બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,1.1.1
1 જિજ્ઞાસાધિકરણમ્ । સૂ. 1
વેદાન્તમીમાંસાશાસ્ત્રસ્ય વ્યાચિખ્યાસિતસ્યેદમાદિમં સૂત્રમ્-
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા । બ્બ્સ્_1,1.1 ।
તત્રાથાબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ પરિગૃહ્યતે નાધિકારાર્થઃ, બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ અનધિકાર્યત્વાત્ ।
મઙ્ગલસ્ય ચ વાક્યાર્થે સમન્વયાભાવાત્ ।
અર્થાન્તરપ્રયુક્ત એવ શ્રુત્યા મઙ્ગલપ્રયોજનો ભવતિ ।
પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષાયાશ્ચ ફલત આનન્તર્યાવ્યતિરેકાત્ ।
સતિ ચાનન્તર્યાર્થત્વે યથા ધર્મજિજ્ઞાસા પૂર્વવૃત્તં વેદાધ્યયનં નિયમેનાપેક્ષત એવં બ્રહ્મજિજ્ઞાસાપિ યત્પૂર્વવૃત્તં નિયમેનાપેક્ષતે તદ્વક્તવ્યમ્ ।
સ્વાધ્યાયાનન્તર્યં તુ સમાનમ્ ।
નન્વિહ કર્માવબોધનાર્થં વિશેષઃ ।
ન ।
ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રાગપ્યધીતવેદાન્તસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપપત્તેઃ ।
યથાચ હૃદયાદ્યવદાનાનામાનન્તર્યનિયમઃ, ક્રમસ્ય વિવક્ષિતત્વાન્ન તથેહ ક્રમો વિવક્ષિતઃ, શેષશેષિત્વે ઽધિકૃતાધિકારે વા પ્રમાણાભાવાત્, ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ ફલજિજ્ઞાસસ્યભેદાચ્ચ ।
અભ્યુદયફલં ધર્મજ્ઞાનં તચ્ચાનુષ્ઠાનાપેક્ષમ્ ।
નિઃશ્રેયસફલં તુ બ્રહ્મવિજ્ઞાનં ન ચાનુષ્ઠાનાન્તરાપેક્ષમ્ ।
ભવ્યશ્ચ ધર્મો જિજ્ઞાસ્યો ન જ્ઞાનકાલે ઽસ્તિ, પુરુષવ્યાપારતન્ત્રત્વાત્ ।
ઇહ તુ ભૂતં બ્રહ્મ જિજ્ઞાસ્યં નિત્યત્વાન્ન પુરુષવ્યાપારતન્ત્રમ્ ।
ચોદનાપ્રવૃત્તિભેદાચ્ચ ।
યા હિ ચોદના ધર્મસ્ય લક્ષણં સા સ્વવિષયે નિયુઞ્જાનૈવ પુરુષમવબોધયતિ ।
બ્રહ્મચોદના તુ પુરુષમવબોધયત્યેવ કેવલં, અવબોધસ્ય ચોદનાજન્યત્વાન્ન પુરુષો ઽવબોધે નિયુજ્યતે ।
યથાક્ષાર્થસંનિકર્ષેણાર્થાવબોધે તદ્વત્ ।
તસ્માત્કિમપિ વક્તવ્યં યદનન્તરં બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપદિશ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ, ઇહામુત્રાર્થભોગવિરાગઃ, શમદમાદિસાધનસંપત્, મુમુક્ષુત્વં ચ ।
તેષુ હિ સત્સુ પ્રાગપિ ધર્મજિજ્ઞાસાયા ઊર્ધ્વં ચ શક્યતે બ્રહ્મજિજ્ઞાસિતું જ્ઞાતું ચ ન વિપર્યયે ।
તસ્માદથાબ્દેન યથોક્તસાધનસંપત્ત્યાનન્તર્યમુપદિશ્યતે ।
અતઃશબ્દો હેત્વર્થઃ ।
યસ્માદ્વેદ એવાગ્નિહોત્રાદીનાં શ્રેયઃસાધનાનામનિત્યફલતાં દર્શયતિ- ઽતદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતેઽ (છાન્દો.8.1.6) ઇત્યાદિઃ ।
તથા બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદપિ પરં પુરુષાર્થં દર્શયતિ- ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ ઇત્યાદિઃ (તૈત્તિ.2.1) તસ્માદ્યથોક્તસાધનસંપત્ત્યનન્તરં બ્રહ્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યા ।
બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસા બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ।
બ્રહ્મ ચ વક્ષ્યમાણલક્ષણં ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇતિ ।
અત એવ ન બ્રહ્મશબ્દસ્ય જાત્યાદ્યર્થાન્તરમાશઙ્કિતવ્યમ્ ।
બ્રહ્મણ ઇતિ કર્મણિષષ્ઠી ન શેષે, જિજ્ઞાસાપેક્ષ્યત્વાજ્જિજ્ઞાસાયાઃ, જિજ્ઞાસ્યાન્તરાનિર્દેશાચ્ચ ।
નનુ શેષષષ્ઠીપરિગ્રહે ઽપિ બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસાકર્મત્વં ન વિરુધ્યતે, સંબન્ધસામાન્યસ્ય વિશેષનિષ્ઠત્વાત્ ।
એવમપિ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્મણઃ કર્મત્વમુત્સૃજ્ય સામાન્યદ્વારેણ પરોક્ષં કર્મત્વં કલ્પયતો વ્યર્થ પ્રયાસઃ સ્યાત્ ।
ન વ્યર્થઃ, બ્રહ્માશ્રિતાશેષવિચારપ્રતિજ્ઞાનાર્થત્વાદિતિ ચેન્ન, પ્રધાનપરિગ્રહે તદપેક્ષિતાનામર્થાક્ષિપ્તત્વાત્ ।
બ્રહ્મ હિ જ્ઞાનેનાપ્તુમિષ્ટતમત્વાત્પ્રધાનમ્ ।
તસ્મિન્પ્રધાને જિજ્ઞાસાકર્મણિ પરિગૃહીતે યૈર્જિજ્ઞાસિતૈર્વિના બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતં ન ભવતિ તાન્યર્થાક્ષિપ્તાન્યેવેતિ ન પૃથક્સૂત્રયિતવ્યાનિ ।
યથા રાજાસૌ ગચ્છતીત્યુક્તે સપરિવારસ્ય રાજ્ઞો ગમનમુક્તં ભવતિ તદ્વત્ ।
શ્રુત્યનુગમાચ્ચ ।
ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ (તૈત્તિ.3.1) ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ, ઽતદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ તદ્બ્રહ્મઽ
ઇતિ પ્રત્યક્ષમેવ બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસાકર્મત્વં દર્શયન્તિ ।
તચ્ચ કર્મણિ ષષ્ઠીપરિગ્રહે સૂત્રેણાનુગતં ભવતિ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણ ઇતિ કર્મણિષષ્ઠી ॥
જ્ઞાતુમિચ્છા જિજ્ઞાસા ।
અવગતિપર્યન્તં જ્ઞાનં સન્વાચ્યાયા ઇચ્છાયાઃ ।
કર્મફલવિષયત્વાદિચ્છાયાઃ ।
જ્ઞાનેન હિ પ્રમાણેનાવગન્તુમિષ્ટં બ્રહ્મ ।
બ્રહ્માવગતિર્હિ પુરુષાર્થઃ, નિઃશેષસંસારબીજાવિદ્યાદ્યનર્થનિબર્હણાત્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ॥
તત્પુનર્બ્રહ્મ પ્રસિદ્ધમપ્રસ્દ્ધં વા સ્યાત્ ।
યદિ પ્રસિદ્ધં ન જિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ।
અથાપ્રસિદ્ધં નૈવ શક્યં જિજ્ઞાસિતુમિતિ ।
ઉચ્યતે- અસ્તિ તાવદ્બ્રહ્મ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં, સર્વજ્ઞં, સર્વશક્તિસમન્વિતમ્ ।
બ્રહ્મશબ્દસ્ય હિ વ્યુત્પાદ્યમાનસ્ય નિત્યશુદ્ધત્વાદયોર્ઽથાઃ પ્રતીયન્તે, બૃહતેર્ધાતોરર્થાનુગમાત્ ।
સર્વસ્યાત્મત્વાચ્ચ બ્રહ્માસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિઃ ।
સર્વો હ્યાત્માસ્તિત્વં પ્રત્યેતિ, ન નાહમસ્મીતિ ।
યદિ હિ નાત્માસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિઃ સ્યાત્ સર્વો લોકો નાહમસ્મીતિ પ્રતીયાત્ ।
આત્મા ચ બ્રહ્મ ।
યદિ તર્હિ લોકે બ્રહ્માત્મત્વેન પ્રસિદ્ધમસ્તિ તતો જ્ઞાતમેવેત્યજિજ્ઞાસ્યત્વં પુનરાપન્નમ્ ।
ન ।
તદ્વિશેષં પ્રતિ વિપ્રતિપત્તેઃ ।
દેહમાત્રં ચૈતન્યવિશિષ્ટમાત્મેતિ પ્રકૃતા જના લૌકાયતિકાશ્ચ પ્રતિપન્નાઃ ।
ઇન્દ્રિયાણ્યેવ ચેતનાન્યાત્મેત્યપરે ।
મન ઇત્યન્યે ।
વિજ્ઞાનમાત્રં ક્ષણિકમિત્યેકે ।
શૂન્યમિત્યપરે ।
અસ્તિ દેહાદિવ્યતિરિક્તઃ સંસારી કર્તા, ભોક્તેત્યપરે ।
ભોક્તૈવ કેવલં ન કર્તેત્યેકે ।
અસ્તિ તદ્વ્યતિરિક્ત ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વાક્તિરિતિ કેચિત્ ।
આત્મા સ ભોક્તુરિત્યપરે ।
એવં બહવો વિપ્રતિપન્ના યુક્તિવાક્યતદાભાસસમાશ્રયાઃ સન્તઃ ।
તત્રાવિચાર્ય યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિપદ્યમાનો નિઃશ્રેયસાત્પ્રતિહન્યેતાનર્થં ચેયાત્ ।
તસ્માત્બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપન્યાસમુખેન વેદાન્તવાક્યમીમાંસા તદવિરોધિતર્કોપકરણા નિઃશ્રેયસપ્રયોજના પ્રસ્તૂયતે