Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 17

17.1

FN: amṛtasyeti śravaṇāt seturiti śravaṇāditi yojanā /
seturiti śravaṇāditi vyācaṣṭhe- pāravānhīti /
saṃdṛbdhani saṃgrathitāni /
sāmānādhikaraṇyāt vicitra ātmeti saṃbandhaḥ /
vikāre 'nṛte kalpite abhisaṃdho 'bhimāno yasya /
sinoti badhnātīti setuḥ /
padārthaikadeśo vidhāraṇamityarthaḥ /
evaṃ rūḍhipadabahulānāṃ prāyeṇa saviśeṣavākyānāṃ samanvayo dvitīyapāde darśitaḥ /
adhunā yaugikapadabahulānāṃ nirviśeṣapradhānānāṃ vākyānāṃ samanvayaṃ vaktuṃ tṛtīyaḥ pāda ārabhyate /
ato 'trādhikaraṇānāṃ śrutyadhyāyapādasaṃgatayaḥ /
tatra pūrvamupakramasthasādhāraṇaśabdasya vākyaśeṣasthadyumūrdhatvādinā brahmaparatvamuktaṃ, tadvadatrāpyupakramasthasādhāraṇāyatanatvasya vākyaśeṣasthasetuśrutyā vastutaḥ paricchinne pradhānādau vyavastheti dṛṣṭāntalakṣaṇādhikaraṇasaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe pradhānādyupāstiḥ, sidvānte nirviśeṣabrahmadhīriti phalam /
muṇḍakavākyamudāharati- idamiti /
yasmin lokatrayātmā virāṭ, prāṇaiḥ sarvaiḥ saha manaḥ sūtrātmakaṃ, cakārādavyākṛtaṃ kāraṇamotaṃ kalpitaṃ tadapavādena tamevādhiṣṭhānātmānaṃ pratyagabhinnaṃ jānatha śravaṇādinā /
anyā anātmavāco vimuñcatha viśeṣeṇa niḥśeṣaṃ tyajatha /
eṣa vāgvimokapūrvakātmasākṣātkāro 'mṛtasya mokṣasyāsārāpāradurvārasaṃsāravāridheḥ parapārasya seturiva setuḥ prāpaka iti mātṛvacchrutirmumukṣūnupadiśati /
tatrāyatanatvasya sādhāraṇadharmasya darśanātsaṃśayamāha- tatkimiti /
amṛtasya brahmaṇaḥ seturiti ṣaṣṭhyā brahmaṇo bhinnatvena setoḥ śrutatvādeṣaśabdaparāmṛṣṭaṃ dyubhvādyāyatanamabrahmaiva seturiva seturityāha- amṛtasyeti /
bhedaśravaṇāt seturiti śravaṇaccetyarthaḥ /
tatra bhedaśravaṇaṃ vyākhyātam /
setuśravaṇaṃ svayaṃ vivṛṇoti- pāravāniti /
anantaṃ kālataḥ /
apāraṃ deśataḥ /
jalavidhārakamukhyasetorgrahaṇāsaṃbhavādgauṇasetugrahe kartavye mukhyasetvavinābhūtapāravattvaguṇavāneva kaścidgrāhyaḥ /
natu mukhyasyāniyatavidhāraṇaguṇavānīśvara iti bhāvaḥ /
yathā loke maṇayaḥ sūtreṇa grathitā evaṃ he gautama, samaṣṭiliṅgātmakavāyunā sthūlāni sarvāṇi saṃdṛbdhāni grathitāni bhavantīti śrutyarthaḥ /
ātmaśabdātpakṣadvayamayapyuktamityata āha- śārīro veti /
sadvitīyatvena setuśabdopapatteścetyarthaḥ /
nanvātmaśabdo jīve saṃbhavatītyata āha- ātmaśabdaśceti /
upādhiparicchinnasya jīvasya sarvavastu pratyekaṃ mukhyaṃ nāstītyarthaḥ /
upakramasthasādhāraṇāyatanasya gauṇasetutvaliṅgātprathamaśrutātmaśrutyā brahmaniścaya iti bhāvaḥ /
svaśabdādityasyārthāntaramāha- kvacicceti /
prajānāmūtpattau sadeva mūlaṃ, sthitāvāyatanaṃ, laye pratiṣṭheti brahmavācisatpadena chāndogye brahmaṇa āyatanatvaśruteratrāpi tathetyarthaḥ /
arthāntaramāha- svaśabdenaiveti /
'yasmin dyauḥ'iti vākyātpūrvottaravākyayoḥ puruṣabrahmādiśabdena brahmasaṃkīrtanānmadhye 'pi brahma grāhyamityarthaḥ /
puruṣa iti pūrvavākyaṃ, brahmaivetyuttaravākyaṃ, sarvāsu dikṣu sthitaṃ sarvaṃ brahmaivetyarthaḥ /
uttareṇottarasyāṃ diśi /
udāhṛtavākyasya saviśeṣabrahmaparatvamāśaṅkya vākyaṃ vyācaṣṭe- tatretyādinā /
sāmānādhikaraṇyādvicitra ātmeti saṃbandhaḥ /
yasmin sarvamotaṃ tamevaikamityevakāraikaśabdābhyāṃ nirviśeṣaṃ jñeyamityuktvā hetvantaramāha- vikārānṛteti /
vikāre 'nṛte kalpite abhisaṃdho 'bhimāno yasya tasyānarthabhāktvena nindāśruteśca kūṭasthasatyaṃ jñeyamityarthaḥ /
kathaṃ tarhi sāmānādhikaraṇyaṃ, tatrāha- sarvaṃ brahmeti /
yaścoraḥ sa sthāṇuritivat yatsarvaṃ tadbrahmeti sarvoddeśena brahmatvavidhānādbādhanārthaṃ, na tu yadbrahma tatsarvamiti nānārasatvārthamityarthaḥ /
tatra niyāmakamāha- sa yatheti /
lavaṇapiṇḍo 'ntarbahiśca rasāntaraśūnyaḥ sarvo lavaṇaikaraso yathā, evamare maitreyi, cidekarasa ātmetyarthaḥ /
yadyapi pāravattvasāvayavatvādikaṃ mukhyasetvavyabhicāri tathāpi setorjalādibandhanarūpaṃ yadvidhāraṇaṃ tadeva vyabhicāritve 'pi setupadārthaikadeśatvāduṇatvena grāhyaṃ natu padārthabahirbhūtaṃ pāravattvādikamityāha- atrocyata iti /
dṛṣṭatvāttadgrahe 'tiprasaṅgamāha- nahīti /
atra śrutau pareṇeti śeṣaḥ vidhāraṇasya śabdārthatvaṃ sphuṭayati- ṣiñ iti /
sinoti badhnātīti setupadārthaikadeśo vidhāraṇamityarthaḥ /
tathā cāmṛtapadasya bhāvapradhānatvādamṛtatvasya seturvidhārakaṃ brahma /
asyaivāmṛtatvaṃ nānyasyetyarthaḥ /
yadvā dyubhvādyādhāro brahma na setuśabdārthaḥ kintvavyavahitaṃ jñānamityāha- apara iti /
phalitamāha- tatra yaduktamiti /
jñāne setau gṛhīte satītyarthaḥ

