Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 11

11.2

FN: upādānānupādāne parigrahaparityāgau /
tāttaryaṃ nāma phalavadarthapratītyanukūtvaṃ śabdadharmaḥ /
upakramādinā jñānāttayoravagama ityarthaḥ /
jīrṇaḥ sthaviro bhūtvā yodaṇḍena vañcati gacchati, tathā yo jātaḥ bālaḥ so 'pi tvameva /
vastuno vivakṣāyāḥ phalamupādānaṃ svīkāraḥ, sa ca prakṛteṣu guṇeṣvastīti vivakṣopacāra ityāha- tathāpyupādāneneti /
nanvidaṃ grāhyamidaṃ tyājyamiti dhīrvivakṣādīnā vede kutaḥ syādityata āha- upādānānupādāne tviti /
tātparyaṃ nāma phalavadarthapratityanukūlatvaṃ śabdadharmaḥ /
upakramādinā tasya jñānāttayoravagama ityarthaḥ /
tadiheti /
tat tasmāt /
tātparyavattvādityarthaḥ /
sarvātmatve pramāṇamāha- tathāceti /
jīrṇaḥ sthaviro yo daṇḍena vañcati gacchati so 'pi tvameva /
yo jāto bālaḥ sa tvameva /
sarvataḥ sarvāsu dikṣu śrutayaḥ śrotrāṇyasyeti sarvataḥ śrutimat /
sarvajantūnāṃ prasidvāḥ pāṇyādayastasyeti sarvātmatvoktiḥ

11.3

END BsCom_1,2.1.2
START BsCom_1,2.1.3
anupapattes tu na śārīraḥ | BBs_1,2.3 |
pūrveṇa sutreṇa brahmaṇi vivakṣitānāṃ guṇānāmupapattiruktā /
anena tu śārīre teṣāmanupapattirucyate /
tuśabdo 'vadhāraṇārthaḥ /
brahmaivoktena nyāyena manomayatvādiguṇaṃ, natu śārīro jīvo manomayatvādiguṇaḥ /
yatkāraṇaṃ 'satyasaṃkalpaḥ, ākāśātmā, avākī, anādaraḥ, jyāyānpṛthivyā' iti caivañjātīyakā guṇā na śārīra āñjasyenopapadyante /
śārīra iti śarīre bhava ityarthaḥ /
nanvīśvaro 'pi śarīre bhavati /
satyam /
śarīre bhavati natu śarīra eva bhavati, 'jyāyānpṛthivyā jyāyānantarikṣāt', 'ākāśavatsarvagataśca nityaḥ' iti ca vyāpitatvaśravaṇāt /
jīvastu śarīra eva bhavati, tasya bhogādhiṣṭhānāccharīrādanyatra vṛttyabhāvāt

11.3

FN: vāgeva vākaḥ so 'syāstīti vākī na vākī avākī vāgādisarvendriyarahitaḥ /
āptakāmatvānna kutracitadādaro 'stītyanādaraḥ /
nanu jīvadharmaścebrahmaṇi yojyante tarhi brahmadharmā eva jīve kimiti na yojyante, tatrāha- anupapatteriti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- pūrveṇeti /
sarvātmatvādirūktanyāyaḥ /
kalpitasya dharmā adhiṣṭhāne saṃbadhyante, nādhiṣṭhānadharmāḥ kalpita iti bhāvaḥ /
jhradhiṣṭhānajñānakāle kalpitadharmābhāvāt /
ṭavāgeva vākaḥ so 'syāstīti vākī, na vākī avākī /
anindriya ityarthaḥ /
kutrāpyādaraḥ kāmo 'sya nāstītyanādaraḥ /
nityatṛpta ityarthaḥ /
jyāyastvādyanupapattau śārīra iti paricchedo hetuḥ sūtroktaḥ /
sa tu jīvasyaiva nośvarasyetyāha- satyamityādinā

11.4

END BsCom_1,2.1.3
START BsCom_1,2.1.4
karmakartṛvyapadeśāc ca | BBs_1,2.4 |
itaśca na śārīro manomayatvādiguṇaḥ, yasmātkarmakartṛvyapadeśo bhavati 'etamitaḥ pretyābhisaṃbhavitāsmi' (chā. 3.14.4) iti /
etamiti prakṛtaṃ manomayatvādiguṇamupāsyamātmānaṃ karmatvena prāpyatvena vyapadiśati /
abhisaṃbhavitāsmīti śārīramupāsakaṃ kartṛtvena prāpakatvena /
abhisaṃbhavitāsmīti /
prāptāsmītyarthaḥ /
naca satyāṃ gatāvekasya karmakartṛvyapadeśo yuktaḥ /
tathopāsyopāsakabhāvo 'pi bhedādhiṣṭhāna eva /
tasmādapi na śārīro manomayatvādiviśiṣṭaḥ

11.4

FN: etamiti prāpakatvena vyapadiśatīti saṃbandhaḥ /
prāpakatvena vyapadiśatīti saṃbandhaḥ /
karmakartṛvyapadeśapadasyārthāntaramāha- tathopāsyeti

11.5

END BsCom_1,2.1.4
START BsCom_1,2.1.5
śabdaviśeṣāt | BBs_1,2.5 |
itaśca śārīrādanyo manomayatvādiguṇaḥ, yasmācchabdaviśeṣo bhavati samānaprakaraṇe śrutyantari- 'yathāvrīhirvā yavo vā śyamako vā śyamākataṇḍulo vaivamayamantarātmanpuruṣo hiraṇmayaḥ' (śata. brā. 10.6.3.2) iti /
śārīrasyatno yaḥ śabdo 'bhidhāyakaḥ saptamyanto 'ntarātmanniti tasmādviśiṣṭo 'nyaḥ prathamāntaḥ puruṣaśabdo manomayatvādiviśiṣṭasyātmano 'bhidhāyakaḥ /
tasmāttayorbhedo 'dhigamyate

11.5

FN: samānaprakaraṇatvamekavidyāviṣayatvām /
antarātmanniti chāndaso vibhaktilopaḥ /
antarātmanītyarthaḥ /
ekārthatvaṃ prakaraṇasya samānatvam /
antarātmanniti vibhaktilopaśchāndasaḥ /
śabdayorviśeṣo vibhaktibhedaḥ /
tasmāttadarthayorbheda iti sūtrārthaḥ

11.6

END BsCom_1,2.1.5
START BsCom_1,2.1.6
smṛteś ca | BBs_1,2.6 |
smṛtiśca śārīraparamātmanorbhedaṃ darśayati- 'īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśer'juna tiṣṭati /
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā' /
(gī. 18.61) ityādyā /
atrāha- kaḥ punarayaṃ śārīro nāma paramātmano 'nyaḥ, yaḥ pratiṣidhyate 'anupapattestu na śārīraḥ' ityādinā /
śrutistu- 'nānyo 'to 'sti draṣṭā śrotā' (bṛha. 3.7.23) ityevañjātīyakā paramātmano 'nyamātmānaṃ vārayati /
tathā smṛtirapi- 'kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata' (gī. 13.2) ityevañjātīyaketi /
atrocyate- satyametat /
para evātmā dehendriyamanobuddhyupādhibhiḥ paricchidyamāno bālaiḥ śārīra ityupacaryate /
yathā ghaṭakarakādyupādhivaśādaparicchinnamapi nabhaḥ paricchinnavadavabhāsate, tadvat /
tadapekṣayā ca karmakartṛtvādibhedavyavahāro na virudhyate prāk 'tattvamasi' ityātmaikatvopadeśaghaṇāt /
gṛhīte tvātmaikatve bandhamokṣādisarvavyavahāraparisamāptireva syāt

11.6

FN: tadapekṣayā aupādhikabhedāpekṣayā /
smṛtau hṛdisthasya jīvādbhedokterannāpi hṛdistho manomaya īśvara ityāha- smṛteśceti /
bhūtāni jīvān /
yantraṃ śarīram /
atra sūtrakṛtā satyabheda ukta iti bhrāntinirāsāyekṣatyadhikaraṇe nirastamapi codyamudbhāvya nirasyati- atrāhetyādinā /
tvaduktarītyā vastuta ekatvameva, bhedastu kalpitaḥ sūtreṣvanūdyata ityāha- satyamiti

11.7

END BsCom_1,2.1.6
START BsCom_1,2.1.7
arbhakaustvāt tadvyapadeśāc ca neti cen na nicāyyatvād evaṃ vyomavac ca | BBs_1,2.7 |
arbhakamalpamoko nīḍaṃ, 'eṣa ma ātmāntarhṛdaye' iti paricchinnāyatanatvāt, svaśabdena ca 'aṇīyānvrīhervā yavādvā' ityaṇīyastvavyapadeśāt, śārīra evārāgramātro jīva ihopadiśyate, na karvagataḥ paramātmeti yaduktaṃ tatparihartavyam /
atrocyate- nāyaṃ doṣaḥ /
na tāvatparicchinnadeśasya sarvagatatvavyapadeśaḥ kathamapyupapadyate /
sarvagatasya tu sarvadeśeṣu vidyamānatvātparicchinnadeśavyapadeśo 'pi kayācidapekṣayā saṃbhavati /
yathā samastavasudhādhipatirapi hi sannayodhyādhipatiriti vyapadiśyate kayā punarapekṣayā sarvagataḥ sannīśvaror'bhakaukā aṇīyāṃśca vyapadiśyata iti /
nicāyyatvādevamiti brūmaḥ /
evamaṇīyastvādiguṇagaṇopeta īśvarastatra hṛdayapuṇḍarīke nicāyyo draṣṭavya upadiśyate /
yathā śālagrāme hariḥ /
tatrāsya buddhivijñānaṃ grāhakam /
sarvagato 'pīśvarastatropāsyamānaḥ prasīdati /
vyomavaccaitaddraṣṭavyam /
yathā sarvagatamapi sadvyoma sūcīpāśādyapekṣāyārbhakauko 'ṇīyaśca vyapadiśyate, evaṃ brahmāpi /
tadevaṃ nicāyyatvāpekṣaṃ brahmaṇor'bhakaukastvamaṇīyastvaṃ ca na pāramārthikam /
tatra yadaśaṅkyate, hṛdayāyatanatvādbrahmaṇo hṛdayāyatanānāṃ ca pratiśarīraṃ bhinnatvādbhinnāyatanānāṃ ca śukādīnāmanekatvasāvayavatvānityatvādidoṣadarśanādbrahmaṇo 'pi tatprasaṅga iti, tadapi parihṛtaṃ bhavati

11.7

FN: arbhakaśabdasya śiśuviṣayatvaniṣedhārthamalpamiti paryāyatvokti /
kathamapi brahmabhāvapekṣe 'pi /
nicāyyatvāddraṣṭavyatvāt /
arbhakamoko yasya sor'bhakaukāḥ tasya bhāvastattvaṃ tasmādārthikamalpatvam /
aṇīyānityalpatvavācakaśabdenāpi śrutamityāha- svaśabdeneti /
nāyaṃ doṣa ityuktaṃ vivṛṇoti- na tāvaditi /
kathamapi /
brahmabhāvapekṣayāpītyarthaḥ /
paricechedatyāgaṃ vinā brahmatvāsaṃbhavāt tattyāge ca brahmaṇa evopāsyatvamāyātīti bhāvaḥ /
vibhoḥ paricchedoktau dṛṣṭāntamāha- yathā samasyeti /
sarveśvarasyāyodhyāyāṃ sthityapekṣayā paricchedoktivadalpahṛdi dhyeyatvena tathoktirityarthaḥ /
nanu kimiti hṛdayabheva prāyeṇocyate, tatrāha- tatreti /
hṛdaye paramātmano budvivṛttirgrahikā bhavati /
ata īśvarābhivyaktisthānatvāttaduktirityarthaḥ /
vyomadṛṣṭāntāsinā śaṅkālatāpi kācicchinnetyāha- tatra yadāśaṅkyata ityādinā /
bhinnāyatanatve 'pi vyomnaḥ satyabhedādyabhāvāditi bhāvaḥ

11.8

END BsCom_1,2.1.7
START BsCom_1,2.1.8
saṃbhogaprāptir iti cen na vaiśeṣyāt | BBs_1,2.8 |
vyemavatsarvagatasya brahmaṇaḥ sarvaprāṇihṛdayasaṃbandhāt, cidrūpatayā ca śārīrādaviśiṣṭatvāt, sukhaduḥkhādisaṃbhogo 'pyaviśiṣṭaḥ prasajyeta /
ekatvācca /
nahi parasmādātmano 'nyaḥ kaścidātmā saṃsārī vidyate, 'nānyo 'to 'sti vijñātā' (bṛ. 3.7.23) ityādiśrutibhyaḥ /
tasmātparasyeva saṃsārasaṃbhogaprāptiriti cet, na vaiśeṣyāt /
na tāvatsarvaprāṇihṛdayasaṃbandhāccharīravadbrahṇaḥ saṃbhogaprasaṅgaḥ, vaiśeṣyāt /
viśeṣo hi bhavati śārīraparameśvarayoḥ /
ekaḥ kartā bhoktā dharmādharmasādhanaḥ sukhaduḥkhādimāṃśca /
ekastadviparīto 'pahatapāpmatvādiguṇaḥ /
etasmādanayorviśeṣādekasya bhogo netarasya /
yadi ca saṃnidhānamātreṇa vastuśaktimanāśritya kāryasaṃbandho 'bhyupagamyeta, ākāśādīnāmapi dāhādiprasaṅgaḥ /
sarvagatānekātmavādināmapi samāvetau codyaparihārau /
yadapyekatvādbrahmaṇa ātmāntarābhāvāccharīrasya bhogena brahṇo bhogaprasaṅga iti /
atra vadāmaḥ- idaṃ tāvaddevānāṃpriyaḥ praṣṭavyaḥ /
kathamayaṃ tvayātmāntarābhāvo 'dhyavasita iti /
'tattavamasi' 'ahaṃ brahmāsmi' 'nānyo 'to 'sti vijñātā' ityādiśāstrebhya iti cet, yathāśāstraṃ tarhi śāstrīyor'thaḥ pratipattavyo na tatrārdhajaratīyaṃ labhyam /
śāstraṃ ca tattvamasi ityapahatapāpmatvādiviśeṣaṇaṃ brahma śārīrasyātmatvenopadiśacchārīrasyaiva tāvadupabhoktṛtvaṃ vārayati /
kutastadupabhogena brahmaṇa upabhogaprasaṅgaḥ /
athāgṛhītaṃ śārīrasya brahmaṇaikatvaṃ tadā mithyājñānanimittaḥ śārīrasyopabhogaḥ, na tena paramārtharūpasya brahmaṇaḥ saṃsparśaḥ /
nahi bālaistalamalinatādibhirvyomni vikalpyamāne talamalitādiviśiṣṭameva paramārthato vyoma bhavati /
tadāha- na vaiśeṣyāditi /
naikatve 'pi śārīrasyopabhogena brahmaṇa upabhogaprasaṅgaḥ, vaiśeṣyāt /
viśeṣo hi bhavati mithyājñānasamyagjñanayoḥ /
mithyājñānakalpita upabhogaḥ, samyagjñānadṛṣṭamekatvam /
naca mithyājñānakalpitenopabhogena samyagjñānadṛṣṭaṃ vastu saṃspṛśyate /
tasmānnopabhogagandho 'pi śakya īśvarasya kalpayitum

11.8

FN: dharmādharmattvamupādhirityarthaḥ /
ayameva viśeṣo vaiśeṣyaṃ /
svārthe ṣyañ pratyayaḥ /
viśeṣasyātiśayārtho vā /
dharmādeḥ svāśraye phalahetutvamatiśayastasmāditi sutrārthaḥ /
vibhavo bahavaścātmana iti vādinām /
ardheti /
ardhaṃmukhamātraṃ jaratyā buddhāyāḥ kāmayate nāṅāgānīti so 'yamardhajaratīnyāyaḥ /
manomayatvādiviśiṣṭasyaiveśvarasya dhyānārthaṃ hārdatve 'pi nirdeṣatvāttasminneva śāṇḍilyavidyāvidye sarvaṃ ityādivākyaṃ samanvitamityarthaḥ /
brahmaṇo hārdatve 'niṣṭasaṃbhogāpatterjīva eva hārda upāsya iti śaṅkāṃ vyācaṣṭe- vyomavaditi /
brahma bhoktṛ syāta, hārdatve sati cetanatvāt, jīvābhinnatvācca jīvavadityuktaṃ nirasyati- na /
vaiśeṣyāditi /
dharmādharmavattvamupādhirityarthaḥ /
ayameva viśeṣo vaiśeṣyaṃ /
svārthe ṣyañpratyayaḥ /
viśeṣasyātiśayārtho vā /
dharmādeḥ svāśraye phalahetutvamatiśayaḥ, tasmāditi sūtrārthaḥ /
kiñca vibhavo bahava ātmāna iti vādināmekasmindehe sarvātmanāṃ bhoktṛtvaprasaṅgaḥ, svakarmārjita eva dehe bhoga iti parihāraśca tulya iti na vayaṃ paryanuyojyā ityāha- sarvagateti /
vastutasteṣāmeva bhogasāṃkaryamityagre vakṣyate /
brahmaṇo jīvābhinnatvaṃ śrutyā niścitya tena bhoktṛtvānumāne upajīvyaśrutibādhamāha- yathāśāstramiti /
arthaṃ mukhamātraṃ jaratyā vṛddhāyāḥ kāmayate nāṅgānīti so 'yamardhajaratīyanyāyaḥ /
sa cātra na yuktaḥ /
na hyabhedamaṅgīkṛtyābhoktṛtvaṃ tyaktuṃ yuktaṃ, śrutyaivābheda siddhyarthaṃ bhoktṛtvavāraṇādityāha- śāstraṃ ceti /
nanvekatvaṃ mayā śrutyā na gṛhītaṃ, yonopajīvyabādhaḥ syāt /
kintu tvaduktyā gṛhītamityāśaṅkya bimbapratibimbayoḥ kalpitabhedena bhoktṛtvābhoktṛtvavyavasthopapatteraprayojako heturityāha- athāgṛhītamityādinā /
kalpitāsaṅgitvamadhiṣṭhānasya vaiśeṣyamityasminnarthe 'pi sūtraṃ pātayati- tadāheti /
brahmaṇo hārdatve bādhakābhāvacchāṇḍilyavidyāvākyaṃ brahmaṇyupāsye samanvitamiti sidvam

