિતિ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ શ્રુતત્વાત્સામગ્રીસત્ત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
વ્યાવહારિકગુરુશિષ્યાદિભેદમુપજીવ્ય જ્ઞાયમાનવાક્યાર્થાવગતેઃ પ્રત્યક્ષાદિગતં વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમુપજીવ્યં, તચ્ચ પારમાર્થિકૈકત્વાવગત્યા ન વિરુધ્યતે ।
કિન્તુ તયા વિરોધાદનુપજીવ્યં પ્રત્યક્ષાદેસ્તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યં બાધ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચૈકત્વાવગતેઃ ફલવત્પ્રમાત્વાન્નિષ્ફલો દ્વૈતભ્રમો બાધ્ય ઇત્યાહ- ન ચેયમિતિ ।
નનુ સર્વસ્ય દ્વૈતસ્ય મિથ્યાત્વે સ્વપ્નો મિથ્યા જાગ્રત સત્યમિત્યાદિર્લૌકિકો વ્યવહારઃ, સત્યં ચાનૃતં ચ સત્યમભવદિતિ વૈદિકશ્ચ કથમિત્યાશઙ્ક્ય યથા સ્વપ્ને ઇદં સત્યમિદમનૃતમિતિ તાત્કાલિકબાધાબાધાભ્યાં વ્યવહારસ્તથા દીર્ઘસ્વપ્નઽપીત્યુક્તસ્વપ્નદૃષ્ટાન્તં સ્મારયતિ- પ્રાક્ચેતિ ।
વ્યવહારાર્થે નાનાત્વં સત્યમિતિ કલ્પનમસંગતમિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
નેદં કલ્પિતં, કિન્તુ શ્રુતમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
કાર્યકારણયોરનન્યત્વાંશે ઽયં દૃષ્ટાન્તઃ, ન પરિણામિત્વે, બ્રહ્મણઃ કૂટસ્થત્વશ્રુતિવિરોધાદિતિ પરિહરતિ- નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
સૃષ્ટૌ પરિણામિત્વં પ્રલયે તદ્રાહિત્ય ચ ક્રમેણાવિરુદ્ધમિતિ દૃષ્ટાન્તેન શઙ્કતે- સ્થિતીતિ ।
કૂટસ્થસ્ય કદાચિદપિ વિક્રિયા ન યુક્તા કૂટસ્થત્વવ્યાઘાતાદિત્યાહ- નેતિ ।
કૂટસ્થત્વાસિદ્ધિમાશઙ્ક્યાહ- કૂટસ્થસ્યેતિ ।
કૂટસ્થસ્ય નિરવયવસ્ય પૂર્વરૂપત્યાગેનાવસ્થાન્તરાત્મકપરિણામાયોગાચ્છુક્તિરજતવદ્વિવર્ત એવ પ્રપઞ્ચ ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ નિષ્ફલસ્ય જગતઃ ફલવન્નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મધીશેષત્વેનાનુવાદાન્ન સત્યતેત્યાહ- નચ યથેત્યાદિના ।
ઽતં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિઽઇતિ શ્રુતેર્બ્રહ્મણઃ પરિણામિત્વવિજ્ઞાનાત્તત્પ્રાપ્તિર્વિદુષઃ ફલમિત્યાશઙ્ક્યાહ- નહિ પરિણામવત્ત્વેતિ ।
ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽઇતિ શ્રુતકૂટસ્થનિત્યમોક્ષફલસંભવે દુઃખાનિત્યપરિણામિત્વફલકલ્પનાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ પૂર્વં ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽઇતિ ઈશ્વરકારણપ્રતિજ્ઞા કૃતા ।
અધુના તદનન્યત્વમિત્યન્તાભેદપ્રતિપાદને ઈશિત્રીશિતવ્યભેદાભાવાત્તદ્વિરોધઃ સ્યાદિતિ શઙ્કતે- કૂટસ્થેતિ ।
કલ્પિતદ્વૈતમપેક્ષ્યેશ્વરત્વાદિકં પરમાર્થતો ઽનન્યત્વમિત્યવિરોધમાહ- નેત્યાદિના ।
અવિદ્યાત્મકે ચિદાત્મનિ લીને નામરૂપે એવ બીજં તસ્ય વ્યાકરણં સ્થૂલાત્મના સૃષ્ટિસ્તદપેક્ષત્વાદીશ્વરત્વાદેર્ન વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
સંગૃહીતાર્થં વિવૃણોતિ- તસ્માદિત્યાદિના ।
તત્વાન્યત્વાભ્યામિતિ ।
નામરૂપયોરીશ્વરત્વં વક્યુમશક્યં જડત્વાત્ ।
નાપીશ્વરાદન્યત્વં કલ્પિતસ્ય પૃથક્સત્તાસ્ફૂર્ત્યોરભાવાદિત્યર્થઃ ।
સંસ્કારાત્મકનામરૂપયોરવિદ્યૈક્યવિવક્ષયા બ્રૂતે- માયેતિ ।
નામરૂપે ચેદીશ્વરસ્યાત્મભૂતે તર્હીશ્વરો જડ ઇત્યત આહ- તાભ્યામન્ય ઇતિ ।
અન્યત્વે વ્યાકરણે ચ શ્રુતિમાહ- આકાશ ઇત્યાદિના ।
અવિદ્યાદ્યુપાધિના કલ્પિતભેદેન બિમ્બસ્થાનસ્યેશ્વરત્વં, પ્રતિબિમ્બભૂતાનાં જીવાનાં નિયમ્યત્વમિત્યાહ- સ ચ સ્વાત્મભૂતાનિતિ ।
ન ચાત્ર નાનાજીવા ભાષ્યોક્તા ઇતિ ભ્રમિતવ્યં, બુદ્ધ્યાદિસંઘાતભેદેન ભેદોક્તેઃ ।
અવિદ્યાપ્રતિબિમ્બસ્ત્વેક એવ જીવ ઇત્યુક્તમ્ ।
પરમાર્થત ઈશ્વરત્વાદિદ્વૈતાભાવે શ્રુતિમાહ- તથા ચેતિ ।
કથં તર્હિ કર્તૃત્વાદિકમિત્યત આહ- સ્વભાવસ્ત્વિતિ ।
અનાદ્યવિદ્યૈવ કર્તૃત્વાદિરૂપેણ પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
ભક્તાભક્તયોઃ પાપસુકૃતનાશકત્વાદીશ્વરસ્ય વાસ્તવમીશ્વરત્વમિત્યત આહ- નાદત્ત ઇતિ ।
ન સંહરતીત્યર્થઃ ।
તેન સ્વરૂપજ્ઞાનાવરણેન કર્તાહમીશ્વરો મે નિયન્તેત્યેવં ભ્રમન્તિ ।
ઉક્તાર્થઃ સૂત્રકારસંમત ઇત્યાહ- સૂત્રકારો ઽપીતિ ।
ન કેવલં લૌકિકવ્યવહારાર્થં પરિણામપ્રક્રિયાશ્રયણં કિન્તૂપાસનાર્થં ચેત્યાહ- પરિણામપ્રક્રિયાં ચેતિ ।
તદુક્તમ્-ઽકૃપણાધીઃ પરિણામમુદીક્ષતે ક્ષયિતકલ્મષધીસ્તુ વિવર્તતામ્ઽઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.15
ભાવે ચોપલબ્ધેઃ । બ્બ્સ્_2,1.15 ।
ઇતશ્ચ કારણાદનન્યત્વં કાર્યસ્ય, યત્કારણં ભાવ એવ કારણસ્ય કાર્યમુપલભ્યતે, નાભાવે ।
તદ્યથા સત્યાં મૃદિ ઘટ ઉપલભ્યતે સત્સુ ચ તન્તુષુ પટઃ ।
નચ નિયમેનાન્યભાવે ઽન્યસ્યોપલબ્ધિર્દૃષ્ટા ।
નહ્યશ્વો ગોરન્યઃ સન્ ગોર્ભાવ એવોપલભ્યતે ।
નચ કુલાલભાવ એવ ઘટ ઉપલભ્યતે ।
સત્યપિ નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવે ઽન્યત્વાત્ ।
નન્વન્યસ્ય ભાવે ઽપ્યન્યસ્યોપલબ્ધિર્નિયતા દૃશ્યતે, યથાગ્નિભાવે ધૂમસ્યેતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
ઉદ્ધાપિતે ઽપ્યગ્નૌ ગોપાલઘુટિકાદિધારિતસ્ય ધૂમસ્ય દૃશ્યમાનત્વાત્ ।
અથ ધૂમં કયાચિદવસ્થયા વિશિંષ્યાદીદૃશો ધૂમો નાસત્યાગ્નૌ ભવતીતિ ।
નૈવમપિ કશ્ચિદ્દોષઃ તદ્ભાવાનુરક્તાં હિ બુદ્ધિં કાર્યકારણયોરનન્યત્વે હેતું વયં વદામઃ ।
નચાસાવગ્નિધૂમયોર્વિદ્યતે ।
ભાવાચ્ચોપલબ્ધેરિતિ વા સૂત્રમ્ ।
ન કેવલં શબ્દાદેવ કાર્યકારણયોરનન્યત્વં,
પ્રત્યક્ષોપલબ્ધિભાવાચ્ચ તયોરનન્યત્વમિત્યર્થઃ ।
ભવતિહિ પ્રત્યક્ષોપલબ્ધિઃ કાર્યકારણયોરનન્યત્વે ।
તદ્યથા-
તન્તુસંસ્થાને પટે તન્તુવ્યતિરેકેણ પટો નામ કાર્યં નૈવોપલભ્યતે કેવલાસ્તુ તન્તવ આતાનવિતાનવન્તઃ પ્રત્યક્ષમુપલભ્યન્તે, તથા તન્તુષ્વંશવોંઽશુષુ તદવયવાઃ ।
અનયા પ્રત્યક્ષોપલબ્ધ્યા લોહિતશુક્લકૃષ્ણાનિ ત્રીણિ તતો રૂપાણિ વાયુમાત્રમાકાશમાત્રં ચેત્યનુમેયમ્ ।
(છા. 6.4) તતઃ પરં બ્રહ્મૈકમેવાદ્વિતીયં, તત્ર સર્વપ્રમાણાનાં નિષ્ઠામવોચામ

fન્: કારણસ્ય ભાવે સત્ત્વે ઉપલબ્ધૌ ચ કાર્યસ્ય સત્ત્વાદુપલબ્ધેશ્ચાનન્યત્વમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
એવં તદનન્યત્વે પ્રત્યક્ષાદિવિરોધં પરિહૃત્યાનુમાનમાહ- ભાવે ચેતિ ।
કારણસ્ય ભાવે સત્ત્વે ઉપલબ્ધૌ ચ કાર્યસ્ય સત્ત્વાદુપલબ્ધેશ્ચાનન્યત્વમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
ઘટો મૃદનન્યઃ, મૃત્સત્ત્વોપલબ્ધિક્ષણનિયતસત્ત્વોપલબ્ધિમત્ત્વાત્ મૃદ્વત્ ।
અન્યત્વે ઽપ્યયં હેતુઃ કિં ન સ્યાદિત્યપ્રયોજકત્વમાશઙ્ક્ય નિરસ્યતિ- નચેતિ ।
મૃદ્ઘટયોરન્યત્વે ગવાશ્વયોરિવ હેતૂચ્છિત્તિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ગવશ્વયોર્નિમિત્તનૈમિત્તિકત્વાભાવાદ્ધેત્વભાવઃ ।
અતો મૃદ્ઘટયોસ્તેન હેતુના નિમિત્તાદિભાવઃ સિધ્યતિ નાનન્યત્વમિત્યર્થાન્તરતામાશઙ્કાયહ- નચ કુલાલેતિ ।
ન ચોપાદાનોપાદેયભાવેનાર્થાન્તરતા, મૃદ્દૃષ્ટાન્તે તદ્ભાવાભાવે ઽપિ હેતુસત્ત્વાદન્યત્વે ગવાશ્વત્તદ્ભાવાયોગાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
કુલાલઘટયોર્નિમિત્તાદિભાવે સત્યપ્યન્યત્વાત્, કુલાલસત્ત્વનિયતોપલબ્ધિર્ઘટસ્ય નૈવેત્યક્ષરાર્થઃ ।
યથાશ્રુતસૂત્રસ્થહેતોર્વ્યભિચારં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અગ્નિભાવ એવ ધૂમોપલબ્ધિરિતિ નિયમાત્મકો હેતુસ્તત્ર નાસ્તીત્યાહ- નેતિ ।
અવિચ્છિન્નમૂલદીર્ધરેખાવસ્થધૂમે નિયમો ઽસ્તીતિ વ્યભિચાર ઇત્યાશઙ્કતે- અથેતિ ।
તદ્ભાવનિયતભાવત્વે સતિ તદ્બુદ્ધ્યનુરક્તબુદ્ધિવિષયત્વસ્ય હેતોર્વિવક્ષિતત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ- નૈવમિતિ ।
આલોકબુદ્ધ્યનુરક્તબુદ્ધિગ્રાહ્યે રૂપે વ્યભિચારનિરાસાય સત્યન્તમ્ ।
આલોકાભાવે ઽપિ ઘટાદિરૂપસત્ત્વાન્ન વ્યભિચારઃ ।
ઉક્તધૂમવિશેષસ્યાગ્નિબુદ્ધિં વિનાપ્યુપલમ્ભાન્ન તત્ર વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ તયોઃ કાર્યકારણયોર્ભાવેન સત્તયાનુરક્તાં સહકૃતામિતિ ભાષ્યાર્થઃ ।
યદ્વા ।
તદ્ભાવઃ સામાનાધિકરણ્યં તદ્વિષયકબુદ્ધિગ્રાહ્યત્વં હેતું વદામઃ ।
મૃદ્ઘટ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યબુદ્ધિદર્શનાદગ્નિધૂર્મ ઇત્યદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
અનુમાનાર્થત્વેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય પાઠાન્તરેણ પ્રત્યક્ષપરતયા વ્યાચષ્ટે- ભાવાચ્ચેતિ ।
પૂર્વસૂત્રોક્તારમ્ભણશબ્દસમુચ્ચયાર્થશ્ચકારઃ ।
ન ચૈકઃ પટ ઇતિ પ્રત્યક્ષં પટસ્ય તન્તુભ્યઃ પૃથક્સત્ત્વે પ્રમાણં, અપૃથક્સત્તાકમિથ્યાકાર્યવિષયત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
અત આતાનવિતાનસંયોગવન્તસ્તન્તવ એવ પટ ઇતિ પ્રત્યક્ષોપલબ્ધેઃ સત્ત્વાદનન્યત્વમિત્યર્થઃ ।
પટન્યાયં તન્ત્વાદાવતિદિશતિ- તથેત્યાદિના ।
પ્રત્યક્ષોપલબ્ધ્યા તત્તત્કાર્યે કારણમાત્રં પરિશિષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યત્ર પ્રત્યક્ષં નાસ્તિ તત્ર કાર્યે વિમતકારણાદભિન્નં, કાર્યત્વાત્, પટવદિત્યનુમેયમિત્યાહ- અનયેતિ ।
કારણપરિશેષે પ્રધાનાદિકં પરિશિષ્યતાં, ન બ્રહ્મેત્યત આહ-ત ત્ર સર્વેતિ ।
બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં સર્વેષાં તાત્પર્યસ્યોક્તત્વાત્તદેવાદ્વિતીયં પરિશિષ્યતે ન કારણાન્તરમપ્રામાણિકત્વાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.16
સત્વાચ્ ચાપરસ્ય । બ્બ્સ્_2,1.16 ।
ઇતશ્ચ કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યત્વં, યત્કારણં પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાત્મનૈવ કારણે સત્ત્વમવરકાલીનસ્ય કાર્યસ્ય શ્રૂયતે ।
ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ (છા. 6.2.1), ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ઽ (ઐ.આ. 2.4.1.1) ઇત્યાદાવિદંશબ્દગૃહીતસ્ય કાર્યસ્ય કારણેન સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
યચ્ચ યદાત્મના યત્ર ન વર્તતે ન તત્તત ઉત્પદ્યતે, યથા સિકતાભ્યસ્તૈલમ્ ।
તસ્માત્પ્રાગુત્પત્તેરનન્યત્વાદુત્પન્નમપ્યનન્યદેવ કારણાત્કાર્યમિત્યવગમ્યતે ।
યથાચ કારણં બ્રહ્મ ત્રિષુ કાલેષુ સત્ત્વં ન વ્યભિચરત્યેવં કાર્યમપિ જગત્ત્રિષુ કાલેષુ સત્ત્વં ન વ્યભિચરતિ ।
એકં ચ પુનઃ સત્ત્વમતો ઽપ્યનન્યત્વં કારણાત્કાર્યસ્ય