17.2

END BsCom_1,3.1.1
START BsCom_1,3.1.2
muktopasṛpyavyapadeśāc ca | BBs_1,3.2 |
itaśca parameva brahma dyubhvādyāyatanam /
yasmānmuktopasṛpyatāsya vyapadiśyamānā dṛśyate /
muktairupasṛpyam muktopasṛpyam /
dehādiṣvanātmasvahamasmītyātmabuddhiravidyā, tatastatpūjanādau rāgastatparibhavādau dveṣastaducchedadarśanādbhayaṃ mohaścetyevamayamanantabhedo 'narthavrātaḥ saṃtataḥ sarveṣāṃ naḥ pratyakṣaḥ /
tadviparyayeṇāvidyārāgadveṣādidoṣamuktairupasṛpyaṃ gamyametaditi dyubhvādyāyatanaṃ prakṛtya vyapadeśo bhavati /
katham, 'bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare' (muṇḍa. 2.2.8) ityuktvā bravīti- 'tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam' (muṇḍa. 3.2.7) iti /
brahmaṇaśca muktopasṛpyatvaṃ prasiddhaṃ śāstre- 'yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ /
atha martyo 'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute' (bṛha. 4.4.7) ityevamādau /
pradhānādīnāṃ tu na kvacinmuktopasṛpyamasti prasiddham /
apica 'tamevaikaṃ jānatha ātmānamanyā vāco vimuñcathāmṛtasyaiva setuḥ' iti vāgvimokapūrvakaṃ vijñeyatvamiha dyubhvādyāyatanasyocyate /
tacca śrutyantare brahmaṇo dṛṣṭam- 'tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvati brāhmaṇaḥ /
nānudhyāyādvahūñśabdānvāco viglāpanaṃ hi tat' (bṛha. 4.4.21) iti /
tasmādapi dyubhvādyāyatanaṃ paraṃ brahma

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc