બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 17

fન્: અમૃતસ્યેતિ શ્રવણાત્ સેતુરિતિ શ્રવણાદિતિ યોજના ।
સેતુરિતિ શ્રવણાદિતિ વ્યાચષ્ઠે- પારવાન્હીતિ ।
સંદૃબ્ધનિ સંગ્રથિતાનિ ।
સામાનાધિકરણ્યાત્ વિચિત્ર આત્મેતિ સંબન્ધઃ ।
વિકારે ઽનૃતે કલ્પિતે અભિસંધો ઽભિમાનો યસ્ય ।
સિનોતિ બધ્નાતીતિ સેતુઃ ।
પદાર્થૈકદેશો વિધારણમિત્યર્થઃ ।
એવં રૂઢિપદબહુલાનાં પ્રાયેણ સવિશેષવાક્યાનાં સમન્વયો દ્વિતીયપાદે દર્શિતઃ ।
અધુના યૌગિકપદબહુલાનાં નિર્વિશેષપ્રધાનાનાં વાક્યાનાં સમન્વયં વક્તું તૃતીયઃ પાદ આરભ્યતે ।
અતો ઽત્રાધિકરણાનાં શ્રુત્યધ્યાયપાદસંગતયઃ ।
તત્ર પૂર્વમુપક્રમસ્થસાધારણશબ્દસ્ય વાક્યશેષસ્થદ્યુમૂર્ધત્વાદિના બ્રહ્મપરત્વમુક્તં, તદ્વદત્રાપ્યુપક્રમસ્થસાધારણાયતનત્વસ્ય વાક્યશેષસ્થસેતુશ્રુત્યા વસ્તુતઃ પરિચ્છિન્ને પ્રધાનાદૌ વ્યવસ્થેતિ દૃષ્ટાન્તલક્ષણાધિકરણસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રધાનાદ્યુપાસ્તિઃ, સિદ્વાન્તે નિર્વિશેષબ્રહ્મધીરિતિ ફલમ્ ।
મુણ્ડકવાક્યમુદાહરતિ- ઇદમિતિ ।
યસ્મિન્ લોકત્રયાત્મા વિરાટ્, પ્રાણૈઃ સર્વૈઃ સહ મનઃ સૂત્રાત્મકં, ચકારાદવ્યાકૃતં કારણમોતં કલ્પિતં તદપવાદેન તમેવાધિષ્ઠાનાત્માનં પ્રત્યગભિન્નં જાનથ શ્રવણાદિના ।
અન્યા અનાત્મવાચો વિમુઞ્ચથ વિશેષેણ નિઃશેષં ત્યજથ ।
એષ વાગ્વિમોકપૂર્વકાત્મસાક્ષાત્કારો ઽમૃતસ્ય મોક્ષસ્યાસારાપારદુર્વારસંસારવારિધેઃ પરપારસ્ય સેતુરિવ સેતુઃ પ્રાપક ઇતિ માતૃવચ્છ્રુતિર્મુમુક્ષૂનુપદિશતિ ।
તત્રાયતનત્વસ્ય સાધારણધર્મસ્ય દર્શનાત્સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
અમૃતસ્ય બ્રહ્મણઃ સેતુરિતિ ષષ્ઠ્યા બ્રહ્મણો ભિન્નત્વેન સેતોઃ શ્રુતત્વાદેષશબ્દપરામૃષ્ટં દ્યુભ્વાદ્યાયતનમબ્રહ્મૈવ સેતુરિવ સેતુરિત્યાહ- અમૃતસ્યેતિ ।
ભેદશ્રવણાત્ સેતુરિતિ શ્રવણચ્ચેત્યર્થઃ ।
તત્ર ભેદશ્રવણં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સેતુશ્રવણં સ્વયં વિવૃણોતિ- પારવાનિતિ ।
અનન્તં કાલતઃ ।
અપારં દેશતઃ ।
જલવિધારકમુખ્યસેતોર્ગ્રહણાસંભવાદ્ગૌણસેતુગ્રહે કર્તવ્યે મુખ્યસેત્વવિનાભૂતપારવત્ત્વગુણવાનેવ કશ્ચિદ્ગ્રાહ્યઃ ।
નતુ મુખ્યસ્યાનિયતવિધારણગુણવાનીશ્વર ઇતિ ભાવઃ ।
યથા લોકે મણયઃ સૂત્રેણ ગ્રથિતા એવં હે ગૌતમ, સમષ્ટિલિઙ્ગાત્મકવાયુના સ્થૂલાનિ સર્વાણિ સંદૃબ્ધાનિ ગ્રથિતાનિ ભવન્તીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દાત્પક્ષદ્વયમયપ્યુક્તમિત્યત આહ- શારીરો વેતિ ।
સદ્વિતીયત્વેન સેતુશબ્દોપપત્તેશ્ચેત્યર્થઃ ।
નન્વાત્મશબ્દો જીવે સંભવતીત્યત આહ- આત્મશબ્દશ્ચેતિ ।
ઉપાધિપરિચ્છિન્નસ્ય જીવસ્ય સર્વવસ્તુ પ્રત્યેકં મુખ્યં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ઉપક્રમસ્થસાધારણાયતનસ્ય ગૌણસેતુત્વલિઙ્ગાત્પ્રથમશ્રુતાત્મશ્રુત્યા બ્રહ્મનિશ્ચય ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વશબ્દાદિત્યસ્યાર્થાન્તરમાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ।
પ્રજાનામૂત્પત્તૌ સદેવ મૂલં, સ્થિતાવાયતનં, લયે પ્રતિષ્ઠેતિ બ્રહ્મવાચિસત્પદેન છાન્દોગ્યે બ્રહ્મણ આયતનત્વશ્રુતેરત્રાપિ તથેત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરમાહ- સ્વશબ્દેનૈવેતિ ।
ઽયસ્મિન્ દ્યૌઃઽઇતિ વાક્યાત્પૂર્વોત્તરવાક્યયોઃ પુરુષબ્રહ્માદિશબ્દેન બ્રહ્મસંકીર્તનાન્મધ્યે ઽપિ બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યર્થઃ ।
પુરુષ ઇતિ પૂર્વવાક્યં, બ્રહ્મૈવેત્યુત્તરવાક્યં, સર્વાસુ દિક્ષુ સ્થિતં સર્વં બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરેણોત્તરસ્યાં દિશિ ।
ઉદાહૃતવાક્યસ્ય સવિશેષબ્રહ્મપરત્વમાશઙ્ક્ય વાક્યં વ્યાચષ્ટે- તત્રેત્યાદિના ।
સામાનાધિકરણ્યાદ્વિચિત્ર આત્મેતિ સંબન્ધઃ ।
યસ્મિન્ સર્વમોતં તમેવૈકમિત્યેવકારૈકશબ્દાભ્યાં નિર્વિશેષં જ્ઞેયમિત્યુક્ત્વા હેત્વન્તરમાહ- વિકારાનૃતેતિ ।
વિકારે ઽનૃતે કલ્પિતે અભિસંધો ઽભિમાનો યસ્ય તસ્યાનર્થભાક્ત્વેન નિન્દાશ્રુતેશ્ચ કૂટસ્થસત્યં જ્ઞેયમિત્યર્થઃ ।
કથં તર્હિ સામાનાધિકરણ્યં, તત્રાહ- સર્વં બ્રહ્મેતિ ।
યશ્ચોરઃ સ સ્થાણુરિતિવત્ યત્સર્વં તદ્બ્રહ્મેતિ સર્વોદ્દેશેન બ્રહ્મત્વવિધાનાદ્બાધનાર્થં, ન તુ યદ્બ્રહ્મ તત્સર્વમિતિ નાનારસત્વાર્થમિત્યર્થઃ ।
તત્ર નિયામકમાહ- સ યથેતિ ।
લવણપિણ્ડો ઽન્તર્બહિશ્ચ રસાન્તરશૂન્યઃ સર્વો લવણૈકરસો યથા, એવમરે મૈત્રેયિ, ચિદેકરસ આત્મેત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ પારવત્ત્વસાવયવત્વાદિકં મુખ્યસેત્વવ્યભિચારિ તથાપિ સેતોર્જલાદિબન્ધનરૂપં યદ્વિધારણં તદેવ વ્યભિચારિત્વે ઽપિ સેતુપદાર્થૈકદેશત્વાદુણત્વેન ગ્રાહ્યં નતુ પદાર્થબહિર્ભૂતં પારવત્ત્વાદિકમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
દૃષ્ટત્વાત્તદ્ગ્રહે ઽતિપ્રસઙ્ગમાહ- નહીતિ ।
અત્ર શ્રુતૌ પરેણેતિ શેષઃ વિધારણસ્ય શબ્દાર્થત્વં સ્ફુટયતિ- ષિઞ્ ઇતિ ।
સિનોતિ બધ્નાતીતિ સેતુપદાર્થૈકદેશો વિધારણમિત્યર્થઃ ।
તથા ચામૃતપદસ્ય ભાવપ્રધાનત્વાદમૃતત્વસ્ય સેતુર્વિધારકં બ્રહ્મ ।
અસ્યૈવામૃતત્વં નાન્યસ્યેત્યર્થઃ ।
યદ્વા દ્યુભ્વાદ્યાધારો બ્રહ્મ ન સેતુશબ્દાર્થઃ કિન્ત્વવ્યવહિતં જ્ઞાનમિત્યાહ- અપર ઇતિ ।
ફલિતમાહ- તત્ર યદુક્તમિતિ ।
જ્ઞાને સેતૌ ગૃહીતે સતીત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.2
મુક્તોપસૃપ્યવ્યપદેશાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,3.2 ।
ઇતશ્ચ પરમેવ બ્રહ્મ દ્યુભ્વાદ્યાયતનમ્ ।
યસ્માન્મુક્તોપસૃપ્યતાસ્ય વ્યપદિશ્યમાના દૃશ્યતે ।
મુક્તૈરુપસૃપ્યમ્ મુક્તોપસૃપ્યમ્ ।
દેહાદિષ્વનાત્મસ્વહમસ્મીત્યાત્મબુદ્ધિરવિદ્યા, તતસ્તત્પૂજનાદૌ રાગસ્તત્પરિભવાદૌ દ્વેષસ્તદુચ્છેદદર્શનાદ્ભયં મોહશ્ચેત્યેવમયમનન્તભેદો ઽનર્થવ્રાતઃ સંતતઃ સર્વેષાં નઃ પ્રત્યક્ષઃ ।
તદ્વિપર્યયેણાવિદ્યારાગદ્વેષાદિદોષમુક્તૈરુપસૃપ્યં ગમ્યમેતદિતિ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પ્રકૃત્ય વ્યપદેશો ભવતિ ।
કથમ્, ઽભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરેઽ (મુણ્ડ. 2.2.8) ઇત્યુક્ત્વા બ્રવીતિ- ઽતથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.2.7) ઇતિ ।
બ્રહ્મણશ્ચ મુક્તોપસૃપ્યત્વં પ્રસિદ્ધં શાસ્ત્રે- ઽયદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતેઽ (બૃહ. 4.4.7) ઇત્યેવમાદૌ ।
પ્રધાનાદીનાં તુ ન ક્વચિન્મુક્તોપસૃપ્યમસ્તિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અપિચ ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યા વાચો વિમુઞ્ચથામૃતસ્યૈવ સેતુઃઽ ઇતિ વાગ્વિમોકપૂર્વકં વિજ્ઞેયત્વમિહ દ્યુભ્વાદ્યાયતનસ્યોચ્યતે ।
તચ્ચ શ્રુત્યન્તરે બ્રહ્મણો દૃષ્ટમ્- ઽતમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વતિ બ્રાહ્મણઃ ।
નાનુધ્યાયાદ્વહૂઞ્શબ્દાન્વાચો વિગ્લાપનં હિ તત્ઽ (બૃહ. 4.4.21) ઇતિ ।
તસ્માદપિ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પરં બ્રહ્મ