ઇદં જગત્ સદાત્મૈવેતિ સામાનાધિકરણ્યશ્રુત્યા સૃષ્ટેઃ પ્રાક્કાર્યસ્ય કારણાત્મના સત્ત્વં શ્રુતં, તદન્યથાનુપપત્ત્યોત્પન્નસ્યાપિ જગતઃ કારણાદનન્યત્વમિત્યાહ સૂત્રકારઃ સત્ત્વાચ્ચેતિ ।
શ્રુત્યર્થે યુક્તિમપ્યાહ- યચ્ચ યદાત્મનેતિ ।
ઘટાદિકં પ્રાગ્ મૃદાદ્યાત્મના વર્તતે તત ઉત્પદ્યમાનત્વાત્ સામાન્યતો વ્યતિરેકેણ સિકતાભ્યસ્તૈલવદિત્યર્થઃ ।
કારણવત્કાર્યસ્યાપિ સત્ત્વાત્ સત્ત્વભેદે માનાભાવાત્ કાર્યસ્ય કારણાદભિન્નસત્તાકત્વમિતિ સૂત્રસ્યાર્થાન્તરમાહ- યથા ચેતિ ।
ઇદાનીં સતઃ કાર્યસ્ય પ્રાગુત્તરકાલયોરસત્ત્વાયોગાત્ સત્ત્વાવ્યભિચારઃ ।
તચ્ચ સત્ત્વં સર્વાનુસ્યૂતચિન્માત્રમેકમ્ ।
તદભેદેન સતી મૃત્ સન્ ઘટ ઇતિ ભાસમાનયોઃ કાર્યકારણયોરનન્યત્વમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.16
ન ચૈવં ઘટપટયોરપ્યૈકસત્ત્વાભેદાદનન્યત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યં, વસ્તુત એકસત્ત્વાત્મનાનન્યત્વસ્યેષ્ટત્વાત્ ।
તર્હિ મૃદ્ઘટયોઃ કો વિશેષઃ ।
તાદાત્મ્યમિતિ બ્રૂમઃ ।
વસ્તુતઃ સર્વત્ર સત્તૈક્યે ઽપિ ઘટપટયોરભેદેન સત્તાયા ભિન્નત્વાન્ન તાદાત્મ્યં, કાર્યકારણયોર્ભેદસ્ય સત્તાભેદકત્વાભાવાદભિન્નસત્તાકત્વં તાદાત્મ્યમિતિ વિશેષઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.17
અસદ્વ્યપદેશાન્ નેતિ ચેન્ ન ધર્માન્તરેણ વાક્યશેષાત્ । બ્બ્સ્_2,1.17 ।
નનુ ક્વચિદસત્ત્વમપિ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્ય વ્યપદિશતિ શ્રુતિઃ - ઽઅસદેવેદમગ્ર આસીત્ (છા. 3.19.1) ઇતિ, ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ (તૈ. 2.7.1) ઇતિ ચ ।
તસ્માદસદ્વ્યપદેશાન્ન પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્ય સત્ત્વમિતિ ચેત્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
નહ્યયમત્યન્તાસત્વાભિપ્રાયેણ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્યાસદ્વ્યપદેશઃ,કિં તર્હિ વ્યાકૃતનામરૂપત્વાદ્ધર્માદવ્યાકૃતનામરૂપત્વં ધર્માન્તરં તેન ધર્માન્તરેણાયમસદ્વ્યપદેશઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ સત એવ કાર્યસ્ય કારણરૂપેણાનન્યસ્ય ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
વાક્યશેષાત્ ।
યદુપક્રમે સંદિગ્ધાર્થં વાક્યં તચ્છેષાન્નિશ્ચીયતે ।
ઇહ ચ તાવત્ ઽઅસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યસચ્છબ્દેનોપક્રમે નિર્દિષ્ટં યત્તદેવ પુનસ્તચ્છબ્દેન પરામૃશ્ય સદિતિ વિશિનષ્ટિ ઽતત્સદાસીત્ઽ ઇતિ ।
અસતશ્ચ પૂર્વાપરકાલાસંબન્ધાદાસીચ્છબ્દાનુપપત્તેશ્ચ ।
ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યત્રાપિ ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ ઇતિ વાક્યશેષે વિશેષણાન્નાત્યન્તાસત્ત્વમ્ ।
તસ્માદ્ધર્માન્તરેણૈવાયમસદ્વ્યપદેશઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્ય ।
નામરૂપવ્યાકૃતં હિ વસ્તુ સચ્છબ્દાર્હં લોકે પ્રસિદ્ધમ્ ।
અતઃ પ્રાઙ્નામરૂપવ્યાકરણાદસદિવાસીદિવાસીદિત્યુપચર્યતે

fન્: અગ્રે શૂન્યમાસીચ્છૂન્યાદેવ જગતભૂદિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તે તુ ઇદં જગદગ્રે સૃષ્ટેઃ પ્રાગસદવ્યાકૃતનામરૂપત્વાદસત્તુલ્યમતિસૂક્ષ્મં બ્રહ્મૈવાસીત્ ।
તતો બ્રહ્મણઃ સત્ વ્યાકૃતનામરૂપં જગદજાયતેતિ ।
ઉક્તં કાર્યસ્ય પ્રાક્ કારણાત્મના સત્ત્વમસિદ્ધમિત્યાશઙ્ક્ય સમાધત્તે- અસદિતિ ।
ઽઅક્તાઃ શર્કરા ઉપદધ્યાત્ઽઇત્યુપક્રમે કેનાક્તા ઇતિ સંદેહે ઽતેજો વૈ ઘૃતમ્ઽઇતિ વાક્યશેષાદ્ધૃતેનેતિ યથા નિશ્ચયઃ એવમત્રાપિ ઽતત્સત્ઽઇતિ વાક્યશેષાત્સન્નિશ્ચય ઇત્યર્થઃ ।
આસીદિત્યતીતકાલસંબન્ધોક્તેશ્ચાસદવ્યાકૃતમેવ ન શૂન્યમિત્યાહ- અસતશ્ચ પૂર્વાપરેતિ ।
ઉક્તન્યાયં વાક્યાન્તરે ઽતિદિશતિ- અસદ્વેતિ ।
ક્રિયમાણત્વવિશેષણં શૂન્યસ્યાસંભવીતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.18
યુક્તેઃ શબ્દાન્તરાચ્ ચ । બ્બ્સ્_2,1.18 ।
યુક્તેશ્ચ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્ય સત્ત્વમનન્યત્વં ચ કારણાદવગમ્યતે, શબ્દાન્તરાચ્ચ ।
યુક્તિસ્તાવદ્વર્ણ્યતે- દધિઘટરુચકાદ્યર્થિભિઃ પ્રતિનિયતાનિ કારણાનિ ક્ષીરમૃત્તિકાસુવર્ણાદીન્યુપાદીયમાનાનિ લોકે દૃશ્યન્તે ।
નહિ દધ્યર્થિભિર્મૃત્તિકોપાદીયતે ન ઘટાર્થિભિઃ ક્ષીરં તદસત્કાર્યવાદે નોપપદ્યેત ।
અવિશિષ્ટે હિ પ્રાગુત્પત્તેઃ સર્વસ્ય સર્વત્રાસત્વે કસ્માત્ક્ષીરાદેવ દધ્યુત્પદ્યતે ન મૃત્તિકાયાઃ મૃત્તિકાયા એવ ચ ઘટ ઉત્પદ્યતે ન ક્ષીરાત્ ।
અથાવિશિષ્ટે ઽપિ પ્રાગસત્ત્વે ક્ષીર એવ દધ્નઃ કશ્ચિદતિશયો ન મૃત્તિકાયાં, મૃત્તિકાયામેવ ચ ઘટસ્ય કશ્ચિદતિશયો ન ક્ષીર ઇત્યુચ્યેત, તર્હ્યતિશયવત્ત્વાત્પ્રાગવસ્થાયા અસત્કાર્યવાદહાનિઃ સત્કાર્યવાદસિદ્ધિશ્ચ ।
શક્તિશ્ચ કારણસ્ય કાર્યનિયમાર્થા કલ્પમાના નાન્યાસતી વા કાર્યં નિયચ્છેત્ ।
અસત્ત્વાવિશેષાદન્યત્વાવિશેષાચ્ચ ।
તસ્માત્કારણસ્યાત્મભૂતા શક્તિઃ શક્તેશ્ચાત્મભૂતં કાર્યમ્ ।
અપિચ કાર્યકારણયોર્દ્રવ્યગુણાદીનાં ચાશ્વમહિષવદ્ભેદબુદ્ધ્યભાવાત્તાદાત્મ્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
સમવાયકલ્પનાયામપિ સમવાયસ્ય સમવાયિભિઃ સંબન્ધે ઽભ્યુપગમ્યમાને તસ્ય તસ્યાન્યોન્યઃ સંબન્ધઃ કલ્પયિતવ્ય ઇત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
અનભ્યુપગમ્યમાને ચ વિચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ સમવાયઃ સ્વયં સંબન્ધરૂપત્વાદનપેક્ષ્યૈવાપરં સંબન્ધં સંબધ્યતે, સંયોગો ઽપિ તર્હિ સ્વયં સંબન્ધરૂપત્વાદનપેક્ષ્યૈવ સમવાયં સંબધ્યેત ।
તાદાત્મ્યપ્રતીતેશ્ચ દ્રવ્યગુણાદીનાં સમવાયકલ્પનાનર્થક્યમ્ ।
કથં ચ કાર્યમવયવિદ્રવ્યં કારણેષ્વવયવદ્રવ્યેષુ વર્તમાનં વર્તતે ।
કિં સમસ્તેષ્વવયવેષુ વર્તેતોત પ્રત્યવયવમ્ ।
યદિ તાવત્સમસ્તેષુ વર્તેત તતો ઽવયવ્યનુપલબ્ધિઃ પ્રસજ્યેત, સમસ્તાવયવસમનિકર્ષસ્યાશક્યત્વાત્ ।
નહિ બહુત્વં સમસ્તેષ્વાશ્રયેષુ વર્તમાનં વ્યસ્તાશ્રયગ્રહણેન ગૃહ્યતે ।
અથાવયવશઃ સમસ્તેષુ વર્તેત તદાપ્યરમ્ભકાવયવવ્યતિરેકેણાવયવિનો ઽવયવાઃ કલ્પ્યેરન્ યૈરારમ્ભકેષ્વવયવેષ્વવયવશો ઽવયવી વર્તેત કોશાવયવવ્યતિરિક્તૈર્હ્યવયવૈરસિઃ કોશં વ્યાપ્નોતિ ।
અનવસ્થા ચૈવં પ્રસજ્યેત ।
તેષુ તેષ્વયવયવેષુ વર્તયિતુમન્યેષામવયવાનાં કલ્પનીયત્વાત્ ।
અથ પ્રત્યવયવં વર્તેત તદૈકત્ર વ્યાપારે.ઽન્યત્રાવ્યાપારઃ સ્યાત્ ।
નહિ દેવદત્તઃ સ્નુઘ્ને સંનિધીયમાનસ્તદહરેવ પાટલિપુત્રે ઽપિ સંનિધીયેત ।
યુગપદનેકત્ર વૃત્તાવનેકત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
દેવદત્તયજ્ઞદત્તયોરિવ સ્રુઘ્નાપાટલિપુત્રનિવાસિનોઃ ।
ગોત્વાદિવત્પ્રત્યેકં પરિસમાપ્તેર્ન દોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તથા પ્રતીત્યભાવાત્ ।
યદિ ગોત્વાદિવત્પ્રત્યેકં પરિસમાપ્તો ઽવયવી સ્યાદ્યથા ગોત્વં પ્રતિવ્યક્તિ પ્રત્યક્ષં ગૃહ્યત એવમવયવ્યપિ પ્રત્યવયવં પ્રત્યક્ષં ગૃહ્યેત ।
નચૈવં નિયતં ગૃહ્યતે ।
પ્રત્યેકપરિસમાપ્તૌ ચાવયવિનઃ કાર્યેણાધિકારાત્તસ્ય ચૈકત્વાચ્છૃઙ્ગેણાપિ સ્તનકાર્યં કુર્યાદુરસા ચ પૃષ્ઠકાર્યમ્ ।
નચૈવં દૃશ્યતે ।
પ્રાગુત્પત્તેશ્ચ કાર્યસ્યાસત્ત્વ ઉત્પત્તિરકર્તૃકા નિરાત્મિકા ચ સ્યાત્ ।
ઉત્પચત્તિશ્ચ નામ ક્રિયા, સા સકર્તૃકૈવ ભવિતુમર્હતિ ગત્યાદિવત્ ।
ક્રિયા ચ નામ સ્યાદકર્તૃકા ચેતિ વિપ્રતિષિધ્યેત ।
ઘટસ્ય ચેત્પત્તિરુચ્યમાના ન ઘટકર્તૃકા કિં તરિહ્યન્યકર્તૃકેતિ કલ્પ્યા સ્યાત્ ।
તથા કપાલાદીનામપ્યુત્પત્તિરુચ્યમાનાન્યકર્તૃકૈવ કલ્પ્યેત ।
તથાચ સતિ ઘટ ઉત્પદ્યત ઇત્યુક્તે કુલાલાદીનામપ્યુત્પદ્યમાનતા પ્રતીયતે ।
ઉત્પન્નતાપ્રતીતેશ્ચ ।
અથ સ્વકારણસત્તાસંબન્ધ એવોત્પત્તિરાત્મલાભશ્ચ કાર્યસ્યેતિ ચેત્, કથમલબ્ધાત્મકં સંબધ્યેતેતિ વક્તવ્યમ્ ।
સતોર્હિ દ્વયોઃ સંબન્ધઃ સંભવતિ ન સદસતોરસતોર્વા ।
અભાવસ્ય ચ નિરુપાખ્યત્વાત્પ્રાગુત્પત્તેરિતિ મર્યાદાકરણમનુપપન્નમ્ ।
સતાં હિ લોકે ક્ષેત્રગૃહાદીનાં મર્યાદા દૃષ્ટા નાભાવસ્ય ।
નહિ વન્ધ્યાપુત્રો રાજા બભૂવ પ્રાક્પૂર્ણવર્મણો ઽભિષેકાદિત્યેવઞ્જાતીયકેન મર્યાદાકારણેન નિરુપાખ્યો વન્ધ્યાપુત્રો રાજા બભૂવ પ્રાક્પૂર્ણવર્મણો ઽભિષેકાદિત્યેવઞ્જાતીયકેન મર્યાદાકરણેન નિરુપાખ્યો વન્ધ્યપુત્રો રાજા બભૂવ ભવતિ ભવિષ્યતીતિ વા વિશેષ્યતે ।
યદિ ચ વન્દ્યાપુત્રો ઽપિ કારકવ્યાપારાદૂર્ધ્વમભવિષ્યત્તત ઇદમપ્યુપાત્સ્યત કાર્યાભાવો ઽપિ કારકવ્યાપારાદૂર્ધ્વં ભવિષ્યતીતિ ।
વયં તુ પશ્યામો વન્દ્યાપુત્રસ્ય કાર્યાભાવસ્ય ચાભાવત્વાવિશેષાદ્યથા વન્ધ્યાપુત્રઃ કારકવ્યાપારાદૂર્ધ્વં ન ભવિષ્યત્યેવં કાર્યાભાવો ઽપિ કારકવ્યાપારાદૂર્ધ્વં ન ભવિષ્યતીતિ ।
નન્વેવં સતિ કારકવ્યાપારો ઽનર્થકઃ પ્રસજ્યેત ।
યથૈવ હિ પ્રાક્સિદ્ધત્વાત્કારણસ્વરૂપસિદ્ધયે ન કશ્ચિદ્વ્યાપ્રિયતે ।
એવં પ્રાક્સિદ્ધત્વાત્તદનન્યત્વાચ્ચ કાર્યસ્ય સ્વરૂપસિદ્ધયે ઽપિ ન કશ્ચિદ્વ્યાપ્રિયેત ।
વ્યાપ્રિયતે ચ ।
અતઃ કારકવ્યાપારાર્થવત્ત્વાય મન્યામહે પ્રાગુત્પત્તેરભાવ ।
કાર્યસ્યેતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
યતઃ કાર્યાકારેણ કારણં વ્યવસ્તાપયતઃ કારકવ્યાપારસ્યાર્થવત્ત્વમપપદ્યતે ।
કાર્યાકારો ઽપિ કારણસ્યાત્મભૂત એવાનાત્મભૂતસ્યાનારભ્યત્વાદિત્યભાણિ ।
નચ વિશેષદર્શનમાત્રેણ વસ્ત્વન્યત્વં ભવતિ ।
નહિ દેવદત્તઃ સંકોચિતહસ્તપાદઃ પ્રસારિતહસ્તપાદશ્ચ વિશેષણ દૃશ્યમાનો ઽપિ વસ્ત્વન્યત્વં ગચ્છતિ, સ એવેતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
તથા પ્રતિદિનમનેકસંસ્થાનાનામપિ પિત્રાદીનાં ન વસ્ત્વન્યત્વં ભવતિ, મમ પિતા મમ ભ્રાતા મમ પુત્ર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
જન્મોચ્છેદાનન્તરિતત્વાત્તત્ર યુક્તં નાન્યત્રેતિ ચેત્ ।
ન ।
ક્ષીરાદીનામપિ દધ્યાદ્યાકારસંસ્થાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
અદૃશ્યમાનાનામપિ વટધાનાદીનાં સમાનજાતીયાવયવાન્તરોપચિતાનામઙ્ કુરાદિભાવેન દર્શનગોચરતાપત્તૌ જન્મસંજ્ઞા ।
તેષામેવાયવાનામપચયવશાદદર્શનાપત્તાવુચ્છેદસંજ્ઞા ।
તત્રેદૃગ્જન્મોચ્છેદાન્તરિતત્વાચ્ચેદસતઃ સત્ત્વપત્તિસ્તથા સતિ ગર્ભવાસિન ઉત્તાનશાયિનશ્ચ ભેદપ્રસઙ્ગઃ ।
તથાચ બાલ્યયૌવનસ્થાવિરેષ્વપિ ભેદપ્રસઙ્ગઃ, પિત્રાદિવ્યવહારલોપપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
એતેન ક્ષણભઙ્ગવાદઃ પ્રતિવદિતવ્યઃ ।
યસ્યપુનઃ પ્રાગુત્પત્તેરસત્કાર્યં તસ્ય નિર્વિષયઃ કારકવ્યાપારઃ સ્યાત્ ।
અભાવસ્ય વિષયત્વાનુપપત્તેરાકાશહનનપ્રયોજનખડ્ગાદ્યનેકાયુધપ્રયુક્તિવત્ ।
સમવાયિકારણવિષયઃ કારકવ્યાપારઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
અન્યવિષયેણ કારકવ્યાપારેણાન્યનિષ્પત્તેરતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સમવાયિકારણસ્યૈવાત્માતિશયઃ કાર્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
સત્કાર્યતાપત્તેઃ ।
તસ્માત્ક્ષીરાદીન્યેવ દ્રવ્યાણિ દધ્યાદિભાવેનાવતિષ્ઠમાનાનિ કાર્યાખ્યાં લભન્ત ઇતિ ન કારણાદન્યત્કાર્યં વર્ષશતેનાપિ શક્યં નિશ્ચેતુમ્ ।
તથા મૂલકારણમેવાન્ત્યાત્કાર્યાત્તેન તેન કાર્યાકારેણ નટવત્સર્વવ્યવહારાસ્પદત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
એવં યુક્તેઃ કાર્યસ્ય પ્રાગુત્પત્તેઃ સત્ત્વમનન્યત્વં ચ કારણાદવગમ્યતે ।
શબ્દાન્તરાચ્ચૈતદવગમ્યતે ।

પૂર્વસૂત્રે ઽસદ્વ્યપદેશિનઃ શબ્દસ્યોદાહૃતત્વાત્તતો ઽન્યઃ સદ્વ્યપદેશી શબ્દઃ શબ્દાન્તરમ્- ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽતદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ ઇતિ ચાસત્પક્ષમુપક્ષિપ્ય ઽકથમસતઃ સજ્જાયેતઽ ઇત્યાક્ષિપ્ય ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યવધારયતિ ।
તત્રેદંશબ્દવાચ્યસ્ય કાર્યસ્ય પ્રાગુત્પત્તેઃ સચ્છબ્દવાચ્યેન કારણેન સામાનાધિકરણ્યસ્ય શ્રૂયમાણત્વાત્સત્ત્વાનન્યત્વે પ્રસિદ્ધ્યતઃ ।
યદિ તુ પ્રાગુત્પત્તેરસત્કાર્યં સ્યાત્પશ્ચાચ્ચોત્પદ્યમાનં કારણે સમવેયાત્તદાન્યકારણાત્સ્યાત્ ।
તત્ર ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિઽ (છા. 6.1.3) ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા પીડ્યેત ।
સત્ત્વાનન્યત્વાવગતેસ્ત્વિયં પ્રતિજ્ઞા સમર્થ્યતે

fન્: અતિશયઃ કાર્યધર્મઃ કારણધર્મો વા ।
કાર્યાભાવો ઽસત્કાર્યમિત્યર્થઃ ઉપાપત્સ્યત ઉપપન્નમભવિષ્યદિત્યન્વયઃ ।
વસ્ત્વન્તરત્વં પરમાર્થતો ભિન્નત્વમ્ ।
એતેન કારણસ્ય સર્વકાર્યેષ્વન્વયકથનેન ।
વિવર્તવાદં વ્યક્તીકર્તું નટવદિત્યુદાહરણમ્ ।
સત્ત્વાનન્યત્વયોર્હેત્વન્તરમાહ સૂત્રકારઃ- યુક્તેરિતિ ।
દધ્યાદ્યર્થિનાં ક્ષીરાદૌ પ્રવૃત્ત્યન્યથાનુપપત્તિર્યુક્તિસ્તયા કાર્યસ્ય પ્રાક્કારણાનન્યત્વેન સત્ત્વં સિધ્યતીત્યર્થઃ ।
અસતો ઽપિ કાર્યસ્ય તસ્માદુત્પત્તેઃ કારણત્વધિયા તત્ર પ્રવૃત્તિરિત્યન્યથોપપત્તિમાશઙ્ક્યાહ- અવિશિષ્ટે હીતિ ।
અસત ઉત્પત્ત્યભાવાદુત્પત્તૌ વા સર્વસ્માત્સર્વોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્તત્તદુપાદાનવિશેષે પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તદુક્તં સાંખ્યવૃદ્ધૈઃ-ઽઅસદકરણાદુપાદાનગ્રહણાત્સર્વસંભવાભાવાત્ ।
શક્તસ્ય શક્યકરણાત્કારણભાવાચ્ચ સત્કાર્યમ્ઽઇતિ ।
શક્તસ્ય કારણસ્ય શક્યકાર્યકારિત્વાચ્છક્તિવિષયસ્ય કાર્યસ્ય સત્ત્વમસતો ઽશક્યત્વાત્ ।
કિઞ્ચ સત્કારણાભેદાત્કાર્યં સદિત્યુત્તરાર્ધાર્થઃ ।
કાર્યસ્યાસત્ત્વે ઽપિ કુતશ્ચિદતિશયાત્પ્રવૃત્તિનિયમોપપત્તિરિતિ શઙ્કતે- અથેતિ ।
અતિશયઃ કાર્યધર્મઃ કારણધર્મો વા ।
આદ્યે ધર્મિત્વાત્પ્રાગવસ્થારૂપસ્ય કાર્યસ્ય સત્ત્વં દુર્વારમિત્યાહ- તર્હ્યતિશયવત્ત્વાદિતિ ।
દ્વિતીયે ઽપિ કાર્યસત્ત્વમાયાતીત્યાહ- શક્તિશ્ચેતિ ।
કાર્યકારણાભ્યામન્યા કાર્યવદસતિ વા શક્તિર્ન કાર્યનિયામિકા, યસ્ય કસ્યચિદન્યસ્ય નરશૃઙ્ગસ્ય વા નિયામકત્વપ્રસઙ્ગાદન્યત્વાસત્ત્વયોઃ શક્તાવન્યત્ર ચાવિશેષાત્ ।
તસ્માત્ કારણાત્મના લીનં કાર્યમેવાભિવ્યક્તિનિયામકતયા શક્તિરિત્યેષ્ટવ્યં, તતઃ સત્કાર્યસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ કાર્યકારણયોરન્યત્વે મૃદ્ઘટૌ ભિન્નૌ સન્તાવિતિ ભેદબુદ્ધિઃ સ્યાદિત્યાહ- અપિચેતિ ।
તયોરન્યત્વે ઽપિ સમવાયશાત્તથા બુદ્ધિર્નોદેતીત્યાશઙ્ક્ય સમવાયં દૂષયતિ- સમવાયેતિ ।
સમવાયઃ સમવાયિભિઃ સંબદ્ધોન ન વા ।
આદ્યે સ સંબન્ધઃ કિં સમવાયઃ ઉત સ્વરૂપમ્ ।
આદ્યે સમવાયાનવસ્થા ।
દ્વિતીયે મૃદ્ઘટયોરપિ સ્વરૂપસંબન્ધાદેવોપપત્તેઃ સમવાયાસિદ્ધિઃ ।
અસંબદ્ધ ઇતિ પક્ષે દોષમાહ- અનભ્યુપગમ્યમાન ઇતિ ।
દ્રવ્યગુણાદીનાં વિશિષ્ટધીવિરહપ્રસઙ્ગઃ ।
અસંબદ્ધસ્ય વિશિષ્ટધીનિયામકત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
વિશિષ્ટધીનિયામકો હિ સંબન્ધઃ, ન તસ્ય નિયામકાન્તરાપેક્ષા, અનવસ્થાનાત્, અતઃ સ્વપરનિર્વાહકઃ સમવાય ઇતિ શઙ્કતે- અથેતિ ।
સંબધ્યતે ।
સ્વસ્ય સ્વસંબન્ધિનશ્ચ વિશિષ્ટધિયં કરોતીત્યર્થઃ ।
પ્રતિબન્દ્યા દૂષયતિ- સંયોગો ઽપીતિ ।
યત્તુ ગુણત્વાત્સંયોગસ્ય સમવાયાપેક્ષા ન સંબન્ધત્વાદિતિ, તન્ન, ધર્મત્વાત્, સમવાયસ્યાપિ સંબન્ધાન્તરાપત્તેરસંબદ્ધસ્યાશ્વત્વસ્ય ગોધર્મત્વાદર્શનાત્ ।
કિઞ્ચ ઽનિષ્પાપત્વાદયો ગુણાઃઽઇતિ શ્રુતિસ્મૃત્યાદિષુ ઽવ્યવહારાદિષ્ટધર્મો ગુણઃઽઇતિ પરિભાષયા સમાયસ્યાપિ ગુણત્વાચ્ચ ।
ઽજાતિવિશેષો ગુણત્વમ્ઽઇતિ પરિભાષા તુ સમવાયસિધ્યુત્તરકાલીના, નિત્યાનેકસમવેતા જાતિરિતિ જ્ઞાનસ્ય સમવાયજ્ઞાનાધીનત્વાત્ ।
અતઃ સમવાયસિદ્ધેઃ પ્રાક્ સંયોગસ્ય ગુણત્વમસિદ્ધમિતિ દિક્ ।
કિઞ્ચ પ્રતીત્યનુસારેણ વસ્તુ સ્વીકાર્યમન્યથા ગોપ્રતિતેરશ્વ આલમ્બનમિત્યસ્યાપિ સુવચત્વાત્ ।
તથા ચ મૃદ્ઘટ ઇત્યભેદપ્રતીતેરભેદ એવ સ્વીકાર્યઃ, તાભ્યામત્યન્તભિન્નસ્ય સમવાયસ્ય તન્નિયામકત્વાસંભવાદિત્યાહ- તાદાત્મ્યેતિ ।
એવં પ્રતીત્યનુસારેણ કાર્યસ્ય કારણાત્મના સત્ત્વં, સ્વરૂપેણ તુ મિથ્યાત્મિત્યુક્તમ્ ।
વૃત્ત્યનિરૂપણાચ્ચ તસ્ય મિથ્યાત્વમિત્યાહ- કથં ચેતિ ।
તત્રાદ્યમનૂદ્યવયવિનઃ પટાદેસ્તન્ત્વાદિષ્વવયવેષુ ત્રિત્વાદિવત્સ્વરૂપેણ વૃત્તિરુતાવયવશ ઇતિ વિકલ્પાદ્યં દૂષયતિ- યદીત્યાદિના ।
વ્યાસજ્યવૃત્તિવસ્તુપ્રત્યક્ષસ્ય યાવદાશ્રયપ્રત્યક્ષજન્યત્વાત્ સંવૃતપટાદેર્યાવદવયવાનામપ્રત્યક્ષત્વાદપ્રત્યક્ષત્વં પ્રસજ્યેતેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- અથેતિ ।
યથા હસ્તે કોશે ચાવયવશઃ ખઙ્ગો વર્તમાનો હસ્તમાત્રગ્રહે ઽપિ ગૃહ્યતે, એવં યત્કિઞ્ચિદવયવગ્રહેણાવયવિનો ગ્રહસંભવે ઽપ્યવયવાનામનવસ્થા સ્યાદિતિ દૂષયતિ- તદાપીતિ ।
આદ્યદ્વિતીયમુદ્ભાવ્ય દૂષયતિ- અથ પ્રત્યવયવમિત્યાદિના ।
એકસ્મિંસ્તન્તૌ પટવૃત્તિકાલે તન્ત્વન્તરે વૃત્તિર્ન સ્યાત્, વૃત્તાવનેકત્વાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
યથા યુગપદનેકવ્યક્તિષુ વૃત્તાવપિ જાતેરનેકત્વદોષો નાસ્તિ તથાવયવિન ઇત્યાશઙ્કતે- ગોત્વેતિ ।
જાતિવદવયવિનો વૃત્તિરસિદ્ધા અનુભવાભાવિદિતિ પરિહરતિ- ન ।
તથેતિ ।
દોષાન્તરમાહ- પ્રત્યેકેતિ ।
અધિકારાત્સંબન્ધાત્ ।
યથા દેવદત્તઃ સ્વકાર્યમધ્યયનં ગ્રામે ઽરણ્યે વા કરોતિ, યથા ગૌરવયવી સ્વકાર્યં ક્ષીરાદિકં શૃઙ્ગપુચ્છાદાવપિ કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
એવં વૃત્ત્યનિરૂપણાદનિર્વાચ્યત્વં કાર્યસ્ય દર્શિતમ્ ।
સંપ્રત્યસત્કાર્યવાદે દોષાન્તરમાહ- પ્રાગિતિ ।
યથા ઘટશ્ચલતીત્યુક્તે ચલનક્રિયાં પ્રત્યાશ્રયત્વરૂપં કર્તૃત્વં ઘટસ્ય ભાતિ તથા પટો જાયત ઇતિ જનિક્રિયાકર્તૃત્વમનુભૂયતે ।
અતો જનિકર્તુઃ જનેઃ પ્રાક્સત્ત્વં વાચ્યમ્ ।
કર્તુરસત્ત્વે ક્રિયાયા અપ્યસત્ત્વાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
જનેરનુભવસિદ્ધે ઽપિ સકર્તૃકત્વે ક્રિયાત્વેનાનુમાનમાહ- ઉત્પત્તિશ્ચેતિ ।
અસતો ઘટસ્યોત્પત્તૌ કર્તૃત્વાસંભવે ઽપિ કુલાલાદેઃ સત્ત્વાત્કર્તૃત્વમિત્યાશઙ્કયાહ- ઘટસ્ય ચેતિ ।
ઘટોત્પત્તિવદસત્કપાલાદ્યુત્પત્તિરિત્યતિદિશતિ- તથેતિ ।
શઙ્કામનૂદ્ય દોષમાહ- તથા ચેતિ ।
અનુભવવિરોધમિત્યર્થઃ ।
ઉત્પત્તિર્ભાવસ્યાદ્ય વિક્રિયેતિ સ્વમતેન કાર્યસત્ત્વમાનીતં, સંપ્રતિ કાર્યસ્યોત્પત્તિર્નામ સ્વકારણે સમવાયઃસ્વસ્મિન્ સત્તાસમવાયો વેતિ તાર્કિકમતમાશઙ્કતે- અથેતિ ।
તન્મતેનાપિ કાર્યસ્ય સત્ત્વમાવશ્યકં, અસતઃ સંબન્ધિત્વાયોગાદિત્યાહ- કથમિતિ ।
અસતોર્વેતિ દૃષ્ટાન્તોક્તિઃ ।
નનુ નરશૃઙ્ગાદિવત્કાર્યં સર્વદા સર્વત્રાસન્ન ભવતિ કિન્તૂત્પત્તેઃ પ્રાક્ ધ્વંસાનન્તરં ચાસત્ મધ્યે તુ સદેવેતિ વૈષમ્યાત્સંબન્ધિત્વોપપત્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ- અભાવસ્યેતિ ।
અત્રાભાવબ્દા અસચ્છબ્દાપરપર્યાયા વ્યાખ્યેયાઃ ।
અસતઃ કાલેનાસંબન્ધાત્પ્રાક્ત્વં ન યુક્તમિત્યર્થઃ ।
નનુ કારકવ્યાપારાદૂર્ધ્વભાવિનઃ કાર્યસ્ય વન્ધ્યાપુત્રતુલ્યત્વં કથમિત્યત આહ- યદિ ચેતિ ।
કાર્યાભાવો ઽસત્કાર્યમિત્યર્થ ઇત્યુપાપત્સ્વત ઉપપન્નમભવિષ્યદિત્યન્વયઃ ।
કસ્તર્હિ નિર્ણયઃ, તત્રાહ- વયં ત્વિતિ ।
ઽનાસતો વિદ્યતે ભાવઃઽઇતિ સ્મૃતેરિતિ ભાવઃ ।
સત્કાર્યવાદે કારકવૈયર્થ્યં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
સિદ્ધકારણાનન્યત્વાચ્ચ કાર્યસ્ય સિદ્ધત્વમિત્યાહ- તદનન્યત્વાચ્ચેતિ ।
અનિર્વાચ્યકાર્યાત્મના કારણસ્યાભિવ્યક્ત્યર્થઃ કારકવ્યાપાર ઇત્યાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
કાર્યસત્યત્વમિચ્છતાં સાંખ્યાનાં સત્કાર્યવાદે કારકવૈયર્થ્યં દોષ આપતતિ, અભિવ્યક્તેરપિ સત્ત્વાત્ ।
અદ્વૈતવાદિનાં ત્વઘટિતઘઠનાવભાસનચતુરમાયામહિમ્ના સ્વપ્નવદ્યથાદર્શનં સર્વમુપપન્નમ્ ।
વિચાર્યમાણે સર્વમયુક્તં, યુક્તત્વે દ્વૈતાપત્તેરિતિ મુખ્યં સમાધાનં સમાધાનાન્તરાભાવાત્ ।

નનુ કારણાદ્ભિન્નમસદેવોત્પદ્યત ઇતિ સમાધાનં કિં ન સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાસત્પક્ષસ્ય દૂષણમુક્તં સ્મરેત્યાહ- કાર્યાકારો ઽપીતિ ।
અતઃ કારણાદ્ભેદાભેદાભ્યાં દુર્નિરૂપસ્ય સદસદ્વિલક્ષણસ્યાનિર્વાચ્યાભિવ્યક્તિરનિર્વાચ્યકારકવ્યાપારાણાં ફલમિતિ પક્ષ એવ શ્રેયાનિતિ ભાવઃ ।
નનુ મૃદ્યદૃષ્ટઃ પૃથુબુધ્નત્વાદ્યવસ્થાવિશેષો ઘટે દૃશ્યતે ।
તથાચ ઘટો મૃદ્ભિન્નઃ, તદ્વિરુદ્ધવિશેષવત્ત્વાત્, વૃક્ષવદિત્યત આહ- નચેતિ ।
વસ્તુતો ઽન્યત્વં સત્યો ભેદઃ ।
હેતોર્વ્યભિચારસ્થલાન્તરમાહ- તથા પ્રતિદિનમિતિ ।
પ્રત્યહં પિત્રાદિદેહસ્યાવસ્થાભેદે ઽપિ જન્મનાશયોરભાવાદભેદો યુક્તઃ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકે તુ મૃદાદિનાશે સતિ ઘટાદિકં જાયત ઇતિ જન્મવિનાશરૂપવિરુદ્ધધર્મવત્ત્વાત્કાર્યકારણયોરભેદો ન યુક્ત ઇતિ શઙ્કતે- જન્મેતિ ।
કારણસ્ય નાશાભાવાદ્ધેત્વસિદ્ધિરિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
દધિઘટાદિકાર્યાન્વિતત્વેન ક્ષીરમૃદાદીનાં પ્રત્યક્ષત્વાન્નાશાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
નનુ યત્રાન્વયો દૃશ્યતે તત્ર હેત્વસિદ્ધાવપિ યત્રાઙ્કુરાદૌ વટબીજાદીનામન્વયો ન દૃશ્યતે તત્ર હેતુસત્ત્વાદ્વસત્વન્યત્વં સ્યાદિત્યત આહ- અદૃશ્યેતિ ।
તત્રાપ્યઙ્કુરાદૌ બીજાદ્યવયવાનામન્વયાન્ન સ્ત એવ જન્મવિનાશૌ કિન્ત્વવયાન્તરોપચયાપચયાભ્યાં તદ્વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ ।
અસ્તૂપચયાપચયલિઙ્ગેન વસ્તુભેદાનુમાનં તતો ઽસત ઉત્પત્તિઃ સતો નાશ ઇત્યાશઙ્ક્ય વ્યભિચારમાહ- તત્રેદૃગિતિ ।
પિતૃદેહે ઽપિ ભેદસત્ત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યત્ર બાધકમાહ- પિત્રાદીતિ ।
એતેનેતિ ।
કારણસ્ય સર્વકાર્યેષ્વન્વયકથનેનેત્યર્થઃ ।
સ્વપક્ષે દોષં પરિહૃત્ય પરપક્ષે પ્રસઞ્જયતિ- યસ્ય પુનરિતિ ।
અસતઃ કાર્યસ્ય કારકવ્યાપારાહિતાતિશયાશ્રયત્વાયોગાદવિષયત્વે ઽપિ મૃદાદેર્વિષયત્વં સ્યાદિતિ શઙ્કતે- સમવાયીતિ ।
સમવાયિકારણાત્કાર્યં ભિન્નમભિન્નં વેતિ વિકલ્પાદ્યં નિરસ્યતિ- નેત્યાદિના ।
દ્વિતીયમાશઙ્ક્યેષ્ટાપત્તિમાહ- સમવાયીતિ ।
કાર્યાણામવાન્તરકારણાનન્યત્વમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
પરમકારણાનન્યત્વં ફલિતમાહ- તથા મૂલેતિ ।
અસત્કાર્યવાદે પ્રતિજ્ઞાબાધઃ સ્યાદિત્યાહ- યદિ તુ પ્રાગુત્પત્તેરિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.19
પટવચ્ ચ । બ્બ્સ્_2,1.19 ।
યથા ચ સંવેષ્ટિતઃ પટો ન વ્યક્તં ગૃહ્યતે કિમયં પટઃ કિં વાન્યદ્દ્રવ્યમિતિ ।
સ એવ પ્રસારિતો યત્સંવેષ્ટિતં દ્રવ્યં તત્પટ એવેતિ પ્રસારણેનાભિવ્યક્તો ગૃહ્યતે ।
યથાચ સંવેષ્ટનસમયે પટ ઇતિ ગૃહ્યમાણે ઽપિ ન વિશિષ્ટાયામવિસ્તારો ગૃહ્યતે સ એવ પ્રસારણસમયે વિશિષ્ટાયામવિસ્તારો ગૃહ્યતે ન સંવેષ્ટિતરૂપાદન્યો ઽયં ભિન્નઃ પટ ઇતિ ।
એવં તન્ત્વાદિકારણાવસ્થં પટાદિકાર્યમસ્પષ્ટં સત્ તુરીવેમકુવિન્દાદિકારકવ્યાપારદિભિર્વ્યક્તં સ્પષ્ટં ગૃહ્યતે ।
અતઃ સંવેષ્ટિતપ્રસીરિતપટન્યાયેનૈવાનન્યત્કારણાત્કાર્યમિત્યર્થઃ

fન્: આયામો દૈર્ઘ્યમ્ ।
કાર્યમુપાદાનદ્ભિન્નં તદુપલબ્ધાવપ્યનુપલભ્યમાનત્વાત્ તતો ઽધિકપરિમાણત્વાચ્ચ મશકાદિવ શશક ઇત્યત્ર વ્યભિચારાર્થં સૂત્રમ્- પટવચ્ચેતિ ।
દ્વિતીયહેતોર્વ્યભિચારં સ્ફુટયતિ- યથા ચ સંવેષ્ટનેતિ ।
આયામો દૈર્ઘ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.20
યથા ચ પ્રાણાદિઃ । બ્બ્સ્_2,1.20 ।
યથા ચ લોકે પ્રાણાપાનાદિષુ પ્રાણભેદેષુ પ્રાણાયામેન નિરુદ્ધેષુ કારણમાત્રેણ રૂપેણ વર્તમાનેષુ જીવનમાત્રં કાર્યં નિવર્ત્યતે નાકુઞ્ચનપ્રસારણાદિકં કાર્યાન્તરમ્ ।
તેષ્વેવ પ્રાણભેદેષુ પુનઃ પ્રવૃત્તેષુ જીવનાદધિકમાકુઞ્ચનપ્રાસારણાદિકમપિ કાર્યાન્તરં નિર્વર્ત્યતે ।
નચ પ્રાણભેદાનાં પ્રભેદવતઃ પ્રાણાદન્યત્વં, સમીરણસ્વભાવાવિશેષાત્ ।
એવં કાર્યસ્ય કારણાદનન્યત્વમ્ ।
અતશ્ચ કૃત્સ્નસ્ય જગતો બ્રહ્મકાર્યત્વાત્તદનન્યત્વાચ્ચ સિદ્ધૈષા શ્રૌતી પ્રતિજ્ઞા ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ઽ (છા. 6.1.1) ઇતિ

તત્રૈવ વિલક્ષણકાર્યકારિત્વં કાર્યમુપાદાનાદ્ભિન્નં, ભિન્નકાર્યકરત્વાત્, સંમતવત્ ઇતિ હેતુમાશઙ્ક્ય વ્યભિચારમાહ સૂત્રકારઃ- યથા ચ પ્રાણાદીતિ ।
એવં જીવજગતેર્બ્રહ્માનન્યત્વાત્પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધિરિત્યધિકરણાર્થમુપપસંહરતિ- અતશ્ચ કૃત્સ્નસ્યેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.6.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.7.21
7 ઇતરવ્યપદેશાધિકરણમ્ । સૂ. 21-23
ઇતરવ્યપદેશાદ્ ધિતાકરણાદિદોષપ્રસક્તિઃ । બ્બ્સ્_2,1.21 ।
અન્યથા પુનશ્ચેતનકારણવાદ આક્ષિપ્યતે ।
ચેતનાદ્ધિ જગત્પ્રક્રિયાયામાશ્રીયમાણાયાં હિતાકરણાદયો દોષાઃ પ્રસજ્યન્તે ।
કુતઃ ।
ઇતરવ્યપદેશાત્ ।
ઇતરસ્ય શારીરસ્ય બ્રહ્માત્મત્વં વ્યપદિશતિ શ્રુતિઃ - ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ પ્રબોધનાત્ ।
યદ્વા ।
ઇતરસ્ય ચ બ્રહ્મણઃ શારીરાત્મત્વં વ્યપદિશતિ ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ (તૈ. 2.6) ઇતિ સ્રષ્ટુરેવાવિકૃતસ્ય બ્રહ્મણઃ કાર્યાનુપ્રવેશેન શારીરાત્મત્વપ્રદર્શનાત્ ।
ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6.3.2) ઇતિ ચ પરા દેવતા જીવમાત્મશબ્દેન વ્યપદિશન્તી ન બ્રહ્મણો ભિન્નઃ શારીર ઇતિ દર્શયતિ ।
તસ્માદ્યદ્બ્રહ્મણઃ સ્રષ્ટૃત્વં તચ્છરીરસ્યૈવેતિ ।
અતઃ સ સ્વતન્ત્રઃ કર્તા સન્ હિતમેવાત્મનઃ સૌમનસ્યકરં કુર્યાન્નાહિતં જન્મમરણજરારોગાદ્યનેકાનર્થજાલમ્ ।
નહિ કશ્ચિદપરતન્ત્રો બન્ધનાગારમાત્મનઃ કૃત્વાનુપ્રવિશતિ ।
નચ સ્વયમત્યન્તનિર્મલઃ સન્નત્યન્તમલિનં દેહમાત્મત્વેનોપેયાત્ ।
કૃતમપિ કથઞ્ચિદ્યદ્દુઃખકરં તદિચ્છયા જહ્યાત્ ।
સુખકરં ચોપાદદીત ।
સ્મરેચ્ચ મયેદં જગદ્બિમ્બં વિચિત્રં વિરચિતમિતિ ।
સર્વો હિ લોકઃ સ્પષ્ટં કાર્યં કૃત્વા સ્મરતિ મયેદં કૃતમિતિ ।
યથાચ માયાવી સ્વયં પ્રસારિતાં માયામિચ્છયાનાયાસેનૈવોપસંહરતિ, એવં શારીરો ઽપીમાં સૃષ્ટિમુપસંહરેત્ ।
સ્વમપિ તાવચ્છરીરં શારીરો ન શક્નોત્યનાયાસેનોપસંહર્તુમ્ ।
એવં હિતક્રિયાદ્યદર્શનાદન્યાય્યા ચેતમાજ્જગત્પ્રક્રિયેતિ ગમ્યતે

જીવાભિન્નં બ્રહ્મ જગત્કારણમિતિવદન્વેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ ।
સ યદિ તાદૃગ્બ્રહ્મજગજ્જનયેત્તર્હિ સ્વાનિષ્ટં નરકાદિકં ન જનયેત્ સ્વતન્ત્રચેતનત્વાદિતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વોક્તજીવાનન્યત્વમુપજીવ્ય જીવદોષા બ્રહ્મણિ પ્રસજ્યેરન્નિતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રં ગૃહીત્વા વ્યાચષ્ટે- ઇતરવ્યપદેશાદિત્યાદિના ।
પૂર્વપક્ષે જીવાભિન્ને સમન્વયાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
હિતાકરણેત્યત્ર નઞ્વ્યત્યાસેનાહિતકરણં દોષો વ્યાખ્યાતઃ ।
આદિપદોક્તં ભ્રાન્ત્યાદિકમાપાદયતિ- નચ સ્વયમિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.7.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.7.22
અધિકં તુ ભેદનિર્દેશાત્ । બ્બ્સ્_2,1.22 ।
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
યત્સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ બ્રહ્મ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં શારીરાદધિકમન્યત્, તદ્વયં જગતઃ સ્રષ્ટૃ બ્રૂમઃ ।
ન તસ્મિન્હિતાકરણાદયો દોષાઃ પ્રસજ્યન્તે ।
નહિ તસ્ય હિતં કિઞ્ચિત્કર્તવ્યમસ્ત્યહિતં વા પરિહર્તવ્યં, નિત્યમુક્તસ્વભાવાત્ ।
નચ તસ્ય જ્ઞાનપ્રતિબન્ધઃ શક્તિપ્રતિબન્ધો વા ક્વચિદપ્યસ્તિ, સર્વજ્ઞત્વાત્સર્વશક્તિત્વાચ્ચ ।
શારીરસ્ત્વનેવંવિધસ્તસ્મિન્પ્રસજ્યન્તે હિતાકરણાદયો દોષાઃ ।
નતુ તં વયં જગતઃ સ્રષ્ટારં બ્રૂમઃ ।
કુત એતત્ ।
ભેદનિર્દેશાત્ ।
ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽઽ (બૃ. 2.4.5), ઽસો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ (છા. 8.7.1), ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઽશારીર આત્મા પ્રાજ્ઞેનાત્મનાન્વારૂઢઃઽ (બૃ. 4.3.35) ઇત્યેવઞ્જાતીયકઃ કર્તૃકર્માદિભેદનિર્દેશો જીવાદધિકં બ્રહ્મ દર્શયતિ ।
નન્વભેદનિર્દેશો ઽપિ દર્શિતઃ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકઃ ।
કથં ભેદાભેદૌ વિરુદ્ધૌ સંભવેયાતામ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
આકાશઘટાકાશન્યાયેનોભયસંભવસ્ય તત્ર તત્ર પ્રતિષ્ઠપિતત્વાત્ ।
અપિચ યદા તત્ત્વમસીત્યેવઞ્જાતીયકેનાભેદનિર્દેશેનાભેદઃ પ્રતિબોધિતો ભવત્યપગતં ભવતિ તદા જીવસ્ય સંસારિત્વં બ્રહ્મણશ્ચ સ્રષ્ટૃત્વં, સમસ્તસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતસ્ય ભેદવ્યવહારસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનેન બાધિતત્વાત્ ।
તત્ર કુત એવ સૃષ્ટિઃ કુતો વા હિતાકરણાદયો દોષાઃ ।
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપકૃતકાર્યકરણસંઘાતોપાધ્યવિવેકકૃતા હિ ભ્રાન્તિર્હિતાકરણાદિલક્ષણઃ સંસારો નતુ પરમાર્થતો ઽસ્તીત્યસકૃદવોચામ ।
જન્મમરણચ્છેદનભેદનાદ્યભિમાનવત્ ।
અબાધિતે તુ ભેદવ્યવહારે ઽસે ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકેન ભેદનિર્દેશેનાવગમ્યમાનં બ્રહ્મણો ઽધિકત્વં હિતાકરણાદિદોષપ્રસક્તિં નિરુણદ્ધિ

જીવેશયોરભેદાજ્જીવજગતેર્દેષા બ્રહ્મણિ સ્યુઃ બ્રહ્મગતાશ્ચ સૃષ્ટિસંહારશક્તિસર્વસ્મર્તૃત્વાદયો ગુણા જીવે સ્યુઃ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ ।
જીવસ્ય સ્વશરીરે ઽપિ સંહારસામર્થ્યાદર્શનાદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
જીવેશ્વરયોર્લોકે બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરિવ કલ્પિતભેદાઙ્ગીકારાદ્ધર્મવ્યવસ્થેતિ સિદ્ધાન્તગ્રન્થાર્થઃ ।
યદિ વયં જીવં સ્રષ્ટારં બ્રૂમસ્તદા દોષાઃ પ્રસજ્યન્તે નતુ તં બ્રૂમ ઇત્યન્વયઃ ।
કિઞ્ચાભેદાજ્ઞાનાદૂર્ધ્વં વા દોષા આપાદ્યન્તે, પૂર્વં વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
ઉક્તં મિથ્યાજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતત્વં સ્ફુટયતિ- અવિદ્યેતિ ।
કર્તૃત્વાદિબુદ્ધિધર્માધ્યાસે દેહધર્માધ્યાસં દૃષ્ટાન્તયતિ- જન્મેતિ ।
દ્વિતીયં પ્રત્યાહ- અબાધિતે ત્વિતિ ।
જ્ઞાનાદૂર્ધ્વં સ્રષ્ટૃત્વાદિધર્માણાં બાધાત્ પૂર્વં ચ કલ્પિતભેદેન વ્યવસ્થોપપત્તેર્ન કિઞ્ચિદવદ્યમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.7.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.7.23
અશ્માદિવચ્ ચ તદનુપપત્તિઃ । બ્બ્સ્_2,1.23 ।
યથા ચ લોકે પૃથિવીત્વસામાન્યાન્વિતાનામપ્યશ્મનાં કેચિન્મહાર્હા મણયો વજ્રવૈડૂર્યાદયો ઽન્યે મધ્યમવીર્યાઃ સૂર્યકાન્તાદયો ઽન્યે પ્રહીણાઃ શ્વવાયસપ્રક્ષેપણાર્હાઃ પાષાણા ઇત્યનેકવિધં વૈચિત્ર્યં દૃશ્યતે ।
યથા ચૈકપૃથિવીવ્યપાશ્રયાણામપિ બીજાનાં બહુવિધં પત્રપુષ્પફલગન્ધરસાદિવૈચિત્ર્યં ચન્દનકિંપાકાદિષૂપલક્ષ્યતે ।
યથા ચૈકસ્યાપ્યન્નરસસ્ય લોહિતાદીનિ કેશલોમાદીનિ ચ વિચિત્રાણિ કાર્યાણિ ભવન્તિ ।
એવમેકસ્યાપિ બ્રહ્મણો જીવપ્રાજ્ઞપૃથક્ત્વં કાર્યવૈચિત્ર્યં ચોપપદ્યત ઇત્યસ્તદનુપપત્તિઃ ।
પરપરિકલ્પિતદોષાનુપપત્તિર્ત્યર્થઃ ।
શ્રુતેશ્ચ પ્રામાણ્યાદ્વિકારસ્ય ચ વાચારમ્ભણમાત્રત્વાત્સ્વપ્નદૃશ્યભાવવૈચિત્ર્યવચ્ચેત્યભ્યુચ્ચયઃ

fન્: કિંપાકો મહાતાલફલમ્ ।
નન્વખણ્ડૈકરૂપે બ્રહ્મણિ કથં જીવેશ્વરવૈચિત્ર્યં, કથં ચ તત્કાર્યવૈચિત્ર્યમિત્યનુપપત્તિં દૃષ્ટાન્તૈઃ પરિહરતિ સૂત્રકારઃ- અશ્માદિવચ્ચેતિ ।
કિંપાકો મહાતાલફલમ્ ।
તત્તત્કાર્યસંસ્કારરૂપાનાદિશક્તિભેદાદ્વૈચિત્ર્યમિતિ ભાવઃ ।
સૂત્રસ્થચકારાર્થમાહ- શ્રુતેશ્ચેતિ ।
બ્રહ્મ જીવગતદોષવત્, જીવાભિન્નત્વાત્, જીવવદિત્યાદ્યનુમાનં સ્વતઃપ્રમાણનિરવદ્યત્વાદિશ્રુતિબાધિતમ્ ।
કિઞ્ચ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિવિકારસ્ય મિથ્યાત્વાજ્જીવસ્યૈવ તાવદ્દોષો નાસ્તિ કુતો બિમ્બસ્થાનીયસ્યાશેષવિશેષદર્શિનઃ પરમેશ્વરસ્ય દોષપ્રસક્તિઃ ।
યત્તુ બ્રહ્મ ન વિચિત્રકાર્યપ્રકૃતિ, એકરૂપાત્વાત્, વ્યતિરેકેણ મૃત્તન્ત્વાદિવદિતિ ।
તન્ન ।
એકરૂપે સ્નપ્નદૃશીવ વિચિત્રદૃશ્યવસ્તુવૈચિત્ર્યદર્શનેન વ્યભિચારાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ પ્રત્યગભિન્ને બ્રહ્મણિ સમન્વયસ્યાવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.7.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.8.24
8 ઉપસંહારદર્શનાધિકરણમ્. સૂ. 24-25
ઉપસંહારદર્શનાન્ નેતિ ચેન્ ન ક્ષીરવદ્ ધિ । બ્બ્સ્_2,1.24 ।
ચેતનં બ્રહ્મૈકમદ્વિતીયં જગતઃ કારણમિતિ યદુક્તં તન્નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
ઉપસંહારદર્શનાત્ ।
ઇહ હિ લોકે કુલાલાદયો ઘટપટાદીનાં કર્તારો મૃદ્દણ્ડચક્રસૂત્રાદ્યનેકકારકોપસંહારેણ સંગૃહીતસાધનાઃ સન્તસ્તત્તત્કાર્યં કુર્વાણા દૃશ્યન્તે ।
બ્રહ્મ ચાસહાયં તવાભિપ્રેતં તસ્ય સાધનાન્તરાનુપસંગ્રહે સતિ કથં સ્રષ્ટૃત્વમુપપદ્યેત ।
તસ્માન્ન બ્રહ્મ જગત્કારણમિતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
યતઃ ક્ષીરવદ્દ્રવ્યસ્વભાવવિશેષાદુપપદ્યતે ।
યથા હિ લોકે ક્ષીરં જલં વા સ્વયમેવ દધિહિમભાવેન પરિણમતે ઽનપેક્ષ્ય બાહ્યં સાધનં તથેહાપિ ભવિષ્યતિ ।
નનુ ક્ષીરાદ્યપિ દધ્યાદિભાવેન પરિણામમાનપેક્ષત એવ બાહ્યં સાધનમૌષ્ણ્યાદિકં કથમુચ્યતે ક્ષીરવદ્ધીતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સ્વયમપિ હિ ક્ષીરં યાં ચ યાવતીં ચ પરિણામમાત્રમનુભવતિ તાવત્યેવ ત્વાર્યતે ત્વૌષ્ણ્યાદિના દધિભાવાય ।
યદિ ચ સ્વયં દધિભાવશીલતા ન સ્યાન્નૈવૌષ્ણ્યાદિનાપિ બલાદ્દધિભાવમાપદ્યેત ।
નહિ વાયુરાકાશો વૌષ્ણ્યદિના બલાદ્દધિભાવમાપદ્યતે ।
સાદનસામગ્ર્યા ચ તસ્ય પૂર્ણતા સંપાદ્યતે ।
પરિપૂર્ણશક્તિકં તુ બ્રહ્મ ।
ન તસ્યાન્યેન કેનચિત્પૂર્ણતા સંપાદયિતવ્યા ।
શ્રુતિશ્ચ ભવતિ- ઽન તસ્ય કાર્યં કારણં ચ વિદ્યતે ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ ॥
ઽ (શ્વે. 6.2) ઇતિ ।
તસ્માદેકસ્યાપિ બ્રહ્મણો વિચિત્રશક્તિયોગાત્ક્ષીરાદિવદ્વિચિત્રપરિણામ ઉપપદ્યતે

fન્: કારકાણામુપસંહારો મેલનમ્ ।
ત્વાર્યતે શૈઘ્ર્યં કાર્યતે ક્ષીરં દધિભાવમૌષ્ણ્યાદિના ।
ઉપસંહારદર્શનાત્ ।
અસહાયાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં બ્રુવન્ સમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યદસહાયં તન્ન કારણમિતિ લૌકિકન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વમૌપાધિકજીવભેદાદ્બ્રહ્મણિ જીવદોષા ન પ્રસજ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્, સંપ્રતિ ઉપાધિતો ઽપિ વિભક્તં બ્રહ્મણઃ પ્રેરકાદિકં સહકારિ નાસ્તિ ઈશનાનાત્વાભાવાદિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષસૂત્રાંશં વ્યાચષ્ટે- ચેતનમિત્યાદિના ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
કારકાણામુપસંહારો મેલનમ્ ।
ઉક્તન્યાયસ્ય ક્ષીરાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
શુદ્ધસ્ય બ્રહ્મણો ઽકારણત્વમિષ્ટમેવ ।
વિશિષ્ટસ્યેશ્વરસ્ય તુ માયૈવ સહાય ઇતિ ભાવેનાહ- બાહ્યમિતિ ।
ક્ષીરસ્યાપ્યાતઞ્ચનાદિસહાયો ઽસ્તીત્યસહાયત્વહેતોર્ન વ્યભિચાર ઇત્યાશઙ્ક્ય સહાયાભાવે ઽપિ યસ્ય કસ્યચિત્પરિણામસ્ય ક્ષીરે દર્શનાદ્વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમિત્યાહ- નન્વિત્યાદિના ।
તર્હિ સહાયો વ્યર્થઃ, તત્રાહ- ત્વાર્યત ઇતિ ।
નનુ ત્વાર્યતે ક્ષીરં દધિભાવાય શૈઘ્ર્યં કાર્યત ઇતિ કિમર્થં કલ્પ્યતે, સ્વતો ઽશક્તં ક્ષીરં સહાયેન શક્તં ક્રિયત ઇતિ કિં ન સ્યાત્, તત્રાહ- યદિ ચેતિ ।
શક્તસ્ય સહાયસંપદા કિં કાર્યમિત્યત્રાહ- સાધનેતિ ।
સહાયવિશેષાભાવે કશ્ચિદ્વિકારઃ ક્ષીરસ્ય ભવતિ, તત્ર આતઞ્ચનપ્રક્ષેપૌષ્ણ્યાભ્યાં તૂત્તમદધિભાવસામર્થ્યં વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ શક્તિવ્યઞ્જકો ઽપિ સહાયો બ્રહ્મણો વાચ્યઃ, તત્રાહ- પરિપૂર્ણોતિ ।
નિરપેક્ષમાયાશક્તિકમિત્યર્થઃ ।
તાદૃશશક્તૌ માનમાહ- શ્રુતિશ્ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.8.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.8.25
દેવાદિવદ્ અપિ લોકે । બ્બ્સ્_2,1.25 ।
સ્યાદેતત્ ।
ઉપપદ્યતે ક્ષીરાદીનામચેતનાનામનપેક્ષ્યાપિ બાહ્યં સાધનં દધ્યાદિભાવઃ, દૃષ્ટત્વાત્ ।
ચેતનાઃ પુનઃ કુલાલાદયઃ સાધનસામગ્રીમપેક્ષ્યૈવ તસ્મૈ કાર્યાય પ્રવર્તમાના દૃશ્યન્તે ।
કથં બ્રહ્મ ચેતનં સદસહાયં પ્રવર્તેતેતિ ।
દેવાદિવદિતિ બ્રૂમઃ ।
યથા લોકે દેવાઃ પિતર ઋષય ઇત્યેવમાદયો મહાપ્રભાવાશ્ચેતના અપિ સન્તો ઽનપેક્ષ્યૈવ કિઞ્ચિદ્બાહ્યં સાધનમૈશ્વર્યવિશેષયોગાદભિધ્યાનમાત્રેણ સ્વત એવ બહૂનિ નાનાસંસ્થાનિ શરીરીણિ પ્રાસાદાદીનિ ચ રથાદીનિ ચ નિર્મિમાણા ઉપલભ્યન્તે મન્ત્રાર્થવાદેતિહાસપુરાણપ્રામાણ્યાત્ ।
તન્તુનાભશ્ચ સ્વત એવ તન્તૂન્સૃજતિ ।
બલાકા ચાન્તરેણૈવ શુક્રં ગર્ભં ધત્તે ।
પદ્મિની ચાનપેક્ષ્ય કિઞ્ચિત્પ્રસ્તાનસાધનં સરોન્તરાત્સરોન્તરં પ્રતિષ્ઠતે ।
એવં ચેતનમપિ બ્રહ્માનપેક્ષ્ય બાહ્યં સાધનં સ્વત એવ જગત્સ્રક્ષ્યતિ ।
સ યદિ બ્રૂયાદ્ય એતે દેવાદયો બ્રહ્મણો દૃષ્ટાન્તા ઉપાત્તાસ્તે દાર્ષ્ટ્રાન્તિકેન બ્રહ્મણા ન સમાના ભવન્તિ ।
શરીરમેવ હ્યચેતનં દેવાદીનાં શરીરાન્તરાદિવિભૂત્યુત્પાદન ઉપાદાનં નતુ ચેતન આત્મા ।
તન્તુનાભ્યા ચ ક્ષુદ્રતરજન્તુભક્ષણાલ્લાલા કઠિનતામાપદ્યમાના તન્તુર્ભવતિ ।
બલાકા ચ સ્તનયિત્નુરવશ્રવણાદ્ગર્ભં ધત્તે ।
પદ્મિની ચ ચેતનપ્રયુક્તા સત્યચેતનેવૈવ શરીરેણ સરોન્તરોપસર્પણે વ્યાપ્રિયતે ।
તસ્માનૈતે બ્રહ્મણો દૃષ્ટાન્તા ઇતિ ।
તં પ્રતિ બ્રૂયાન્નાયં દોષઃ ।
કુલાલાદિદૃષ્ટાન્તવૈલક્ષણ્યમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાદિતિ ।
યથા હિ કુલાલાદીનાં દેવાદીનાં ચ સમાને ચેતનત્વે કુલાલાદયઃ કાર્યારમ્ભે બાહ્યં સાધનમપેક્ષન્તે ન દેવાદયઃ, તથા બ્રહ્મ ચેતનમપિ ન બાહ્યં સાધનમપેક્ષિષ્યત ઇત્યેતદ્વાક્યં દેવાદ્યુદાહરણેન વિવક્ષ્યામઃ ।
તસ્માદ્યથૈકસ્ય સામર્થ્યં દૃષ્ટં તથા સર્વેષામેવ ભવિતુમર્હતીતિ નાસ્ત્યેકાન્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ

fન્: લોક્યતે જ્ઞાયતેર્ઽથોનેનેતિ લોકો મન્ત્રાર્થવાદાદિશાસ્ત્રં વૃદ્ધવ્યવહારશ્ચ ।
અભિધ્યાનં સંકલ્પઃ ।
યથા ભારતે શ્રીકૃષ્ણસ્ય સંકલ્પમાત્રેણ દ્રૌપદ્યાઃ પટપરમ્પરોત્પત્તિઃ તથા અસહાયસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ કારણત્વમ્ ।
નનુ બ્રહ્મ ન કારણં ચેતનત્વે સત્યસહાયત્વાન્મૃદાદિશૂન્યકુલાલાદિવદિતિ ન ક્ષીરાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ સૂત્રવ્યાવર્ત્યાં શઙ્કામાહ- સ્યદેતદિતિ ।
તસ્યાપિ હેતોર્દેવાદૌ વ્યભિચાર ઇત્યાહ- દેવાદિવદિતિ ।
લોક્યતે જ્ઞાયતેર્ઽથો ઽનેનેતિ લોકો મન્ત્રાર્થવાદાદિશાસ્ત્રં વૃદ્ધવ્યવહારશ્ચ ।
અભિધ્યાનં સંકલ્પઃ ।
નનુ દેવાદ્યૂર્ણનાભાન્તદૃષ્ટાન્તેષુ શરીરેષુ ચેતનત્વં નાસ્તિ, બલાકાપદ્મિનીચેતનયોર્ગર્ભપ્રસ્થાનકર્તૃત્વે મેઘશબ્દઃ શરીરં ચ સહાયો ઽસ્તિ, અતો વિશિષ્ટહેતોર્ન વ્યભિચાર ઇતિ શઙ્કતે- સ યદિ બ્રૂયાદિત્યાદિના ।
વ્યભિચારો ઽસ્તીતિ પરિહરતિ- તં પ્રતિ બ્રૂયાદિતિ ।
અયં દોષઃ દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યાખ્યઃ ।
અત્ર હિ હેતૌ ચેતનત્વમહન્ધીવિષયત્વરૂપં ચિત્તાદાત્મ્યાપન્નદેહસાધારણં ગ્રાહ્યં ન તુ મુખ્યાત્મત્વં, તવ કુલાલદૃષ્ટાન્તે સાધનવૈકલ્યાપત્તેઃ ।
અસહાયત્વં ચ ચેતનસ્ય સ્વાતિરિક્તહેતુશૂન્યત્વં, તદુભયં દેવાદિષ્વસ્તીતિ વ્યભિચારઃ, દેહસ્ય સ્વાન્તઃપાતિત્વેન સ્વાતિરિક્તત્વાભાવાત્ ।
તથા ચ કુલાલવૈલક્ષણ્યં દેવાદીનાં ઘટાદિકાર્યે સ્વાતિરિક્તાનપેક્ષત્વાત્ ।
દેવવૈલક્ષણ્યં બ્રહ્મણઃ દેહસ્યાપ્યનપેક્ષણાત્ ।
નરદેવાદીનાં કાર્યારમ્ભે નારસ્ત્યેકરૂપા સામગ્રી ।
શ્રૂયતે હિ મહાભારતે શ્રીકૃષ્ણસ્ય સંકલ્પમાત્રેણ દ્રૌપદ્યાઃ પટપરમ્પરોત્પત્તિઃ ।
અતઃ સિદ્ધમસહાયસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ કારણત્વમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.8.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.9.26
9 કૃત્સ્નપ્રસક્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 26-29
કૃત્સ્નપ્રસક્તિર્ નિરવયવત્વશબ્દકોપો વા । બ્બ્સ્_2,1.26 ।
ચેતનમેકમદ્વિતીયં બ્રહ્મ ક્ષીરાદિવદ્દેવાદિવચ્ચાનપેક્ષ્ય બાહ્યસાધનં સ્વયં પરિણમમાનં જગતઃ કારણમિતિ સ્થિતમ્ ।
શાસ્ત્રાર્થપરિશુદ્ધયે તુ પુનરાક્ષિપતિ ।
કૃત્સ્નપ્રસક્તિઃ કૃત્સ્નસ્ય બ્રહ્મણઃ કાર્યરૂપેણ પરિણામઃ પ્રાપ્નોતિ,
નિરવયવત્વાત્ ।
યદિ બ્રહ્મ પથિવ્યાદિવત્સાવયવમભવિષ્યત્તતો ઽસ્યૈકદેશઃ પર્યણંસ્યદેકદેશશ્ચાવાસ્થાસ્યત્ ।
નિરવયવં તુ બ્રહ્મ શ્રુતિભ્યો ઽવગમ્યતે- ઽનિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ઽ (શ્વે. 6.19), ઽદિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરોહ્યજઃઽ (મુ. 2.1.2), ઽઇદં મહદ્ભૂતમનન્તમપારં વિજ્ઞાનઘન એવઽ (બૃ. 2.4.12), ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ (બૃ. 3.9.26), ઽઅસ્થૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.8) ઇત્યાદ્યાભ્યઃ સર્વવિશેષપ્રતિષેધિનીભ્યઃ ।
તતશ્ચૈકદેશપરિણામસંભવાત્કૃત્સ્નપરિણામપ્રસક્તૌ સત્યાં મૂલોચ્છેદઃ પ્રસજ્યેત ।
દ્રષ્ટવ્યતોપદેશાનર્થક્યં ચાપન્નમયત્નદ્રષ્ટત્વાત્કાર્યસ્ય, તદ્વ્યતિરિક્તસ્ય ચ બ્રહ્મણો ઽસંભવાત્ અજત્વાદિશબ્દકોપશ્ચ ।
અથૈતદ્દોષપરિજિહીર્ષયા સાવયવમેવ બ્રહ્માભ્યુપગમ્યેત તથાપિ યે નિરવયવત્વસ્ય પ્રતિપાદકાઃ શબ્દા ઉદાહૃતાસ્તે પ્રકુષ્યેયુઃ ।
સાવયવત્વે ચાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
સર્વથાયં પક્ષો ન ઘટયિતું શક્યત ઇત્યાક્ષિપતિ

fન્: પર્યણંસ્યત્ પરિણતો ઽભવિષ્યત્ ।
એકદેશશ્ચાવસ્થાસ્યદપરિણતો ઽભવિષ્યત્ ।
કૃત્સ્નપ્રસક્તિઃ ।
ક્ષીરદૃષ્ટાન્તેન બ્રહ્મ પરિણામીતિ ભ્રમોત્પત્ત્યા પૂર્વપક્ષે પ્રાપ્તે શાસ્ત્રાર્થો વિવર્તો ન પરિણામ ઇતિ નિર્ણયાર્થમિદમધિકરણમિતિ પૂર્વાધિકરણેનોત્તરાધિકરણસ્ય કાર્યત્વં સંગતિમાહ- ચેતનમિતિ ।
નિરવયવાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં વદન્ સમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યન્નિરવયવં તન્ન પરિણામીતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે વિરુધ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- કૃત્સ્નેતિ ।
બ્રહ્મ પરિણામીતિ વદતા વક્તવ્યં બ્રહ્મ નિરવયવં સાવયવં વા ।
આદ્યે સર્વસ્ય બ્રહ્મણઃ પરિણામાત્મના સ્થિતિઃ સ્યાદિત્યુક્તં વ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તેન વિવૃણોતિ- યદિ બ્રહ્મેત્યાદિના ।
પર્યણંસ્યત્ પરિણતો ઽભવિષ્યત્ ।
એકદેશશ્ચાવાસ્થાસ્યદપરિણતો ઽભવિષ્યત્ ।
ઉક્તશ્રુતિભ્યો નિરવયવત્વસિદ્ધેઃ ફલિતં દોષમાહ- તતશ્ચેતિ ।
યદા પરિણામવ્યતિરેકેણ મૂલબ્રહ્માત્મા નાસ્તિ તદાત્મા દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યુપદેશોર્ઽથશૂન્યઃ સ્યાદિતિ દોષાન્તરમાહ- દ્રષ્ટવ્યતેતિ ।
બ્રહ્મણઃ પરિણામાત્મના જન્મનાશાઙ્ગીકારે ઽઅજો ઽમરઃઽઇતિ શ્રુતિવિરોધશ્ચેત્યાહ- અજત્વાદીતિ ।
સાવયવત્વપક્ષમાશઙ્ક્ય સૂત્રશેષેણ પરિહરતિ- અથેત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.9.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.9.27
શ્રુતેસ્ તુ શબ્દમૂલત્વાત્ । બ્બ્સ્_2,1.27 ।
તુશબ્દેનાક્ષેપં પરિહરતિ ।
ન ખલ્વસ્મત્પક્ષે કશ્ચિદપિ દોષો ઽસ્તિ ।
ન તાવત્કૃત્સ્નપ્રસક્તિરસ્તિ ।
કુતઃ ।
શ્રુતેઃ ।
યથૈવ હિ બ્રહ્મણો જગદુત્પત્તિઃ શ્રૂયત એવં વિકારવ્યતિરેકેણાપિ બ્રહ્મણો ઽવસ્તાનં શ્રૂયતે, પ્રકૃતિવિકારયોર્ભેદેન વ્યપદેશાત્ ઽસેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6.3.2) ઇતિ, ઽતાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ચ પુરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (છા. 3.12.6) ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકાત્ ।
તથા હૃદયાયતનત્વવચનાત્સત્સંપત્તિવચનાચ્ચ ।
યદિ ચ કૃત્સ્નં બ્રહ્મ કાર્યાભાવેનોપયુક્તં સ્યાત્ ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિઽ (છા. 6.81) ઇતિ સુષુપ્તિગતં વિશેષણમનુપપન્નં સ્યાત્ ।
વિકૃતેન બ્રહ્મણા નિત્યસંપન્નત્વાદિવિકૃતસ્ય ચ બ્રહ્મણો ઽભાવાત્ ।
તથેન્દ્રિયગોચરત્વપ્રતિષેધાદ્બ્રહ્મણો વિકારસ્ય ચેન્દ્રિયગોચરત્વોપપત્તેઃ ।
તસ્માદસ્ત્યવિકૃતં બ્રહ્મ ।
નચ નિરવયવત્વશબ્દકોપો ઽસ્તિ, શ્રૂયમાણત્વાદેવ નિરવયવત્વસ્યાપ્યભ્યુપગમ્યમાનત્વાત્ ।
શબ્દમૂલં ચ બ્રહ્મ શબ્દપ્રમાણકં નેન્દ્રિયાદિપ્રમાણકં તદ્યથાશબ્દમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
શબ્દશ્ચોભયમપિ બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદયત્યકૃત્સ્નપ્રસક્તિં નિરવયવત્વં ચ ।
લૌકિકાનામપિ મણિમન્ત્રૌષધિપ્રભૃતીનાં દેશકાલનિમિત્તવૈચિત્ર્યવશાચ્છક્તયો વિરુદ્ધાનેકકાર્યવિષયા દૃશ્યન્તે ।
તા અપિ તાવન્નોપદેશમન્તરેણ કેવલેન તર્કેણાવગન્તું શક્યન્તે ઽસ્ય વસ્તુન એતાવત્ય એતત્સહાય એતદ્વિષયા એતત્પ્રયોજનાશ્ચ શક્તય ઇતિ ।
કિમુતાચિન્ત્યસ્વભાવસ્ય બ્રહ્મણો રૂપં વિના શબ્દેન ન નિરૂપ્યેત ।
તથાચાહુઃ પૌરાણિકાઃ - ઽઅચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ યોજયેત્ ।
પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તદચિન્ત્યસ્ય લક્ષણમ્ ॥
ઽ ઇતિ તસ્માચ્છબ્દમૂલ એવાતીન્દ્રિયાર્થયાથાત્મ્યાધિગમઃ ।
નનુ શબ્દેનાપિ ન શક્યતે વિરુદ્ધોર્ઽથઃ પ્રત્યાયયિતું નિરવયવં ચ બ્રહ્મ પરિણમતે નચ કૃત્સ્નમિતિ ।
યદિ નિરવયવં બ્રહ્મ સ્યાન્નૈવ પરિણમેત ।
કૃત્સ્નમેવ વા પરિણમેત ।
અથ કેનચિદ્રૂપેણ પરિણમેત કેનચિચ્ચાવતિષ્ઠેતેતિ રૂપભેદકલ્પનાત્સાવયવમેવ પ્રસજ્યેત ।
ક્રિયાવિષયે હિ ઽઅતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિઽ ઽનાતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકાયાં વિરોધપ્રતીતાવપિ વિકલ્પાશ્રયણં વિરોધપરિહારકારણં ભવતિ પુરુષતન્ત્રત્વાચ્ચાનુષ્ઠાનસ્ય ।
ઇહ તુ વિકલ્પાશ્રયણેનાપિ ન વિરોધપરિહારઃ સંભવત્યપુરુષતન્ત્રત્વાદ્વસ્તુનઃ તસ્માદ્દુર્ઘટમેતદિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
અવિદ્યાકલ્પિતરૂપભેદાભ્યુપગમાત્ ।
નહ્યવિદ્યાકલ્પિતેન રૂપભેદેન સાવયવં વસ્તુ સંપદ્યતે ।
નહિ તિમિરોપહતનયનેનાનેક ઇવ ચન્દ્રમા દૃશ્યમાનો ઽનેક એવ ભવતિ ।
અવિદ્યાકલ્પિતેન ચ નામરૂપલક્ષણેન રૂપભેદેન વ્યાકૃતાવ્યાકૃતાત્મકેન તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વચનીયેન બ્રહ્મ પરિણામાદિસર્વવ્યવહારાસ્પદત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
પારમાર્થિકેન ચ રૂપેણ સર્વવ્યવહારાતીતમપરિણમતવતિષ્ઠતે ।
વાચારમ્ભણમાત્રત્વાચ્ચાવિદ્યાકલ્પિતસ્ય નામરૂપભેદસ્યેતિ ન નિરવયવત્વં બ્રહ્મણઃ કુપ્યતિ ।
નચેયં પરિણામશ્રુતિઃ પરિણામપ્રતિપાદનાર્થા, તત્પ્રતિપત્તૌ ફલાનવગમાત્ ।
સર્વવ્યવહારહીનબ્રહ્માત્મભાવપ્રતિપાદનાર્થા ત્વેષા, તત્પ્રતિફલાવગમાત્ ।
ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ ઇત્યુપક્રમ્યાહ- ઽઅભયં વૈ જનક પ્રાપ્તો ઽસિઽ (બૃ. 4.2.4) ઇતિ ।
તસ્માદસ્મત્પક્ષે ન કશ્ચિદપિ દોષપ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ

પરિણામપક્ષો દુર્ઘટ ઇતિ યદુક્તં તદસ્માદિષ્ટમેવેતિ વિવર્તવાદેન સિદ્ધાન્તયતિ- શ્રુતેરિતિ ।
સ્વપક્ષે પૂર્વોક્તદોષદ્વયં નાસ્તીતિ સૂત્રયોજનયા દર્શયતિ- તુશબ્દેનેત્યાદિના ।
ઈક્ષિતૃત્વેન વ્યાકર્તૃત્વેન ચેક્ષણીયવ્યાકર્તવ્યપ્રપઞ્ચાત્ પૃથગીશ્વરસત્ત્વશ્રુતેર્ન કૃત્સ્નપ્રસક્તિરિત્યાહ- સેયં દેવતેતિ ।
ન્યૂનાધિકભાવેનાપિ પૃથક્સત્ત્વં શ્રુતમિત્યાહ- તાવાનિતિ ।
ઇતશ્ચાસ્ત્યવિકૃતં બ્રહ્મેત્યાહ- તથેતિ ।
ઽસ વા એષ આત્મા હૃદિઽઇતિ શ્રુતેરસ્તિ દૃશ્યાતિરિક્તં બ્રહ્મ ।
ઽતદા ઽઇતિ સુષુપ્તિકાલરૂપવિશેષણાચ્ચેત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગાન્તરમાહ- તથેન્દ્રિયેતિ ।
ભ્રૂમ્યાદેર્વિકારસ્યેન્દ્રિયગોચરત્વાત્ ઽન ચક્ષુષા ગૃહ્યતેઽઇત્યાદિશ્રુત્યા બ્રહ્મણસ્તત્પ્રતિષેધાદવાઙ્મનસગોચરત્વશ્રુતેશ્ચાસ્તિ કૂટસ્થં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
કૃત્સ્નપ્રસક્તિદોષો નાસ્તીત્યુક્ત્વા દ્વિતીયદોષો ઽપિ નાસ્તીત્યાહ- નચેતિ ।
નનુ બ્રહ્મ કાર્યાત્મનાપ્યસ્તિ, પૃથગપ્યસ્તિ ચેત્ સાવયવત્વં દુર્વારં, નિરવયવસ્યૈકસ્ય દ્વિધા સત્ત્વાયોગાત્, અતો યદ્દ્વિધાભૂતં તત્સાવયમિતિ તર્કવિરુદ્ધં બ્રહ્મણો નિરવયવત્વમિતિ વિવર્તમજાનતઃ શઙ્કાં ગૂઢાશય એવ પરિહરતિ- શબ્દમૂલં ચેતિ ।
યદા લૌકિકાનાં પ્રત્યક્ષદૃષ્ટાનામપિ શક્તિરચિન્ત્યા તદા શબ્દૈકસમધિગમ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ કિમુ વક્તવ્યમ્ ।
અતો બ્રહ્મણો નિરવયવત્વં દ્વિધાભાવશ્ચેત્યુભયં યથાશબ્દમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
ન તર્કેણ બાધનીયમિત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતિભ્યઃ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટવસ્તુસ્વભાવેભ્યો યત્પરં વિલક્ષણં કેવલોપદેશગમ્યં તદચિન્ત્યસ્વરૂપમિતિ સ્મૃત્યર્થઃ ।
આશયાનવબોધેન શઙ્કતે- નનુ શબ્દેનાપીતિ ।
યદ્વા બ્રહ્મ પરિણામીત્યેકદેશિનામિયં સિદ્ધાન્તસૂત્રવ્યાખ્યા દર્શિતા તામાક્ષિપતિ- નન્વિતિ ।
શબ્દસ્ય યોગ્યતાજ્ઞાનસાપેક્ષત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ બ્રહ્મ સાવયવં નિરવયવં વેતિ વિકલ્પાશ્રયણે સર્વશ્રુતિસમાધાનં સ્યાદિત્યત આહ- ક્રિયેતિ ।
નિરવયવત્વે બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વશ્રુતિવિરોધઃ, સાવયવત્વે નિરવયવત્વશબ્દવિરોધઃ, વિકલ્પશ્ચ વસ્તુન્યયુક્તઃ, અતઃ પ્રકારાન્તરાનુપલમ્ભાચ્છ્રુતીનાં પ્રામાણ્યં દુર્ઘટમિતિ પ્રાપ્તે સ્વાશયમુદ્ધાટયતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
નિરવયવસ્ય વસ્તુનઃ કૂટસ્થસ્યાપ્યવિદ્યયા કલ્પિતનામરૂપવિકારાઙ્ગીકારાદ્દુર્ઘટત્વદોષો નાસ્તિ ।
વાસ્તવકૌટસ્થ્યસ્ય કલ્પિતવિકારપ્રકૃતિત્વેનાવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
રૂપભેદાઙ્ગીકારે સાવયવત્વં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યોક્તં વિવૃણોતિ- નહીત્યાદિના ।
કૃત્સ્નપ્રસક્તિં નિરસ્ય દોષાન્તરં નિરસ્યતિ- વાચારમ્ભણેતિ ।
નનુ શ્રુતિપ્રતિપાદ્યસ્ય પરિણામસ્ય કથં મિથ્યાત્મત્વં, તત્રાહ- ન ચેયમિતિ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્માધીશેષત્વેન સૃષ્ટિરનૂદ્યતે ન પ્રતિપાદ્યત ઇત્યસકૃદાવેદિતમ્, અતો વિવર્તવાદે ન કશ્ચિદ્દોષ ઇત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.9.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.9.28
આત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ ચ હિ । બ્બ્સ્_2,1.28 ।
અપિચ નૈવાત્ર વિવદિતવ્યં કથમેકસ્મિન્બ્રહ્મણિ સ્વરૂપાનુપમર્દેનૈવાનેકાકારા સૃષ્ટિઃ સ્યાદિતિ ।
યત આત્મન્યપ્યેકસ્મિન્સ્વપ્નદૃશિ સ્વરૂપાનુપમર્દેનૈવાનેકાકારા સૃષ્ટિઃ પઠ્યતે- ઽન તત્ર રથા ન રથયોગો ન પન્થાનો ભવન્ત્યથ રથારથયોગાન્પથઃ સૃજતેઽ ( બૃ. 4.3.10) ઇત્યાદિના ।
લોકે ઽપિ દેવાદિષુ માયાવ્યાદિષુ ચ સ્વપ્નરૂપાનુપમર્દેનૈવ વિચિત્રા હસ્ત્યશ્વાદિસૃષ્ટયો દૃશ્યન્તે ।
તથૈકસ્મિન્નપિ બ્રહ્મણિ સ્વરૂપાનુપમર્દેનૈવાનેકાકારા સૃષ્ટિર્ભવિષ્યતીતિ

પૂર્વાવસ્થાનાશેનાવસ્થાન્તરં પરિણામઃ, યથા દુગ્ધસ્ય દધિભાવઃ ।
પૂર્વરૂપાનુપમર્દેનાવસ્થાન્તરં વિવર્તઃ, યથા શુક્તેઃ રજતભાવઃ ।
તત્ર બ્રહ્મણો વિવર્તોપાદાનત્વં સ્વપ્નસાક્ષિદૃષ્ટાન્તેન દ્રઢયન્માયાવાદં સ્ફુટયતિ સૂત્રકારઃ- આત્મનિ ચેતિ ।
રથયોગાઃ અશ્વાઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.9.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.9.29
સ્વપક્ષદોષાચ્ ચ । બ્બ્સ્_2,1.29 ।
પરેષામપ્યેષ સમાનઃ સ્વપક્ષે દોષઃ ।
પ્રધાનવાદિનો ઽપિ હિ નિરવયવમપરિચ્છિન્નં શબ્દાદિહીનં પ્રધાનં સાવવસ્ય પરિચ્છિન્નસ્ય શબ્દાદિમતઃ કાર્યસ્ય કારણમિતિ સ્વપક્ષઃ ।
તત્રાપિ કૃત્સ્નપ્રસક્તિર્નિરવયવત્વાત્પ્રધાનસ્ય પ્રાપ્નોતિ નિરવયવત્વાભ્યુપગમકોપો વા ।
નનુ નૈવ તૈર્નિરવયવં પ્રધાનમભ્યુપગમ્યતે, સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ત્રયો ગુણા નિત્યાસ્તેષાં સામ્યાવસ્થા પ્રધાને તૈરેવાવયવૈસ્તત્સાવયવમિતિ ।
નૈવઞ્જાતીયકેન સાવયવત્વેન પ્રકૃતો દોષઃ પરિહર્તું પાર્યતે ।
યતઃ સત્ત્વરજસ્તમસામપ્યેકૈકસ્ય સમાનં નિરવયવત્વમ્ ।
એકૈકમેવ ચેતરદ્વયાનુગૃહીતં સજાતીયસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યોપાદાનમિતિ સમાનત્વાત્સ્વપક્ષદોષપ્રસઙ્ગસ્ય ।
તર્કપ્રતિષ્ઠાનાત્સાવયવત્વમેવેતિ ચેત્ ।
એવવમપ્યનિત્યત્વાદિદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ શક્તય એવ કાર્યવૈચિત્ર્યસૂચિતા અવયવા ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તાસ્તુ બ્રહ્મવાદિનો ઽપ્યવશિષ્ટાઃ ।
તથાણુવાદિનો ઽપ્યણુરણ્વન્તરેણ સંયુજ્યમાનો નિરવયવત્વાદ્યદિ કાર્ત્સ્યેન સંયુજ્યેત તતઃ પ્રથિમાનુપપત્તેરણુમાત્રત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અથૈકદેશેન સંયુજ્યેત તથાપિ નિરવયવત્વાભ્યુપગમકોપ ઇતિ સ્વપક્ષે ઽપિ સમાન એષ દોષઃ ।
સમાનત્વાચ્ચ નાન્યન્યતરસ્મિન્નેવ પક્ષ ઉપક્ષેપ્તવ્યો ભવતિ ।
પરિહૃતસ્તુ બ્રહ્મવાદિના સ્વપક્ષે દોષઃ

fન્: વૈશેષિકાણાં હ્યણુભ્યાં સંયુજ્ય હ્યણુકમેકમારભ્યતે, તૈસ્ત્રિભિર્હ્યણુકૈસ્ત્ર્યણુકમેકમારભ્યત ઇતિ પ્રક્રિયા ।
કિઞ્ચ કૃત્સ્નપ્રસક્ત્યાદીનાં સાંખ્યાદિપક્ષે ઽપિ દોષત્વાન્નાસ્માન્ પ્રત્યુદ્ભાવનીયત્વં, ઽયશ્ચોભયોઃ સમો દોષઃઽઇતિ ન્યાયાદિત્યાહ સૂત્રકારઃ- સ્વપક્ષેતિ ।
પ્રધાનસ્ય નિરવયવત્વે કૃત્સ્નપ્રસક્તિઃ સાવયવત્વે ચ નિરવયવત્વાભ્યુપગમવિરોધ ઇત્યત્ર શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
કિં સામ્યાવસ્થા ગુણાનાં વિકારઃ, સમુદાયો વા ।
આદ્યે તસ્યા ન મૂલપ્રકૃતિત્વં, વિકારત્વાત્ ।
દ્વિતીયે પ્રપઞ્ચાભાવઃ, સમુદાયસ્યાવસ્તુત્વેન મૂલાભાવાત્ ।
અથ નિરવયવા ગુણા એવ વિવિધપરિણામાનાં પ્રકૃતિરિતિ ચેત્, તર્હિ કૃત્સ્નપ્રસક્તેર્મૂલોચ્છેદો દુર્વાર ઇત્યભિપ્રેત્ય પરિહરતિ- નૈવમિત્યાદિના ।
ઇતિ યતો ઽતઃસમાનત્વાન્ન વયં પર્યનુયોજ્યા ઇત્યન્વયઃ ।
પ્રત્યેકં સત્ત્વાદિકમિતરગુણદ્વયસચિવં નિરવયવં યદ્યુપાદાનં તર્હિ કૃત્સ્નસ્યોપાદાનસ્ય કાર્યરૂપત્વપ્રસક્તેર્મૂલોચ્છેદ ઇત્યુક્તેર્નિરવયવત્વસાધકતર્કસ્યાભાસત્વાદ્ગુણાનાં સાવયવત્વમેવ પરિણામિત્વેન મૃદાદિવદતો ન કૃત્સ્નપ્રસક્તિરેકદેશપરિણામસંભવાદિતિ શઙ્કતે- તર્કેતિ ।
એતદ્દોષાભાવે ઽપિ દોષાન્તરં સ્યાદિતિ પરિહરતિ- એવમપીતિ ।
નનુ ગુણાનામવયવાસ્તન્તુવદારમ્ભકા ન ભવન્તિ કિન્તુ કાર્યવૈચિત્ર્યાનુમિતાસ્તદ્ગતાઃ શક્તય ઇત્યાશઙ્ક્ય માયિકશક્તિભિર્બ્રહ્મણો ઽપિ સાવયવત્વં તુલ્યમિત્યાહ- અથેત્યાદિના ।
અણુવાદે ઽપિ દોષસામ્યમાહ- તથેતિ ।
સાંખ્યવદ્દોષઃ સમાન ઇતિ સંબન્ધઃ ।
નિરવયવયોઃ પરમાણ્વોઃ સંયોગો વ્યાપ્યવૃત્તિરવ્યાપ્યવૃત્તિર્વા ।
આદ્યે તત્કાર્યસ્ય દ્વ્યગુણકસ્યૈકપરમાણુમાત્રત્વાપત્તિઃ પ્રથિમ્નો ઽધિકપરિમાણસ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યણોરણ્વન્તરેણોપર્યધઃ પાર્શ્વતશ્ચ વ્યાપ્તૌ તતો ઽધિકદ્રવ્યં સંભવતિઃ દ્વિતીયે પરમાણ્વોઃ સાવયવત્વાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ ત્વં ચોર ઇત્યુક્તે ત્વમપિ ચોર ઇતિવદ્દોષસામ્યોક્તિરયુક્તેત્યત આહ- પરિહૃતસ્ત્વિતિ ।
ઉક્તં હિ માયાવાદે સ્વપ્નવત્સર્વં સામઞ્જસ્યમ્, અતો નિરવયવે બ્રહ્મણિ સમન્વયસ્યાવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.9.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.10.30
10 સર્વોપેતાધિકરણમ્ । સૂ. 30-31
સર્વોપેતા ચ તદ્દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_2,1.30 ।
એકસ્યાપિ બ્રહ્મણો વિચિત્રશક્તિયોગાદુપપદ્યતે વિચિત્રો વિકારપ્રપઞ્ચ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્પુનઃ કથમવગમ્યતે પરં બ્રહ્મેતિ ।
તદુચ્યતે ।
સર્વોપેતા ચ તદ્દર્શનાત્ ।
સર્વશક્તિયુક્તા ચ પરા દેવતેત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
કુતઃ ।
તદ્દર્શનાત્ ।
યથાહિ દર્શયતિ શ્રુતિઃ સર્વશક્તિયોગં પરસ્યા દેવતાયાઃ - ઽસર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યાત્તો ઽવાક્યનાદરઃઽ (છા. 3.14.4), ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 8.7.1), ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ (મુણ્ડ. 1.1.9), ઽએતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિસૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃઽ (બૃ. 3.8.9) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા

fન્: અભ્યાત્તઃ અભિતોવ્યાપ્તઃ ।
અવાકી વાગિન્દ્રિયશૂન્યઃ ।
અનાદરો નિષ્કામઃ ।
સર્વોપેતા ।
માયાશક્તિમતો બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં વદતઃ સમન્વયસ્યાશરીરસ્ય ન માયેતિ ન્યાયેન વિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે ન્યાયસ્યાનાભાસત્વાદસ્તીતિ પૂર્વપક્ષે પૂર્વોક્તશક્તિમત્ત્વસમર્થનાદેકવિષયત્વં સંગતિં વદન્ સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- એકસ્યેત્યાદિના ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્વિરોધાવિરોધૌ ફલમિત્યુક્તમેવાપાદસમાપ્તેરવગન્તવ્યમ્ ।
અભ્યાત્તઃ અભિતો વ્યાપ્તઃ ।
અવાકી વાગિન્દ્રિયશૂન્યઃ ।
અનાદરો નિષ્કામઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.10.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.10.31
વિકરણત્વાન્ નેતિ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્ । બ્બ્સ્_2,1.31 ।
સ્યાદેતત્ વિકરણાં પરાં દેવતાં શાસ્તિ શાસ્ત્રમ્- ઽઅચક્ષુષ્કમશ્રોત્રમવાગમનાઃઽ (બૃ.3.8.8) ઇત્યેવઞ્જાતીયકમ્ ।
કથં સા સર્વશક્તિયુક્તાપિ સતી કાર્યાય પ્રભવેત્ ।
દેવાદયો હિ ચેતનાઃ સર્વશક્તિયુક્તા અપિ સન્ત આધ્યત્મિકકાર્યકરણસંપન્ના એવ તસ્મૈતસ્મૈ કાર્યાય પ્રભવન્તો વિજ્ઞાયન્તે ।
કથઞ્ચ ઽનેતિ નેતિઽ (બૃ. 3.9.23) ઇતિ પ્રતિષિદ્ધસર્વવિશેષાયા દેવતાયાઃ સર્વશક્તિયોગઃ સંભવેદિતિ ચેત્ ।
યદત્ર વક્તવ્યં તત્પુરસ્તાદેવોક્તમ્ ।
શ્રત્યવગાહ્યમેવેદમતિગમ્ભીરં બ્રહ્મ ન તર્કાવગાહ્યમ્ ।
નચ યથૈકસ્ય સામર્થ્યં દૃષ્ટં તથાન્યસ્યાપિ સામર્થ્યેન ભવિતવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તીતિ ।
પ્રતિષિદ્ધસર્વવિશેષસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ સર્વશક્તિયોગઃ સંભવતીત્યેતદપ્યવિદ્યાકલ્પિતરૂપભેદોપન્યાસેનોક્તમેવ ।
તથાચ શાસ્ત્રમ્- ઽઅપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણઃઽ (શ્વં. 3.19) ઇત્યકરણસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ સર્વસામર્થ્યયોગં દર્શયતિ

પૂર્વપક્ષન્યાયમનૂદ્ય દૂષયતિ- વિકરણત્વાદિતિ ।
દેવાદિચેતનાનાં શક્તાનામપિ દેહભિમાને સત્યેવ કર્તૃત્વં દૃષ્ટં તદભાવે સુષુપ્તે તન્ન દૃષ્ટં, અતો બ્રહ્મણઃ શક્તત્વે ઽપ્યદેહત્વાન્ન કર્તૃત્વમ્ ।
નાપ્યદેહસ્ય શક્તિઃ સંભવતીતિ શઙ્કાર્થઃ ।
વિકરણસ્ય જીવસ્ય કર્તૃત્વાસંભવે ઽપીશ્વરસ્ય સંભવતીતિ, ઽદેવાદિવદપિ લોકેઽઇત્યત્રોક્તમ્ ।
તત્ર શરીરસ્ય કલ્પિતસ્ય માયાશ્રયત્વાયોગાન્નિર્વિશેષચિન્માત્રસ્યૈવ માયાધિષ્ઠાનત્વં યુક્તમિતિ સમાધાનાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.10.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.11.32
11 પ્રયોજનવત્ત્વાધિકરણમ્. સૂ. 32-33
ન પ્રયોજનવત્ત્વાત્ । બ્બ્સ્_2,1.32 ।
અન્યથા પુનશ્ચેતનકર્તૃત્વં જગત આક્ષિપતિ ।
ન ખલુ ચેતનઃ પરમાત્મેદં જગદ્બિમ્બં વિરચયિતુમર્હતિ ।
કુતઃ ।
પ્રયોજનવત્ત્વાત્પ્રવૃત્તીનામ્ ।
ચેતનો હિ લોકે બુદ્ધિપૂર્વકારી પુરુષઃ પ્રવર્તમાનો ન મન્દોપક્રમામપિ તાવત્પ્રવૃત્તિમાત્મપ્રયોજનાનુપયોગિનામારભમાણો દૃષ્ટઃ ।
કિમુત ગુરુતરસંરમ્ભામ્ ।
ભવતિ ચ લોકપ્રસિદ્ધ્યનુવાદિની શ્રુતિઃ- ઽન વા અરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિઽ (બૃ. 2.4.5) ઇતિ ગુરુતરસંરમ્ભા ચેયં પ્રવૃત્તિર્યદુચ્ચાવચપ્રપઞ્ચં જગદ્બિમ્બં વિરચયિતવ્યમ્ ।
યદીયમપિ પ્રવૃત્તિશ્ચેતનસ્ય પરમાત્મન આત્મપ્રયોજનોપયોગિની પરિકલ્પ્યેત પરિતૃપ્તિત્વં પરમાત્મનઃ શ્રૂયમાણં બાધ્યેત ।
પ્રયોજનાભાવે વા પ્રવૃત્ત્યભાવો ઽપિ સ્યાત્ ।
અથ ચેતનો ઽપિ સન્નુન્મત્તો બુદ્ધ્યપરાધાદન્તરેણૈવાત્મપ્રયોજનં પ્રવર્તમાનો દૃષ્ટસ્તથા પરમાત્માપિ પ્રવર્તિષ્યત ઇત્યુચ્યેત ।
તથા સતિ સર્વજ્ઞત્વં પરમાત્મનઃ શ્રૂયમાણં બાધ્યેત ।
તસ્માદશ્લિષ્ટા ચેતનાત્સૃષ્ટિરિતિ

fન્: બુદ્ધ્યપરાધો વિવેકાભાવઃ ।
ન પ્રયોજનવત્ત્વાત્ ।
પરિવૃપ્તાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં વદન્ સમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિમભ્રાન્તશ્ચેતનો યઃ સ નિષ્ફલં વસ્તુ ન રચયતીતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વમદેહસ્યાપિ શ્રુતિબલાત્ શક્તત્વોક્ત્યા કર્તૃત્વમુક્તં તદાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અન્યથેત્યાદિના ।
ઈશ્વરસ્ય ફલાભાવે ઽપિ પરપ્રયોજનાય સૃષ્ટૌ પ્રવૃત્તિરસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતિમાહ- ભવતિ ચેતિ ।
યા પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિઃ સા સ્વફલાર્થેતિ લોકપ્રસિદ્ધિઃ ।
નચ દયાલુપ્રવૃત્તૌ વ્યભિચારઃ, તસ્યાપિ પરદુઃખાસહનપ્રયુક્તસ્વચિત્તવ્યાકુલતાનિવૃત્ત્યર્થિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ ગુરુતરાયાસસ્ય ફલં વાચ્યમિત્યાહ- ગુરુતરેતિ ।
તર્હ્યસ્તીશ્વરસ્યાપિ પ્રવૃત્તિઃ સ્વાર્થેત્યત આહ- યદીયમપીતિ ।
અસ્વાર્થત્વે પ્રવૃત્ત્યભાવઃ પૂર્વોક્તઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરઃ પ્રેક્ષાવાન્ન ભવતીત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતિવિરોધમાહ- અથેત્યાદિના ।
બુદ્ધેરપરાધો વિવેકાભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.11.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.11.33
લોકવત્ તુ લીલાકૈવલ્યમ્ । બ્બ્સ્_2,1.33 ।
તુશબ્દેનાક્ષેપં પરિહરતિ ।
યથા લોકે કસ્યચિદાપ્તૈષણસ્ય વા વ્યતિરિક્તં કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમભિસંધાય કેવલં લીલારૂપાઃ પ્રવૃત્તયઃ ક્રીડાવિહારેષુ ભવન્તિ, યથા ચોચ્છ્વાસપ્રશ્વાસાદયો ઽનભિસંધાય બાહ્યં કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં સ્વભાવાદેવ સંભવન્તિ એવમીશ્વરસ્યાપ્યનપેક્ષ્ય કિઞ્ચિત્પ્રયોજનાન્તરં સ્વભાવાદેવ કેવલં લીલારૂપા પ્રવૃત્તિર્ભવિષ્યતિ ।
ન હીશ્વરસ્ય પ્રયોજનાન્તરં નિરૂપ્યમાણં ન્યાયતઃ શ્રુતિતો વા સંભવતિ ।
નચ સ્વભાવઃ પર્યનુયોક્તું શક્યતે ।
યદ્યપ્યસ્માકમિયં જગદ્બિમ્બવિરચના ગુરુતરસંરમ્ભેવાભાતિ તથાપિ પરમેશ્વરસ્ય લીલૈવ કેવલેયં, અપરિમિતશક્તિત્વાત્ ।
યદિ નામ લોકે લીલાસ્વપિ કિઞ્ચિત્સૂક્ષ્મં પ્રયોજનમુત્પ્રેક્ષ્યેત તથાપિ નૈવાત્ર કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમુત્પ્રેક્ષિતું શક્યતે, આપ્તકામશ્રુતેઃ ।
નાપ્યપ્રવૃત્તિરુન્મત્તપ્રવૃત્તિર્વા, સૃષ્ટિશ્રુતેઃ, સર્વજ્ઞશ્રુતેશ્ચ ।
નચેયં પરમાર્થવિષયા સૃષ્ટિશ્રુતિઃ અવિદ્યાકલ્પિતનામરૂપવ્યવહારગોચરત્વાત્, બ્રહ્માત્મભાવપ્રતિપાદનપરત્વાચ્ચેત્યેતદપિ નૈવ વિસ્મર્તવ્યમ્

fન્: વ્યતિરિક્તં લીલાયાઃ સકાશાદિતિ યાવત્ ।
સૃષ્ટિશ્રુતેરપ્રવૃત્તિર્નાસ્તિ, સર્વજ્ઞત્વશ્રુતેરુન્મત્તતા નાસ્તીતિ વિભાગઃ ।
ઉક્તન્યાયસ્ય રાજ્ઞાં લીલાયાં વ્યભિચાર ઇતિ સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તુશબ્દેનેતિ ।
વ્યતિરિક્તં ।
લીલાતિરિક્તમ્ ।
ક્રીડારૂપા વિહારા યેષુ રમ્યદેશેષુ તેષ્વિત્યર્થઃ ।
કદાચિદ્રાજાદીનાં લીલાયા અપિ કિઞ્ચિત્ ફલં સુખોલ્લાસાદિકં સંભાવ્યેત તથાપિ નિઃશ્વાસાદૌ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિત્વમસ્તિ ન તુ સ્વસ્ય તત્રોદ્દેશ્યં ફલં કિઞ્ચિદસ્તીતિ વ્યભિચારસ્થલાન્તરમાહ- યથા ચેતિ ।
પ્રાણસ્ય સ્વભાવશ્ચલત્વં પ્રારબ્ધં વોચ્છ્વાસાદિહેતુઃ, ઈશ્વરસ્ય સ્વભાવઃ કાલકર્મસહિતમાયા ।
નન્વીશ્વરસ્ય જગદ્રચનાયાઃ કેવલલીલાત્વં કિમિત્યુચ્યતે, ફલમેવ કિઞ્ચિત્, કલ્પ્યતાં, તત્રાહ- નહીતિ ।
આપ્તકામત્વવ્યાઘાતાદિત્યર્થઃ ।
નન્વીશ્વરસ્તૂષ્ણીં કિમિતિ ન તિષ્ઠતિ, કિમિતિ સ્વસ્યાફલાં પરેષાં દુઃખાવહાં સૃષ્ટિં કરોતિ, તત્રાહ- નચ સ્વભાવ ઇતિ ।
કાલધર્માદિસામાગ્ર્યાં સત્યાં સૃષ્ટેરપરિહાર્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં ગુરુતરાયાસત્વાત્ ફલં વાચ્યમિતિ, તત્ર હેત્વસિદ્ધિમાહ- યદ્યપીત્યાદિના ।
અલ્પપ્રવૃત્તેરપિ ફલં વાચ્યં લોકે તથાદર્શનાદિત્યાદિતર્કસ્યાગમબાધમાહ- યદિ નામેતિ ।
સૃષ્ટિશ્રુતેરપ્રવૃત્તિર્નાસ્તિ, સર્વજ્ઞત્વશ્રુતેરુન્મત્તતા નાસ્તીતિ વિભાગઃ ।
સ્વપ્નસૃષ્ટિવદસ્યાઃ સૃષ્ટેર્માયામાત્રત્વાન્ન ફલાપેક્ષેત્યાહ- ન ચેયમિતિ ।
નચ નિષ્ફલસૃષ્ટિશ્રુતીનામાનર્થક્યં, સફલબ્રહ્મધીશેષત્વેનાર્થવત્ત્વાદિયુક્તં ન વિસ્મર્તવ્યમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.11.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.12.34
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યાધિકરણમ્ । સૂ. 34-36
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ । બ્બ્સ્_2,1.34 ।
પુનશ્ચ જગજ્જન્માદિહેતુત્વમીશ્વરસ્યાક્ષિપ્યતે સ્થૂણાનિખનનન્યાયેન પ્રતિજ્ઞાતસ્યાર્થસ્ય દૃઢીકરણાય ।
નેશ્વરો જગતઃ કારણમુપપદ્યતે ।
કુતઃ ।
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
કાંશ્ચિદત્યન્તસુખભાજઃ કરોતિ દેવાદીન્, કાંશ્ચિદત્યન્તદુઃખભાજઃ પશ્વાદીન્, કાંશ્ચિન્મધ્યમભોગભાજો મનુષ્યાદીનીત્યેવં વિષમાં સૃષ્ટિં નિર્મિમાણસ્યૈશ્વરસ્ય પૃથગ્જનસ્યેવ રાગદ્વેષોપપત્તેઃ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યવધારિતસ્વચ્છત્વાદીશ્વરસ્વભાવવિલોપઃ પ્રસજ્યેત ।
તથા ખલજનૈરપિ જુગુપ્સિતં નિર્ઘૃણત્વમતિક્રૂરત્વં દુઃખયોગવિધાનાત્સર્વપ્રજોપસંહારાચ્ચ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદ્વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યપ્રસઙ્ગાન્નેશ્વરઃ કારણમિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે નેશ્વરસ્ય પ્રસજ્યેતે ।
કસ્માત્ ।
સાપેક્ષત્વાત્ ।
યદિ હિ નિરપેક્ષઃ કેવલ ઈશ્વરો વિષમાં સૃષ્ટિં નિર્મિમીતે સ્યાતામેતૌ દોષૌ વૈષમ્યં નૈર્ઘૃણ્યં ચ ।
નતુ નિરપેક્ષસ્ય નિર્માતૃત્વમસ્તિ ।
સાપેક્ષો હીશ્વરો વિષમાં સૃષ્ટિં નિર્મિમીતે ।
કિમપેક્ષત ઇતિ ચેત્ ।
ધર્માધર્માવપેક્ષત ઇતિ વદામઃ ।
અતઃ સૃજ્યમાનપ્રાણિધર્માધર્માપેક્ષા વિષમા સૃષ્ટિરિતિ નાયમીશ્લવરસ્યાપરાધઃ ।
ઈશ્વરસ્તુ પર્જન્યવદ્દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યથાહિ પર્જન્યો વ્રીહિયવાદિસૃષ્ટૌ સાધારણં કારણં ભવતિ, વ્રીહિયવાદિવૈષમ્યે તુ તત્તદ્બીજગતાન્યેવાસાધારણાનિ સામર્થ્યાનિ કારણાનિ ભવન્તિ, એવમીશ્વરો દેવમનુષ્યાદિસૃષ્ટૌ સાધારણં કારણં ક્ષવતિ ।
દેવમનુષ્યાદિવૈષમ્યે તુ તત્તજ્જીવગતાન્યેવાસાધારણાનિ કર્માણિ કારણાનિ ભવન્ત્યેવમીશ્વરઃ સાપેક્ષત્વાન્ન વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યાભ્યાં દુષ્યતિ ।
કથં પુનરવગમ્યતે સાપેક્ષ ઈશ્વરો નીચમધ્યમોત્તમં સંસારં નિર્મિમીત ઇતિ ।
તથાહિ દર્શયતિ શ્રુતિઃ - ઽએષ હ્યેવ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીષત એષ ઉ એવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમધો નિનીષતેઽ (કૌ.બ્રા. 3.8) ઇતિ ।
ઽપુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેનઽ (બૃ. 3.2.13) ઇતિ ચ ।
સ્મૃતિરપિ પ્રાણિકર્મવિશેષાપેક્ષમેવેશ્વરસ્યાનુગ્રહીતત્વં ચ દર્શયતિ- ઽયે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્તથૈવ ભજામ્યહમ્ઽ (ભ.ગી. 4.11) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા

fન્: પૃથગ્જનઃ પામરઃ ।
યં જનુમુન્નિનીષતે ઊર્ધ્વં નેતુમિચ્છતિ તં સાધુ કારયત્યેષ ઈશ્વર ઇત્યન્વયઃ ।
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન ।
નિર્દેષાદ્બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં બ્રુવન્ સમન્વયો વિષયઃ ।
સ કિં યો વિષમકારી સ દોષવાનિતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે પૂર્વત્ર લીલયા યત્સ્રષ્ટૃત્વમુક્તં તદેવ કર્માદિસાપેક્ષસ્ય ન યુક્તમનીશ્વરત્વાપત્તેઃ, નિરપેક્ષત્વે રાગાદિદોષાપત્તેરિત્યાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષયતિ- પુનશ્ચેત્યાદિના ।
બ્રહ્મૈવ જગત્કારણમિતિ જન્માદિસૂત્રે પ્રતિજ્ઞાતોર્ઽથઃ ।
પૃથગ્જનઃ પામરઃ, ઽનિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ઽઇતિ શ્રુતિઃ, ઽન મે દ્વેષ્યો ઽસ્તિ ન પ્રિયઃઽઇતિ સ્મૃતિઃ ।
સ્વચ્છત્વાદીત્યાદિપદેન કૂટસ્થત્વાગ્રહઃ, સ્વચ્છત્વાદિશ્ચાસાવીશ્વરસ્વભાવશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
નિમિત્તમનપેક્ષ્ય વિષમકારિત્વે વૈષમ્યાદિદોષઃ સ્યાત્, ન ત્વનપેક્ષત્વમીશ્વરસ્યાસ્તીતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇત્યાદિના ।
નચ સાપેક્ષત્વે અનીશ્વરત્વં, સેવામપેક્ષ્ય ફલદાતરિ રાજ્ઞીશ્વરત્વાનપાયાત્ ।
નનુ તર્હિ ધર્માધર્માભ્યામેવ વિચિત્રા સૃષ્ટિરસ્તુ કિમીશ્વરેણેત્યત આહ- ઈશ્વરસ્તુ પર્જન્યવદિતિ ।
સાધારણહેતુસહિતસ્યૈવાસાધારણહેતોઃ કાર્યકારિત્વાન્નેશ્વરવૈયર્થ્યં, અન્યથા પર્જન્યવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
યં જનમુન્નિનીષતે ઊર્ધ્વં નેતુમિચ્છતિ તં સાધુ કારયત્યેષ ઈશ્વર ઇત્યન્વયઃ ।
નચ કઞ્ચિજ્જનં સાધુ કઞ્ચિદસાધુ કર્મ કારયતો વૈષમ્યં તદવસ્થમિતિ વાચ્યં, અનાદિપૂર્વાર્જિતસાધ્વસાધુવાસનયા સ્વભાવેન જનસ્ય તત્તત્કર્મસુ પ્રવૃત્તાવીશ્વરસ્ય સાધારણહેતુત્વાત્ ।
અતો ઽનવદ્ય ઈશ્વર ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.12.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.12.35
ન કર્માવિભાગાદ્ ઇતિ ચેન્ નાનાદિત્વાદ્ । બ્બ્સ્_2,1.35 ।
ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઇતિ પ્રાક્સૃષ્ટેરવિભાગાવધારણાન્નાસ્તિ કર્મ યદપેક્ષ્ય વિષમા સૃષ્ટિઃ સ્યાત્ ।
સૃષ્ટ્યુત્તરકાલં હિ શરીરાદિવિભાગાપેક્ષં કર્મ, કર્માપેક્ષશ્ચ શરીરાદિવિભાગ ઇતીતરેતરાશ્રયત્વં પ્રસજ્યેત ।
અતો વિભાગાદૂર્ધ્વં કર્માપેક્ષ ઈશ્વરઃ પ્રવર્તતાં નામ ।
પ્રાગ્વિભાગાદ્વૈચિત્ર્યનિમિત્તસ્ય કર્મણો ઽભાવાત્તુલ્યૈવાદ્યા સૃષ્ટિઃ પ્રાપ્નોતીતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
અનાદિત્વાત્સંસારસ્ય ।
ભવેદેષ દોષો યદ્યાદિમાન્સંસારઃ સ્યાત્ ।
અનાદૌ તુ સંસારે બીજાઙ્ કુરવદ્ધેતુમદ્ભાવેન કર્મણઃ સર્ગવૈષમ્યસ્ય ચ પ્રવૃત્તિર્ન વિરુધ્યતે

પ્રથમસર્ગસ્ય વૈષમ્યહેતુકર્માભાવાદેકરૂપત્વં સ્યાત્, તથા તથા તદુત્તરકલ્પાનામપીત્યાક્ષિપ્ય સમાધત્તે સૂત્રકારઃ- ન કર્મેતિ ।
પ્રથમસૃષ્ટેઃ પશ્ચાદ્ભાવિકર્મકૃતં વૈષમ્યમિત્યાશઙ્ક્યાન્યોન્યાશ્રયમાહ- સૃષ્ટ્યુત્તરેતિ ।
આદ્યા સૃષ્ટિરિત્યુપલક્ષણમ્ ।
આદાવેકરૂપત્વે મધ્યે વિષમકર્મોત્પત્તૌ હેત્વભાવેનોત્તરસૃષ્ટીનામપિ તુલ્યત્વસ્ય દુર્વારત્વાદિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરિહારઃ સુગમઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.12.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.12.36
કથં પુનરવગમ્યતે ઽનાદિરેષ સંસાર ઇતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ -
ઉપપદ્યતે ચાપ્ય્ ઉપલભ્યતે ચ । બ્બ્સ્_2,1.36 ।
ઉપપદ્યતે ચ સંસારસ્યાનાદિત્વમ્ ।
આદિમત્ત્વે હિ સંસારસ્યાકસ્માદુદ્ભૂતેર્મુક્તાનામપિ પુનઃ સંસારોદ્ભૂતિપ્રસઙ્ગઃ, અકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગશ્ચ, સુખદુઃખાદિવૈષમ્યસ્ય નિર્નિમિત્તત્વાત્ ।
નચેશ્વરો વૈષમ્યહેતુરિત્યુક્તમ્ ।
નચાવિદ્યા કેવલા વૈષમ્યસ્ય કારણં, એકરૂપત્વાત્ ।
રાગાદિક્લેશવાસનાક્ષિપ્તકર્માપેક્ષા ત્વવિદ્યા વૈષમ્યકરી સ્યાત્ ।
નચ કર્માન્તરેણ શરીરં સંભવતિ, નચ શરીરમન્તરેણ કર્મ સંભવતીતીતરેતરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અનાદિત્વે તુ બીજાઙ્ કુરન્યાયેનોપપત્તેર્ન કશ્ચિદ્દોષો ભવતિ ।
ઉપલભ્યતે ચ સંસારસ્યાનાદિત્વં શ્રુતિસ્મૃત્યોઃ ।
શ્રુતૌ તાવત્ ઽઅનેન જીવેનાત્મનાઽ (છા. 6.3.2) ઇતિ સર્ગપ્રમુખે શારીરમાત્માનં જીવશબ્દેન પ્રાણધારણનિમિત્તેનાભિલપન્નનાદિઃ સંસાર ઇતિ દર્શયતિ ।
આદિમત્ત્વે તુ પ્રાગનવધારિતપ્રાણઃ સન્ કથં પ્રાણાદધારણનિમિત્તેન જીવશબ્દેન સર્ગપ્રમુખે ઽભિલપ્યેત ।
નચ ધારયિષ્યતીત્યતો ઽભિલપ્યેત ।
અનાગતાદ્ધિ સંન્ધાદતીતઃ સંબન્ધો બલવાન્ભવતિ, અભિનિષ્પન્નત્વાત્ ।
ઽસૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથાપૂર્વમકલ્પયત્ઽ (ઋ.સં 10.190.3) ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણઃ પૂર્વકલ્પસદ્ભાવં દર્શયતિ ।
સ્મૃતાવપ્યનાદિત્વં સંસારસ્યોપલભ્યતે- ઽન રૂપમસ્યેહ તથોપલભ્યતે નાન્તો ન ચાદિર્ન ચ સંપ્રતિષ્ઠાઽ (ગી. 15.3) ઇતિ ।
પુરાણે ચાતીતાનાગતાનાં ચ કલ્પનાં ન પરિમાણમસ્તીતિ સ્થાપિતમ્

પ્રથમઃ સર્ગઃ કશ્ચિન્નાસ્તીત્યત્ર પ્રમાણં પૃચ્છતિ- કથં પુનરિતિ ।
ઉપપત્તિસહતશ્રુત્યાદિકં પ્રમાણમિતિ સૂત્રવ્યાખ્યયા દર્શયતિ- ઉપપદ્યત ઇતિ ।
હેતું વિનૈવ સાર્ગાઙ્ગીકારે જ્ઞાનકર્મકાણ્ડવૈયર્થ્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ સુખાદિવૈષમ્યે ઈશ્વરો ઽવિદ્યા વા હેતુરસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્ય ક્રમેણ દૂષયતિ- નચેશ્વર ઇત્યાદિના ।
કસ્તર્હિ હેતુઃ, તત્રાહ- રાગાદીતિ ।
રાગદ્વૈષમોહાઃ ક્લેશાસ્તેષાં વાસનાભિરાક્ષિપ્તાનિ કર્માણિ ધર્માધર્મવ્યામિશ્રરૂપાણિ, તદપેક્ષા ત્વવિદ્યા સુખાદિસર્ગવૈચિત્ર્યહેતુઃ ।
તસ્માદવિદ્યાસહકારિચત્વેન ક્લેશકર્મણામનાદિપ્રવાહો ઽઙ્ગીકર્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ સૃષ્ટેઃ સાદિત્વે પ્રથમશરીરસ્યોત્પત્તિર્ન સંભવતિ, હેત્વભાવાત્ ।
નચ કર્મ હેતુઃ, શરીરાત્પ્રાક્કર્માસંભવાત્ ।
તસ્માત્ કર્મશરીરયોરન્યોન્યાશ્રયપરિહારાય સર્વૈરેવ વાદિભિઃ સંસારસ્યાનાદિત્વમઙ્ગીકાર્યમિત્યાહ- નચેતિ ।
સર્ગપ્રમુખે સૃષ્ટ્યાદૌ પ્રાગનવધારિતપ્રાણો ઽપિ સન્ પ્રત્યગાત્મા ભાવિધારણનિમિત્તેન જીવશબ્દેનોચ્યતામિત્યત્રાહ- નચ ધારયિષ્યતીતિ ।
ઽગૃહસ્થઃ સદૃશીં ભાર્યામુપેયાત્ઽઇત્યાદાવગત્યા ભાવિવૃત્ત્યાશ્રયણમિતિ ભાવઃ ।
અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય સ્વરૂપં સત્યં મિથ્યા વેત્યુપદેશં વિના નોપલભ્યતે ।
જ્ઞાનં વિનાન્તો ઽપિ નાસ્તિ ।
નાપ્યાદિરુપલભ્યતે, અસત્ત્વાદેવ ।
નચ સંપ્રતિષ્ઠા મધ્યે સ્થિતિઃ, દૃષ્ટનષ્ટસ્વરૂપત્વાદિતિ ગીતાવાક્યાર્થઃ ।
સંસારસ્યાનાદિત્વે ઽપિ મિથ્યાત્વાત્ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઇત્યવધારણમુપપન્નમ્ ।
તસ્માન્નિરવદ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વયાવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,1.12.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.13.37
13 સર્વધર્મોપપત્ત્યધિકરણમ્. સૂ. 37
સર્વધર્મોપપત્તેશ્ ચ । બ્બ્સ્_2,1.37 ।
ચેતનં બ્રહ્મ જગતઃ કારણં પ્રકૃતિશ્ચેત્યસ્મિન્નવધારિતે વેદાર્થે પરૈરુપક્ષિપ્તાન્વિલક્ષણત્વાદીન્દોષાન્પર્યહાર્ષીદાચાર્યઃ ।
ઇદાનીં પરપક્ષપ્રતિષેધપ્રધાનં પ્રકરણં પ્રારિપ્સમાણઃ સ્વપક્ષપરિગ્રહપ્રધાનં પ્રકરણમુપસંહરતિ ।
યસ્માદસ્મિન્બ્રહ્મણિ કારણે પરિગૃહ્યમાણે પ્રદર્શિતેન પ્રકારેણ સર્વે કારણધર્મા ઉપપદ્યન્તે ઽસર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ મહામાયં ચ બ્રહ્મઽ ઇતિ, તસ્માદનતિશઙ્કનીયમિદમૌપનિષદં દર્શનમિતિ

સર્વધર્મોપપત્તેશ્ચ ।
નિર્ગુણસ્ય બ્રહ્મણો જગદુપાદનત્વવાદિવેદાન્તસમન્વયો વિષયઃ સ કિં યન્નિર્ગુણં તન્નોપાદાનં યથા રૂપમિતિ ન્યાયેન વિરુધ્યતે ન વેતિ સંદેહે, ભવત્વીશ્વરસ્ય વિષમસૃષ્ટિનિમિત્તત્વં તત્પ્રયોજકસ્ય કર્મણઃ સત્ત્વાત્, નતૂપાદાનત્વં તદ્વ્યાપકસ્ય સગુણત્વસ્યાભાવાદિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રતાત્પર્યમાહ- ચેતનમિતિ ।
વિવર્તોપાદાનત્વં નિર્ગુણસ્યાપ્યવિરુદ્ધં, અજ્ઞાતત્વસ્ય ભ્રમાધિષ્ઠાનત્વપ્રયોજકસ્ય સત્ત્વાત્, સગુણત્વં ત્વવ્યાપકં શબ્દાદિગુણેષુ નિત્યત્વાદિભ્રમદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
યદ્યપિ સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિત્વં ચ લોકે કારણધર્મત્વેનાપ્રસિદ્ધં તથાપિ યો યસ્ય કર્તા સ તસ્ય સર્વસ્ય જ્ઞાતા શક્તશ્ચેતિ પ્રસિદ્ધમ્, ઈશ્વરસ્યપિ સર્વકર્તૃત્વશ્રવણાત્પ્રસિદ્ધ્યનુસારેણાર્થાન્નિરતિશયસર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિત્વં ચ સિધ્યતીત્યભિસંધાયાહ- સર્વજ્ઞં સર્વશક્તીતિ ।
મહામાયમિતિ ।
કર્તૃત્વોપાદાનત્વકથને સર્વશઙ્કાપઙ્કક્ષાલનાયોક્તમ્ ।
તસ્માદૌપનિષદસિદ્ધાન્તે ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ સિદ્ધમ્