11.9

END BsCom_1,2.1.8
START BsCom_1,2.2.9-10
2 antradhikaraṇam /
9-10
attā carācaragrahaṇāt | BBs_1,2.9 |
kaṭhavallīṣu paṭhyate- 'yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odanaḥ /
mṛtyūryasyopasevanaṃ ka ityā veda yatra saḥ' (1.2.24) iti /
atra kaścidodanopasecanasūcito 'ttā pratīyate /
tatra kimagnirattā syāt, uta jīvaḥ, athavā paramātmeti saṃśayaḥ /
viśeṣānavadhāraṇāt /
trayāṇāṃ cāgnijīvaparamātmanāmasmingranthe praśnopanyāsopalabdheḥ /
kiṃ tāvatprāptam /
agniratteti /
kutaḥ, 'agnirannādaḥ' (bṛ. 1.4.6) iti śrutiprasiddhibhyām /
jīvo vāttā syāt, 'tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti' iti darśanāt /
na paramātmā, 'anaśnannanyo 'abhicākaśīti' (muṇḍa. 3.1.1) iti darśanādityevaṃ prāpte brūmaḥ- attātra paramātmā bhavitumarhati /
kutaḥ, carācaragrahaṇāt /
carācaraṃ hi sthāvarajaṅgamaṃ mṛtyupasecanamihādyātvena pratīyate, tādṛśasya cādyasya na paramātmano 'nyaḥ kārtsyenāttā saṃbhavati /
paramātmā tu vikārajātaṃ saṃharansarvamattītyupapadyate /
nanviha carācaragrahaṇaṃ nopalabhyate, kathaṃ siddhavaccarācaragrahaṇaṃ hetutvenopādīyate /
naiṣa doṣaḥ /
mṛtyupasecanatvena sarvasya prāṇinikāyasya pratīyamānatvāt, brahmakṣatrayośca prādhānyātpradarśanārthatvopapatteḥ /
yattu paramātmano 'pi nāttṛtvaṃ saṃbhavati, 'anaśnannanyo 'abhicākaśīti' iti darśanāditi /
atrocyate- karmaphalabhogasyapratiṣedhakametaddarśanaṃ, tasya saṃnihitatvāt /
na vikārasaṃhārasya pratiṣedhakaṃ,
sarvavedānteṣu sṛṣṭisthitisaṃhārakāraṇatvena brahmaṇaḥ prasiddhatvāt /
tasmātparamātmātmaivehāttā bhavitumarhati

11.10

FN: yasya paramātmano brahma kṣatraṃ cobhe jātī prasiddhānnavadodanau bhavataḥ, yasya mṛtyuḥ sarvamārakaḥ sannupasecanamodanamiśraghṛvattiṣṭhati, yatra so 'ttā kāraṇātmā vartate, taṃ nirviśeṣamātmānaṃ 'nāvirato duścaritāt' iti mantroktopāyavānyathā veda itthā itthamanyastadrahito na vedetyarthaḥ /
pradarśanamupalakṣaṇam /
naca brahkṣatre evātra vivakṣite, mṛtyūpasecanena prāṇabhṛnmātropasthāpanāt /
prāṇiṣu pradhānatvena ca brahmakṣatropanyāsasyopapatteḥ /
prakaraṇāc ca | BBs_1,2.10 |
itaśca paramātmaivehāttā bhavitumarhati, yatkāraṇaṃ prakaraṇamidaṃ paramatmanaḥ, 'na jāyate mriyate vā vipaścit' (kāṭha. 1.2.18) ityādi prakṛtagrahaṇaṃ ca nyāyyam /
'ka itthā veda yatra saḥ' iti ca durvijñānatvaṃ paramātmaliṅgam

11.9

attācarācaragrahaṇāt /
'yasya brahmakṣatrādijagadodanaḥ, mṛtyuḥ sarvaprāṇimārako 'pi yasyopasecanamodanasaṃskārakaghṛtaprāyaḥ, so 'ttā yatra śuddhe cinmātre 'bhedakalpanayā vartate tacchudvaṃ brahma itthā itthaṃ īśvarasyāpyadhiṣṭhānabhūtaṃ ko veda /
cittaśuddhādyupāyaṃ vinā ko 'pi na jānātītyarthaḥ /
saṃśayabījamāha- viśeṣeti /
'sa tvamagni prabrūhi'ityagneḥ, 'yeyaṃ prete vicikitsā'iti jīvasya, 'anyatra dharmāt'iti brahmaṇaḥ praśnaḥ /
'lokādimagniṃ tamuvāca'ityagneḥ /
'hanta ta idaṃ pravakṣyāmi'itītarayoḥ prativacanamupalabhyata ityarthaḥ /
pūrvatra brahmaṇo bhoktṛtvaṃ nāstītyuktaṃ, tadupajīvya pūrvapakṣayati- kiṃ tāvaditi /
agniprakaraṇamatītamityarucerāha- jīvo veti /
pūrvapakṣe jīvopāsti:,sidvānte nirviśeṣabrahmajñānamiti phalabhedaḥ /
odanaśabdo bhogyavācīti pūrvapakṣaḥ /
sidvāntastu brahmakṣatraśabedairūpasthāpitakāryamātre gauṇa odanaśabdaḥ /
guṇaścātra mṛtyūpasecanapadena saṃnidhāpitaṃ prasidvaudanagataṃ vināśyatvaṃ gṛhyate, gauṇaśabdasya saṃnihitaguṇagrāhitvāt /
tathāca sarvasya vināśyatvena bhānālliṅgādīśvaro 'ttetyāha naiṣa doṣa iti /
tasya saṃnihitatvāditi /
'pippalaṃ svādvatti'iti bhogasya pūrvoktatvādityarthaḥ

11.11

END BsCom_1,2.2.9-10
START BsCom_1,2.3.11
3 guhāpraviṣṭādhikaraṇam / sū. 11-12
guhāṃ praviṣṭāv ātmānau hi taddarśanāt | BBs_1,2.11 |
kaṭhavallīṣveva paṭhyate- 'ṛtaṃ pibantau loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhe /
chāyātapau brahmavido vadanti pañṭagnayo ye ca triṇāciketāḥ' (kāṭha. 1.3.1) iti /
tatra saṃśayaḥ, kimiha buddhijīvau nirdiṣṭāvuta jīvaparamātmānāviti /
yadi buddhijīvau, tato buddhipradhānātkāryakaraṇasaṃghātādvilakṣaṇo jīvaḥ pratipādito bhavati /
tadapīha pratipāditavyaṃ, 'yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye 'stītyeke nāyamastīti caike /
etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ' (kāṭha. 1.1.20) iti pṛṣṭatvāt /
atha jīvaparamātmānau tato jīvādvilakṣaṇaḥ paramātmā pratipādito bhavati /
tadapīha pratipādayitavyaṃ, 'anyatra dharmādanyatrādharmadanyatrāsmātkṛtākṛtāt /
anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada' (kāṭha. 1.2.14) iti pṛṣṭatvāt /
atrāhākṣeptā- ubhāpyetau pakṣau na saṃbhavataḥ /
kasmāt, ṛtapānaṃ karmaphalopabhogaḥ, sukṛtasya loke, iti ca dvivacanena dvayoḥ pānaṃ darśayati śrutiḥ /
ato buddhikṣetrajñapakṣastāvanna saṃbhavati /
ata eva kṣetrajñaparamātmapakṣo 'pi na saṃbhavati, cetane 'pi paramātmani ṛtapānāsaṃbhavāt /
'anaś nannanyo 'abhicākaśīti' iti mantravarṇāditi /
atrocyate- naiṣa doṣaḥ /
chatriṇo gacchantītyekenāpi chatriṇā bahūnāṃ chatritvopacāradarśanāt /
evamekenāpi pibatā dvau pibantāvucyete /
yadvā jīvastāvatpibati, īśvarastu pāyayati /
pāyayannapi pibatītyucyate /
pācayitaryapi praktṛtvaprasiddhidarśanāt /
buddhikṣetrajñaparigraho 'pi saṃbhavati, karaṇe kartṛtvopacārāt /
edhāṃsi pacantīti prayogadarśanāt /
nacādhyatmādhikāre 'nyau kaucidhāvṛtaṃ pibantau saṃbhavataḥ /
tasmādbuddhijīvau syātāṃ, jīvaparamātmānau veti saṃśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptaṃ. buddhikṣetrajñāviti /
kutaḥ, 'guhāṃ praviṣṭau' iti viśeṣaṇāt /
yadi śarīraṃ guhā, yadi vā hṛdayaṃ, ubhayathāpi buddhikṣetrajñau guhāṃ praviṣṭāvupapadyete /
naca sati saṃbhavesarvagatasya brahmaṇo viśiṣṭadeśatvaṃ yuktaṃ kalpayitum /
'sukṛtasya loke' iti ca karmagocarānatikramaṃ darśayati /
paramātmā tu na sukṛtasya vā duṣkṛtasya vā gocare vartate, 'na karmaṇā vardhate no kanīyān' iti śruteḥ /
'chāyātapau' iti ca tetanācetanayornirdeśa upapadyate /
chāyātapavatparasparavilakṣaṇatvāt /
tasmādbuddhikṣetrajñāvihocyeyātāmityevaṃ prāpte brūmaḥ- vijñānātmaparamātmānāvihocyeyātām /
kasmāt, ātmānau hi tāvubhāvapi cetanau samānasvabhāvau /
saṃkhyāśravaṇe ca samānasvabhāveṣveva loke pratītirdṛśyate /
asya gordvitīyo 'nveṣṭavya ityukte gaureva dvitīyo 'nviṣyate, nāśvaḥ puruṣo vā /
tadiha ṛtapānena liṅgena niścite vijñānātmani dvitīyānveṣaṇāyāṃ samānasvabhāvaścetanaḥ paramātmaiva pratīyate /
nanūktaṃ guhāhitatvadarśanānna paramātmā pratyetavya iti /
guhāhitatvadarśanādeva paramātmāpratyetavya iti vadāmaḥ /
guhāhitatvaṃ tu śrutismṛtiṣvasakṛtparamātmana eva dṛśyate- 'guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam' (kāṭha. 1.2.12) 'yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman' (tai. 2.1) 'ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭam' ityādyāsu /
sarvagatasyāpi brahmaṇa upalabdhyartho deśaviśeṣopadeśo na virudhyata ityedapyuktameva /
sukṛtalokavartitvaṃ tu chatritvavadekasminnapi vartamānamubhayoraviruddham /
chāyātapāvityapyaviruddham /
chāyātapavatparasparavilakṣaṇatvātsaṃsāritvāsaṃsāritvayoḥ /
avidyākṛtatvātsaṃsāritvasya /
pāramārthikatvāccāsaṃsāritvasya /
tasmādvijñānātmaparamātamānau guhāṃ praviṣṭau gṛhyete

11.11

kutaśca vijñānātmaparamātmānau gṛhyete-
FN: ṛtaṃ satyaṃ karmaphalaṃ pibantau, bhuñjānau sukṛtasya loke samyagarjitasyādṛṣṭasya kārye dehe vartamāno parasya brahmaṇor'dhaṃ sthānamarhatīti parārdhaṃ hṛdayaṃ tasminparame śreṣṭhe yā guhā nabhokṣaṇā tāṃ praviśya sathitau chāyātapavanmitho viruddhau, tau ca brahmavidaḥ karmiṇaśca vadanti /
trirnāciketo 'gniścito yaiste 'pi vadanti /
manuṣye prete mṛtesati yeyaṃ vicikitsā saṃśayaḥ /
paralokabhoktāstītyeke nāstīti cānye /
tvayopadiṣṭo 'hametattatvaṃ jñātumicchāmītyarthaḥ /
anyatra dharmādharmābhyāmanyatra, asmātkṛtākṛtāt dharmādharmāspṛṣṭaṃ, kṛtākṛtāt kāryakāraṇādbhinnaṃ yat tadbrahma /
yadveti /
svātantryalakṣaṇaṃ hi kartṛtvaṃ tacca pāturiva pāyayiturapyastīti so 'pi kartā /
ataevāhuryaḥ kārayati so 'pi karteti /
guhāhitaṃ buddhau sthitaṃ gahvare 'nekānarthasaṃkule dehe sthitaṃ, purāṇamādipuruṣam /
parame vyoman śreṣṭhe hārdākāśe tatra guhāyāṃ buddau /
anviccha vicāraya /
attṛvākyānantaravākyasyāpi jñeyātmani samanvayamāha- guhāmiti /
ṛtamavaśyaṃbhāvi karmaphalaṃ pibantau bhuñjānau, sukṛtasya karmaṇo loke kārye dehe parasya brahmaṇor'dhaṃ sthānamarhatīti parārdhaṃ hṛdayaṃ paramaṃ śreṣṭhaṃ tasminyā guhā nabhorūpā vudvirūpā vā tāṃ praviśya sthitau chāyātapavat mitho virudvau tau brahmavidaḥ karmiṇaśca vadanti /
trirnāciketo 'gniścito yaiste triṇāciketāḥ te 'pi vadantītyarthaḥ /
nāciketavākyānāmadhyayanaṃ, tadarthajñānaṃ, tadanuṣṭhānaṃ ceti tritvaṃ bodhyam /
buddhyavacchinnajīvasya paramātmanaśca prakṛtatvātsaṃśayamāha- tatreti /
pūrvottarapakṣayoḥ phalaṃ svayamevāha- yadītyādinā /
tadapi jīvasya budvivailakṣaṇyamapītyarthaḥ /
manuṣye prete mṛte sati yeyaṃ vicikitsā saṃśayaḥ paraloke bhoktāstītyeke, nāstītyanye /
atastvayopadiṣṭo 'hametadātmatattvaṃ jānīyāmityarthaḥ /
tadapi paramātmasvarūpamapītyarthaḥ /
ubhayorbhoktṛtvāyogena saṃśayamākṣipati- atrāheti /
chatripadena gantāra iva pibatpadenājahallakṣaṇayā praviṣṭāvucyete ityāha- atrocyata iti /
pānakartṛvācipadena pānānukūlau vā lakṣyāvityāha- yadveti /
niyatapūrvabhāvikṛtimattvarūpamanukūlatvaṃ kartṛkārayitroḥ sādhāraṇam /
yaḥ kārayati sa karotyeveti nyāyāditi bhāvaḥ /
atra prakṛtirmukhyārthā śatṛpratyaye lakṣaṇā /
miśrāstu kṛtiḥ, pratyayārtho mukhyaḥ /
prakṛtyā tvajahallakṣaṇayā pāyanaṃ lakṣyamityāhuḥ /
pūrvapakṣe 'pibantau'iti kartṛvāciśatṛpratyayena buddhijīvasādhāraṇaṃ kārakatvaṃ lakṣyamityāha- budvīti /
edhāṃsi kāṣṭhāni pacantītyākhyātena kārakatvaṃ lakṣyaṃ, prakṛtistu mukhyaiveti bhāvaḥ /
mukhyapātārau prasidvapakṣiṇau grāhyāvityata āha- na ceti /
brahmakṣatrapadasya saṃnihitamṛtyupadādanityavastuparatvavadihāpi pibatpadasya saṃnihitaguhāpadāhudvijīvaparateti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- kiṃ tāvaditi /
gocaraḥ phalam /
ekasmiñjātimati kḷpte sajātīyameva dvitīyaṃ grāhyaṃ, vyaktimātragrahe lāghavāt /
na vijātīyaṃ, jātivyaktyubhayakalpanāgauravāt /
na cāstu kārakatvena sajātīyā budvireva jīvasya dvitīyeti vācyaṃ, cetanatvasya jīvasvabhāvasya kārakatvādantaraṅgatvāt /
tathāca loke dvitīyasyāntaraṅgajātimattvadarśanājjīvasya dvitīyaścetana eveti sūtrārthamāha- saṃkhyāśravaṇe ceti /
guhāyāṃ budvau sthitaṃ, gahvare 'nekānarthasaṃkule dehe sthitaṃ purāṇamanādipuruṣaṃ viditvā harṣaśokau jahāti /
parame śreṣṭhe, vyoman hārdākāśe yā guhā buddhiḥ tasyāṃ nihitaṃ brahma yo veda so 'śnute sarvānkāmānityanvayaḥ /
anviccha vicārayetyarthaḥ

11.12

END BsCom_1,2.3.11
START BsCom_1,2.3.12
viśeṣaṇāc ca | BBs_1,2.12 |
viśeṣaṇaṃ ca vijñānātmaparamātmanoreva bhavati /
'ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu' (kā. 1.3.3) ityādinā pareṇa granthena rathirathādirūpakakalpanayā vijñānātnāṃ rathinaṃ saṃsāramokṣayorgantāraṃ kalpayati /
'so 'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam' /
(kā. 1.3.9) iti ca paramātmānaṃ gantavyam /
tathā 'taṃ durdarśa gūḍhamanupraviṣṭhaṃ purāṇam /
adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti' (kā. 1.2.12) iti pūrvasminnapi granthe mantṛmantavyatvenaitāveva viśeṣitau /
prakaraṇaṃ ceda paramātmanaḥ /
brahmavido vadanti iti ca vaktṛviśeṣopādanaṃ paramātmaparigrahe ghaṭate /
tasmādiha jīvaparamātmānāvucyeyātām /
eṣa eva nyāyaḥ 'dvā suparṇā sayujā sakhāyā' (muṇḍa. 3.1.1) ityevamādiṣvapi /
tatrāpi hyadhyātmādhikārānna prākṛtau suparṇāvucyete /
tayoranyaḥ pippalaṃ svāditti ityadanaliṅgādvijñānātmā bhavati /
anaś nannanyo 'bhicākaśīti ityanaśanacetanābhyāṃ paramātmā /
anantare ca mantre tāveva draṣṭṛdraṣṭavyabhāvena viśinaṣṭi- 'samāne vṛkṣe puruṣo nimagno 'nīśayā śocati muhyamānaḥ /
juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya mahimānamiti vītaśokaḥ' (muṇḍa. 3.1.2) iti /
apara āha- 'dvā suparṇā' iti neyamṛgasyādhikaraṇasya siddhāntaṃ bhajate, paiṅgirahasyabrāhmaṇenānyathā vyākhyātatvāt /
'tayoranyaḥ pippalaṃ svādittīti sattvamanaś nannanyo 'bhicākaśītītyanaś nannanyo 'bhipaśyati jñastāvetau sattvakṣetrajñau' iti /
sattvaśabdotītyanaś nannanyo 'bhipaśyati yaducyate, tanna, sattvakṣetrajñaśabdayorantaḥkaraṇaśarīraparatayā prasiddhatvāt /
tatraiva ca vyākhyātatvāt- 'tadetatsattvaṃ yena svapnaṃ paśyati, atha yo 'yaṃ śārīra upadraṣṭā sa kṣetrajñastāvetau sattvakṣetrajñau' iti /
nāpyasyādhikaraṇasya pūrvapakṣaṃ bhajate /
nahyatra śārīraḥ kṣetrajñaḥ kartṛtvabhoktṛtvādinā saṃsāradharmeṇopeto vivakṣyate /
kathaṃ tarhi sarvasaṃsāradharmātīto brahmabhāvaścaitanyamātrasvarūpaḥ 'anaś nannanyo 'bhicākaśīti', 'anaś nannanyo 'bhicākaśīti jñaḥ' iti vacanāt /
'tattvamasi' 'kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi' (gī. 13.2) ityādiśrutismṛtibhyaśca /
tāvatā ca vidyopasaṃhāradarśanamelamevāvakalpate, tāvetau sattvakṣetrajñau na ha vā evaṃvidi kiñcana raca ādhvaṃsate ityādi /
kathaṃ punarasminpakṣe tayoranyaḥ pippalaṃ svādittīti sattvam ityacetane sattve bhoktṛtvāvacanamti /
ucyate- neyaṃ śrutiracetanasya sattvasya bhoktṛtvaṃ vakṣyāmīti pravṛttā /
kiṃ tarhi cetanasya kṣetrajñasyābhoktṛtvaṃ brahmasbhāvatāṃ ca vakṣyāmīti /
tadarthaṃ sukhādivikriyāvati sattve bhoktṛtvamadhyāropayati /
idaṃ hi kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ta sattvakṣetrajñayoritaretisvabhāvāvivekakṛtaṃ kalpyate /
paramārthatastu nānyatarasyāpi saṃbhavati, acetanatvātsattvasya, avikriyatvācca kṣetrajñasya /
avidyāpratyupasthāpitasvabhāvatvācca sattvasya sutarāṃ na saṃbhavati /
tathāca śrutiḥ- 'yatra vā anyadiva syāttatrānyo 'nyatpaśyet' ityādinā svapnadṛṣṭahastyādivyavahāravadavidyāviṣaya eva kartṛtvādivyavahāraṃ darśayati /
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛ. 4.5.15) ityādinā ca vivekinaḥ kartṛtvādivyavaharābhāvam darśayati

11.12

FN: sa iti jīvaḥ sarvanāmārthaḥ /
adhvanaḥ saṃsāramārgasya /
durdarśe durjñānaṃ, tata eva gūḍhamanupraviṣṭaṃ gahanatāṃ gatamīśvaram adhyātmaprayogaḥ pratyagātmanyeva cittasamādhānaṃ tenādhigamo mahāvākyajā vṛttistayā viditvetyarthaḥ /
sahaiva yujyete niyamyaniyāmakatveneti sayujau /
anīśayā svasyeśvaratvāpratītyā /
juṣṭaṃ dhyānādinā sevitaṃ yadā dhyānaparipākadaśāyāmīśamanyaṃ viśiṣṭarūpādbhinnaṃ pasyati /
sattvaṃ buddhiḥ /
tāvatā mantravyākhyāmātreṇa /
rajaḥ avidyā, ādhvaṃsate, saṃśliṣati /
anyadivābhāsabhūtaṃ nānātvaṃ dṛṣṭaṃ syāttatra avidyakabuddhyādisaṃbandhādanyo bhūtvānyacakṣuṣā paśyet /
tatrāvidyāyām /
yatra tu vidyāvasthāyām /
viśeṣaṇaṃ gantṛgantavyatvādikaṃ liṅgamāha- viśeṣaṇācceti /
sa jīvo 'dhvanaḥ saṃsāramārgasya paramaṃ pāraṃ, kiṃ tat, viṣṇorvyāpanaśīlasya paramātmanaḥ padaṃ svarūpamāpnotītyarthaḥ /
durdarśaṃ durjñānaṃ, tatra heturgūḍhaṃ māyāvṛtaṃ māyānupraviṣṭaṃ paścādguhāhitaṃ guhādvārā gahvareṣṭhaṃ, evaṃ bahirāgatamātmānaṃ,
adhyātmayogaḥ sthūlasūkṣmakāraṇadehalayakrameṇa pratyagātmani cittasamādhānaṃ tenādhigamo mahāvākyajā vṛttistayā viditvetyarthaḥ /
ṛtapānamatre jīvānuvādena vākyārthajñānāya tatpadārtho brahma pratipādyata ityupasaṃharati- tasmādiheti /
uktanyāyamatidiśati- eṣa iti /
dvā dvau /
chāndaso dvivacanasyākāraḥ /
suparṇāviva sahaiva yujyete niyamyaniyāmakabhāveneti sayujau /
sakhāyau cetanatvena tulyasvabhāvau /
samānamekaṃ vṛkṣaṃ chedanayogyaṃ śarīramāśritya sthitāvityarthaḥ /
guhāṃ praviṣṭāviti yāvat /
etāvātmanau, talliṅgadarśanādityāha- tayoranya iti /
viśeṣaṇāccetyāha- anantare ceti /
anīśayā svasyeśvaratvāpratītyā dehe nimagnaḥ puruṣo jīvaḥ śocati /
nimagnapadārthamāha- muhyamāna iti /
naro 'hamiti bhrānta ityarthaḥ /
juṣṭaṃ dhyānādinā sevitaṃ yadā dhyānaparipākadaśāyāmīśamanyaṃ viśiṣṭarūpādbhinnaṃ śodhitacinmātraṃ pratyaktvena paśyati tadāsya mahimānaṃ svarūpameti prāpnotīva /
tato vītaśoko bhavatītyarthaḥ /
'dvā suparṇā'iti vākyaṃ jīveśvaraparaṃ kṛtvā cintitam /
adhunākṛtvācintāmuddhāṭayati- apara iti /
anyathā buddhivilakṣaṇatvaṃ padalakṣyaparatvenetyarthaḥ /
sattvaṃ buddhiriti śaṅkate- sattvaśabda iti /
buddhijīvau cetpūrvapakṣārthaḥ syādityata āha nāpīti /
pūrvapakṣārthastadā syāt, yadyatra buddhibhinnaḥ saṃsārī pratipadyeta /
nahyatra saṃsārī vivikṣyate kintu śodhitastvamartho brahmetyarthaḥ /
śrutismṛtibhyaścāyamartho yukta iti śeṣaḥ /
tāvatā matravyākhyāmātreṇa /
evameva jīvasya brahmātvoktāveva /
nāhi jīvo buddhibhinna iti vivekamātreṇopasaṃhāro yuktaḥ /
bhedajñānasya bhrantitvādvaiphalyācceti bhāvaḥ /
avidyā viduṣi kimapi svakāryaṃ nādhvaṃsate na saṃpādayati, jñānāgninā svasyā eva dagdhatvādityarthaḥ /
avidyā nāgacchatīti vārthaḥ /
jīvasya brahmatvaparamidaṃ vākyamiti pakṣe śaṅkate- kathamiti /
buddhorbhauktṛtvoktāvatātparyānnātra yukticintayā manaḥ khedanīyamityāha- ucyata iti /
tadarthaṃ brahmatvabhodhanārthaṃ bhoktṛtvamupādhimastake nikṣipatītyarthaḥ /
vastuto jīvasyābhoktṛtve bhoktṛtvadhīḥ kathamityata āha- idaṃ hīti /
cittādātmyena kalpitā buddhiḥ sukhādirūpeṇa pariṇamate /
buddhyavivekācidātmanaḥ sukhādirūpavṛttivyaktacaitanyavattvaṃ bhoktṛtvaṃ bhātītyarthaḥ /
bhoktṛtvamāvidyakaṃ, na vastuta ityatra mānamāha- tathāceti /
yatrāvidyākāle caitanyaṃ bhinnamiva bhavati tadā /
draṣṭṛtvādikaṃ na vastuni jñāta ityarthaḥ /
tasmāt 'ṛtaṃ pibantau'iti vākyameva guhādhikaraṇaviṣaya iti sthitam

11.13

END BsCom_1,2.3.12
START BsCom_1,2.4.13
4 antaradhikaraṇam / sū. 13-17
antara upapatteḥ | BBs_1,2.13 |
'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti /
etadyapyasminsarpirvodakaṃ vā siñcati vartmani eva gacchati' (chā. 4.15.1) ityādi śra8yate /
tatra saṃśayaḥ kimayaṃ pratibimbātmakṣyadhikaraṇo nirdiśyate 'thavā vijñānātmā uta devatātmendriyasyādhiṣṭhātāthaveśvara iti /
kiṃ tāvatprāptam, chāyātmā puruṣapratirūpā iti /
kutaḥ, tasya dṛśyamānatvaprasiddheḥ /
'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyate' iti ca prasiddavadupadeśāt /
vijñānātmano vāyaṃ nirdeśa iti yuktam /
sa hi cakṣuṣā rūpaṃ paśyaṃścakṣuṣi saṃnihito bhavati /
ātmaśabdaścāsminpakṣe 'nukūlo bhavati /
ādityapuruṣo vā cakṣuṣo 'nugrāhakaḥ pratīyate, 'raśmibhireṣo 'sminpratiṣṭhitaḥ' (bṛ. 5.5.2) iti śruteḥ /
amṛtatvādīnāṃ ca devatātnyapi kathañcitsaṃbhavāt /
neśvaraḥ, sthānaviśeṣanirdeśādityevaṃ prāpte brūmaḥ /
parameśvara evākṣiṇyabhyantaraḥ puruṣa ihopadiṣṭa iti /
kasmāt, upapatteḥ /
upapadyate hi parameśvare guṇajātamihopadiśyamānam /
ātmatvaṃ tāvanmukhyayā vṛttyā parameśvara upapadyate /
'sa ātmā tattvamasi' iti śruteḥ /
amṛtatvābhayatve ca tasminnasakṛcchrutau śrūyete /
tathā parameśvarānurūpametadakṣisthānam /
yathāhi parameśvaraḥ sarvadoṣairaliptaḥ, apahatapāpmatvādiśravaṇāt /
tathākṣisthānaṃ sarvaleparahimupadiṣṭaṃ, 'tadyadyapyasminsarpirvodakaṃ vā siñcati vartmani eva gacchati' iti śruteḥ /
saṃyadvāmatvādiguṇopadeśaśca tasminnavakalpate /
'etaṃ saṃyaddhāma ityācakṣate etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti' /
'eṣa u eva vāmanīreṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati' /
' eṣa u eva bhāmānīreṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti' (chā. 4.15.2,3,4) iti ca /
ata upapatterantaraḥ parameśvaraḥ

11.13

FN: vartmani pakṣmasthāne /
prasiddhavadupadeśaścakṣuṣatvoktireva /
ihetyakṣipuruṣoktiḥ /
saṃyaddhāmeti /
vāmāni karmaphalānyetamakṣipuruṣaṃ hetumāśritya abhisaṃyantyutpadyante /
vāmanīrvāmāni śobhanāni lokaṃ prāpayati /
bhāmanīrbhāmāni bhānāni sarvatra nayatīti /
antara upapatteḥ /
upakosalavidyāvākyamudāharati- ya iti /
tadakṣisthānamasaṅgatvena brahmaṇo 'nurūpaṃ yato 'sminkṣiptaṃ vartmanī pakṣmaṇī eva gacchatītyarthaḥ /
darśanasya laukikatvaśāstrīyatvābhyāṃ saṃśayamāha- tatreti /
pūrvaṃ 'pibantau'iti prathamaśrutacetanatvānusāreṇa caramaśrutā guhāpraveśādayo nītāḥ, tadvadihāpi dṛśyata iti cākṣuṣatvānusāreṇamṛtatvādayo dhyānārthaṃ kalpitatvena neyā iti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati- chāyātmeti /
pūrvapakṣe pratibimbopāstiḥ, sidvānte brahmopāstiriti phalam /
prasidvavaditi /
cākṣuṣatvenetyarthaḥ /
saṃbhāvanāmātreṇa pakṣantaramāha- vijñānātmana ityādinā /
'mano brahma'itivat, 'etadbrahmeti'iti vākyasyetipadaśiraskatvānna svārthaparatvamiti pūrvapakṣaḥ /
'mano brahmetyupāsīta'ityatra itipadasya pratyayaparatvāt, iha ca brahmetyuvācetyanvayena itipadasyoktisaṃbandhinor'thaparatvādvaiṣamyamiti sidvāntayati- parameśvara eveti /
bahupramāṇasaṃvādastātparyānugrāhaka iti nyāyānugṛhītābhyāmātmabrahmaśrutibhyāṃ dṛśyaliṅgaṃ bādhyamityāha- saṃyadvāmeti /
vāmāni karmaphalānyetamakṣipuruṣamabhilakṣya saṃyanti utpadyante /
sarvaphalodayaheturityarthaḥ /
lokānāṃ phaladātāpyayamevetyāha- vāmanīriti /
nayati phalāni lokānprāpayatītyarthaḥ /
bhāmāni bhānāni nayatyayamityāha- bhāmanīriti /
sarvārthaprakāśaka ityarthaḥ

11.14

END BsCom_1,2.4.13
START BsCom_1,2.4.14
sthānādivyapadeśāc ca | BBs_1,2.14 |
kathaṃ punarākaśavatsarvagatasya brahmaṇo 'kṣyalpasthānamupapadyata iti /
atrocyate- bhavedeṣānavakḷptiḥ, yadyetadevaikaṃ sthānamasya nirdiṣṭaṃ bhavet /
santi hyanyānyapi pṛthivyādīni sthānānyasya nirdiṣṭāni- 'yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan' (bṛ. 3.7.3) ityādinā /
teṣu hi cakṣurapi nirdiṣṭam- 'yaścakṣuṣi tiṣṭhan' iti /
'sthānādivyapadeśāt' ityādigrahaṇenaitaddarśayati- na kevalaṃ sthānamevaikamanucitaṃ brahmaṇo nirdiśyamānaṃ dṛśyate, kiṃ tarhi nāmarūpamityevañjātīyakamapyanāmarūpasya brahmaṇo 'nucitaṃ nirdiśyamānaṃ dṛśyate- 'tasyoditi nāma' 'hiraṇyaśmaśruḥ' (chā. 1.6.7,6) ityādi /
nirguṇamapi sadbrahma nāmarūpagatairguṇaiḥ saguṇamupāsanārthaṃ tatra tatropadiśyata ityetadapyuktameva /
sarvagatasyāpi brahmaṇa upalabdhyarthaṃ sthānaviśeṣo na virudhyate, śālagrāma iva viṣṇorityetadapyuktameva

11.14

FN: sthānādanyādayo yeṣāṃ te sthānādayo nāmarūpaprakārāsteṣāṃ vyapadeśātsarvaṅgatasyaikasthānaniyamo nāvakalpate /
sthānanāmarūpāṇāṃ dhyānārthaṃ śrutyantare 'pyupadeśādakṣisthānatvoktiratra na doṣa iti sūtrayojanā /
anavakḷptiḥ akḷptakalpanā tadā bhavet, yadyatraiva nirdiṣṭaṃ bhavedityanvayaḥ /
nanvanucitabāhulyoktirasamādhānamityāśaṅkya yuktimāha- nirguṇamapīti

11.15

END BsCom_1,2.4.14
START BsCom_1,2.4.15
sukhaviśiṣṭābhidhānād eva ca | BBs_1,2.15 |
apica naivātra vivaditavyaṃ, kiṃ brahmāsminvākye 'bhidhīyate na veti /
sukhaviśiṣṭābhidhānameva brahmatvaṃ siddham /
sukhaviśiṣṭaṃ hi brahma yadvākyopakrame prakrāntaṃ 'prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma' iti tadevehābhihitaṃ, prakṛtaparigrahasya nyāyyatvāt /
'ācāryastu te gatiṃ vaktā' (chā. 4 14.1) iti ca gatimātrābhidhānapratijñānāt /
kathaṃ punarvākyopakrame sukhaviśiṣṭaṃ brahma vijñāyata iti /
ucyate- 'prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma' ityetadagnīnāṃ vacanaṃ śrutvopakosala uvāca- 'vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahma kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmi' iti /
tatredaṃ prativacanam- 'yadvāva kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kaṃ' (chā. 4.10.5)
iti /
tatra khaṃśabdo bhūtākāśe nirūḍho loke /
yadi tasya viśeṣaṇatvena kaṃśabdaḥ sukhavācī nopādīyeta /
tathā sati kevale bhūtākāśe brahmaśabdo nāmādiṣviva pratīkābhiprāyeṇa prayukta iti pratītiḥ syāt /
tathā kaṃśabdasya viṣayendriyasaṃparkajanite sāmaye sukhe prasiddhatvāt, yadi tasya khaṃśabdo viśeṣaṇatvena nopādīyeta, laukikaṃ sukhaṃ brahmeti pratītiḥ syāt /
itaretaraviśeṣatau tu kaṅkhaṃśabdau sukhātmakaṃ brahma gamayataḥ /
tatra dvitīye brahmaśabde 'nupādīyamāne kaṃ khaṃ brahmetyevocyamāne kaṃśabdasya viśeṣaṇatvenaivopayuktatvātasukhasya guṇasyādhyeyatvaṃ syāt, tanmā bhūdityubhayoḥ kaṅkhaṃśabdayorbrahmaśabdaśirastvaṃ 'kaṃ brahma khaṃ brahma' iti /
iṣṭaṃ hi sukhasyāpi guṇasya guṇavaddhyeyatvam /
tadevaṃ vākyopakrame sukhaviśiṣṭaṃ brahmopadiṣṭam /
pratyekaṃ ca gārhapatyādayo 'gnayaḥ svaṃ svaṃ mahimānamupadiśya 'eṣā somya te 'smadvidyātmavidyā ca' ityupasaṃharantaḥ pūrvatra brahma nirdiṣṭamiti jñāpayanti /
'ācāryastu te gatiṃ vaktā' iti ca gatimātrābhidhānapratijñānamarthāntaravivakṣāṃ vārayati /
'yathā puṣkarapalāśā āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate' (chā. 4.14.3) iti cākṣisthānaṃ puruṣaṃ vijānataḥ pāpenānupaghātaṃ bruvannakṣisthānasya puruṣasya brahmatvaṃ darśayati /
tasmātprakṛtasyaiva brahmaṇo 'kṣisthānatāṃ saṃyadvāmatvādiguṇatāṃ coktvārcirādikāṃ tadvido gatiṃ vakṣyāmītyupakramate- 'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovāca' (chā. 4.15.1) iti

11.15

FN: pratīko nāmāśrayāntarapratyayasyāśrayāntare prakṣepaḥ /
kṣayitā pāratantryādirvā āmayastatsahita ityarthaḥ /
tadarthayorviśeṣitatvātchabdāvapi viśeṣitāvucyete /
viśeṣaṇatvena svasya bhūtatvavyāvartakatvena /
brahmapadaṃ śiro yayoste brahmaśirasī tayorbhāvo brahmaśirastvam /
prakaraṇādapi brahma grāhyamityāha- sukhaviśiṣṭeti /
dhyānārthaṃ bhedakalpanayā sukhaguṇaviśiṣṭasya brahmaṇaḥ prakṛtasya ya eṣa iti sarvanāmnābhidhānādantaraḥ paramātmā syāditi sūtrārthaḥ /
nanu prakaraṇātprabalena dṛśyatvaliṅgenopasthāpitaśchāyātmā sarvanāmārtha ityata āha- ācāryastviti /
upakosalo nāma kaścidbrahmacāri jābālasyācāryasyāgnīndvādaśavatsarānparicacāra /
tamanupadiśaya deśāntaragate jābāle gārhapatyādyagnibhirdayayā 'prāṇo brahma'ityātmavidyāmupadiśyoktam- ācāryastviti /
tavātmavidyāphalāvāptaye mārgamarcirādikaṃ vadiṣyatītyarthaḥ /
paścādācāryeṇāgatya 'ya eṣo 'kṣiṇi'ityuktārcirādikā gatiruktā /
tathā cāgnibhiruktātmavidyāvākyasya gativākyenaikavākyatā vācyā, sā ca sarvanāmnā prakṛtātmagrahe nirvahatītyekavākyatānirvāhakaṃ prakaraṇaṃ vākyabhedakālliṅgadbalavaditi bhāvaḥ /
śrutiṃ vyacaṣṭe- ucyata iti /
prāṇaśca sūtrātmā bṛhattvādbrahmeti yattajjānāmi, kaṃ viṣayasukhaṃ khaṃ ca bhūtākāśaṃ brahmatvena jñātuṃ na śaknomītyarthaḥ /
khaṃ kathaṃbhūtaṃ, yatkaṃ tadeva khamiti sukhena viśeṣitasya khasya bhūtatvanirāsaḥ /
tathā kaṃ kathaṃbhūtaṃ, yatkhaṃ tadeva kamiti vibhutvena viśeṣitasya kasya janyatvanirāsa iti vyatirekamukhenāha- tatra khamityādinā /
'ātmavidyā'iti śrutivirodhātpratīkadhyānamatrāniṣṭamiti bhāvaḥ /
sāmaya iti /
āmayo doṣaḥ sādhanapāratantrayānityatvādiḥ, tatsahita ityarthaḥ /
pratyekagrahaṇe doṣamuktvā dvayorgrahaṇe phalitamāha- itaretareti /
viśeṣitārthakāvityarthaḥ /
nanvekaṃ brahmaivātra dhyeyaṃ cedbrahmapadāntaraṃ kimarthamityata āha- tatreti /
viśeṣaṇatvena khasya bhūtatvavyāvartakatvenetyarthaḥ /
brahmaśabdaḥ śiro yayostattvamiti vigrahaḥ /
adhyeyatve ko doṣaḥ, tatrāha- iṣṭaṃ hīti /
mārgoktyā suguṇavidyātvāvagamāditi bhāvaḥ /
ātmavidyāpadenopasaṃhārādapi prakṛtaṃ brahmetyāha- pratyekaṃ ceti /
pṛthivyagnirannamāditya iti mama catasrastanavo vibhūtiriti gārhapatya upadideśa /
āpo diśo nakṣatrāṇi candramā ityanvāhāryapacana uvāca /
prāṇa ākāśo dyaurvidyuditi svamahimānamāhavanīyo jagādeti vibhāgaḥ /
iyamasmākamagnīnāṃ vidyā pratyekamuktā /
ātmavidyā tu pūrvamasmābhirmilitvā 'prāṇo brahma'ityuktetyarthaḥ /
ucyatāmagnibhirbrahma, chāyātmā guruṇocyatāṃ vaktṛbhedāditi tatrāha- ācāryastviti /
ekavākyatāniścayādvaktṛbhede 'pi nārthabheda ityarthaḥ

11.16

END BsCom_1,2.4.15
START BsCom_1,2.4.16
śrutopaniṣatkagatyabhidhānāc ca | BBs_1,2.16 |
itaścākṣisthānaḥ puruṣaḥ parameśvaraḥ, yasmācchrutopaniṣatkasya śrutarahasyavijñānasya brahmavido yā gatirdevayānākhyā prasiddhā śrutau- 'athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayātmānamanviṣyādityamabhijayanta etadvai prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayametatparāyaṇametasmānna punarāvartante' (praśna. 1.10) iti /
smṛtāvapi- 'agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam /
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ' (gī. 8.24) iti /
saivāhākṣipuruṣavido 'bhidhīyamānā dṛśyate /
'atha yadu caivāsmiñchavyaṃ kurvanti yadi ca nārciṣamevābhisaṃbhavanti' ityupakramya 'ādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo 'mānavaḥ sa enānbrahma gamayatyeva devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvarte nāvartante' (chā. 4.17.5) iti /
tadiha brahmavidviṣayā prasiddhayā gatyākṣisthānasya brahmatvaṃ niścīyate

11.16

FN: dehapātānantaryamathaśabdārthaḥ /
etat vyaṣṭisamaṣṭikāraṇātmakaṃ hairaṇyagarbhaṃ padam /
asminnupāsake mṛte putrādayaḥ śavyaṃ śavasaṃbandhi saṃskārādikarma kurvanti /
mānavaṃ manoḥ sarge, āvarte janmamaraṇādyāvṛttiyuktam /
śrutā anuṣṭhitā upaniṣat rahasyaṃ saguṇabrahmopāsanaṃ yena tasya yā gatiḥ śrutau smṛtau ca prasidvā tasyā atrābhidhānālliṅgaditi sūtrārthamāha- itaśceti /
yasmādṛśyate tattasmādihetyanvayaḥ /
śrutimāha- atheti /
dehapātānantaramityarthaḥ /
svadharmastapaḥ tapobrahmacaryaśraddhāvidyābhirātmānaṃ dhyātvā tayā dhyānavidyayottaraṃ devayānamārgaṃ prāpyate nottareṇa pathā /
ādityadvārā saguṇabrahmasthānaṃ gacchanti, etadvai brahma prāṇānāṃ vyaṣṭisamaṣṭirūpāṇāmāyatanaṃ liṅgātmakaṃ hiraṇyagarbharūpaṃ, vastutastvetadamṛtādirūpaṃ nirguṇaṃ sarvādhiṣṭhānam /
ataḥ kāryaṃ brahma prāpya tatsvarūpaṃ nirguṇaṃ jñātvā mucyanta ityarthaḥ /
agnireva jyotirdevatā evamaharādyā devatā eva smṛtāvuktāḥ /
asminnupāsake mṛte sati yadi putrādayaḥ śavyaṃ śavasaṃskārādikaṃ kurvanti yadi ca na kurvanti ubhayathāpyupāstimahimnā arcirādidevānkrameṇa gacchanti /
ārciṣamagniṃ, tato 'haḥ, ahnaḥ śuklapakṣaṃ, tatra uttarāyaṇaṃ, tasmātsaṃvatsaraṃ, tato devalokaṃ, tato vāyuṃ, vāyorādityaṃ, tataścandraṃ, candrādvidyutaṃ gatvā tatra vidyulloke sthitānupāsakānamānavaḥ puruṣo brahmalokādāgatya kāryaṃ brahmalokaṃ prāpayati /
eṣo 'rcirādibhirdevairviśiṣṭo devapatho gantavyena brahmaṇā yogādbrahmapathaśca /
ta etatkāryaṃ brahma pratipadyamānā upāsakā imaṃ mānavaṃ manoḥ sargaṃ āvartaṃ janmamaraṇāvṛttiyuktaṃ nāvartante nāgacchantītyarthaḥ

11.17

END BsCom_1,2.4.16
START BsCom_1,2.4.17
anavasthiter asaṃbhavāc ca netaraḥ | BBs_1,2.17 |
yatpunaruktaṃ chāyātmā, vijñānātmā, devatātmā vā syādakṣisthāna iti /
atrocyate- na chāyātmādiritara iha grahaṇamarhati /
kasmāt, anavasthiteḥ /
na tāvacchāyātmanaścakṣuṣi nityamavasthānaṃ saṃbhavati /
yadaiva hi kaścitpuruṣaścakṣurāsīdati tadā cakṣuṣi puruṣacchāyā dṛśyate, apagate tasminna dṛśyate /
'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣaḥ' iti ca śrutiḥ saṃnidhānātsvacakṣuṣi dṛśyamānaṃ puruṣamupāsyatvenopadiśati /
nacopāsanākāle chāyākaraṃ kañcitpuruṣaṃ cakṣuḥsamīpe saṃnidhāpyopāsta iti yuktaṃ kalpayitum /
'asyaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati' (chā. 8.9.1) iti śrutiśchāyātmano 'pyanavasthitatvaṃ darśayati /
asaṃbhavācca tasminnamṛtatvādīnāṃ guṇānāṃ na chāyātmani pratītiḥ /
tathā vijñānātmano 'pi sādhāraṇe kṛtsnaśarīrendriyasaṃbandhe sati cakṣuṣyevāvasthitatvaṃ vaktuṃ na śakyam /
brahmaṇastu vyāpino 'pi dṛṣṭa upalabdhyartho hṛdayādideśaviśeṣasaṃbandhaḥ /
samānaśca vijñānātmanyapyamṛtatvādīnāṃ guṇānāmasaṃbandhaḥ /
yadyapi vijñānātmā paramātmano 'nanya eva, tathāpyavidyākāmakarmakṛtaṃ tasminmartyatvamadhyaropitaṃ bhayaṃ cetyamṛtatvābhayatve nopapadyete /
saṃyadvāmatvādayaścaitasminnanaiśvaryādanupapannā eva /
devatātmanastu 'raśmibhireṣo 'sminpratiṣṭhitaḥ' iti śruteryadyapi cakṣuṣyavasthānaṃ syāttathāpyātmatvaṃ tāvanna saṃbhavati, parāgrūpatvāt /
amṛtatvādayo 'pi na saṃbhavanti, utpattipralayaśravaṇāt /
amaratvamapi devānāṃ cirakālāvasthānāpekṣam /
aiśvaryamapi parameśvarāyattaṃ na svābhāvikam /
bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ /
bhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ' (tai. 2.8) iti mantravarṇāt /
tasmātparameśvara evāyamakṣisthānaḥ pratyetavyaḥ /
asmiṃśca pakṣe dṛśyata iti prasiddhavadupādānaṃ śāstrādyapekṣaṃ vidvadviṣayaṃ prarocanārthamiti vyākhyeyam

11.17

FN: asya chāyākarasya bimbasya /
parāk bāhyaṃ jagat /
bhīṣā bhayena, asmāt brahmaṇaḥ, pavate calati /
uktāpekṣayā pañcamo mṛtyuḥ samāptāyuṣāṃ nikaṭe dhāvatītyarthaḥ /
cakṣurāsīdatīti /
upagacchatītyarthaḥ /
anavasthitasyopāsyatvaṃ sadā na sidyatīti bhāvaḥ /
kiñcāvyavadhānātsvākṣistha upāsyaḥ /
naca tasya svacakṣuṣā darśanaṃ saṃbhavatītyāha- ya eṣa iti /
astu tarhi pareṇa dṛśyamānasyopāstirityata āha- naceti /
kalpanāgauravādityarthaḥ /
yuktisiddhānavasthitatve śrutimāha- asyeti /
chāyākarasya bimbasya nāśamadarśanamanusṛtyaiṣa chāyātmā naśyatītyarthaḥ /
jīvaṃ nirasyati- tatheti /
jātyandhasyāpyahamityaviśeṣaṇa jīvasyābhivyakteścakṣureva sthānamityayuktamityarthaḥ /
dṛṣṭa iti /
śrutāviti śeṣaḥ /
nanu 'cakṣoḥ sūryo ajāyata''sūryo 'stameti'iti vākyaṃ amarā devā iti prasiddhibādhitamityāśaṅkyāha- amaratvamapīti /
bhīṣā bhayenāsmādīśvarādvāyuścalati /
agniścendraśca svasvakāryaṃ kurutaḥ /
uktāpekṣayā pañcamo mṛtyuḥ samāptāyuṣāṃ nikaṭe dhāvatītyarthaḥ /
īśvarapakṣe dṛśyata ityuktaṃ, tatrāha- asminniti /
darśanamanubhavaḥ /
tasyaśāstre śrutasya śāstrameva karaṇaṃ kalpyaṃ, saṃnidhānāt /
tathāca śāstrakaraṇako vidvadanubhava upāsanāstutyartha ucyata ityarthaḥ /
tasmādupakosalavidyāvākyamupāsye brahmaṇi samanvitamiti siddham

11.18

END BsCom_1,2.4.17
START BsCom_1,2.5.18
5 antaryāmyadhikaraṇam / sū. 18-20
antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt | BBs_1,2.18 |
'ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāni yo 'ntaro yamayati' ityupakramya śrūyate- 'yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhanpṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ' (bṛha. 3.7.1,2) ityādi /
atrādhidaivatamadhilokamadhivedamadhiyajñamadhibhūtamadhyātmaṃ ca kaścidantaravasthito yamayitāntaryāmīti śrūyate /
sa kimadhidaivādyabhimānī devatātmā kaścitkiṃvā prāptāṇimādyaiśvaryaḥ kaścidyogī kiṃvā paramātmā kiṃvārthāntaraṃ kiñcidityapūrvasaṃjñādarśanātmasaṃśayaḥ /
kiṃ tāvannaḥ pratibhāti, saṃjñayā aprasiddhatvātsaṃjñino 'pyasiddhenārthāntareṇa kenacidbhavitavyamiti /
athavā nānirūpitarūpamarthāntaraṃ śakyamastyabhyupagantum /
antaryāmiśabdaścāntaryamanayogena pravṛtto nātyantamaprasiddhaḥ /
tasmātpṛthivyādyabhimānī kaściddevo 'ntaryāmī syāt /
tathāca śrūyate- 'pṛthivyeva yasyāyatanamagnirloko mano jyotiḥ' (bṛ. 3.9.10) ityādi /
sa ca kāryakāraṇavattvātpṛthivyādīnantastiṣṭhanyamayatīti yuktaṃ devatātmano yamayitṛtvam /
yogino vā kasyacitsiddhasya sarvānupraveśena yamayitṛtvaṃ syāt, natu paramātmā pratīyeta, akāryakaraṇatvādityevaṃ prāpta idamucyate- yo 'ntaryāmyadhidaivādiṣu śrūyate sa paramātmaiva syānnānya iti /
kutaḥ, taddharmavyapadeśāt /
tasya hi paramātmano dharmā iha nirdiśyamānā dṛśyante /
pṛthivyādi tāvadadhidaivatādibhedabhinnaṃ samastaṃ vikārajātamantastiṣṭanyamayatīti paramātmano yamayitṛtvaṃ dharma upapadyate /
sarvavikārakāraṇatve sati sarvaśaktyupapatteḥ /
eṣa ta 'ātmāntaryāmyamṛtaḥ' iti cātmatvāmṛtatve mukhye paramātmana upapadyete /
'yaṃ pṛthivī na veda' iti ca pṛthivīdevatāyā avijñeyamantaryāmiṇaṃ bruvandevatātmano 'nyamantaryāmiṇaṃ darśayati /
'pṛthivī devatā hyahamasmi pṛthivītyatmānaṃ vijānīyāt' /
tathā 'adṛṣṭo 'śrutaḥ' ityādivyapadeśo rūpādivihīnatvātparamātmana upapadyata iti /
yattvakāryakaraṇasya paramātmano yamayitṛtvaṃ nopapadyata iti /
naiṣa doṣaḥ /
yānniyacchati tatkāryakaraṇaireva, tasya kāryakaraṇattvopapatteḥ /
tasyāpyanyo niyantetyanavasthādoṣaśca na saṃbhavati, bhedābhāvāt /
bhede hi satyanavasthādoṣopapattiḥ /
tasmātparamātmaivāntaryāmī

11.18

FN: āyatanaṃ śarīraṃ, lokyate 'neneti lokacakṣuḥ, jyotirmanaḥ /
antaryāmyadhidaivādiṣu taddharmavyapadeśāt /
bṛhadāraṇyakavākyamudāharati- ya iti /
antaryāmibrahmaṇe pratīyamānārthamāha- atreti /
'yaḥ pṛthivyām'ityādinā devatāḥ pṛthivyādyā adhikṛtya yamayitā śrūyate /
tathā 'yaḥ sarveṣu lokeṣu'ityadhilokaṃ, 'yaḥ sarveṣu vedeṣu'ityadhivedaṃ, 'yaḥ sarveṣu yajñeṣu'ityadhiyajñaṃ, 'yaḥ sarveṣu bhūteṣu'ityadhibhūtaṃ, 'yaḥ prāṇe tiṣṭhan'ityādi 'ya ātmāni'ityantamadhyātmaṃ ceti vibhāgaḥ /
aśarīrasya niyantṛtvasaṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ saṃśayaḥ /
pūrvatreśvarasyākṣisthānatvasiddhaye pṛthivyādisthānanirdeśo dṛṣṭānta uktaḥ, tasya dṛṣṭāntavākyasyeśvaraparatvamatrākṣipya samādhīyata ityākṣepasaṃgatiḥ /
ataḥ pūrvaphalenāsya palavattvam /
avāntaraphalaṃ tu pūrvapakṣe anīśvaropāstiḥ, sidvānte pratyagbrahmajñānamiti mantavyam /
svayamevāruciṃ vadanpakṣāntaramāha- athaveti /
aniścitārthe phalābhāvenāphalasya vedārthatvāyogāditi bhāvaḥ /
tathāca śrūyate vede /
pṛthivī yasya devasyāyatanaṃ śarīraṃ, lokyate 'neneti lokaścakṣuḥ, jyotiḥ sarvārthaprakāśakaṃ mana ityarthaḥ /
upakramādināntaryāmyaikyaniścayādanekadevapakṣo na yukta ityarucerāha- yogino veti /
āgantukasiddhasyāntaryāmitve 'prasiddhasādhanakalpanāgauravānnityasiddha evāntaryāmīti siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
devatānirāse hetvantaramāha- yaṃ pṛthivīti /
īśvaro na niyantā, aśarīratvāt, ghaṭavadiyuktaṃ nirasyati- naiṣa doṣa iti /
niyamyātiriktaśarīraśūnyatvaṃ vā hetuḥ, śarīrāsaṃbandhitvaṃ vā /
ādhye, svadehaniyantari jīve vyabhicāraḥ /
dvitīyastvasiddhaḥ, īśvarasya svāvidyopārjitasarvasaṃbandhitvādityāha- yānniyacchatīti /
saśarīro niyantetilokadṛṣṭimanusṛtyaitaduktam /
vastutastu cetanasāṃnidhyājjaḍasya vyāpāro niyamanaṃ tacchaktimattvaṃ niyantṛtvaṃ /
taccācintyamāyāśakteścidātmanaḥ śarīraṃ vinaivopapannaṃ /
nanu dehaniyanturjīvasyānyo niyantā cettasyāpyanya ityanavasthetyata āha- tasyāpīti /
niraṅkuśaṃ sarvaniyantṛtvamīśvarasya śrutaṃ, tasya niyantrantarānumāne śrutibādha dati nānavasthetyarthaḥ /
yadvā īśvarādbhedakalpanayā jīvasya niyantṛtvokteḥ satyabhedābhāvānnānavasthetyarthaḥ

11.19

END BsCom_1,2.5.18
START BsCom_1,2.5.19
na ca smārtam ataddharmābhilāpāt | BBs_1,2.19 |
syādetat /
adṛṣṭatvādayo dharmāḥ sāṃkhyasmṛtikalpitasya pradhānasyāpyupapadyante, rūpādihīnatayā tasya tairabhyupagamāt /
'apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvataḥ' (manu. 1.5) iti hi smaranti, tasyāpi niyantṛtvaṃ sarvavikārakāraṇatvādupapadyate /
tasmātpradhānamantaryāmiśabdaṃ syāt /
'īkṣaternāśabdam' (bra. 1.1.5) ityatra nirākṛtamapi satpradhānamihādṛṣṭatvādivyapadeśasaṃbhavena punarāśaṅkyate /
ata uttaramucyate- naca smārte pradhānamantaryāmiśabdaṃ bhavitumarhati /
kasmāt,ataddharmābhilāpāt /
yadyapyadṛṣṭatvādivyapadeśaḥ pradhānasyasaṃbhavati tathāpi na draṣṭṛtvādivyapeśaḥ saṃbhavati, pradhānasyācetanatvena tairabhyupagamāt /
'adṛṣṭo draṣṭāśrutaḥ śrotāmato mantāvijñāto vijñātā' (bṛha. 3.7.23) iti hi vākyaśeṣa iha bhavati /
ātmatvamapi na pradhānasyopapadyate /
19 //
yadi pradhānamātmatvadraṣṭṛtvādyasaṃbhavānnāntaryāmyabhyupagamyate, śārīrastarhyantaryāmī bhavatu /
śārīro hi cetanatvāddraṣṭā śrotā mantā vijñātā ca bhavati, ātmā ca pratyaktvāt /
amṛtaśca, dharmādharmaphalopabhogopapatteḥ /
adṛṣṭatvādayaśca dharmāḥ śārīre parasiddhāḥ darśanādikriyāyāḥ kartari pravṛttivirodhāt /
'na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ' (bṛ. 3.4.2) ityādiśrutibhyaśca /
tasya ca kāryakaraṇasaṃghātamantaryamayituṃ śīlaṃ, bhoktṛtvāt /
tasmācchārīro 'ntaryāmītyata uttaraṃ paṭhati-
FN: amṛtaśceti vināśino dehāntarabhogānupapatterityarthaḥ /
kartarīti kriyāyāṃ guṇaḥ kartā, pradhānaṃ karma, tatraikasyāṃ kriyāyāmekasya guṇatvapradhānatvayorvirodhānna kartuḥ karmatvamityarthaḥ /
pradhānaṃ mahadādikrameṇa kathaṃ pravartata iti tarkasyāviṣaya ityāha- apratarkyamiti /
rūpādihīnatvādavijñeyaṃ, sarvato dikṣu prasuptamiva tiṣṭhati jaḍatvādityarthaḥ /
atat apradhānaṃ cetanaṃ, tasya dharmāṇāmabhidhānāditi hetvarthaḥ

11.20

END BsCom_1,2.5.19
START BsCom_1,2.5.20
śarīraś cobhaye 'pi hi bhedenainam adhīyate | BBs_1,2.20 |
neti pūrvasūtrādanuvartate /
śārīraśca nāntaryāmīṣyate /
kasmāt /
yadyapi draṣṭṛtvādayo dharmastasya saṃbhavanti tathāpi ghaṭākāśavadupādhiparicchinnatvānna kārtsyena pṛthivyādiṣvantaravasthātuṃ niyantuṃ ca śaknoti /
apicobhaye 'pi hi śākhinaḥ kāṇvā mādhyandinānāścāntaryāmiṇo bhedenainaṃ śārīraṃ pṛthivyādivadadhiṣṭhānatvena niyamyatvena cādhīyate- 'yo vijñāne tiṣṭhan' (bṛ. 3.7.22) iti kāṇvāḥ /
'ya ātmani tiṣṭhan' iti mādhyandināḥ /
'ya ātmani tiṣṭhan' ityasminstāvatpāṭhe bhavatyātmaśabdaḥ śārīrasya vācakaḥ /
'yo vijñāne tiṣṭhan' ityasminnapi pāṭhe vijñānaśabdena śārīra ucyate /
vijñānamayo hi śārīraḥ /
tasmācchārīradanya īśvaro 'ntaryāmīti siddham /
kathaṃ punarekasmindehe dvau draṣṭāravupapadyete, yaścāyamīśvaro 'ntaryāmī yaścāyamitaraḥ śārīraḥ /
kā punarihānupapattiḥ /
'nānyo 'to 'sti draṣṭā' ityādi śrutivacanaṃ virudhyeta /
atra hi prakṛtādantaryāmiṇo 'nyaṃ draṣṭāraṃ, śrotāraṃ, mantāraṃ, vijñātāraṃ cātmānaṃ pratiṣedhati /
niyantrantarapratiṣedhārthametadvacanamiticet, na, niyantrantarāprasaṅgādaviśeṣaśravaṇācca /
atrocyate-
avidyāpratyupasthāpitakāryakaraṇopādhinimitto 'yaṃ śārīrāntaryāmiṇorbhedavyapadeśo na pāramārthikaḥ /
eko hi pratyagātmā bhavati, na dvau pratyagātmānau saṃbhavataḥ /
ekasyaiva tu bhedavyavahāra upādhikṛto yathā ghaṭākāśo mahākāśa iti /
tataśca jñātṛjñeyādibhedaśrutayaḥ pratyakṣādīni ca pramāṇāni saṃsārānubhavo vidhipratiṣedhaśāstraṃ ceti sarvametadupapadyate /
tathāca śrutiḥ 'yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati' itvavidyāviṣaye sarve vyavahāraṃ darśayati /
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' iti vidyāviṣaye sarve vyavahāraṃ vārayati

11.20

attarasūtranirasyāśaṅkāmāha- yadi pradhānamityādinā /
amṛtaśceti /
vināśino dehāntarabhogānupapatterityarthaḥ /
yathā devadattakartṛkagamanakriyāyā grāmaḥ karma na devadattaḥ, tathātmakartṛkadarśanādikriyāyā anātmā viṣayaḥ na tvātmā, kriyāyāḥ kartṛviṣayatvāyogādityāha- kartarīti /
kriyāyāṃ guṇaḥ kartā, pradhānaṃ karma, tatraikasyāṃ kriyāyāmekasya guṇatvapradhānatvayorvirodhānna kartuḥ karmatvamityarthaḥ /
dṛṣṭerdraṣṭāramātmānaṃ tayā dṛśyayā dṛṣṭyā na viṣayīkuryā ityādiśruteścādṛṣṭatvādidharmāḥ śārīrasyetyāha- neti /
apiśabdasūcitaṃ hetumuktvā kaṇṭhoktaṃ hetumāha- api cobhaye 'pīti /
bhedeneti sūtrāttāttvikabhedabhrāntiṃ nirasituṃ śaṅkate- kathamiti /
nanvatraiko bhoktā jīvaḥ, īśvarastvabhokteti na virodha iti śaṅkate- kā punariti /
tayorbhedaḥ śrutiviruddha iti pūrvavādyāha- nānya iti /
sa eva śrutyarthamāha- atreti /
śruterarthāntaramāśaṅkya niṣedhati- niyantrantaretyādinā /
na kevalamaprasaktapratiṣedhaḥ, kintvaviśeṣeṇa draṣṭrantaraniṣedhaśruterantaryāmyantaraniṣedhārthatve bādhaścetyāha- aviśeṣeti /
tasmātsūtre, 'ya ātmāni tiṣṭhan'iti śrutau ca draṣṭṛbhedoktirayuktā, 'nānyaḥ'iti vākyaśeṣe bhedanirāsāditi prāpte, bheda upādhikalpitaḥ śrutisūtrābhyāmanūdyata iti samādhatte- atrocyata iti /
bhedaḥ satyaḥ kiṃ na syādata āha- eko hīti /
gauraveṇa dvayorahandhīgocaratvāsaṃbhāvadeka eva tadgocaraḥ /
tadgocarasya ghaṭavadanātmatvānnātmabhedaḥ satya ityarthaḥ /
tataśceti /
kalpitabhedāṅgīkārādbhedāpekṣaṃ sarvaṃ yujyata ityarthaḥ /
tasmādantaryāmibrāhmaṇaṃ jñeye brahmaṇi samanvitamiti siddham

11.21

END BsCom_1,2.5.20
START BsCom_1,2.6.21
adṛśyatvādhikaraṇam / sū. 21-23
adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ | BBs_1,2.21 |
'atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate', 'yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādaṃ nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ' (muṇḍa. 1.1.5,6) iti śrūyate /
tatra saṃśayaḥ- kimayamadreśyatvādiguṇako bhūtayoniḥ pradhānaṃ syāduta śārīra āhosvitparameśvara iti /
tatra pradhānamacetanaṃ bhūtayoniriti yuktaṃ, acetanānāmeva taddṛṣṭāntatvenopādānāt /
'yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhyate ca yathā pṛthivyāmoṣadhaḥ saṃbhavanti /
yathā sataḥ puruṣotkeśalomāni tathākṣarātsaṃbhavatīha viśvam' (muṇḍa. 1.1.7) iti /
nanūrṇanābhiḥ puruṣaśca cetanāviha dṛṣṭāntatvenopāttau /
neti brūmaḥ /
nahi kevalasya cetanasya tatra sūtrayonitvaṃ keśalomayonitvaṃ cāsti /
cetanādhiṣṭhitaṃ hyacetanamūrṇanābhiśarīraṃ sūtrasya yoniḥ, puruṣaśarīraṃ ca keśalomnāmiti prasiddham /
apica pūrvatrādṛṣṭatvādyabhilāṣasaṃbhave 'pi draṣṭṛtvādyabhilāṣāsaṃbhavānna pradhānamabhyupagatam /
iha tvadṛśyatvādayo dharmāḥ pradhāne saṃbhavanti /
nacātra virudhyamāno dharmaḥ kaścidabhilapyate /
nanu 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' (muṇḍa. 1.1.9) ityayaṃ vākyaśeṣo 'cetane pradhāne na saṃbhavanti, kathaṃ pradhānaṃ bhūtayoniḥ pratijñāyata iti /
atrocyate- 'yayā tadakṣaramadhigamyate' 'yattadadreśyam' ityakṣaraśabdenādṛśyatvādiguṇakaṃ bhūtayoniṃ śrāvayitvā punarante śrāvayiṣyati- 'akṣarātparataḥ paraḥ' (muṇḍa. 2.1.2) iti /
tatra yaḥ paro 'kṣarācchrutaḥ sa sarvajñaḥ sarvavitsaṃbhaviṣyati /
pradhānameva tvakṣaraśabdanirdiṣṭaṃ bhūtayoniḥ /
yadā tu yoniśabdo nimittavācī tadā śārīro 'pi bhūtayoniḥ syāt, dharmādharmābhyāṃ bhūtajātasyopārjanāditi /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- yoyamadṛśyatvādiguṇako bhūtayoniḥ sa parameśvara eva syānnānya iti /
kathametadavagamyate /
dharmokteḥ /
parameśvarasya hi dharma ihocyamāno dṛśyate- 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' iti /
nahi pradhānasyācetanasya śārīrasya vopādhiparicchinnadṛṣṭeḥ sarvajñatvaṃ sarvavittvaṃ vā saṃbhavati /
nanvakṣaraśabdanirdiṣṭādbhūtayoneḥ parasyaiva tatsarvajñatvaṃ ca na bhūtayoniviṣayamityuktam /
atrocyate- naivaṃ saṃbhavati /
yatkāraṇaṃ 'akṣarātsaṃbhavatīha viśvam' iti prakṛtaṃ bhūtayonimiha jāyamānaprakṛtitvena nirdiśyānantaramapi jāyamānaprakṛtitvenaiva sarvajñaṃ nirdiśati- 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ /
tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate' iti /
tasmānnirdeśasāmyena pratyabhijñāyamānatvātprakṛtasyaivākṣarasya bhūtayoneḥ sarvajñatvaṃ sarvavittvaṃ ca dharma ucyata iti gamyate /
'akṣarātparataḥ paraḥ' ityatrāpi na prakṛtādbhūtayonerakṣarātparaḥ kaścidabhidhūyate /
kathametadavagamyate /
'yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca tāṃ tattvato brahmavidyām' (muṇḍa. 1.2.13) iti prakṛtya tasyaivākṣarasya bhūtayoneradṛśyatvādiguṇakasya vaktavyatvena pratijñātatvāt /
kathaṃ tarhi 'akṣarātparataḥ paraḥ' iti vyapadiśyata iti, uttarasūtre tadvakṣyāmaḥ /
apicātra dve vidye veditavye ukte- 'parā caivāparā ca' iti /
tatrāparāmṛgvedādilakṣaṇāṃ vidyāmuktvā bravīti- 'atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate ityādi /
tatra parasyā vidyāyā viṣayatvenākṣaraṃ śrutam /
yadi punaḥ parameśvarādanyadadṛśyatvādiguṇakamakṣaraṃ parikalpyeta neyaṃ parā vidyā syāt /
parāparavibhāgo hyayaṃ vidyayorabhyudayaniḥśreyasaphalatayā parikalpyate /
naca pradhānavidyā niḥśreyasaphalā kenacidabhyupagamyate /
tisraśca vidyāḥ pratijñāyeran, tvatpakṣe 'kṣarādbhūtayoneḥ parasya paramātmanaḥ pratipādyamānatvāt /
dve eva tu vidye veditavye iha nirdiṣṭe /
'kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati' (muṇḍa. 1.1.3) iti caikavijñānena sarvavijñānāpekṣaṇaṃ sarvātmake brahmaṇi vivakṣyamāṇe 'vakalpyate, nācetanamātraikāyatane pradhāne, bhogyavyatirikte vā bhoktari /
apica 'sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhaputrāya prāha' (muṇḍa. 1.1.1) iti brahmavidyāṃ prādhānyenopakramya parāparavibhāgena parāṃ vidyāmakṣarādhigamanīṃ darśayaṃstayā brahmavidyātvaṃ darśayati /
sā ca brahmavidyāsamākhyā tadadhigamyasyākṣarasyābrahmatve bādhitā syāt /
aparargvedādilakṣaṇā karmavidyā brahmavidyopakrama upanyasyate brahmavidyāpraśaṃsāyai /
'plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭādaśoktamavaraṃ yeṣu karma /
etacchreyo yo 'bhinandanti mūḍhā jarāmṛtyuṃ te punarevāpiyanti' (muṇḍa. 1.2.7) ityevamādinindāvacanāt /
ninditvā cāparāṃ vidyāṃ tato viraktasya paravidyādhikāraṃ darśayati- 'parīkṣya lokānkarmacitānbrāhmaṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena /
tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchetsamitpāṇiḥ śretriyaṃ brahmaniṣṭham' (muṇḍa. 1.2.12) iti /
yattūktamacetanānāṃ pṛthivyādīnāṃ dṛṣṭāntatvenopādānāddārṣṭāntikenāpyacetanena bhūtayoninā bhavitavyamiti /
tadayuktam /
nahi dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoratyantasāmyena bhavitavyamiti niyamo 'sti /
apica sthūlāḥ pṛthivyādayo dṛṣṭāntatvenopāttā iti na sthūla eva dārṣṭāntiko bhūtayonirabhyupagamyate /
tasmādadṛśyatvādiguṇako bhūtayoniḥ parameśvara eva

11.21

FN: adreśyamadṛśyaṃ jñānendriyaiḥ, agrāhyaṃ karmendriyaiḥ /
ūrṇanābhirlūtākīṭaḥ /
pūrvatra pūrvasminnadhikaraṇe /
nahīti /
'aktāḥ śarkarā upadadhātī' tyatra 'tejo vai ghṛtaṃ' iti śeṣānnirṇayavadatrāpi adṛśyavādeḥ śeṣānnirṇayaḥ /
yena jñānenākṣaraṃ prakṛtaṃ bhūtayoniṃ puruṣaṃ satyaṃ veda /
sarvavidyānāṃ pratiṣṭhā samāptiryasyām /
plavante gacchanti asthāyina iti plavāḥ /
aṣṭādaśeti ṣoḍaśārtvijaḥ yajamānaḥ patnī cetyaṣṭādaśa /
yeṣūktaṃ avaramanityaṃ karma yajñaḥ /
apiyanti prāpnuvanti /
pratyakṣādinā karmasādhyāṃllokānanityatayā jñātvā nirvedaṃ vairāgyaṃ gacchet /
kutaḥ, kṛtena karmaṇā akṛto mokṣo nāsti /
adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ /
muṇḍakavākyamudāharati- atheti /
karma vidyārūpāparavidyoktyanantaraṃ yayā nirguṇaṃ jñāyate parā socyate /
tāmaiva viṣayoktyā nirdiśati- yattaditi /
adreśyaṃ adṛśyaṃ jñānendriyaiḥ, agrāhyaṃ karmendriyaiḥ, gotraṃ vaṃśaḥ, varṇo brāhmaṇatvādijātiḥ, cakṣuḥśrotraśūnyamacakṣuḥśrotraṃ, pāṇipādaśūnyamapāṇipādaṃ, jñānakarmendriyavikalamityarthaḥ /
vibhuṃ prabhuṃ, susūkṣmaṃ durjñeyatvāt /
nityāvyayapadābhyāṃ nāśāpakṣayayornirāsaḥ /
bhūtānāṃ yoniṃ prakṛtiṃ yatpaśyanti dhīrāḥ paṇḍitāstadakṣaraṃ tadvidyā paretyanvayaḥ /
adreśyatvādiguṇānāṃ brahmapradhānasādhāraṇatvātsaṃśayaḥ /
pūrvavadraṣṭṛtvādīnāṃ cetanadharmāṇāmatrāśruterastu pradhānamiti pratyudāharaṇena pūrvapakṣayati- tatreti /
pūrvapakṣe pradhānādyupāstiḥ, sidvānte nirguṇadhīriti phalam /
ūrṇanābhirlūtākīṭaḥ tantūnsvadehātsṛjati, upasaṃharati cetyarthaḥ /
sato jīvataḥ /
nanu pūrvaṃ nirastaṃ pradhānaṃ kathamutthāpyate, tatrāha- apiceti /
atra pradhāne virudhyamāno 'saṃbhāvito vākyaśeṣaḥ śruta iti śaṅkate- nanu ya iti /
pañcamyantākṣaraśrutyā bhūtaprakṛteḥ pratyabhijñānātprathamāntaparaśabdoktasya jagannimitteśvarasya sarvajñatvādikamityāha- atrocyata iti /
'saṃdigdhe tu vākyaśeṣāt'iti nyāyena siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
cetanācetanatvena saṃdigdhe bhūtayonau 'yaḥ sarvajñaḥ'iti vākyaśeṣādīśvaratvanirṇaya ityayuktaṃ, vākyaśeṣe bhūtayoneḥ pratyabhijñāpakābhāvāditi śaṅkate- nanviti /
'janikartṛḥ prakṛtiḥ'iti sūtreṇa prakṛterapādānasaṃjñāyāṃ pañcamīsmaraṇādakṣarātsaṃbhavatīti prakṛtitvenoktākṣarasya bhūtayonirvākyaśeṣe tasmāditi prakṛtitvaliṅgena pratyabhijñānamastīti samādhatte- atrocyata iti /
etatkāryaṃ brahma sūkṣmātmakaṃ nāma rūpaṃ, sthūlaṃ tato 'nnaṃ vrīhyādītyarthaḥ /
yaduktaṃ pañcamyantākṣaraśrutyā bhūtayoneḥ pratyabhijñānadacetanatvamiti, tatrāha- akṣarātparata iti /
nāyamakṣaraśabdo bhūtayoniṃ parāmṛśati, paravidyādhigamyatvenoktasyākṣarasya bhūtayoneḥ 'akṣaraṃ puruṣaṃ vedā'ityakṣaraśrutyā vedyatvaliṅgavatyā pūrvameva brahmatvena parāmarśādityāha- yeneti /
yena jñānenākṣaraṃ bhūtayoniṃ sarvajñaṃ puruṣaṃ veda tāṃ brahmavidyāṃ yogyāya śiṣyāya prabrūyādityupakramya 'aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ' 'akṣarātparataḥ paraḥ'ityucyamānaḥ paro bhūtayoniriti gamyata ityarthaḥ /
tarhi pañcamyantākṣaraśabdārthaḥ ka ityāśaṅkyājñānamiti vakṣyata ityāha- kathamiti /
paravidyeti samākhyayāpi tadviṣayasya brahmatvamityāha- apiceti /
nanu pradhānavidyāpi kāraṇaviṣayatvātparetyata āha- parāparavibhāgo iti /
anityaphalatvenāparavidyāṃ ninditvā muktyarthine brahmavidyāṃ provāceti vākyaśeṣokterityarthaḥ /
astu pradhānavidyāpi muktiphalatvena paretyata āha- naceti /
nanu 'yaḥ sarvajñaḥ'ityagre paravidyāviṣaya ucyate, adreśyavākyena tu pradhānavidyocyata ityata āha- tisraśceti /
itaśca bhūtayonerbrahmatvamityāha- kasminniti /
acetanamātrasyaikāyatanamupādānaṃ tajjñānātkāryajñāne 'pi tadakāryāṇāmātmanāṃ jñānaṃ na bhavati /
evaṃ jīve jñāte tadakāryasya bhogyasya jñānaṃ na bhavatītyarthaḥ /
brahmavidyāśabdācca bhūtayonirbrahmetyāha- apiceti /
sa brahmavidyāṃ sarvavidyānāṃ pratiṣṭhāṃ samāptibhūmiṃ brahmavidyāmuvāca /
brahmaṇi sarvavidyānāṃ vidyāphalānāṃ cāntarbhāvādbrahmavidyā sarvavidyāpratiṣṭhā /
nanvaparavidyā paraprakaraṇe kimarthamuktetyata āha- apareti /
plavante gacchantīti plavā vināśinaḥ, adṛḍhānityaphalasaṃpādanāśaktāḥ, ṣoḍaśartvijaḥ patnīyajamānaścetyaṣṭādaśa /
yajñena nāmanimittena nirūpyanta iti yajñarūpāḥ /
tathāhi ṛtuṣu yācayanti yajñaṃ kārayantītyṛtvijaḥ, yajata iti yajamānaḥ, 'patyurno yajñasaṃyoge'iti sūtreṇa patiśabdasya nakāro 'ntādeśo yajñasaṃbandhe vihita iti patnī, evamṛtvigādināmapravṛttinimittaṃ yajña iti yajñarūpāḥ /
yeṣvavaramanityaphalakaṃ karma śrutyuktaṃ, etadeva karma śreyo nānyadātmajñānamiti ye mūḍhāstuṣyanti te punaḥ punarjanmamaraṇamāpnuvantītyarthaḥ /
tadvijñānārthaṃ brahmavijñānārthaṃ gurumabhigacchedeveti niyamaḥ /
brahmaniṣṭhasyāpyanadhītavedasya gurutvaṃ vārayati- śrotriyamiti /
kāryamupādānābhinnamityaṃśe dṛṣṭāntaḥ /
sarvasāmye tathāpyaniṣṭāpatterityāha-apica sthūlā iti

11.22

END BsCom_1,2.6.21
START BsCom_1,2.6.22
viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyāṃ ca netarau | BBs_1,2.22 |
itaśca parameśvara eva bhūtayonirnetarau śārīraḥ pradhānaṃ vā /
kasmāt /
viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyām /
viśinaṣṭi hi prakṛtaṃ bhūtayoniṃ śārīrādvilakṣaṇatvena- ' divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sabāhyābhyantaro hyajaḥ /
aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ' (muṇḍa. 2.1.2) iti /
nahyetaddivyādiviśeṣaṇamavidyāpratyupasthāpitanāmarūpaparicchedābhimāninastaddharmānsvātmani kalpayataḥ śārīrasyopapadyate /
tasmātsākṣādaupaniṣadaḥ puruṣa ihocyate /
tathā pradhānādapi prakṛtaṃ bhūtayoniṃ bhedena vyapadiśati- 'akṣarātparataḥ paraḥ' iti /
akṣaramavyākṛtaṃ nāmarūpabījaśaktirūpaṃ bhūtasūkṣmamīśvarāśrayaṃ tasyaivopādhibhūtaṃ sarvasmādvikārātparo yo 'vikārastasmātparataḥ para iti bhedena vyapadeśātparamātmānamiha vivakṣitaṃ darśayati /
nātra pradhānaṃ nāma kiñcitsvatantraṃ tattvamabhyupagamya tasmādbhedavyapadeśa ucyate /
kiṃ tarhi yadi pradhānamapi kalpyamānaṃ śrutyavirodhenāvyākṛtādiśabdavācyaṃ bhūtasūkṣmaṃ parikalpyeta parikalpyatām /
tasmādbhedavyapadeśātparameśvaro bhūtayonirityetadiha pratipādyate

11.22

kutaśca parameśvaro bhūtayoniḥ-
FN: aśnoti vyāpnoti svavikārajātamityakṣaram /
avyākṛtamavyaktam /
nāmarūpayorbījamīśvarastasya śaktirūpam /
viśeṣaṇānna jīvo bhedokterna pradhānamiti hetudvayaṃ vibhajya vyācaṣṭe- viśinaṣṭi hītyādinā /
divyo dyotanātmakaḥ svayañjyotiḥ, amūrtaḥ pūrṇaḥ, puruṣaḥ puriśayaḥ pratyagātmā, bāhyaṃ sthūlamābhyantaraṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ tābhyāṃ sahādhiṣṭhānatvena tiṣṭhatīti sabāhyābhyantaraḥ, hi tathā śrutiṣu prasiddha ityarthaḥ /
avidyākṛtaṃ nāmarūpātmakaṃ śarīraṃ tena paricchedo 'lpatvam /
tasya śarīrasya dharmājjāḍyamūrtatvādīnityarthaḥ /
nanvakṣaraśabdena pradhānoktāvaśabdatvaṃ pradhānasya pratijñātaṃ bādhyeta, tatrāha- akṣaramavyākṛtamiti /
aśnoti vyāpnoti svavikārajātamityakṣaram /
avyākṛtamavyaktam /
anādīti yāvat /
nāmarāpayorbījamīśvaraḥ tasya śaktirūpam /
paratantratvādupādānamapi śaktirityuktam /
bhūtānāṃ sūkṣmāḥ saṃskārā yatra tadbhūtasūkṣmaṃ īśvaraścinmātra āśrayo yasya tattathā /
tasyaiva cinmātrasya jīveśvarabhedopādhibhūtam /
yattu īśvara āśrayo viṣayo yasyeti nānājīvavādināṃ vyākhyānaṃ tadbāṣyabahirbhūtaṃ, 'etasminkhalvakṣare gārgi ākāśa otaśca protaśca'ityotaprotabhāvenāvyākṛtasya cidāśrayatvaśruterāśrayapadalakṣaṇāyā nirmūlatvāt /
nahi mūlaprakṛterbhede kiñcinmānamasti /
naca 'indro māyābhiḥ'iti śrutirmānaṃ, 'ajāmekām'ityādyanekaśrutibalena lāghavatarkasahāyena tasyāḥ śruterbuddhibhedena māyābhedānuvāditvāt /
taduktaṃ sureśvarācāryaiḥ-'svatastvavidyābhedo 'tra manāgapi na vidyate'iti /
sāṃkhyayogācāryāḥ purāṇetihāsakartāraśca mūlaprakṛtyaikyaṃ vadanti /
nanvavidyaikye bandhamuktivyavasthā katham /
naca vyavasthā nāstīti vācyaṃ, śravaṇe pravṛttyādibādhāpatāditi cet, ucyate-ye hyavidyānānātvamicchanti tairapi pariṇāmitvena sāṃśatvamavidyāyā aṅgīkāryaṃ, tathā cānarthātmakasvīyasaṃghātātmanā pariṇatāvidyāṃśopahitajīvabhedādvyavasthā sidhyati /
yasya jñānamantaḥkaraṇe jāyate tasyāntaḥ karaṇapariṇāmyajñānāṃśanaśo muktiriti /
evaṃ ca śrotuḥ svarūpānandaprāptiḥ, śravaṇādo pravṛttiḥ, vidvadanubhavaḥ, jīvanmuktiśāstraṃ ceti sarvamabādhitaṃ bhavati /
nacaivaṃ nānājīvapakṣādaviśeṣaḥ, mūlaprakṛtinānātvābhāvādityalam /
paratvehetuḥ- avikāra iti /
nanu sūtrakṛtā śrutau pradhānādbhedavyapadeśa uktastatra kathamajñānādbhedoktirvyākhyāyate, tatrāha- nātreti /
kāryātmanā pradhīyata iti pradhānamajñānameva /
tato 'nyasyāpramāṇikatvādityarthaḥ /
ato 'trājñānameva bhūtayoniriti pūrvapakṣaṃ kṛtvā nirasyate /
tannirāsenārthātsāṃkhyākalpitapradhānanirāsa iti mantavyam

11.23

END BsCom_1,2.6.22
START BsCom_1,2.6.23
rūpopanyāsāc ca | BBs_1,2.23 |
apica 'akṣarātparataḥ paraḥ' ityasyānantaram 'etasmājjāyate prāṇaḥ' iti prāṇaprabhṛtīnāṃ pṛthivīparyantānāṃ tatvānāṃ sargamuktvā tasyaiva bhūtayoneḥ sarvavikārātmakaṃ rūpamupanyasyamānaṃ paśyāmaḥ- 'agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre vāgvivṛtāśca vedāḥ /
vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā' (muṇḍa. 2.1.4) iti /
tacca parameśvarasyaivocitaṃ, sarvavikārakāraṇatvāt /
na śārīrasya tanumahimnaḥ /
nāpi pradhānasyāyaṃ rūpopanyāsaḥ saṃbhavati, sarvabhūtāntarātmatvāsaṃbhavāt /
tasmātparameśvara eva bhūtayonirnetarāviti gamyate /
kathaṃ punarbhūtayonerayaṃ rūpopanyāsa iti gamyate, prakaraṇāt, 'eṣaḥ' iti ca prakṛtānukarṣaṇāt /
bhūtayoniṃ hi prakṛtya 'etasmājjāyate prāṇaḥ', 'eṣa sarvabhūtāntarātmā' iti vacanaṃ bhūtayoniviṣayameva bhavati /
yathopādhyāyaṃ prakṛtyaitasmādadhīṣvaiṣa vedavedāṅgapāraga iti vacanamupādhyāyaviṣayaṃ bhavati tadvat /
kathaṃ punaradṛśyatvādiguṇakasya bhūtayonervigrahavadrūpaṃ saṃbhavati /
sarvātmatvavivakṣayedamucyate natu vigrahavattvavivakṣayetyadoṣaḥ /
'ahamannamahamannādaḥ' (tai. 3.10.6) ityādivat /
anye punarmanyante- nāyaṃ bhūtayone rūpopanyāsaḥ, jāyamānatvenopanyāsāt /
'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca /
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī' iti hi pūrvatra prāṇādipṛthivyantaṃ tattvajātaṃ jāyamānatvena niradikṣat /
uttaratrāpi ca 'tasmādagniḥ samidho yaśca sūryaḥ' ityevamādi, 'ataśca sarvā oṣadhayo rasāśca' ityevamantaṃ jāyamānatvenaiva nirdekṣyati /
ihaiva kathamakasmādantarāle bhūtayone rūpamupanyaset /
sarvātmatvamapi sṛṣṭiṃ parisamāpyopadekṣyati- 'puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma' (muṇḍa. 2.1.10) ityādinā /
śrutismṛtyośca trailokyaśarīrasya prajāpaterjanmādi nirdiśyamānamupalabhāmahe- 'hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgne bhūtasya jātaḥ patireka āsīt /
sa dādhāra pṛthivī dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema' (ṛ.sa. 10.121.1) iti /
samavartatetyajāyatetyarthaḥ /
tathā 'sa vai puruṣa ucyate /
ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata' iti ca /
vikārapuruṣasyāpi sarvabhūtāntarātmatvaṃ saṃbhavati, prāṇātmanā sarvabhūtānāmadhyātmamavasthānāt /
asminpakṣe 'puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma' ityādi sarvarūpopanyāsaḥ parameśvarapratipattiheturiti vyākhyeyam

11.23

FN: agnirdyulokaḥ vivṛtā veda vāk, padbhyāṃ pādau /
tanumahimno 'lpaśakteḥ /
yaśca sūryo dyulokāgneḥ samidha iva bhāsakaḥ /
hiraṇyagarbhaḥ agre samavartata /
jātaḥ san bhūtagrāmasyaikaḥ patirbabhūveti śeṣaḥ /
kasmai prajāpataye /
vidhema paricarema /
vṛttikṛnmatenādau sūtraṃ vyācaṣṭe- apicetyādinā /
'prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī'iti śrutiḥ /
agnirdhulokaḥ, 'asau vāva loko gautamāgniḥ'iti śruteḥ /
vivṛtā vedāḥ vāgityanvayaḥ /
padbhyāṃ pādāvityarthaḥ /
yasyedaṃ rūpaṃ sa eṣa sarvaprāṇināmantarātmetyartha /
tanumahimna iti /
alpaśakterityarthaḥ /
yathā kaścibrahmavitsvasya sarvātmatvaprakaṭanārthamahamannamiti sāma gāyati na tvannatvādikamātmano vivakṣati, aphalatvāt, tathehāpītyāha- ahamannamiti /
vṛttikṛdvyākhyāṃ dūṣayati- anye punariti /
eṣa sarvabhūtāntarātmā sūtrātmā etasmādbhūtayonerjāyata iti śrutyanvayena hiraṇyagarbhasyātra jāyamānatvenopanyāsādityarthaḥ /
niradikṣadavocadityarthaḥ /
agnirdyuloko yasya, yasya samidrūpaḥ sūryaḥ so 'pidyulokāgnistasmādajāyatetyarthaḥ /
'tasmāditya eva samit'iti śrutyantarāt /
ato madhye 'pi sṛṣṭireva vācyā na rūpamiti bhāvaḥ /
yaduktam 'agnirmūrdhā'ityatra bhūtayoneḥ sarvātmatvaṃ vivakṣitamiti, tatretyāha- sarvātmatvamapīti /
nanu hiraṇyagarbhasya janmānyatrānuktaṃ kathamatra vaktavyaṃ, tatrāha- śrutīti /
agre samavartata jātaḥ sanbhūtagrāmasyaikaḥ patirīśvaraprasādādabhavat /
sa sūtrātmā dyāmimāṃ pṛthivīṃ ca sthūlaṃ sarvamadhārayat /
kaśabdasya prajāpatisaṃjñātve sarvanāmatvābhāvena smā ityayogādekāralopenaikasmai devāya prāṇātmane haviṣā vidhema paricaremeti vyākhyeyaṃ, 'katama eko deva iti prāṇaḥ'iti śruteḥ /
yadvā yasmādayaṃ jātastasmā ekasmai devāyetyarthaḥ, 'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ'iti śrutyantarāt /
nanu tasya bhūtāntarātmatvaṃ kathaṃ, tatrāha- vikāreti /
pūrvakalpe prakṛṣṭopāsanākarmasamuccayānuṣṭhānadasminkalpe sarvaprāṇivyaṣṭiliṅgānāṃ vyāpakaṃ sarvaprāṇyantargataṃ jñānakarmendriyaprāṇātmakaṃ samaṣṭiliṅgaśarīraṃ jāyate tadrūpasya sūtrātmanaḥ sarvabhūtāntarātmatvaṃ yuktamityarthaḥ /
svapakṣe sūtrārthamāha- asminpakṣa iti /
karma saphalaṃ sarvaṃ śrautasmārtādikaṃ tapaśca puruṣa eveti sarvāntaratvarūpopanyāsācca bhūtayonau jñeye vākyaṃ samanvitamityarthaḥ

11.24

END BsCom_1,2.6.23
START BsCom_1,2.7.24
vaiśvānarādhikaraṇam / sū. 24-32
vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt | BBs_1,2.24 |
'ko na ātmā kiṃ brahma' iti, 'ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpratyadhyeṣi tameva no brūhi' (chā. 5.11.1,6) iti copakramya dyusūryavāyvākāśavāripṛthivīnāṃ sutejastvādiguṇayogamekaikopāsananindayā ca vaiśvānaraṃ pratyeṣāṃ mūrdhādibhāvamupadiśyāmnāyate-
'yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāḥse sa sarveṣu lokeṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmātmā saṃdeho bahulo bastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāni barhirhṛdayaṃ gārhapatyo mano 'nvāhāryapacana āsyamāvahanīyaḥ' (chā. 5.18.2) ityādi /
tatra saṃśayaḥ- kiṃ vaiśvānaraśabdena jāṭharo 'gnirupadiśyata uta bhūtāgniratha tadabhimāninī devatā athavā śārīra āhosvitparameśvara iti /
kiṃ punaratra saṃśayakāraṇam /
vaiśvānara iti jāṭharabhūtāgnidevatānāṃ sādhāraṇaśabdaprayogādātmeti ca śārīraparameśvarayoḥ /
tatra kasyopādānaṃ nyāyyaṃ kasya vā hānamiti bhavati saṃśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptam, jāṭharo 'gniriti /
kutaḥ /
tatra hi viśeṣaṇa kvacitprayogo dṛśyate- 'ayamagnirvaiśvānaro yo 'yamantaḥ puruṣe yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate' (bṛha. 5.9) ityādau /
agnimātraṃ vā syāt, sāmānyenāpi prayogadarśanāt 'viśvasmā agniṃ bhuvanāya devā vaiśvānaraṃ ketumahnāmakṛṇvan' (ṛ.saṃ. 10.88.12) ityādau /
agniśarīrā vā devatā syāt, tasyāmapi prayogadarśanāt 'vaiśvānarasya sumatau syāma rājā hi kaṃ bhuvanānāmabhiśrīḥ' (ṛ.saṃ. 1.18.1) ityevamādyāyāḥ śruterdevatāyāmaiśvaryādyupetāyāṃ saṃbhavāt /
athātmaśabdasāmānādhikaraṇyādupakrame ca 'ko na ātmā kiṃ brahma' iti kevalātmaśabdaprayogādātmaśabdavaśena ca vaiśvānaraśabdaḥ pariṇeya ityucyate, tathāpi śārīra ātmā syāt, tasya bhauktṛtvena vaiśvānarasaṃnikarṣāt /
prādeśamātramiti ca viśeṣaṇasya tasminnupādhiparicchinne saṃbhavāt /
tasmānneśvaro vaiśvānara ityevaṃ prāpte tata idamucyate- vaiśvānaraḥ paramātmā bhavitumarhatīti /
kutaḥ, sādhāraṇaśabdaviśeṣāt /
sādhāraṇaśabdayorviśeṣaḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣaḥ /
yadyapyetāvubhāvapyātmavaiśvānaraśabdau sādhāraṇaśabdau, vaiśvānaraśabdastu trayasya sādhāraṇaḥ, ātmaśabdaśca dvayasya tathāpi viśeṣo dṛśyate, yena parameśvaraparatvaṃ tayorabhyupagamyate, 'tasya ha vā etasyāmātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāḥ' ityādi /
atra hi parameśvara eva dyumūrdhatvādiviśiṣṭo 'vasthāntaragataḥ pratyagātmatvenopanyasta ādhyānāyeti gamyate, kāraṇatvāt /
kāraṇasya hi sarvābhiḥ kāryagatābhiravasthābhiravasthāvattvāddyulokādyavayavatvamupapadyate /
'sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti' iti ca sarvalokādyāśrayaṃ phalaṃ śrūyamāṇaṃ paramakāraṇaparigrahe saṃbhavati /
'evaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante' (chā. 5.24.3) iti ca tadvidaḥ sarvapāpmapradāhaśravaṇam /
'ko na ātmā kiṃ brahma' iti cātmabrahmaśabdābhyāmupakrama ityevametāni liṅgāni parameśvaramevāvagamayanti /
tasmātparameśvara eva vaiśvānaraḥ

11.24

FN: ko na iti /
prācīnaśālasatyayajñendradyumnajanabuḍilāḥ sametyetthaṃ mīmāṃsāṃ cakruḥ kekayarājaṃ gatvā /
adhyeṣi smarasi /
ābhimukhyenāparokṣatayā viśvaṃ mimīte jānātītyabhivimānastam /
saṃdeho dehasya madhyabhāgaḥ /
rayirdhanam /
viśvasmai bhuvanāya vaiśvānaramagnimahnāṃ ketuṃ cihnaṃ sūryamakṛṇvandevāḥ /
tadudaye dinavyavahārāt /
vaiśvānarasya devasya sumatau śobhanabuddhau vayaṃ syāma bhavema /
tasyāsmadvaṣayā sumatirbhavatvityarthaḥ /
avasthāntaramadhyātmamadhidaivamityevaṃrūpam /
yathāgnau nikṣiptamiṣīkātūlaṃ dahyate evaṃ hāsya viduṣaḥ /
vaiśvānaraḥ /
chāndogyamudāharati- ko na iti /
prācīnaśālasatyayajñendradyumnajanabuḍilā militvā mīmāṃsāṃ cakruḥ-'ko na ātmā kiṃ brahma'iti /
ātmaiva brahmeti jñāpanārthaṃ padadvayam /
te pañcāpi niścayārthamuddālakamājagmuḥ /
so 'pi samyaṅna vedeti tenoddālakena saha ṣaḍapyaśvapatiṃ kaikeyaṃ rājānamāgatyocuḥ- ātmānamiti /
adhyeṣi smarasi tameva no brūhīti /
rājā tu teṣāṃ bhrāntinirāsārthaṃ tānpratyekamapṛcchat-'kaṃ tvamātmānamupāḥse'iti /
te ca prācīnaśālādayaḥ krameṇa pratyekamūcuḥ-divamevāhaṃ vaiśvānaraṃ vedmi /
ādityamevāhaṃ vedmi /
vāyumeva /
ākāśameva /
apa eva /
pṛthivīmevāhaṃ vedmīti /
tato rājā dyusūryādīnāṃ ṣaṇṇāṃ yathākrameṇa sutejastvaviśvarūpatvapṛthagvartmātmatvabahulatvarayitvapratiṣṭhātvaguṇānvidhāya bhavanto yadi māmapṛṣṭvā dyusūryādiṣu bhagavato vaiśvānarasyāṅgeṣveva pratyekaṃ vaiśvānaratvadṛṣṭayo bhaveyustadā krameṇa mūrdhapātāndhatvapramāṇotkramaṇadehaviśīrṇatvabastibhedapādaśoṣā bhavatāṃ syuriti pratyekopāsanaṃ ninditvā,
sutejastvaguṇako dyuloko 'syātmano vaiśvānarasya mūrdhā, viśvarūpatvaguṇakaḥ sūryo 'sya cakṣurityevaṃ dyusūryādīnāṃ mūrdhādibhāvamupadiśya samastavaiśvānaradhyānavidhirāmnāyate- yastvetamiti /
ābhimukhyenāparokṣatayā viśvaṃ mimīte jānātītyabhivimānaḥ /
taṃ sarvajñaṃ sa tadupāsakaḥ sarvatra bhogaṃ bhuṅkta ityarthaḥ /
lokā bhūrādayaḥ, bhūtāni śarīrāṇi, ātmāno jīvā iti bhedaḥ /
suṣṭhu tejaḥ kāntiryasya dyulokasya sa sutejāḥ /
viśvāni rūpāṇyasya sūryasya, 'eṣa śukla eṣa nīlaḥ'iti śruteḥ /
pṛthak nānāvidhaṃ vartma gamanaṃ ātmā svabhāvo yasya vāyoḥ sa nānāgatitvaguṇako 'sya prāṇaḥ /
bahulatvaṃ vyāpitvaṃ tadguṇa ākāśo 'sya saṃdeho dehamadhyam /
rayitvaṃ dhanatvaṃ tadguṇā āpo yasya bastirmūtrasthānam /
pratiṣṭhātvaguṇā pṛthivī tasya pādau /
tasya homādhāratvaṃ saṃpādayati- ura evetyādinā /
pūrvamupakramasthādṛśyatvādisādhāraṇadharmasya vākyaśeṣasthasarvajñātvādiliṅgena brahmaniṣṭhatvamuktaṃ, tadvadatrāpyupakramasthasādhāraṇavaiśvānaraśabdasya vākyaśeṣasthahomādhāratvaliṅgena jāṭharaniṣṭhatvamiti dṛṣṭāntena pūrvapakṣayati-kin tāvadityādinā /
pūrvottarapakṣayorjāṭharabrahmaṇordhyānaṃ phalam /
yadadyate tadannaṃ, yena pacyate so 'yaṃ puruṣaśarīre 'ntarastītyarthaḥ /
pakṣāntaramāha- agnimātraṃ veti /
viśvasmai bhuvanāya vaiśvānaramagnimahnāṃ ketuṃ cihnaṃ sūryaṃ devā akṛṇvan kṛtavantaḥ /
sūryodaye dinavyavahārādityarthaḥ /
syādvaiśvānara ityanuṣaṅgaḥ /
hi yasmātkaṃ sukhaprado bhuvanānāṃ rājā vaiśvānaro 'bhimukhā śrīrasyetyabhiśrīrīśvaraḥ, tasmāttasya vaiśvānarasya sumatau vayaṃ syāma tasyāsmadviṣayā śubhamatirbhavatvityarthaḥ /
pakṣatraye 'pyaruciṃ vadankalpāntaramāha- athetyādinā /
'ātmā vaiśvānaraḥ'iti śruterityarthaḥ /
kevalatvaṃ vaiśvānaraśabdaśūnyatvam /
atra jāṭharo vaiśvānara iti mukhyaḥ pūrvapakṣaḥ, prāṇāgnihotrahomādhāratvaliṅgat /
tasya dehavyāpitvādātmatvaṃ śrutyā dyumūrdhatvādikalpanayā bṛhattvādbrahmatvamiti dhyeyam /
sidvāntayati- tata idamiti /
sādhāraṇaśrutyorūpakramasthayorviśeṣātprathamaśrutamukhyatrailokyaśarīraliṅgātsarvātmakeśvaraparatvaṃ yuktaṃ, na caramaśrutakalpitahomādhāratvaliṅgena jāṭharatvamityarthaḥ /
nanu nirviśeṣasya kuto viśeṣa ityata āha- atra hīti /
avasthāntaragataḥ trailokyātmanā sthita ityarthaḥ /
jāṭharasyāpi dhyānārthaṃ viśeṣakalpaneti cet, na, asatkalpanāpatteḥ /
īśvarasya tu upādānatvādviśeṣaḥ sanneva dhyānārthamucyatāmityāha- kāraṇatvāditi /
liṅgāntarāṇyāha- sa sarveṣvityādinā /
yathāgnau nikṣiptamiṣīkātūlaṃ dahyate evaṃ hāsya viduṣa ityarthaḥ

11.25

END BsCom_1,2.7.24
START BsCom_1,2.7.25
smaryamāṇam anumānaṃ syād iti | BBs_1,2.25 |
itaśca parameśvara eva vaiśvānaraḥ, yasmātparameśvarasyaivāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhetīdṛśaṃ trailokyātmakaṃ rūpaṃ smaryate- 'yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ /
sūryaścakṣurdiśaḥ śrotraṃ tasmai lokātmane namaḥ //
' iti /
etatsmaryamāṇaṃ rūpaṃ mūlabhūtāṃ śrutimanumāpayadasya vauśvānaraśabdasya parameśvaraparatve 'numānaṃ liṅgaṃ gamakaṃ syādityarthaḥ /
itiśdo hetvarthaḥ /
yasmādidaṃ gamakaṃ tasmādapi vaiśvānaraḥ paramātmaivetyarthaḥ /
yadyapi stutiriyaṃ 'tasmai lokātmane namaḥ' iti /
stutitvamapi nāsati mūlabhūte vedavākye samāyagīdṛśena rūpeṇa saṃbhavati /
'dyāṃ mūrdhānaṃ yasya viprā vadanti khaṃ vai nābhiṃ candrasūryau ca netre /
diśaḥ śrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā //
'ityevañjātīyakā ca smṛtirihodāhartavyā

11.25

nanvasadāropeṇāpi stutisaṃbhavānna mūlaśrutyapekṣetyāśaṅkyāha- yadyapi stutiriti /
tathāpītipadamarthataḥ paṭhati- stutitvamapīti /
dyumūrdhatvādirūpeṇa stutirnaramātreṇa kartumaśakyā vinā śrutimityarthaḥ /
satā rūpeṇa stuti saṃbhavānnāsadāropa iti bhāvaḥ

11.26

END BsCom_1,2.7.25
START BsCom_1,2.7.26
śabdādibhyo 'ntaḥpratiṣṭhānāc ca neti cen na tathā dṛṣṭyupadeśād asambhavāt puruṣamapi cainam adhīyate | BBs_1,2.26 |
atrāha- na parameśvaro vaiśvanaro bhavitumarhati /
kutaḥ, śabdādibhyo 'ntaḥpratiṣṭhānācca /
śabdastāvadvaiśvānaraśabdo na parameśvare saṃbhavati, arthāntare rūḍhatvāt /
tathāgniśabdaḥ 'sa eṣo 'gnirvaiśvānaraḥ' iti /
ādiśabdāt 'hṛdayaṃ gārhapatyaḥ' (chā. 5.18.2) ityādyagnitretāprakalpanam /
'tadyadbuktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyam' (chā. 5.10.1) ityādinā ca prāṇāhutyadhikaraṇatāsaṃkīrtanam /
etebhyo hetubhyo jāṭharo vaiśvānaraḥ pratyetavyaḥ /
tathāntaḥpratiṣṭhānamapi śrūyate- 'puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti /
tacca jāṭhare saṃbhavati /
yadapyuktaṃ- mūrdhaiva sutejā ityāderviśeṣātkāraṇātparamātmā vaiśvānara iti /
atra brūmaḥ- kuto hyeṣa nirṇayaḥ, yadubhayathāpi viśeṣapratibhāne sati parameśvaraviṣaya eva viśeṣa āśrayaṇīyo na jāṭharaviṣaya iti /
athavā bhūtāgnerantarbahiścāvatiṣṭhamānasyaiṣa nirdeśo bhaviṣyati /
tasyāpi hi dyulokādisaṃbandho mantravarṇādavagamyate- 'yo bhānunā pṛthivī dyāmutemāmātatāna rodasī antarikṣam' (ṛ.sa. 10.88.3) ityādau /
athavā taccharīrāyā devatāyā aiśvaryayogāddyulokādyavayavatvaṃ bhaviṣyati /
tasmānna parameśvaro vaiśvānara iti /
atrocyate- na tathādṛṣṭyupadeśāditi /
na śabdādibhyaḥ kāraṇebhyaḥ parameśvarasya pratyākhyānaṃ yuktam /
kutaḥ, tathā jāṭharāparityāgena dṛṣṭyupadeśāt /
parameśvaradṛṣṭirhi jāṭhare vaiśvānara ihopadiśyate, 'mano brahmetyupāsīta' (chā. 3.18.1) ityādivat /
athavā jāṭharavaiśvānaropādhibhiḥ parameśvara iha draṣṭavyatvenopadiśyate, 'manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ' (chā. 3.14.2) ityādivat /
yadi ceha parameśvaro na vivakṣyeta kevala eva jāṭharo 'gnirvivakṣyeta tato mūrdhaiva sutejā ityādirviśeṣasyāsaṃbhava eva syāt /
yathā tu devatābhūtāgnivyapāśrayeṇāpyayaṃ viśeṣa upapādayituṃ na śakyate tathottarasūtre vakṣyāmaḥ /
yadi ca kevala eva jāṭharo vivakṣyeta, puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ kevalaṃ tasya syānna tu puruṣatvam /
puruṣamapi cainamadhīyate vājasaneyinaḥ- 'sa eṣo 'gnirvaiśvānaro yatpuruṣaḥ sa yo haitamevamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' (śa.brā. 10.6.1.11) iti /
parameśvarasya tu sarvātmatvātpuruṣatvaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ cobhayamupapadyate /
ye tu 'puruṣavidhamapi cainamadhīyate' iti sūtrāvayavaṃ paṭhanti, teṣāmeṣor'thaḥ- kevalajāṭharaparigrahe puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ kevalaṃ syānna puruṣavidhatvam /
puruṣavidhamapi cainamadhīyate vājasaneyinaḥ- 'puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti /
puruṣavidhatvaṃ ca prakaraṇādyadadhidaivataṃ dyumūrdhatvādi pṛthivīpratiṣṭhitatvāntaṃ, yaccādhyātmaṃ prasiddhaṃ mūrdhatvādi cubukapratiṣṭhitatvāntaṃ tatparigṛhyate

11.26

FN: bhaktamannaṃ homīyaṃ homasādhanaṃ tena prāṇāgnihotraṃ kāryamityarthaḥ /
imāṃ pṛthivīmuta dyāmapi dyāvāpṛthivyāveva rodasī yo bhānurūpeṇātatāna vyāptavān /
antarikṣaṃ ca tayormadhyamātatāna sa devo dyulokādyavayavo dhyeya ityarthaḥ /
yat yaḥ /
puruṣaḥ pūrṇaḥ /
yo veda sa sarvatra bhuṅkte /
śabdādīnāṃ gatiṃ vaktumuktasidvāntamākṣipya samādhatte- śabdādibhya iti /
'sa eṣo 'gnirvaiśvānaraḥ'ityagnirahasye vaiśvānaravidyāyāṃ śruto 'gniśabda īśvare na saṃbhavatītyanvayaḥ /
sūtrasthādiśabdārthamāha- ādiśabdāditi /
bhaktamannaṃ, homīyaṃ homasādhanaṃ, tena prāṇāgnihotraṃ kāryamityarthaḥ /
vājasaneyināmagnirahasye saprapañcāṃ vaiśvānaravidyāmuktvā 'sa yo haitamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda sa sarvatrānnamatti'ityuktaṃ dehāntaḥsthatvaṃ jāṭhare saṃbhavati, prasiddherityāha- tatheti /
atra sūtre ādipadenaivāntaḥpratiṣṭhānasya grahe saṃbhavati pṛthaguktiḥ sādhāraṇaliṅgatvadyotanārthā /
śabdādibalādidamapi jāṭharaṃ gamayatītyabhyuccayaḥ /
yadyapi dyumūrdhatvādiviśeṣa īśvarapakṣapātī homādhāratvādirjāṭharapakṣapātīti pratibhānaṃ samaṃ tathāpi pārameśvaro viśeṣo jāṭhare na saṃbhavatīti balavānityata āha- athaveti /
eṣa dyumūrdhatvādinirdeśa ityarthaḥ /
imāṃ pṛthivīṃ dyāmapi te eva dyāvāpṛthivyau rodasī tathormadhyamantarikṣaṃ ca yo bhūtāgnirbhānurūpeṇātatāna vyāptavān sa dhyātavya ityarthaḥ /
jaḍamātrasya na dhyeyatvamityata āha- athaveti /
siddhāntayati- na tathādṛṣṭyupadeśāditīti /
parameśvaradṛṣṭyopāsyajāṭharāgnipratīkavācakābhyāmagnivaiśvānaraśabdābhyāṃ dyumūrdhatvādimānīśvaro lakṣya ityuktvā kalpāntaramāha- athavā jāṭhareti /
asminpakṣe prādhānyeneśvaropāsyatā pūrvatra guṇatayeti bhedaḥ /
upādhivācibhyāṃ padābhyāmupahito lakṣya ityarthaḥ /
lakṣaṇābījamasaṃbhavaṃ vyācaṣṭe- yadi ceti /
puruṣamapītyādisūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- yadi ca kevala iti /
īśvarapratīkatvopādhitvaśūnyaityartho vivakṣyeta tadeti śeṣaḥ /
yat yaḥ, puruṣaḥ, sa eṣo 'gnirvaiśvānaraśabditajāṭharopādhika iti śrutyarthaḥ /
yo veda sa sarvatra bhuṅkta ityarthaḥ /
puruṣatvaṃ pūrṇatvamacetanasya jāṭharasya netyuktvā pāṭhāntare puruṣavidhatvaṃ dehākāratvaṃ tasya netyāha- ye tviti /
nanu jāṭharasyāpi dehavyāpitvāttadvidhatvaṃ syādityata āha- puruṣavidhatvaṃ ca prakaraṇāditi /
na dehavyāpitvaṃ puruṣavidhatvaṃ kintu virāḍdehākāratvaṃ, adhidaivaṃ puruṣavidhatvamadhyātmaṃ copāsakamūrdhādicubukānteṣvaṅgeṣu saṃpannatvamīśvarasya puruṣavidhatvamityarthaḥ

11.27

END BsCom_1,2.7.26
START BsCom_1,2.7.27
ata eva na devatā bhūtaṃ ca | BBs_1,2.27 |
yatpunaruktaṃ bhūtāgnerapi mantravarṇe dyulokādisaṃbandhadarśanānmūrdhaiva sutejā ityādyavayavakalpanaṃ tasyaiva bhaviṣyatīti, yaccharīrāyā devatāyā vaiśvaryayogāditi, tatparihartavyam /
atrocyate- ata evoktebhyo hetubhyo na devatā vaiśvānaraḥ /
tathābhūtāgnirapi na vaiśvānaraḥ /
nahi bhūtāgnerauṣṇyaprakāśamātrātmakasya dyumūrdhatvādikalpanopapadyate, vikārasya vikārāntarātmatvāsaṃbhavāt /
tathā devatāyāḥ satyapyaiśvaryayoge na dyumūrdhatvādikalpanā saṃbhavati /
akāraṇatvātparameśvarādhīnaiśvaryatvācca /
ātmaśabdāsaṃbhavaśca sarveṣveṣu pakṣeṣu sthita eva

11.27

īśvarasyāṅgeṣu saṃpattirvakṣyate /
evaṃ jāṭharaṃ nirasya pakṣadvayaṃ nirasyati- ata eveti /
sūtraṃ vyācaṣṭe- yatpunarityādinā /
dyumūrdhatvādiḥ, sarvalokaphalabhāktvaṃ, sarvapāpmapradāhaḥ, ātmabrahmaśabdopakrama uktahetavaḥ /
tāneva smārayati- na hi bhūtāgnerityādinā /
'yo bhānunā'iti mantreṇeśvaradṛṣṭyā mahimokta iti bhāvaḥ

11.28

END BsCom_1,2.7.27
START BsCom_1,2.7.28
sākṣād apy avirodhaṃ jaiminiḥ | BBs_1,2.28 |
pūrve jāṭharāgnipratīko jāṭharāgnyupādhiko vā parameśvara upāsya ityuktamantaḥpratiṣṭhitatvādyanurodhena /
idānīṃ tu vinaiva pratīkopādhikalpanābhyāṃ sākṣādapi parameśvaropāsanaparigrahe na kaścidvirodha iti jaiminirācāryo manyante /
nanu jāṭharāgnyaparigrahe 'ntaḥpratiṣṭhitatvavacanaṃ śabdadīni ca kāraṇāni virudhyeranniti /
atrocyate- antaḥpratiṣṭhitatvavacanaṃ tāvanna virudhyate /
nahīha 'puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti jāṭharāgnyabhiprāyeṇedamucyate /
tasyāprakṛtatvādasaṃśabditatvācca /
kathaṃ tarhi yatprakṛtaṃ mūrdhādicubukānteṣu puruṣāvayaveṣu puruṣavidhitvaṃ kalpitaṃ tadabhiprāyeṇedamucyate- 'puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti /
yathā vṛkṣe śākhāṃ pratiṣṭhitāṃ paśyatīti tadvat /
athavā yaḥ prakṛtaḥ paramātmādhyātmamadhidaivataṃ ca puruṣavidhitvopādhistasya yatkevalaṃ sākṣirūpaṃ tadabhiprāyeṇedamucyate- 'puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti /
niścite ca pūrvāparālocanavaśena paramātmaparigrahe tadviṣaya eva vaiśvānaraśabdaḥ kenacidyogena vartiṣyate /
viśvaścāyaṃ naraśceti, viśveṣāṃ vāyaṃ naraḥ, viśve vā narā asyeti viśvānaraḥ, paramātmā, sarvātmatvāt /
viśvānara eva vaiśvānaraḥ /
taddhito 'nanyārthaḥ, rākṣasavāyasādivat /
agniśabdo 'pyagraṇītvādiyogāśrayaṇena paramātmaviṣaya eva bhaviṣyati /
gārhapatyādikalpanaṃ prāṇāhutyadhikaraṇatvaṃ ca paramātmano 'pi sarvātmatvādupapadyate

11.28

kathaṃ punaḥ parameśvaraparigrahe prādeśamātraśrutirupapadyata iti tāṃ vyākhyātumārabhate-
FN: antaḥpratiṣṭhitatvaṃ mādhyasthyaṃ sākṣitvamityarthaḥ /
atra nare 'saṃjñāyā' miti pūrvapadasya dīrghatvam /
ananyārthatvaṃ prakṛtyarthātiriktārthaśūnyatvam /
pūrvamagnivaiśvānaraśabdāvīśvaralakṣakāvityuktam /
adhunā pratīkopādhiparītyāgena virāṭpuruṣākārasya bhagavato vaiśvānarasyādhyātmaṃ mūrdhādicubukānteṣu saṃpādyopāsyatvāṅgīkāre 'pi na śabdādivirodhaḥ śabdayorīśvare yogavṛttyā mukhyatvāt, antaḥsthatvādīnāṃ ca tatra saṃbhavādityāha- sākṣādapīti /
sākṣātpadasyārthamāha- vinaiveti /
jāṭharāgnisaṃbandhaṃ vineśvarasyopāsyatve 'pi śabdādyavirodhaṃ jaiminirmanyata ityarthaḥ /
idamantasthatvamudarasthatvarūpaṃ nocyate kintu nakhādiśikhāntāvayavasamudāyātmakapuruṣaśarīre mūrdhādicibukāntāṅgāni vṛkṣe śākhāvatpratiṣṭhitāni, teṣu saṃpanno vaiśvānaraḥ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhita ityucyate /
ato yathā śākhāsthasya pakṣiṇo vṛkṣāntaḥsthatvaṃ tathā vaiśvānarasya puruṣāntaḥsthatvamityāha- na hīha puruṣavidhamityādinā /
agnyādiśabdasyeśvaravācitvājjāṭharāgnerasaṃśabditatvam /
atreśvarasya puruṣāvayaveṣu saṃpādanātpuruṣavidhatvamantaḥsthatvaṃ cetyarthaḥ /
pakṣāntaramāha- athaveti /
puruṣavidhatvaṃ pūrvavat /
antaḥ sthatvaṃ mādhyasthyaṃ sākṣitvamityarthaḥ /
evamantaḥsthatvamīśvare vyākhyāya śabdādīni vyācaṣṭe- niścite ceti /
viśvaścāyaṃ naro jīvaśca sarvātmatvāt /
viśveṣāṃ vikārāṇāṃ vā naraḥ kartā /
viśve sarve narā jīvā asyātmatvena niyamyatvena vā santīti viśvānaraḥ /
rakṣa eva rākṣasa itivatsvārthe taddhitapratyayaḥ /
'nare saṃjñāyāṃ'iti pūrvapadasya dīrghatā /
agidhātorgatyarthasya nipratyayāntasya rūpamagniriti /
aṅgayati gamayatyagraṃ karmaṇaḥ phalaṃ prāpayatīti agniragraṇīruktaḥ /
abhito 'ga iti vā agniḥ /
vaiśvānaropāsakasyātithibhojanātpūrvaṃ prāṇāgnihotraṃ vidyāṅgatvena vihitaṃ, tadarthamagnitretādikalpanaṃ pradhānāvirodhena netavyamityāha- gārhapatyeti

11.29

END BsCom_1,2.7.28
START BsCom_1,2.7.29
abhivyakter ity āśmarathyaḥ | BBs_1,2.29 |
atimātrasyāpi parameśvarasya prādeśamātratvamabhivyaktinimittaṃ syāt /
abhivyajyate kila prādeśamātraparimāṇaḥ parameśvara upāsakānāṃ kṛte /
pradeśeṣu vā hṛdayādiṣūpalabdhisthāneṣu viśeṣaṇābhivyajyate /
ataḥ parameśvare 'pi prādeśamātraśrutirabhivyakterupapadyata ityāśmarathya ācāryo manyate

11.29

FN: atikrāntā mātrāḥ parimāṇaṃ yasya tasyeti yāvat /
pradeśeṣu vā mīyata iti prādeśamātraḥ /
mātrāṃ parimāṇamatikrānto 'timātraḥ tasya vibhorityarthaḥ /
upāsakānāṃ kṛte 'nugrahāya prādeśamātro 'bhivyajyate, pradeśeṣu vā mīyate 'bhivyajyata iti prādeśamātraḥ

11.30

END BsCom_1,2.7.29
START BsCom_1,2.7.30
anusmṛter bādariḥ | BBs_1,2.30 |
prādeśamātrahṛdayapratiṣṭhena vāyaṃ manasānusmaryate tena prādeśamātra ityucyate /
yathā prasthamitāyavāḥ prasthā ityucyante tadvat /
yadyapi ca yaveṣu svagatameva parimāṇaṃ prasthasaṃbandhādvyajyate /
naceha parameśvaragataṃ kiñcitparimāṇamasti yaddhṛdayasaṃbandhādvyajyate /
tathāpi prayuktāyāḥ pradeśamātraśruteḥ saṃbhavati yathākathañcidanusmaraṇamālambanamityucyate /
prādeśamātratvena vāyamaprādeśamātro 'pyanusmaraṇīyaḥ prādeśamātraśrutyarthavattāyai /
evamanusmṛtinimittā parameśvare prādeśamātraśrutiriti bādarirācāryo manyate

11.30

FN: prādeśena manasā mīyata iti vā /
prayuktāyāstadarthe vartamānāyāḥ /
matāntaramāha- anusmṛteriti /
prādeśena manasā mitaḥ prādeśamātra ityarthaḥ /
yathākathañciditi /
manaḥsthaṃ prādeśamātratvaṃ smṛtidvārā smaryamāṇe kalpitaṃ śruterālambanamityarthaḥ /
sūtrasyārthantaramāha- prādeśeti

11.31

END BsCom_1,2.7.30
START BsCom_1,2.7.31
saṃpatter iti jaiminis tathā hi darśayati | BBs_1,2.31 |
saṃpattinimittā vā syātprādeśamātraśrutiḥ /
kutaḥ /
tathāhi- samānaprakaraṇaṃ vājasaneyibrāhmaṇaṃ dyuprabhṛtīnpṛthivīparyantāṃstrailokyātmano vaiśvānarasyāvayavānadhyātmamūrdhaprabhṛtiṣu cubukaparyanteṣu dehāvayaveṣu saṃpādayatprādeśamātrasaṃpattiṃ parameśvarasya darśayati- 'prādeśamātramiva ha vai devāḥ suviditā abhisaṃpannāstathā nu va etānvakṣyāmi yathā prādeśamātramevābhisaṃpādayiṣyāmīti /
sa hovāca mūrdhānamupadiśannuvācaiṣa vā atiṣṭhā vaiśvānara iti /
cakṣuṣī upadiśannuvācaiṣa vai sutejā vaiśvānara iti /
nāsike upadiśannuvācaiṣa vai pṛthagvartmātmā vaiśvānara iti /
mukhyamākāśamupadiśannuvācaiṣa vai bahulo vaiśvanara iti /
mukhyā apa upadiśannuvācaiṣa vai rayirvaiśvānara iti /
cubukamupadiśannuvācaiṣa vai pratiṣṭhā' iti /
cubukamityadharaṃ mukhaphalakamucyate /
yadyapi vājasaneyake dyauratiṣṭhātvaguṇāsamāmnāyata ādityaśca sutejastvaguṇaḥ /
chāndogye punardyaiḥ sutejastvaguṇā samāmnāyata ādityaśca viśvarūpaguṇaḥ /
tathāpi naitāvatā viśeṣeṇa kiñciddhīyate, prādeśamātraśruteraviśeṣāt /
sarvaśākhāpratyayatvācca /
saṃpattinimittāṃ prādeśamātraśrutiṃ yuktatarāṃ jaimnirācāryo manyate

11.31

saṃprati śrutyuktāṃ prādeśamātraśrutergatimāha- saṃpatteriti /
brāhmaṇaṃ paṭhati- prādeśamātramiveti /
aparicchinnamapīśvaraṃ prādeśamātratvena saṃpattyā kalpitaṃ samyagviditavanto devāstameveśvaramabhi pratyaktvena saṃpannāḥ prāptavantaḥ, ha vai pūrvakāle, tato vo yuṣmabhyaṃ, tathā dyuprabhṛtīnavayavānvakṣyāmi yathā prādeśamātraṃ prādeśaparimāṇamanatikramya mūrdhādyadhyātmāṅgeṣu vaiśvānaraṃ saṃpādayiṣyāmīti prācīnaśāladīnprati rājā pratijñāya svakīyamūrdhānamupadiśan kareṇa darśayannuvāca-eṣa vai me mūrdhā bhūrādīṃllokānatītya upari tiṣṭhatītyatiṣṭāsau dyuloko vaiśvānaraḥ /
tasya mūrdheti yāvat /
adhyātmamūrdhābhedenādhidaivamūrdhā saṃpādya dhyeya ityarthaḥ /
evaṃ cakṣurādiṣūhanīyam /
svakīyacakṣuṣī darśayan 'eṣa vai sutejāḥ sūryo vaiśvānarasya cakṣurityuvāca' /
nāsikāpadena tanniṣṭhaḥ prāṇe lakṣyate tasminnādhyātmikaprāṇe 'dhidaivaprāṇasya vāyordṛṣṭimāha- nāsika iti /
atra sarvatra vaiśvānaraśabdastadaṅgaparaḥ /
mukhasthaṃ mukhyaṃ tasminnadhidaivaṃ bahulākaśadṛṣṭiḥ mukhasthalālārūpāsvapsu raiśabditatadīyabastisthodakadṛṣṭiḥ cibuke pratiṣṭhā pādarūpā pṛthivī draṣṭavyā /
nanu guṇāvaiṣamyeṇa vidyayorbhedādagnirahasye śrutyanusāreṇa chāndogyasthaprādeśamātrakṣutiḥ kathaṃ vyākhyeyetyāśaṅkyāha- yadyapītyādinā /
etāvatālpavaiṣamyeṇa bahutarapratyabhijñāsiddhaṃ vidyaikyaṃ na hīyate /
śākhābhede 'pi sarvaśākhāsu pratīyamānaṃ vaiśvānarādyupāsanamekamiti nyāyasya vakṣyamāṇatvācca /
atiṣṭhātvaguṇaśchāndogya upasaṃhartavyaḥ /
viśvarūpatvaguṇaśca vājibhirgrāhyaḥ /
tathāca dyusūryayoḥ sutejastvaṃ samamatiṣṭhātvaviśvarūpatvayorvyavasthā /
yadvā śākhābhedena guṇavyavasthāstu na vidyābheda iti bhāvaḥ

11.32

END BsCom_1,2.7.31
START BsCom_1,2.7.32
āmananti cainam asmin | BBs_1,2.32 |
āmananti cainaṃ parameśvaramasminmūrdhacubukāntarāle jābālāḥ- 'ya eṣo 'nto 'vyakta ātmā so 'vimukte pratiṣṭhita iti /
so 'vimuktaḥ kasminpratiṣṭhita iti /
varaṇāyāṃ nāsyāṃ ca madhye pratiṣṭhita iti /
kā vai varaṇā kā ca nāsīti' /
tatra cemāmeva nāsikāṃ varaṇā nāsīti nirucya yā sarvāṇīndriyakṛtāni pāpāni vārayatīti sā varaṇā, sarvāṇīndriyakṛtāni pāpāni nāśayatīti sā nāsīti /
punarāmananti- 'ka tamaccāsya sthānaṃ bhavatīti /
bhruvordhāraṇasya ca yaḥ saṃdhiḥ sa eṣa dyulokasya parasya ca saṃdhirbhavatīti' (jābā. 1) /
tasmādupapannā parameśvare prādeśamātraśrutiḥ /
abhivimānaśrutiḥ pratyagātmatvābhiprāyā /
pratyagātmatayā sarvaiḥ prāṇibhirabhivimīyata ityabhimānaḥ /
abhigato vāyaṃ pratyagātmatvādvimānaśca mānaviyogādityabhivimānaḥ /
abhivimimīyate vā sarve jagatkāraṇatvādityabhivimānaḥ /
tasmātparameśvaro vaiśvānara iti siddham

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc