બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 11

fન્: ઉપાદાનાનુપાદાને પરિગ્રહપરિત્યાગૌ ।
તાત્તર્યં નામ ફલવદર્થપ્રતીત્યનુકૂત્વં શબ્દધર્મઃ ।
ઉપક્રમાદિના જ્ઞાનાત્તયોરવગમ ઇત્યર્થઃ ।
જીર્ણઃ સ્થવિરો ભૂત્વા યોદણ્ડેન વઞ્ચતિ ગચ્છતિ, તથા યો જાતઃ બાલઃ સો ઽપિ ત્વમેવ ।
વસ્તુનો વિવક્ષાયાઃ ફલમુપાદાનં સ્વીકારઃ, સ ચ પ્રકૃતેષુ ગુણેષ્વસ્તીતિ વિવક્ષોપચાર ઇત્યાહ- તથાપ્યુપાદાનેનેતિ ।
નન્વિદં ગ્રાહ્યમિદં ત્યાજ્યમિતિ ધીર્વિવક્ષાદીના વેદે કુતઃ સ્યાદિત્યત આહ- ઉપાદાનાનુપાદાને ત્વિતિ ।
તાત્પર્યં નામ ફલવદર્થપ્રતિત્યનુકૂલત્વં શબ્દધર્મઃ ।
ઉપક્રમાદિના તસ્ય જ્ઞાનાત્તયોરવગમ ઇત્યર્થઃ ।
તદિહેતિ ।
તત્ તસ્માત્ ।
તાત્પર્યવત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
સર્વાત્મત્વે પ્રમાણમાહ- તથાચેતિ ।
જીર્ણઃ સ્થવિરો યો દણ્ડેન વઞ્ચતિ ગચ્છતિ સો ઽપિ ત્વમેવ ।
યો જાતો બાલઃ સ ત્વમેવ ।
સર્વતઃ સર્વાસુ દિક્ષુ શ્રુતયઃ શ્રોત્રાણ્યસ્યેતિ સર્વતઃ શ્રુતિમત્ ।
સર્વજન્તૂનાં પ્રસિદ્વાઃ પાણ્યાદયસ્તસ્યેતિ સર્વાત્મત્વોક્તિઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.3
અનુપપત્તેસ્ તુ ન શારીરઃ । બ્બ્સ્_1,2.3 ।
પૂર્વેણ સુત્રેણ બ્રહ્મણિ વિવક્ષિતાનાં ગુણાનામુપપત્તિરુક્તા ।
અનેન તુ શારીરે તેષામનુપપત્તિરુચ્યતે ।
તુશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
બ્રહ્મૈવોક્તેન ન્યાયેન મનોમયત્વાદિગુણં, નતુ શારીરો જીવો મનોમયત્વાદિગુણઃ ।
યત્કારણં ઽસત્યસંકલ્પઃ, આકાશાત્મા, અવાકી, અનાદરઃ, જ્યાયાન્પૃથિવ્યાઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકા ગુણા ન શારીર આઞ્જસ્યેનોપપદ્યન્તે ।
શારીર ઇતિ શરીરે ભવ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વીશ્વરો ઽપિ શરીરે ભવતિ ।
સત્યમ્ ।
શરીરે ભવતિ નતુ શરીર એવ ભવતિ, ઽજ્યાયાન્પૃથિવ્યા જ્યાયાનન્તરિક્ષાત્ઽ, ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ ઇતિ ચ વ્યાપિતત્વશ્રવણાત્ ।
જીવસ્તુ શરીર એવ ભવતિ, તસ્ય ભોગાધિષ્ઠાનાચ્છરીરાદન્યત્ર વૃત્ત્યભાવાત્

fન્: વાગેવ વાકઃ સો ઽસ્યાસ્તીતિ વાકી ન વાકી અવાકી વાગાદિસર્વેન્દ્રિયરહિતઃ ।
આપ્તકામત્વાન્ન કુત્રચિતદાદરો ઽસ્તીત્યનાદરઃ ।
નનુ જીવધર્મશ્ચેબ્રહ્મણિ યોજ્યન્તે તર્હિ બ્રહ્મધર્મા એવ જીવે કિમિતિ ન યોજ્યન્તે, તત્રાહ- અનુપપત્તેરિતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- પૂર્વેણેતિ ।
સર્વાત્મત્વાદિરૂક્તન્યાયઃ ।
કલ્પિતસ્ય ધર્મા અધિષ્ઠાને સંબધ્યન્તે, નાધિષ્ઠાનધર્માઃ કલ્પિત ઇતિ ભાવઃ ।
ઝ્રધિષ્ઠાનજ્ઞાનકાલે કલ્પિતધર્માભાવાત્ ।
ટવાગેવ વાકઃ સો ઽસ્યાસ્તીતિ વાકી, ન વાકી અવાકી ।
અનિન્દ્રિય ઇત્યર્થઃ ।
કુત્રાપ્યાદરઃ કામો ઽસ્ય નાસ્તીત્યનાદરઃ ।
નિત્યતૃપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
જ્યાયસ્ત્વાદ્યનુપપત્તૌ શારીર ઇતિ પરિચ્છેદો હેતુઃ સૂત્રોક્તઃ ।
સ તુ જીવસ્યૈવ નોશ્વરસ્યેત્યાહ- સત્યમિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.4
કર્મકર્તૃવ્યપદેશાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,2.4 ।
ઇતશ્ચ ન શારીરો મનોમયત્વાદિગુણઃ, યસ્માત્કર્મકર્તૃવ્યપદેશો ભવતિ ઽએતમિતઃ પ્રેત્યાભિસંભવિતાસ્મિઽ (છા. 3.14.4) ઇતિ ।
એતમિતિ પ્રકૃતં મનોમયત્વાદિગુણમુપાસ્યમાત્માનં કર્મત્વેન પ્રાપ્યત્વેન વ્યપદિશતિ ।
અભિસંભવિતાસ્મીતિ શારીરમુપાસકં કર્તૃત્વેન પ્રાપકત્વેન ।
અભિસંભવિતાસ્મીતિ ।
પ્રાપ્તાસ્મીત્યર્થઃ ।
નચ સત્યાં ગતાવેકસ્ય કર્મકર્તૃવ્યપદેશો યુક્તઃ ।
તથોપાસ્યોપાસકભાવો ઽપિ ભેદાધિષ્ઠાન એવ ।
તસ્માદપિ ન શારીરો મનોમયત્વાદિવિશિષ્ટઃ

fન્: એતમિતિ પ્રાપકત્વેન વ્યપદિશતીતિ સંબન્ધઃ ।
પ્રાપકત્વેન વ્યપદિશતીતિ સંબન્ધઃ ।
કર્મકર્તૃવ્યપદેશપદસ્યાર્થાન્તરમાહ- તથોપાસ્યેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.5
શબ્દવિશેષાત્ । બ્બ્સ્_1,2.5 ।
ઇતશ્ચ શારીરાદન્યો મનોમયત્વાદિગુણઃ, યસ્માચ્છબ્દવિશેષો ભવતિ સમાનપ્રકરણે શ્રુત્યન્તરિ- ઽયથાવ્રીહિર્વા યવો વા શ્યમકો વા શ્યમાકતણ્ડુલો વૈવમયમન્તરાત્મન્પુરુષો હિરણ્મયઃઽ (શત. બ્રા. 10.6.3.2) ઇતિ ।
શારીરસ્યત્નો યઃ શબ્દો ઽભિધાયકઃ સપ્તમ્યન્તો ઽન્તરાત્મન્નિતિ તસ્માદ્વિશિષ્ટો ઽન્યઃ પ્રથમાન્તઃ પુરુષશબ્દો મનોમયત્વાદિવિશિષ્ટસ્યાત્મનો ઽભિધાયકઃ ।
તસ્માત્તયોર્ભેદો ઽધિગમ્યતે

fન્: સમાનપ્રકરણત્વમેકવિદ્યાવિષયત્વામ્ ।
અન્તરાત્મન્નિતિ છાન્દસો વિભક્તિલોપઃ ।
અન્તરાત્મનીત્યર્થઃ ।
એકાર્થત્વં પ્રકરણસ્ય સમાનત્વમ્ ।
અન્તરાત્મન્નિતિ વિભક્તિલોપશ્છાન્દસઃ ।
શબ્દયોર્વિશેષો વિભક્તિભેદઃ ।
તસ્માત્તદર્થયોર્ભેદ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.6
સ્મૃતેશ્ ચ । બ્બ્સ્_1,2.6 ।
સ્મૃતિશ્ચ શારીરપરમાત્મનોર્ભેદં દર્શયતિ- ઽઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેર્ઽજુન તિષ્ટતિ ।
ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયાઽ ।
(ગી. 18.61) ઇત્યાદ્યા ।
અત્રાહ- કઃ પુનરયં શારીરો નામ પરમાત્મનો ઽન્યઃ, યઃ પ્રતિષિધ્યતે ઽઅનુપપત્તેસ્તુ ન શારીરઃઽ ઇત્યાદિના ।
શ્રુતિસ્તુ- ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા શ્રોતાઽ (બૃહ. 3.7.23) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા પરમાત્મનો ઽન્યમાત્માનં વારયતિ ।
તથા સ્મૃતિરપિ- ઽક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારતઽ (ગી. 13.2) ઇત્યેવઞ્જાતીયકેતિ ।
અત્રોચ્યતે- સત્યમેતત્ ।
પર એવાત્મા દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યુપાધિભિઃ પરિચ્છિદ્યમાનો બાલૈઃ શારીર ઇત્યુપચર્યતે ।
યથા ઘટકરકાદ્યુપાધિવશાદપરિચ્છિન્નમપિ નભઃ પરિચ્છિન્નવદવભાસતે, તદ્વત્ ।
તદપેક્ષયા ચ કર્મકર્તૃત્વાદિભેદવ્યવહારો ન વિરુધ્યતે પ્રાક્ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યાત્મૈકત્વોપદેશઘણાત્ ।
ગૃહીતે ત્વાત્મૈકત્વે બન્ધમોક્ષાદિસર્વવ્યવહારપરિસમાપ્તિરેવ સ્યાત્

fન્: તદપેક્ષયા ઔપાધિકભેદાપેક્ષયા ।
સ્મૃતૌ હૃદિસ્થસ્ય જીવાદ્ભેદોક્તેરન્નાપિ હૃદિસ્થો મનોમય ઈશ્વર ઇત્યાહ- સ્મૃતેશ્ચેતિ ।
ભૂતાનિ જીવાન્ ।
યન્ત્રં શરીરમ્ ।
અત્ર સૂત્રકૃતા સત્યભેદ ઉક્ત ઇતિ ભ્રાન્તિનિરાસાયેક્ષત્યધિકરણે નિરસ્તમપિ ચોદ્યમુદ્ભાવ્ય નિરસ્યતિ- અત્રાહેત્યાદિના ।
ત્વદુક્તરીત્યા વસ્તુત એકત્વમેવ, ભેદસ્તુ કલ્પિતઃ સૂત્રેષ્વનૂદ્યત ઇત્યાહ- સત્યમિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.7
અર્ભકૌસ્ત્વાત્ તદ્વ્યપદેશાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન નિચાય્યત્વાદ્ એવં વ્યોમવચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,2.7 ।
અર્ભકમલ્પમોકો નીડં, ઽએષ મ આત્માન્તર્હૃદયેઽ ઇતિ પરિચ્છિન્નાયતનત્વાત્, સ્વશબ્દેન ચ ઽઅણીયાન્વ્રીહેર્વા યવાદ્વાઽ ઇત્યણીયસ્ત્વવ્યપદેશાત્, શારીર એવારાગ્રમાત્રો જીવ ઇહોપદિશ્યતે, ન કર્વગતઃ પરમાત્મેતિ યદુક્તં તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નાયં દોષઃ ।
ન તાવત્પરિચ્છિન્નદેશસ્ય સર્વગતત્વવ્યપદેશઃ કથમપ્યુપપદ્યતે ।
સર્વગતસ્ય તુ સર્વદેશેષુ વિદ્યમાનત્વાત્પરિચ્છિન્નદેશવ્યપદેશો ઽપિ કયાચિદપેક્ષયા સંભવતિ ।
યથા સમસ્તવસુધાધિપતિરપિ હિ સન્નયોધ્યાધિપતિરિતિ વ્યપદિશ્યતે કયા પુનરપેક્ષયા સર્વગતઃ સન્નીશ્વરોર્ઽભકૌકા અણીયાંશ્ચ વ્યપદિશ્યત ઇતિ ।
નિચાય્યત્વાદેવમિતિ બ્રૂમઃ ।
એવમણીયસ્ત્વાદિગુણગણોપેત ઈશ્વરસ્તત્ર હૃદયપુણ્ડરીકે નિચાય્યો દ્રષ્ટવ્ય ઉપદિશ્યતે ।
યથા શાલગ્રામે હરિઃ ।
તત્રાસ્ય બુદ્ધિવિજ્ઞાનં ગ્રાહકમ્ ।
સર્વગતો ઽપીશ્વરસ્તત્રોપાસ્યમાનઃ પ્રસીદતિ ।
વ્યોમવચ્ચૈતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથા સર્વગતમપિ સદ્વ્યોમ સૂચીપાશાદ્યપેક્ષાયાર્ભકૌકો ઽણીયશ્ચ વ્યપદિશ્યતે, એવં બ્રહ્માપિ ।
તદેવં નિચાય્યત્વાપેક્ષં બ્રહ્મણોર્ઽભકૌકસ્ત્વમણીયસ્ત્વં ચ ન પારમાર્થિકમ્ ।
તત્ર યદશઙ્ક્યતે, હૃદયાયતનત્વાદ્બ્રહ્મણો હૃદયાયતનાનાં ચ પ્રતિશરીરં ભિન્નત્વાદ્ભિન્નાયતનાનાં ચ શુકાદીનામનેકત્વસાવયવત્વાનિત્યત્વાદિદોષદર્શનાદ્બ્રહ્મણો ઽપિ તત્પ્રસઙ્ગ ઇતિ, તદપિ પરિહૃતં ભવતિ

fન્: અર્ભકશબ્દસ્ય શિશુવિષયત્વનિષેધાર્થમલ્પમિતિ પર્યાયત્વોક્તિ ।
કથમપિ બ્રહ્મભાવપેક્ષે ઽપિ ।
નિચાય્યત્વાદ્દ્રષ્ટવ્યત્વાત્ ।
અર્ભકમોકો યસ્ય સોર્ઽભકૌકાઃ તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં તસ્માદાર્થિકમલ્પત્વમ્ ।
અણીયાનિત્યલ્પત્વવાચકશબ્દેનાપિ શ્રુતમિત્યાહ- સ્વશબ્દેનેતિ ।
નાયં દોષ ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ- ન તાવદિતિ ।
કથમપિ ।
બ્રહ્મભાવપેક્ષયાપીત્યર્થઃ ।
પરિચેછેદત્યાગં વિના બ્રહ્મત્વાસંભવાત્ તત્ત્યાગે ચ બ્રહ્મણ એવોપાસ્યત્વમાયાતીતિ ભાવઃ ।
વિભોઃ પરિચ્છેદોક્તૌ દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા સમસ્યેતિ ।
સર્વેશ્વરસ્યાયોધ્યાયાં સ્થિત્યપેક્ષયા પરિચ્છેદોક્તિવદલ્પહૃદિ ધ્યેયત્વેન તથોક્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ કિમિતિ હૃદયભેવ પ્રાયેણોચ્યતે, તત્રાહ- તત્રેતિ ।
હૃદયે પરમાત્મનો બુદ્વિવૃત્તિર્ગ્રહિકા ભવતિ ।
અત ઈશ્વરાભિવ્યક્તિસ્થાનત્વાત્તદુક્તિરિત્યર્થઃ ।
વ્યોમદૃષ્ટાન્તાસિના શઙ્કાલતાપિ કાચિચ્છિન્નેત્યાહ- તત્ર યદાશઙ્ક્યત ઇત્યાદિના ।
ભિન્નાયતનત્વે ઽપિ વ્યોમ્નઃ સત્યભેદાદ્યભાવાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.8
સંભોગપ્રાપ્તિર્ ઇતિ ચેન્ ન વૈશેષ્યાત્ । બ્બ્સ્_1,2.8 ।
વ્યેમવત્સર્વગતસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વપ્રાણિહૃદયસંબન્ધાત્, ચિદ્રૂપતયા ચ શારીરાદવિશિષ્ટત્વાત્, સુખદુઃખાદિસંભોગો ઽપ્યવિશિષ્ટઃ પ્રસજ્યેત ।
એકત્વાચ્ચ ।
નહિ પરસ્માદાત્મનો ઽન્યઃ કશ્ચિદાત્મા સંસારી વિદ્યતે, ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતાઽ (બૃ. 3.7.23) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તસ્માત્પરસ્યેવ સંસારસંભોગપ્રાપ્તિરિતિ ચેત્, ન વૈશેષ્યાત્ ।
ન તાવત્સર્વપ્રાણિહૃદયસંબન્ધાચ્છરીરવદ્બ્રહ્ણઃ સંભોગપ્રસઙ્ગઃ, વૈશેષ્યાત્ ।
વિશેષો હિ ભવતિ શારીરપરમેશ્વરયોઃ ।
એકઃ કર્તા ભોક્તા ધર્માધર્મસાધનઃ સુખદુઃખાદિમાંશ્ચ ।
એકસ્તદ્વિપરીતો ઽપહતપાપ્મત્વાદિગુણઃ ।
એતસ્માદનયોર્વિશેષાદેકસ્ય ભોગો નેતરસ્ય ।
યદિ ચ સંનિધાનમાત્રેણ વસ્તુશક્તિમનાશ્રિત્ય કાર્યસંબન્ધો ઽભ્યુપગમ્યેત, આકાશાદીનામપિ દાહાદિપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વગતાનેકાત્મવાદિનામપિ સમાવેતૌ ચોદ્યપરિહારૌ ।
યદપ્યેકત્વાદ્બ્રહ્મણ આત્માન્તરાભાવાચ્છરીરસ્ય ભોગેન બ્રહ્ણો ભોગપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
અત્ર વદામઃ- ઇદં તાવદ્દેવાનાંપ્રિયઃ પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કથમયં ત્વયાત્માન્તરાભાવો ઽધ્યવસિત ઇતિ ।
ઽતત્તવમસિઽ ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતાઽ ઇત્યાદિશાસ્ત્રેભ્ય ઇતિ ચેત્, યથાશાસ્ત્રં તર્હિ શાસ્ત્રીયોર્ઽથઃ પ્રતિપત્તવ્યો ન તત્રાર્ધજરતીયં લભ્યમ્ ।
શાસ્ત્રં ચ તત્ત્વમસિ ઇત્યપહતપાપ્મત્વાદિવિશેષણં બ્રહ્મ શારીરસ્યાત્મત્વેનોપદિશચ્છારીરસ્યૈવ તાવદુપભોક્તૃત્વં વારયતિ ।
કુતસ્તદુપભોગેન બ્રહ્મણ ઉપભોગપ્રસઙ્ગઃ ।
અથાગૃહીતં શારીરસ્ય બ્રહ્મણૈકત્વં તદા મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તઃ શારીરસ્યોપભોગઃ, ન તેન પરમાર્થરૂપસ્ય બ્રહ્મણઃ સંસ્પર્શઃ ।
નહિ બાલૈસ્તલમલિનતાદિભિર્વ્યોમ્નિ વિકલ્પ્યમાને તલમલિતાદિવિશિષ્ટમેવ પરમાર્થતો વ્યોમ ભવતિ ।
તદાહ- ન વૈશેષ્યાદિતિ ।
નૈકત્વે ઽપિ શારીરસ્યોપભોગેન બ્રહ્મણ ઉપભોગપ્રસઙ્ગઃ, વૈશેષ્યાત્ ।
વિશેષો હિ ભવતિ મિથ્યાજ્ઞાનસમ્યગ્જ્ઞનયોઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનકલ્પિત ઉપભોગઃ, સમ્યગ્જ્ઞાનદૃષ્ટમેકત્વમ્ ।
નચ મિથ્યાજ્ઞાનકલ્પિતેનોપભોગેન સમ્યગ્જ્ઞાનદૃષ્ટં વસ્તુ સંસ્પૃશ્યતે ।
તસ્માન્નોપભોગગન્ધો ઽપિ શક્ય ઈશ્વરસ્ય કલ્પયિતુમ્

fન્: ધર્માધર્મત્ત્વમુપાધિરિત્યર્થઃ ।
અયમેવ વિશેષો વૈશેષ્યં ।
સ્વાર્થે ષ્યઞ્ પ્રત્યયઃ ।
વિશેષસ્યાતિશયાર્થો વા ।
ધર્માદેઃ સ્વાશ્રયે ફલહેતુત્વમતિશયસ્તસ્માદિતિ સુત્રાર્થઃ ।
વિભવો બહવશ્ચાત્મન ઇતિ વાદિનામ્ ।
અર્ધેતિ ।
અર્ધંમુખમાત્રં જરત્યા બુદ્ધાયાઃ કામયતે નાઙાગાનીતિ સો ઽયમર્ધજરતીન્યાયઃ ।
મનોમયત્વાદિવિશિષ્ટસ્યૈવેશ્વરસ્ય ધ્યાનાર્થં હાર્દત્વે ઽપિ નિર્દેષત્વાત્તસ્મિન્નેવ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાવિદ્યે સર્વં ઇત્યાદિવાક્યં સમન્વિતમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણો હાર્દત્વે ઽનિષ્ટસંભોગાપત્તેર્જીવ એવ હાર્દ ઉપાસ્ય ઇતિ શઙ્કાં વ્યાચષ્ટે- વ્યોમવદિતિ ।
બ્રહ્મ ભોક્તૃ સ્યાત, હાર્દત્વે સતિ ચેતનત્વાત્, જીવાભિન્નત્વાચ્ચ જીવવદિત્યુક્તં નિરસ્યતિ- ન ।
વૈશેષ્યાદિતિ ।
ધર્માધર્મવત્ત્વમુપાધિરિત્યર્થઃ ।
અયમેવ વિશેષો વૈશેષ્યં ।
સ્વાર્થે ષ્યઞ્પ્રત્યયઃ ।
વિશેષસ્યાતિશયાર્થો વા ।
ધર્માદેઃ સ્વાશ્રયે ફલહેતુત્વમતિશયઃ, તસ્માદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
કિઞ્ચ વિભવો બહવ આત્માન ઇતિ વાદિનામેકસ્મિન્દેહે સર્વાત્મનાં ભોક્તૃત્વપ્રસઙ્ગઃ, સ્વકર્માર્જિત એવ દેહે ભોગ ઇતિ પરિહારશ્ચ તુલ્ય ઇતિ ન વયં પર્યનુયોજ્યા ઇત્યાહ- સર્વગતેતિ ।
વસ્તુતસ્તેષામેવ ભોગસાંકર્યમિત્યગ્રે વક્ષ્યતે ।
બ્રહ્મણો જીવાભિન્નત્વં શ્રુત્યા નિશ્ચિત્ય તેન ભોક્તૃત્વાનુમાને ઉપજીવ્યશ્રુતિબાધમાહ- યથાશાસ્ત્રમિતિ ।
અર્થં મુખમાત્રં જરત્યા વૃદ્ધાયાઃ કામયતે નાઙ્ગાનીતિ સો ઽયમર્ધજરતીયન્યાયઃ ।
સ ચાત્ર ન યુક્તઃ ।
ન હ્યભેદમઙ્ગીકૃત્યાભોક્તૃત્વં ત્યક્તું યુક્તં, શ્રુત્યૈવાભેદ સિદ્ધ્યર્થં ભોક્તૃત્વવારણાદિત્યાહ- શાસ્ત્રં ચેતિ ।
નન્વેકત્વં મયા શ્રુત્યા ન ગૃહીતં, યોનોપજીવ્યબાધઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ ત્વદુક્ત્યા ગૃહીતમિત્યાશઙ્ક્ય બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોઃ કલ્પિતભેદેન ભોક્તૃત્વાભોક્તૃત્વવ્યવસ્થોપપત્તેરપ્રયોજકો હેતુરિત્યાહ- અથાગૃહીતમિત્યાદિના ।
કલ્પિતાસઙ્ગિત્વમધિષ્ઠાનસ્ય વૈશેષ્યમિત્યસ્મિન્નર્થે ઽપિ સૂત્રં પાતયતિ- તદાહેતિ ।
બ્રહ્મણો હાર્દત્વે બાધકાભાવચ્છાણ્ડિલ્યવિદ્યાવાક્યં બ્રહ્મણ્યુપાસ્યે સમન્વિતમિતિ સિદ્વમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.2.9-10
2 અન્ત્રધિકરણમ્ ।
9-10
અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્ । બ્બ્સ્_1,2.9 ।
કઠવલ્લીષુ પઠ્યતે- ઽયસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે ભવત ઓદનઃ ।
મૃત્યૂર્યસ્યોપસેવનં ક ઇત્યા વેદ યત્ર સઃઽ (1.2.24) ઇતિ ।
અત્ર કશ્ચિદોદનોપસેચનસૂચિતો ઽત્તા પ્રતીયતે ।
તત્ર કિમગ્નિરત્તા સ્યાત્, ઉત જીવઃ, અથવા પરમાત્મેતિ સંશયઃ ।
વિશેષાનવધારણાત્ ।
ત્રયાણાં ચાગ્નિજીવપરમાત્મનામસ્મિન્ગ્રન્થે પ્રશ્નોપન્યાસોપલબ્ધેઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
અગ્નિરત્તેતિ ।
કુતઃ, ઽઅગ્નિરન્નાદઃઽ (બૃ. 1.4.6) ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધિભ્યામ્ ।
જીવો વાત્તા સ્યાત્, ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽ ઇતિ દર્શનાત્ ।
ન પરમાત્મા, ઽઅનશ્નન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽ (મુણ્ડ. 3.1.1) ઇતિ દર્શનાદિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- અત્તાત્ર પરમાત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ, ચરાચરગ્રહણાત્ ।
ચરાચરં હિ સ્થાવરજઙ્ગમં મૃત્યુપસેચનમિહાદ્યાત્વેન પ્રતીયતે, તાદૃશસ્ય ચાદ્યસ્ય ન પરમાત્મનો ઽન્યઃ કાર્ત્સ્યેનાત્તા સંભવતિ ।
પરમાત્મા તુ વિકારજાતં સંહરન્સર્વમત્તીત્યુપપદ્યતે ।
નન્વિહ ચરાચરગ્રહણં નોપલભ્યતે, કથં સિદ્ધવચ્ચરાચરગ્રહણં હેતુત્વેનોપાદીયતે ।
નૈષ દોષઃ ।
મૃત્યુપસેચનત્વેન સર્વસ્ય પ્રાણિનિકાયસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્, બ્રહ્મક્ષત્રયોશ્ચ પ્રાધાન્યાત્પ્રદર્શનાર્થત્વોપપત્તેઃ ।
યત્તુ પરમાત્મનો ઽપિ નાત્તૃત્વં સંભવતિ, ઽઅનશ્નન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽ ઇતિ દર્શનાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- કર્મફલભોગસ્યપ્રતિષેધકમેતદ્દર્શનં, તસ્ય સંનિહિતત્વાત્ ।
ન વિકારસંહારસ્ય પ્રતિષેધકં,
સર્વવેદાન્તેષુ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારકારણત્વેન બ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્પરમાત્માત્મૈવેહાત્તા ભવિતુમર્હતિ

fન્: યસ્ય પરમાત્મનો બ્રહ્મ ક્ષત્રં ચોભે જાતી પ્રસિદ્ધાન્નવદોદનૌ ભવતઃ, યસ્ય મૃત્યુઃ સર્વમારકઃ સન્નુપસેચનમોદનમિશ્રઘૃવત્તિષ્ઠતિ, યત્ર સો ઽત્તા કારણાત્મા વર્તતે, તં નિર્વિશેષમાત્માનં ઽનાવિરતો દુશ્ચરિતાત્ઽ ઇતિ મન્ત્રોક્તોપાયવાન્યથા વેદ ઇત્થા ઇત્થમન્યસ્તદ્રહિતો ન વેદેત્યર્થઃ ।
પ્રદર્શનમુપલક્ષણમ્ ।
નચ બ્રહ્ક્ષત્રે એવાત્ર વિવક્ષિતે, મૃત્યૂપસેચનેન પ્રાણભૃન્માત્રોપસ્થાપનાત્ ।
પ્રાણિષુ પ્રધાનત્વેન ચ બ્રહ્મક્ષત્રોપન્યાસસ્યોપપત્તેઃ ।
પ્રકરણાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,2.10 ।
ઇતશ્ચ પરમાત્મૈવેહાત્તા ભવિતુમર્હતિ, યત્કારણં પ્રકરણમિદં પરમત્મનઃ, ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽ (કાઠ. 1.2.18) ઇત્યાદિ પ્રકૃતગ્રહણં ચ ન્યાય્યમ્ ।
ઽક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃઽ ઇતિ ચ દુર્વિજ્ઞાનત્વં પરમાત્મલિઙ્ગમ્

અત્તાચરાચરગ્રહણાત્ ।
ઽયસ્ય બ્રહ્મક્ષત્રાદિજગદોદનઃ, મૃત્યુઃ સર્વપ્રાણિમારકો ઽપિ યસ્યોપસેચનમોદનસંસ્કારકઘૃતપ્રાયઃ, સો ઽત્તા યત્ર શુદ્ધે ચિન્માત્રે ઽભેદકલ્પનયા વર્તતે તચ્છુદ્વં બ્રહ્મ ઇત્થા ઇત્થં ઈશ્વરસ્યાપ્યધિષ્ઠાનભૂતં કો વેદ ।
ચિત્તશુદ્ધાદ્યુપાયં વિના કો ઽપિ ન જાનાતીત્યર્થઃ ।
સંશયબીજમાહ- વિશેષેતિ ।
ઽસ ત્વમગ્નિ પ્રબ્રૂહિઽઇત્યગ્નેઃ, ઽયેયં પ્રેતે વિચિકિત્સાઽઇતિ જીવસ્ય, ઽઅન્યત્ર ધર્માત્ઽઇતિ બ્રહ્મણઃ પ્રશ્નઃ ।
ઽલોકાદિમગ્નિં તમુવાચઽઇત્યગ્નેઃ ।
ઽહન્ત ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિઽઇતીતરયોઃ પ્રતિવચનમુપલભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વત્ર બ્રહ્મણો ભોક્તૃત્વં નાસ્તીત્યુક્તં, તદુપજીવ્ય પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિતિ ।
અગ્નિપ્રકરણમતીતમિત્યરુચેરાહ- જીવો વેતિ ।
પૂર્વપક્ષે જીવોપાસ્તિ:,સિદ્વાન્તે નિર્વિશેષબ્રહ્મજ્ઞાનમિતિ ફલભેદઃ ।
ઓદનશબ્દો ભોગ્યવાચીતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્વાન્તસ્તુ બ્રહ્મક્ષત્રશબેદૈરૂપસ્થાપિતકાર્યમાત્રે ગૌણ ઓદનશબ્દઃ ।
ગુણશ્ચાત્ર મૃત્યૂપસેચનપદેન સંનિધાપિતં પ્રસિદ્વૌદનગતં વિનાશ્યત્વં ગૃહ્યતે, ગૌણશબ્દસ્ય સંનિહિતગુણગ્રાહિત્વાત્ ।
તથાચ સર્વસ્ય વિનાશ્યત્વેન ભાનાલ્લિઙ્ગાદીશ્વરો ઽત્તેત્યાહ નૈષ દોષ ઇતિ ।
તસ્ય સંનિહિતત્વાદિતિ ।
ઽપિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽઇતિ ભોગસ્ય પૂર્વોક્તત્વાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.2.9-10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.3.11
3 ગુહાપ્રવિષ્ટાધિકરણમ્ । સૂ. 11-12
ગુહાં પ્રવિષ્ટાવ્ આત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_1,2.11 ।
કઠવલ્લીષ્વેવ પઠ્યતે- ઽઋતં પિબન્તૌ લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે ।
છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ટગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃઽ (કાઠ. 1.3.1) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ, કિમિહ બુદ્ધિજીવૌ નિર્દિષ્ટાવુત જીવપરમાત્માનાવિતિ ।
યદિ બુદ્ધિજીવૌ, તતો બુદ્ધિપ્રધાનાત્કાર્યકરણસંઘાતાદ્વિલક્ષણો જીવઃ પ્રતિપાદિતો ભવતિ ।
તદપીહ પ્રતિપાદિતવ્યં, ઽયેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે ઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે ।
એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાહં વરાણામેષ વરસ્તૃતીયઃઽ (કાઠ. 1.1.20) ઇતિ પૃષ્ટત્વાત્ ।
અથ જીવપરમાત્માનૌ તતો જીવાદ્વિલક્ષણઃ પરમાત્મા પ્રતિપાદિતો ભવતિ ।
તદપીહ પ્રતિપાદયિતવ્યં, ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્મદન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદઽ (કાઠ. 1.2.14) ઇતિ પૃષ્ટત્વાત્ ।
અત્રાહાક્ષેપ્તા- ઉભાપ્યેતૌ પક્ષૌ ન સંભવતઃ ।
કસ્માત્, ઋતપાનં કર્મફલોપભોગઃ, સુકૃતસ્ય લોકે, ઇતિ ચ દ્વિવચનેન દ્વયોઃ પાનં દર્શયતિ શ્રુતિઃ ।
અતો બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞપક્ષસ્તાવન્ન સંભવતિ ।
અત એવ ક્ષેત્રજ્ઞપરમાત્મપક્ષો ઽપિ ન સંભવતિ, ચેતને ઽપિ પરમાત્મનિ ઋતપાનાસંભવાત્ ।
ઽઅનશ્ નન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽ ઇતિ મન્ત્રવર્ણાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- નૈષ દોષઃ ।
છત્રિણો ગચ્છન્તીત્યેકેનાપિ છત્રિણા બહૂનાં છત્રિત્વોપચારદર્શનાત્ ।
એવમેકેનાપિ પિબતા દ્વૌ પિબન્તાવુચ્યેતે ।
યદ્વા જીવસ્તાવત્પિબતિ, ઈશ્વરસ્તુ પાયયતિ ।
પાયયન્નપિ પિબતીત્યુચ્યતે ।
પાચયિતર્યપિ પ્રક્તૃત્વપ્રસિદ્ધિદર્શનાત્ ।
બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞપરિગ્રહો ઽપિ સંભવતિ, કરણે કર્તૃત્વોપચારાત્ ।
એધાંસિ પચન્તીતિ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
નચાધ્યત્માધિકારે ઽન્યૌ કૌચિધાવૃતં પિબન્તૌ સંભવતઃ ।
તસ્માદ્બુદ્ધિજીવૌ સ્યાતાં, જીવપરમાત્માનૌ વેતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં. બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞાવિતિ ।
કુતઃ, ઽગુહાં પ્રવિષ્ટૌઽ ઇતિ વિશેષણાત્ ।
યદિ શરીરં ગુહા, યદિ વા હૃદયં, ઉભયથાપિ બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞૌ ગુહાં પ્રવિષ્ટાવુપપદ્યેતે ।
નચ સતિ સંભવેસર્વગતસ્ય બ્રહ્મણો વિશિષ્ટદેશત્વં યુક્તં કલ્પયિતુમ્ ।
ઽસુકૃતસ્ય લોકેઽ ઇતિ ચ કર્મગોચરાનતિક્રમં દર્શયતિ ।
પરમાત્મા તુ ન સુકૃતસ્ય વા દુષ્કૃતસ્ય વા ગોચરે વર્તતે, ઽન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽછાયાતપૌઽ ઇતિ ચ તેતનાચેતનયોર્નિર્દેશ ઉપપદ્યતે ।
છાયાતપવત્પરસ્પરવિલક્ષણત્વાત્ ।
તસ્માદ્બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞાવિહોચ્યેયાતામિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્માનાવિહોચ્યેયાતામ્ ।
કસ્માત્, આત્માનૌ હિ તાવુભાવપિ ચેતનૌ સમાનસ્વભાવૌ ।
સંખ્યાશ્રવણે ચ સમાનસ્વભાવેષ્વેવ લોકે પ્રતીતિર્દૃશ્યતે ।
અસ્ય ગોર્દ્વિતીયો ઽન્વેષ્ટવ્ય ઇત્યુક્તે ગૌરેવ દ્વિતીયો ઽન્વિષ્યતે, નાશ્વઃ પુરુષો વા ।
તદિહ ઋતપાનેન લિઙ્ગેન નિશ્ચિતે વિજ્ઞાનાત્મનિ દ્વિતીયાન્વેષણાયાં સમાનસ્વભાવશ્ચેતનઃ પરમાત્મૈવ પ્રતીયતે ।
નનૂક્તં ગુહાહિતત્વદર્શનાન્ન પરમાત્મા પ્રત્યેતવ્ય ઇતિ ।
ગુહાહિતત્વદર્શનાદેવ પરમાત્માપ્રત્યેતવ્ય ઇતિ વદામઃ ।
ગુહાહિતત્વં તુ શ્રુતિસ્મૃતિષ્વસકૃત્પરમાત્મન એવ દૃશ્યતે- ઽગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ઽ (કાઠ. 1.2.12) ઽયો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ઽ (તૈ. 2.1) ઽઆત્માનમન્વિચ્છ ગુહાં પ્રવિષ્ટમ્ઽ ઇત્યાદ્યાસુ ।
સર્વગતસ્યાપિ બ્રહ્મણ ઉપલબ્ધ્યર્થો દેશવિશેષોપદેશો ન વિરુધ્યત ઇત્યેદપ્યુક્તમેવ ।
સુકૃતલોકવર્તિત્વં તુ છત્રિત્વવદેકસ્મિન્નપિ વર્તમાનમુભયોરવિરુદ્ધમ્ ।
છાયાતપાવિત્યપ્યવિરુદ્ધમ્ ।
છાયાતપવત્પરસ્પરવિલક્ષણત્વાત્સંસારિત્વાસંસારિત્વયોઃ ।
અવિદ્યાકૃતત્વાત્સંસારિત્વસ્ય ।
પારમાર્થિકત્વાચ્ચાસંસારિત્વસ્ય ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનાત્મપરમાતમાનૌ ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ ગૃહ્યેતે

કુતશ્ચ વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્માનૌ ગૃહ્યેતે-
fન્: ઋતં સત્યં કર્મફલં પિબન્તૌ, ભુઞ્જાનૌ સુકૃતસ્ય લોકે સમ્યગર્જિતસ્યાદૃષ્ટસ્ય કાર્યે દેહે વર્તમાનો પરસ્ય બ્રહ્મણોર્ઽધં સ્થાનમર્હતીતિ પરાર્ધં હૃદયં તસ્મિન્પરમે શ્રેષ્ઠે યા ગુહા નભોક્ષણા તાં પ્રવિશ્ય સથિતૌ છાયાતપવન્મિથો વિરુદ્ધૌ, તૌ ચ બ્રહ્મવિદઃ કર્મિણશ્ચ વદન્તિ ।
ત્રિર્નાચિકેતો ઽગ્નિશ્ચિતો યૈસ્તે ઽપિ વદન્તિ ।
મનુષ્યે પ્રેતે મૃતેસતિ યેયં વિચિકિત્સા સંશયઃ ।
પરલોકભોક્તાસ્તીત્યેકે નાસ્તીતિ ચાન્યે ।
ત્વયોપદિષ્ટો ઽહમેતત્તત્વં જ્ઞાતુમિચ્છામીત્યર્થઃ ।
અન્યત્ર ધર્માધર્માભ્યામન્યત્ર, અસ્માત્કૃતાકૃતાત્ ધર્માધર્માસ્પૃષ્ટં, કૃતાકૃતાત્ કાર્યકારણાદ્ભિન્નં યત્ તદ્બ્રહ્મ ।
યદ્વેતિ ।
સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં હિ કર્તૃત્વં તચ્ચ પાતુરિવ પાયયિતુરપ્યસ્તીતિ સો ઽપિ કર્તા ।
અતએવાહુર્યઃ કારયતિ સો ઽપિ કર્તેતિ ।
ગુહાહિતં બુદ્ધૌ સ્થિતં ગહ્વરે ઽનેકાનર્થસંકુલે દેહે સ્થિતં, પુરાણમાદિપુરુષમ્ ।
પરમે વ્યોમન્ શ્રેષ્ઠે હાર્દાકાશે તત્ર ગુહાયાં બુદ્દૌ ।
અન્વિચ્છ વિચારય ।
અત્તૃવાક્યાનન્તરવાક્યસ્યાપિ જ્ઞેયાત્મનિ સમન્વયમાહ- ગુહામિતિ ।
ઋતમવશ્યંભાવિ કર્મફલં પિબન્તૌ ભુઞ્જાનૌ, સુકૃતસ્ય કર્મણો લોકે કાર્યે દેહે પરસ્ય બ્રહ્મણોર્ઽધં સ્થાનમર્હતીતિ પરાર્ધં હૃદયં પરમં શ્રેષ્ઠં તસ્મિન્યા ગુહા નભોરૂપા વુદ્વિરૂપા વા તાં પ્રવિશ્ય સ્થિતૌ છાયાતપવત્ મિથો વિરુદ્વૌ તૌ બ્રહ્મવિદઃ કર્મિણશ્ચ વદન્તિ ।
ત્રિર્નાચિકેતો ઽગ્નિશ્ચિતો યૈસ્તે ત્રિણાચિકેતાઃ તે ઽપિ વદન્તીત્યર્થઃ ।
નાચિકેતવાક્યાનામધ્યયનં, તદર્થજ્ઞાનં, તદનુષ્ઠાનં ચેતિ ત્રિત્વં બોધ્યમ્ ।
બુદ્ધ્યવચ્છિન્નજીવસ્ય પરમાત્મનશ્ચ પ્રકૃતત્વાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ ફલં સ્વયમેવાહ- યદીત્યાદિના ।
તદપિ જીવસ્ય બુદ્વિવૈલક્ષણ્યમપીત્યર્થઃ ।
મનુષ્યે પ્રેતે મૃતે સતિ યેયં વિચિકિત્સા સંશયઃ પરલોકે ભોક્તાસ્તીત્યેકે, નાસ્તીત્યન્યે ।
અતસ્ત્વયોપદિષ્ટો ઽહમેતદાત્મતત્ત્વં જાનીયામિત્યર્થઃ ।
તદપિ પરમાત્મસ્વરૂપમપીત્યર્થઃ ।
ઉભયોર્ભોક્તૃત્વાયોગેન સંશયમાક્ષિપતિ- અત્રાહેતિ ।
છત્રિપદેન ગન્તાર ઇવ પિબત્પદેનાજહલ્લક્ષણયા પ્રવિષ્ટાવુચ્યેતે ઇત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
પાનકર્તૃવાચિપદેન પાનાનુકૂલૌ વા લક્ષ્યાવિત્યાહ- યદ્વેતિ ।
નિયતપૂર્વભાવિકૃતિમત્ત્વરૂપમનુકૂલત્વં કર્તૃકારયિત્રોઃ સાધારણમ્ ।
યઃ કારયતિ સ કરોત્યેવેતિ ન્યાયાદિતિ ભાવઃ ।
અત્ર પ્રકૃતિર્મુખ્યાર્થા શતૃપ્રત્યયે લક્ષણા ।
મિશ્રાસ્તુ કૃતિઃ, પ્રત્યયાર્થો મુખ્યઃ ।
પ્રકૃત્યા ત્વજહલ્લક્ષણયા પાયનં લક્ષ્યમિત્યાહુઃ ।
પૂર્વપક્ષે ઽપિબન્તૌઽઇતિ કર્તૃવાચિશતૃપ્રત્યયેન બુદ્ધિજીવસાધારણં કારકત્વં લક્ષ્યમિત્યાહ- બુદ્વીતિ ।
એધાંસિ કાષ્ઠાનિ પચન્તીત્યાખ્યાતેન કારકત્વં લક્ષ્યં, પ્રકૃતિસ્તુ મુખ્યૈવેતિ ભાવઃ ।
મુખ્યપાતારૌ પ્રસિદ્વપક્ષિણૌ ગ્રાહ્યાવિત્યત આહ- ન ચેતિ ।
બ્રહ્મક્ષત્રપદસ્ય સંનિહિતમૃત્યુપદાદનિત્યવસ્તુપરત્વવદિહાપિ પિબત્પદસ્ય સંનિહિતગુહાપદાહુદ્વિજીવપરતેતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિતિ ।
ગોચરઃ ફલમ્ ।
એકસ્મિઞ્જાતિમતિ કૢપ્તે સજાતીયમેવ દ્વિતીયં ગ્રાહ્યં, વ્યક્તિમાત્રગ્રહે લાઘવાત્ ।
ન વિજાતીયં, જાતિવ્યક્ત્યુભયકલ્પનાગૌરવાત્ ।
ન ચાસ્તુ કારકત્વેન સજાતીયા બુદ્વિરેવ જીવસ્ય દ્વિતીયેતિ વાચ્યં, ચેતનત્વસ્ય જીવસ્વભાવસ્ય કારકત્વાદન્તરઙ્ગત્વાત્ ।
તથાચ લોકે દ્વિતીયસ્યાન્તરઙ્ગજાતિમત્ત્વદર્શનાજ્જીવસ્ય દ્વિતીયશ્ચેતન એવેતિ સૂત્રાર્થમાહ- સંખ્યાશ્રવણે ચેતિ ।
ગુહાયાં બુદ્વૌ સ્થિતં, ગહ્વરે ઽનેકાનર્થસંકુલે દેહે સ્થિતં પુરાણમનાદિપુરુષં વિદિત્વા હર્ષશોકૌ જહાતિ ।
પરમે શ્રેષ્ઠે, વ્યોમન્ હાર્દાકાશે યા ગુહા બુદ્ધિઃ તસ્યાં નિહિતં બ્રહ્મ યો વેદ સો ઽશ્નુતે સર્વાન્કામાનિત્યન્વયઃ ।
અન્વિચ્છ વિચારયેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.3.12
વિશેષણાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,2.12 ।
વિશેષણં ચ વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્મનોરેવ ભવતિ ।
ઽઆત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ તુઽ (કા. 1.3.3) ઇત્યાદિના પરેણ ગ્રન્થેન રથિરથાદિરૂપકકલ્પનયા વિજ્ઞાનાત્નાં રથિનં સંસારમોક્ષયોર્ગન્તારં કલ્પયતિ ।
ઽસો ઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ઽ ।
(કા. 1.3.9) ઇતિ ચ પરમાત્માનં ગન્તવ્યમ્ ।
તથા ઽતં દુર્દર્શ ગૂઢમનુપ્રવિષ્ઠં પુરાણમ્ ।
અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિઽ (કા. 1.2.12) ઇતિ પૂર્વસ્મિન્નપિ ગ્રન્થે મન્તૃમન્તવ્યત્વેનૈતાવેવ વિશેષિતૌ ।
પ્રકરણં ચેદ પરમાત્મનઃ ।
બ્રહ્મવિદો વદન્તિ ઇતિ ચ વક્તૃવિશેષોપાદનં પરમાત્મપરિગ્રહે ઘટતે ।
તસ્માદિહ જીવપરમાત્માનાવુચ્યેયાતામ્ ।
એષ એવ ન્યાયઃ ઽદ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયાઽ (મુણ્ડ. 3.1.1) ઇત્યેવમાદિષ્વપિ ।
તત્રાપિ હ્યધ્યાત્માધિકારાન્ન પ્રાકૃતૌ સુપર્ણાવુચ્યેતે ।
તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદિત્તિ ઇત્યદનલિઙ્ગાદ્વિજ્ઞાનાત્મા ભવતિ ।
અનશ્ નન્નન્યો ઽભિચાકશીતિ ઇત્યનશનચેતનાભ્યાં પરમાત્મા ।
અનન્તરે ચ મન્ત્રે તાવેવ દ્રષ્ટૃદ્રષ્ટવ્યભાવેન વિશિનષ્ટિ- ઽસમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નો ઽનીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ ।
જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમિતિ વીતશોકઃઽ (મુણ્ડ. 3.1.2) ઇતિ ।
અપર આહ- ઽદ્વા સુપર્ણાઽ ઇતિ નેયમૃગસ્યાધિકરણસ્ય સિદ્ધાન્તં ભજતે, પૈઙ્ગિરહસ્યબ્રાહ્મણેનાન્યથા વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદિત્તીતિ સત્ત્વમનશ્ નન્નન્યો ઽભિચાકશીતીત્યનશ્ નન્નન્યો ઽભિપશ્યતિ જ્ઞસ્તાવેતૌ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞૌઽ ઇતિ ।
સત્ત્વશબ્દોતીત્યનશ્ નન્નન્યો ઽભિપશ્યતિ યદુચ્યતે, તન્ન, સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞશબ્દયોરન્તઃકરણશરીરપરતયા પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
તત્રૈવ ચ વ્યાખ્યાતત્વાત્- ઽતદેતત્સત્ત્વં યેન સ્વપ્નં પશ્યતિ, અથ યો ઽયં શારીર ઉપદ્રષ્ટા સ ક્ષેત્રજ્ઞસ્તાવેતૌ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞૌઽ ઇતિ ।
નાપ્યસ્યાધિકરણસ્ય પૂર્વપક્ષં ભજતે ।
નહ્યત્ર શારીરઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિના સંસારધર્મેણોપેતો વિવક્ષ્યતે ।
કથં તર્હિ સર્વસંસારધર્માતીતો બ્રહ્મભાવશ્ચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપઃ ઽઅનશ્ નન્નન્યો ઽભિચાકશીતિઽ, ઽઅનશ્ નન્નન્યો ઽભિચાકશીતિ જ્ઞઃઽ ઇતિ વચનાત્ ।
ઽતત્ત્વમસિઽ ઽક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિઽ (ગી. 13.2) ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
તાવતા ચ વિદ્યોપસંહારદર્શનમેલમેવાવકલ્પતે, તાવેતૌ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞૌ ન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચન રચ આધ્વંસતે ઇત્યાદિ ।
કથં પુનરસ્મિન્પક્ષે તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદિત્તીતિ સત્ત્વમ્ ઇત્યચેતને સત્ત્વે ભોક્તૃત્વાવચનમ્તિ ।
ઉચ્યતે- નેયં શ્રુતિરચેતનસ્ય સત્ત્વસ્ય ભોક્તૃત્વં વક્ષ્યામીતિ પ્રવૃત્તા ।
કિં તર્હિ ચેતનસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞસ્યાભોક્તૃત્વં બ્રહ્મસ્ભાવતાં ચ વક્ષ્યામીતિ ।
તદર્થં સુખાદિવિક્રિયાવતિ સત્ત્વે ભોક્તૃત્વમધ્યારોપયતિ ।
ઇદં હિ કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં ત સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞયોરિતરેતિસ્વભાવાવિવેકકૃતં કલ્પ્યતે ।
પરમાર્થતસ્તુ નાન્યતરસ્યાપિ સંભવતિ, અચેતનત્વાત્સત્ત્વસ્ય, અવિક્રિયત્વાચ્ચ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય ।
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતસ્વભાવત્વાચ્ચ સત્ત્વસ્ય સુતરાં ન સંભવતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ- ઽયત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્તત્રાન્યો ઽન્યત્પશ્યેત્ઽ ઇત્યાદિના સ્વપ્નદૃષ્ટહસ્ત્યાદિવ્યવહારવદવિદ્યાવિષય એવ કર્તૃત્વાદિવ્યવહારં દર્શયતિ ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિના ચ વિવેકિનઃ કર્તૃત્વાદિવ્યવહરાભાવમ્ દર્શયતિ

fન્: સ ઇતિ જીવઃ સર્વનામાર્થઃ ।
અધ્વનઃ સંસારમાર્ગસ્ય ।
દુર્દર્શે દુર્જ્ઞાનં, તત એવ ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટં ગહનતાં ગતમીશ્વરમ્ અધ્યાત્મપ્રયોગઃ પ્રત્યગાત્મન્યેવ ચિત્તસમાધાનં તેનાધિગમો મહાવાક્યજા વૃત્તિસ્તયા વિદિત્વેત્યર્થઃ ।
સહૈવ યુજ્યેતે નિયમ્યનિયામકત્વેનેતિ સયુજૌ ।
અનીશયા સ્વસ્યેશ્વરત્વાપ્રતીત્યા ।
જુષ્ટં ધ્યાનાદિના સેવિતં યદા ધ્યાનપરિપાકદશાયામીશમન્યં વિશિષ્ટરૂપાદ્ભિન્નં પસ્યતિ ।
સત્ત્વં બુદ્ધિઃ ।
તાવતા મન્ત્રવ્યાખ્યામાત્રેણ ।
રજઃ અવિદ્યા, આધ્વંસતે, સંશ્લિષતિ ।
અન્યદિવાભાસભૂતં નાનાત્વં દૃષ્ટં સ્યાત્તત્ર અવિદ્યકબુદ્ધ્યાદિસંબન્ધાદન્યો ભૂત્વાન્યચક્ષુષા પશ્યેત્ ।
તત્રાવિદ્યાયામ્ ।
યત્ર તુ વિદ્યાવસ્થાયામ્ ।
વિશેષણં ગન્તૃગન્તવ્યત્વાદિકં લિઙ્ગમાહ- વિશેષણાચ્ચેતિ ।
સ જીવો ઽધ્વનઃ સંસારમાર્ગસ્ય પરમં પારં, કિં તત્, વિષ્ણોર્વ્યાપનશીલસ્ય પરમાત્મનઃ પદં સ્વરૂપમાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
દુર્દર્શં દુર્જ્ઞાનં, તત્ર હેતુર્ગૂઢં માયાવૃતં માયાનુપ્રવિષ્ટં પશ્ચાદ્ગુહાહિતં ગુહાદ્વારા ગહ્વરેષ્ઠં, એવં બહિરાગતમાત્માનં,
અધ્યાત્મયોગઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મકારણદેહલયક્રમેણ પ્રત્યગાત્મનિ ચિત્તસમાધાનં તેનાધિગમો મહાવાક્યજા વૃત્તિસ્તયા વિદિત્વેત્યર્થઃ ।
ઋતપાનમત્રે જીવાનુવાદેન વાક્યાર્થજ્ઞાનાય તત્પદાર્થો બ્રહ્મ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિહેતિ ।
ઉક્તન્યાયમતિદિશતિ- એષ ઇતિ ।
દ્વા દ્વૌ ।
છાન્દસો દ્વિવચનસ્યાકારઃ ।
સુપર્ણાવિવ સહૈવ યુજ્યેતે નિયમ્યનિયામકભાવેનેતિ સયુજૌ ।
સખાયૌ ચેતનત્વેન તુલ્યસ્વભાવૌ ।
સમાનમેકં વૃક્ષં છેદનયોગ્યં શરીરમાશ્રિત્ય સ્થિતાવિત્યર્થઃ ।
ગુહાં પ્રવિષ્ટાવિતિ યાવત્ ।
એતાવાત્મનૌ, તલ્લિઙ્ગદર્શનાદિત્યાહ- તયોરન્ય ઇતિ ।
વિશેષણાચ્ચેત્યાહ- અનન્તરે ચેતિ ।
અનીશયા સ્વસ્યેશ્વરત્વાપ્રતીત્યા દેહે નિમગ્નઃ પુરુષો જીવઃ શોચતિ ।
નિમગ્નપદાર્થમાહ- મુહ્યમાન ઇતિ ।
નરો ઽહમિતિ ભ્રાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
જુષ્ટં ધ્યાનાદિના સેવિતં યદા ધ્યાનપરિપાકદશાયામીશમન્યં વિશિષ્ટરૂપાદ્ભિન્નં શોધિતચિન્માત્રં પ્રત્યક્ત્વેન પશ્યતિ તદાસ્ય મહિમાનં સ્વરૂપમેતિ પ્રાપ્નોતીવ ।
તતો વીતશોકો ભવતીત્યર્થઃ ।
ઽદ્વા સુપર્ણાઽઇતિ વાક્યં જીવેશ્વરપરં કૃત્વા ચિન્તિતમ્ ।
અધુનાકૃત્વાચિન્તામુદ્ધાટયતિ- અપર ઇતિ ।
અન્યથા બુદ્ધિવિલક્ષણત્વં પદલક્ષ્યપરત્વેનેત્યર્થઃ ।
સત્ત્વં બુદ્ધિરિતિ શઙ્કતે- સત્ત્વશબ્દ ઇતિ ।
બુદ્ધિજીવૌ ચેત્પૂર્વપક્ષાર્થઃ સ્યાદિત્યત આહ નાપીતિ ।
પૂર્વપક્ષાર્થસ્તદા સ્યાત્, યદ્યત્ર બુદ્ધિભિન્નઃ સંસારી પ્રતિપદ્યેત ।
નહ્યત્ર સંસારી વિવિક્ષ્યતે કિન્તુ શોધિતસ્ત્વમર્થો બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યશ્ચાયમર્થો યુક્ત ઇતિ શેષઃ ।
તાવતા મત્રવ્યાખ્યામાત્રેણ ।
એવમેવ જીવસ્ય બ્રહ્માત્વોક્તાવેવ ।
નાહિ જીવો બુદ્ધિભિન્ન ઇતિ વિવેકમાત્રેણોપસંહારો યુક્તઃ ।
ભેદજ્ઞાનસ્ય ભ્રન્તિત્વાદ્વૈફલ્યાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અવિદ્યા વિદુષિ કિમપિ સ્વકાર્યં નાધ્વંસતે ન સંપાદયતિ, જ્ઞાનાગ્નિના સ્વસ્યા એવ દગ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
અવિદ્યા નાગચ્છતીતિ વાર્થઃ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મત્વપરમિદં વાક્યમિતિ પક્ષે શઙ્કતે- કથમિતિ ।
બુદ્ધોર્ભૌક્તૃત્વોક્તાવતાત્પર્યાન્નાત્ર યુક્તિચિન્તયા મનઃ ખેદનીયમિત્યાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
તદર્થં બ્રહ્મત્વભોધનાર્થં ભોક્તૃત્વમુપાધિમસ્તકે નિક્ષિપતીત્યર્થઃ ।
વસ્તુતો જીવસ્યાભોક્તૃત્વે ભોક્તૃત્વધીઃ કથમિત્યત આહ- ઇદં હીતિ ।
ચિત્તાદાત્મ્યેન કલ્પિતા બુદ્ધિઃ સુખાદિરૂપેણ પરિણમતે ।
બુદ્ધ્યવિવેકાચિદાત્મનઃ સુખાદિરૂપવૃત્તિવ્યક્તચૈતન્યવત્ત્વં ભોક્તૃત્વં ભાતીત્યર્થઃ ।
ભોક્તૃત્વમાવિદ્યકં, ન વસ્તુત ઇત્યત્ર માનમાહ- તથાચેતિ ।
યત્રાવિદ્યાકાલે ચૈતન્યં ભિન્નમિવ ભવતિ તદા ।
દ્રષ્ટૃત્વાદિકં ન વસ્તુનિ જ્ઞાત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ ઽઋતં પિબન્તૌઽઇતિ વાક્યમેવ ગુહાધિકરણવિષય ઇતિ સ્થિતમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.13
4 અન્તરધિકરણમ્ । સૂ. 13-17
અન્તર ઉપપત્તેઃ । બ્બ્સ્_1,2.13 ।
ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ ।
એતદ્યપ્યસ્મિન્સર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મનિ એવ ગચ્છતિઽ (છા. 4.15.1) ઇત્યાદિ શ્ર8યતે ।
તત્ર સંશયઃ કિમયં પ્રતિબિમ્બાત્મક્ષ્યધિકરણો નિર્દિશ્યતે ઽથવા વિજ્ઞાનાત્મા ઉત દેવતાત્મેન્દ્રિયસ્યાધિષ્ઠાતાથવેશ્વર ઇતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્, છાયાત્મા પુરુષપ્રતિરૂપા ઇતિ ।
કુતઃ, તસ્ય દૃશ્યમાનત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ ઇતિ ચ પ્રસિદ્દવદુપદેશાત્ ।
વિજ્ઞાનાત્મનો વાયં નિર્દેશ ઇતિ યુક્તમ્ ।
સ હિ ચક્ષુષા રૂપં પશ્યંશ્ચક્ષુષિ સંનિહિતો ભવતિ ।
આત્મશબ્દશ્ચાસ્મિન્પક્ષે ઽનુકૂલો ભવતિ ।
આદિત્યપુરુષો વા ચક્ષુષો ઽનુગ્રાહકઃ પ્રતીયતે, ઽરશ્મિભિરેષો ઽસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતઃઽ (બૃ. 5.5.2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અમૃતત્વાદીનાં ચ દેવતાત્ન્યપિ કથઞ્ચિત્સંભવાત્ ।
નેશ્વરઃ, સ્થાનવિશેષનિર્દેશાદિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
પરમેશ્વર એવાક્ષિણ્યભ્યન્તરઃ પુરુષ ઇહોપદિષ્ટ ઇતિ ।
કસ્માત્, ઉપપત્તેઃ ।
ઉપપદ્યતે હિ પરમેશ્વરે ગુણજાતમિહોપદિશ્યમાનમ્ ।
આત્મત્વં તાવન્મુખ્યયા વૃત્ત્યા પરમેશ્વર ઉપપદ્યતે ।
ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અમૃતત્વાભયત્વે ચ તસ્મિન્નસકૃચ્છ્રુતૌ શ્રૂયેતે ।
તથા પરમેશ્વરાનુરૂપમેતદક્ષિસ્થાનમ્ ।
યથાહિ પરમેશ્વરઃ સર્વદોષૈરલિપ્તઃ, અપહતપાપ્મત્વાદિશ્રવણાત્ ।
તથાક્ષિસ્થાનં સર્વલેપરહિમુપદિષ્ટં, ઽતદ્યદ્યપ્યસ્મિન્સર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મનિ એવ ગચ્છતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સંયદ્વામત્વાદિગુણોપદેશશ્ચ તસ્મિન્નવકલ્પતે ।
ઽએતં સંયદ્ધામ ઇત્યાચક્ષતે એતં હિ સર્વાણિ વામાન્યભિસંયન્તિઽ ।
ઽએષ ઉ એવ વામનીરેષ હિ સર્વાણિ વામાનિ નયતિઽ ।
ઽ એષ ઉ એવ ભામાનીરેષ હિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિઽ (છા. 4.15.2,3,4) ઇતિ ચ ।
અત ઉપપત્તેરન્તરઃ પરમેશ્વરઃ

fન્: વર્ત્મનિ પક્ષ્મસ્થાને ।
પ્રસિદ્ધવદુપદેશશ્ચક્ષુષત્વોક્તિરેવ ।
ઇહેત્યક્ષિપુરુષોક્તિઃ ।
સંયદ્ધામેતિ ।
વામાનિ કર્મફલાન્યેતમક્ષિપુરુષં હેતુમાશ્રિત્ય અભિસંયન્ત્યુત્પદ્યન્તે ।
વામનીર્વામાનિ શોભનાનિ લોકં પ્રાપયતિ ।
ભામનીર્ભામાનિ ભાનાનિ સર્વત્ર નયતીતિ ।
અન્તર ઉપપત્તેઃ ।
ઉપકોસલવિદ્યાવાક્યમુદાહરતિ- ય ઇતિ ।
તદક્ષિસ્થાનમસઙ્ગત્વેન બ્રહ્મણો ઽનુરૂપં યતો ઽસ્મિન્ક્ષિપ્તં વર્ત્મની પક્ષ્મણી એવ ગચ્છતીત્યર્થઃ ।
દર્શનસ્ય લૌકિકત્વશાસ્ત્રીયત્વાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વં ઽપિબન્તૌઽઇતિ પ્રથમશ્રુતચેતનત્વાનુસારેણ ચરમશ્રુતા ગુહાપ્રવેશાદયો નીતાઃ, તદ્વદિહાપિ દૃશ્યત ઇતિ ચાક્ષુષત્વાનુસારેણમૃતત્વાદયો ધ્યાનાર્થં કલ્પિતત્વેન નેયા ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- છાયાત્મેતિ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રતિબિમ્બોપાસ્તિઃ, સિદ્વાન્તે બ્રહ્મોપાસ્તિરિતિ ફલમ્ ।
પ્રસિદ્વવદિતિ ।
ચાક્ષુષત્વેનેત્યર્થઃ ।
સંભાવનામાત્રેણ પક્ષન્તરમાહ- વિજ્ઞાનાત્મન ઇત્યાદિના ।
ઽમનો બ્રહ્મઽઇતિવત્, ઽએતદ્બ્રહ્મેતિઽઇતિ વાક્યસ્યેતિપદશિરસ્કત્વાન્ન સ્વાર્થપરત્વમિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતઽઇત્યત્ર ઇતિપદસ્ય પ્રત્યયપરત્વાત્, ઇહ ચ બ્રહ્મેત્યુવાચેત્યન્વયેન ઇતિપદસ્યોક્તિસંબન્ધિનોર્ઽથપરત્વાદ્વૈષમ્યમિતિ સિદ્વાન્તયતિ- પરમેશ્વર એવેતિ ।
બહુપ્રમાણસંવાદસ્તાત્પર્યાનુગ્રાહક ઇતિ ન્યાયાનુગૃહીતાભ્યામાત્મબ્રહ્મશ્રુતિભ્યાં દૃશ્યલિઙ્ગં બાધ્યમિત્યાહ- સંયદ્વામેતિ ।
વામાનિ કર્મફલાન્યેતમક્ષિપુરુષમભિલક્ષ્ય સંયન્તિ ઉત્પદ્યન્તે ।
સર્વફલોદયહેતુરિત્યર્થઃ ।
લોકાનાં ફલદાતાપ્યયમેવેત્યાહ- વામનીરિતિ ।
નયતિ ફલાનિ લોકાન્પ્રાપયતીત્યર્થઃ ।
ભામાનિ ભાનાનિ નયત્યયમિત્યાહ- ભામનીરિતિ ।
સર્વાર્થપ્રકાશક ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.14
સ્થાનાદિવ્યપદેશાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,2.14 ।
કથં પુનરાકશવત્સર્વગતસ્ય બ્રહ્મણો ઽક્ષ્યલ્પસ્થાનમુપપદ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ભવેદેષાનવકૢપ્તિઃ, યદ્યેતદેવૈકં સ્થાનમસ્ય નિર્દિષ્ટં ભવેત્ ।
સન્તિ હ્યન્યાન્યપિ પૃથિવ્યાદીનિ સ્થાનાન્યસ્ય નિર્દિષ્ટાનિ- ઽયઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ઽ (બૃ. 3.7.3) ઇત્યાદિના ।
તેષુ હિ ચક્ષુરપિ નિર્દિષ્ટમ્- ઽયશ્ચક્ષુષિ તિષ્ઠન્ઽ ઇતિ ।
ઽસ્થાનાદિવ્યપદેશાત્ઽ ઇત્યાદિગ્રહણેનૈતદ્દર્શયતિ- ન કેવલં સ્થાનમેવૈકમનુચિતં બ્રહ્મણો નિર્દિશ્યમાનં દૃશ્યતે, કિં તર્હિ નામરૂપમિત્યેવઞ્જાતીયકમપ્યનામરૂપસ્ય બ્રહ્મણો ઽનુચિતં નિર્દિશ્યમાનં દૃશ્યતે- ઽતસ્યોદિતિ નામઽ ઽહિરણ્યશ્મશ્રુઃઽ (છા. 1.6.7,6) ઇત્યાદિ ।
નિર્ગુણમપિ સદ્બ્રહ્મ નામરૂપગતૈર્ગુણૈઃ સગુણમુપાસનાર્થં તત્ર તત્રોપદિશ્યત ઇત્યેતદપ્યુક્તમેવ ।
સર્વગતસ્યાપિ બ્રહ્મણ ઉપલબ્ધ્યર્થં સ્થાનવિશેષો ન વિરુધ્યતે, શાલગ્રામ ઇવ વિષ્ણોરિત્યેતદપ્યુક્તમેવ

fન્: સ્થાનાદન્યાદયો યેષાં તે સ્થાનાદયો નામરૂપપ્રકારાસ્તેષાં વ્યપદેશાત્સર્વઙ્ગતસ્યૈકસ્થાનનિયમો નાવકલ્પતે ।
સ્થાનનામરૂપાણાં ધ્યાનાર્થં શ્રુત્યન્તરે ઽપ્યુપદેશાદક્ષિસ્થાનત્વોક્તિરત્ર ન દોષ ઇતિ સૂત્રયોજના ।
અનવકૢપ્તિઃ અકૢપ્તકલ્પના તદા ભવેત્, યદ્યત્રૈવ નિર્દિષ્ટં ભવેદિત્યન્વયઃ ।
નન્વનુચિતબાહુલ્યોક્તિરસમાધાનમિત્યાશઙ્ક્ય યુક્તિમાહ- નિર્ગુણમપીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.15
સુખવિશિષ્ટાભિધાનાદ્ એવ ચ । બ્બ્સ્_1,2.15 ।
અપિચ નૈવાત્ર વિવદિતવ્યં, કિં બ્રહ્માસ્મિન્વાક્યે ઽભિધીયતે ન વેતિ ।
સુખવિશિષ્ટાભિધાનમેવ બ્રહ્મત્વં સિદ્ધમ્ ।
સુખવિશિષ્ટં હિ બ્રહ્મ યદ્વાક્યોપક્રમે પ્રક્રાન્તં ઽપ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ ઇતિ તદેવેહાભિહિતં, પ્રકૃતપરિગ્રહસ્ય ન્યાય્યત્વાત્ ।
ઽઆચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તાઽ (છા. 4 14.1) ઇતિ ચ ગતિમાત્રાભિધાનપ્રતિજ્ઞાનાત્ ।
કથં પુનર્વાક્યોપક્રમે સુખવિશિષ્ટં બ્રહ્મ વિજ્ઞાયત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ઽપ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ ઇત્યેતદગ્નીનાં વચનં શ્રુત્વોપકોસલ ઉવાચ- ઽવિજાનામ્યહં યત્પ્રાણો બ્રહ્મ કં ચ તુ ખં ચ ન વિજાનામિઽ ઇતિ ।
તત્રેદં પ્રતિવચનમ્- ઽયદ્વાવ કં તદેવ ખં યદેવ ખં તદેવ કંઽ (છા. 4.10.5)
ઇતિ ।
તત્ર ખંશબ્દો ભૂતાકાશે નિરૂઢો લોકે ।
યદિ તસ્ય વિશેષણત્વેન કંશબ્દઃ સુખવાચી નોપાદીયેત ।
તથા સતિ કેવલે ભૂતાકાશે બ્રહ્મશબ્દો નામાદિષ્વિવ પ્રતીકાભિપ્રાયેણ પ્રયુક્ત ઇતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
તથા કંશબ્દસ્ય વિષયેન્દ્રિયસંપર્કજનિતે સામયે સુખે પ્રસિદ્ધત્વાત્, યદિ તસ્ય ખંશબ્દો વિશેષણત્વેન નોપાદીયેત, લૌકિકં સુખં બ્રહ્મેતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ઇતરેતરવિશેષતૌ તુ કઙ્ખંશબ્દૌ સુખાત્મકં બ્રહ્મ ગમયતઃ ।
તત્ર દ્વિતીયે બ્રહ્મશબ્દે ઽનુપાદીયમાને કં ખં બ્રહ્મેત્યેવોચ્યમાને કંશબ્દસ્ય વિશેષણત્વેનૈવોપયુક્તત્વાતસુખસ્ય ગુણસ્યાધ્યેયત્વં સ્યાત્, તન્મા ભૂદિત્યુભયોઃ કઙ્ખંશબ્દયોર્બ્રહ્મશબ્દશિરસ્ત્વં ઽકં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ ઇતિ ।
ઇષ્ટં હિ સુખસ્યાપિ ગુણસ્ય ગુણવદ્ધ્યેયત્વમ્ ।
તદેવં વાક્યોપક્રમે સુખવિશિષ્ટં બ્રહ્મોપદિષ્ટમ્ ।
પ્રત્યેકં ચ ગાર્હપત્યાદયો ઽગ્નયઃ સ્વં સ્વં મહિમાનમુપદિશ્ય ઽએષા સોમ્ય તે ઽસ્મદ્વિદ્યાત્મવિદ્યા ચઽ ઇત્યુપસંહરન્તઃ પૂર્વત્ર બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમિતિ જ્ઞાપયન્તિ ।
ઽઆચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તાઽ ઇતિ ચ ગતિમાત્રાભિધાનપ્રતિજ્ઞાનમર્થાન્તરવિવક્ષાં વારયતિ ।
ઽયથા પુષ્કરપલાશા આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતેઽ (છા. 4.14.3) ઇતિ ચાક્ષિસ્થાનં પુરુષં વિજાનતઃ પાપેનાનુપઘાતં બ્રુવન્નક્ષિસ્થાનસ્ય પુરુષસ્ય બ્રહ્મત્વં દર્શયતિ ।
તસ્માત્પ્રકૃતસ્યૈવ બ્રહ્મણો ઽક્ષિસ્થાનતાં સંયદ્વામત્વાદિગુણતાં ચોક્ત્વાર્ચિરાદિકાં તદ્વિદો ગતિં વક્ષ્યામીત્યુપક્રમતે- ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચઽ (છા. 4.15.1) ઇતિ

fન્: પ્રતીકો નામાશ્રયાન્તરપ્રત્યયસ્યાશ્રયાન્તરે પ્રક્ષેપઃ ।
ક્ષયિતા પારતન્ત્ર્યાદિર્વા આમયસ્તત્સહિત ઇત્યર્થઃ ।
તદર્થયોર્વિશેષિતત્વાત્છબ્દાવપિ વિશેષિતાવુચ્યેતે ।
વિશેષણત્વેન સ્વસ્ય ભૂતત્વવ્યાવર્તકત્વેન ।
બ્રહ્મપદં શિરો યયોસ્તે બ્રહ્મશિરસી તયોર્ભાવો બ્રહ્મશિરસ્ત્વમ્ ।
પ્રકરણાદપિ બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યાહ- સુખવિશિષ્ટેતિ ।
ધ્યાનાર્થં ભેદકલ્પનયા સુખગુણવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતસ્ય ય એષ ઇતિ સર્વનામ્નાભિધાનાદન્તરઃ પરમાત્મા સ્યાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
નનુ પ્રકરણાત્પ્રબલેન દૃશ્યત્વલિઙ્ગેનોપસ્થાપિતશ્છાયાત્મા સર્વનામાર્થ ઇત્યત આહ- આચાર્યસ્ત્વિતિ ।
ઉપકોસલો નામ કશ્ચિદ્બ્રહ્મચારિ જાબાલસ્યાચાર્યસ્યાગ્નીન્દ્વાદશવત્સરાન્પરિચચાર ।
તમનુપદિશય દેશાન્તરગતે જાબાલે ગાર્હપત્યાદ્યગ્નિભિર્દયયા ઽપ્રાણો બ્રહ્મઽઇત્યાત્મવિદ્યામુપદિશ્યોક્તમ્- આચાર્યસ્ત્વિતિ ।
તવાત્મવિદ્યાફલાવાપ્તયે માર્ગમર્ચિરાદિકં વદિષ્યતીત્યર્થઃ ।
પશ્ચાદાચાર્યેણાગત્ય ઽય એષો ઽક્ષિણિઽઇત્યુક્તાર્ચિરાદિકા ગતિરુક્તા ।
તથા ચાગ્નિભિરુક્તાત્મવિદ્યાવાક્યસ્ય ગતિવાક્યેનૈકવાક્યતા વાચ્યા, સા ચ સર્વનામ્ના પ્રકૃતાત્મગ્રહે નિર્વહતીત્યેકવાક્યતાનિર્વાહકં પ્રકરણં વાક્યભેદકાલ્લિઙ્ગદ્બલવદિતિ ભાવઃ ।
શ્રુતિં વ્યચષ્ટે- ઉચ્યત ઇતિ ।
પ્રાણશ્ચ સૂત્રાત્મા બૃહત્ત્વાદ્બ્રહ્મેતિ યત્તજ્જાનામિ, કં વિષયસુખં ખં ચ ભૂતાકાશં બ્રહ્મત્વેન જ્ઞાતું ન શક્નોમીત્યર્થઃ ।
ખં કથંભૂતં, યત્કં તદેવ ખમિતિ સુખેન વિશેષિતસ્ય ખસ્ય ભૂતત્વનિરાસઃ ।
તથા કં કથંભૂતં, યત્ખં તદેવ કમિતિ વિભુત્વેન વિશેષિતસ્ય કસ્ય જન્યત્વનિરાસ ઇતિ વ્યતિરેકમુખેનાહ- તત્ર ખમિત્યાદિના ।
ઽઆત્મવિદ્યાઽઇતિ શ્રુતિવિરોધાત્પ્રતીકધ્યાનમત્રાનિષ્ટમિતિ ભાવઃ ।
સામય ઇતિ ।
આમયો દોષઃ સાધનપારતન્ત્રયાનિત્યત્વાદિઃ, તત્સહિત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રત્યેકગ્રહણે દોષમુક્ત્વા દ્વયોર્ગ્રહણે ફલિતમાહ- ઇતરેતરેતિ ।
વિશેષિતાર્થકાવિત્યર્થઃ ।
નન્વેકં બ્રહ્મૈવાત્ર ધ્યેયં ચેદ્બ્રહ્મપદાન્તરં કિમર્થમિત્યત આહ- તત્રેતિ ।
વિશેષણત્વેન ખસ્ય ભૂતત્વવ્યાવર્તકત્વેનેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મશબ્દઃ શિરો યયોસ્તત્ત્વમિતિ વિગ્રહઃ ।
અધ્યેયત્વે કો દોષઃ, તત્રાહ- ઇષ્ટં હીતિ ।
માર્ગોક્ત્યા સુગુણવિદ્યાત્વાવગમાદિતિ ભાવઃ ।
આત્મવિદ્યાપદેનોપસંહારાદપિ પ્રકૃતં બ્રહ્મેત્યાહ- પ્રત્યેકં ચેતિ ।
પૃથિવ્યગ્નિરન્નમાદિત્ય ઇતિ મમ ચતસ્રસ્તનવો વિભૂતિરિતિ ગાર્હપત્ય ઉપદિદેશ ।
આપો દિશો નક્ષત્રાણિ ચન્દ્રમા ઇત્યન્વાહાર્યપચન ઉવાચ ।
પ્રાણ આકાશો દ્યૌર્વિદ્યુદિતિ સ્વમહિમાનમાહવનીયો જગાદેતિ વિભાગઃ ।
ઇયમસ્માકમગ્નીનાં વિદ્યા પ્રત્યેકમુક્તા ।
આત્મવિદ્યા તુ પૂર્વમસ્માભિર્મિલિત્વા ઽપ્રાણો બ્રહ્મઽઇત્યુક્તેત્યર્થઃ ।
ઉચ્યતામગ્નિભિર્બ્રહ્મ, છાયાત્મા ગુરુણોચ્યતાં વક્તૃભેદાદિતિ તત્રાહ- આચાર્યસ્ત્વિતિ ।
એકવાક્યતાનિશ્ચયાદ્વક્તૃભેદે ઽપિ નાર્થભેદ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.16
શ્રુતોપનિષત્કગત્યભિધાનાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,2.16 ।
ઇતશ્ચાક્ષિસ્થાનઃ પુરુષઃ પરમેશ્વરઃ, યસ્માચ્છ્રુતોપનિષત્કસ્ય શ્રુતરહસ્યવિજ્ઞાનસ્ય બ્રહ્મવિદો યા ગતિર્દેવયાનાખ્યા પ્રસિદ્ધા શ્રુતૌ- ઽઅથોત્તરેણ તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા વિદ્યયાત્માનમન્વિષ્યાદિત્યમભિજયન્ત એતદ્વૈ પ્રાણાનામાયતનમેતદમૃતમભયમેતત્પરાયણમેતસ્માન્ન પુનરાવર્તન્તેઽ (પ્રશ્ન. 1.10) ઇતિ ।
સ્મૃતાવપિ- ઽઅગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ ।
તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃઽ (ગી. 8.24) ઇતિ ।
સૈવાહાક્ષિપુરુષવિદો ઽભિધીયમાના દૃશ્યતે ।
ઽઅથ યદુ ચૈવાસ્મિઞ્છવ્યં કુર્વન્તિ યદિ ચ નાર્ચિષમેવાભિસંભવન્તિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽઆદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્પુરુષો ઽમાનવઃ સ એનાન્બ્રહ્મ ગમયત્યેવ દેવપથો બ્રહ્મપથ એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમાવર્તે નાવર્તન્તેઽ (છા. 4.17.5) ઇતિ ।
તદિહ બ્રહ્મવિદ્વિષયા પ્રસિદ્ધયા ગત્યાક્ષિસ્થાનસ્ય બ્રહ્મત્વં નિશ્ચીયતે

fન્: દેહપાતાનન્તર્યમથશબ્દાર્થઃ ।
એતત્ વ્યષ્ટિસમષ્ટિકારણાત્મકં હૈરણ્યગર્ભં પદમ્ ।
અસ્મિન્નુપાસકે મૃતે પુત્રાદયઃ શવ્યં શવસંબન્ધિ સંસ્કારાદિકર્મ કુર્વન્તિ ।
માનવં મનોઃ સર્ગે, આવર્તે જન્મમરણાદ્યાવૃત્તિયુક્તમ્ ।
શ્રુતા અનુષ્ઠિતા ઉપનિષત્ રહસ્યં સગુણબ્રહ્મોપાસનં યેન તસ્ય યા ગતિઃ શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ચ પ્રસિદ્વા તસ્યા અત્રાભિધાનાલ્લિઙ્ગદિતિ સૂત્રાર્થમાહ- ઇતશ્ચેતિ ।
યસ્માદૃશ્યતે તત્તસ્માદિહેત્યન્વયઃ ।
શ્રુતિમાહ- અથેતિ ।
દેહપાતાનન્તરમિત્યર્થઃ ।
સ્વધર્મસ્તપઃ તપોબ્રહ્મચર્યશ્રદ્ધાવિદ્યાભિરાત્માનં ધ્યાત્વા તયા ધ્યાનવિદ્યયોત્તરં દેવયાનમાર્ગં પ્રાપ્યતે નોત્તરેણ પથા ।
આદિત્યદ્વારા સગુણબ્રહ્મસ્થાનં ગચ્છન્તિ, એતદ્વૈ બ્રહ્મ પ્રાણાનાં વ્યષ્ટિસમષ્ટિરૂપાણામાયતનં લિઙ્ગાત્મકં હિરણ્યગર્ભરૂપં, વસ્તુતસ્ત્વેતદમૃતાદિરૂપં નિર્ગુણં સર્વાધિષ્ઠાનમ્ ।
અતઃ કાર્યં બ્રહ્મ પ્રાપ્ય તત્સ્વરૂપં નિર્ગુણં જ્ઞાત્વા મુચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અગ્નિરેવ જ્યોતિર્દેવતા એવમહરાદ્યા દેવતા એવ સ્મૃતાવુક્તાઃ ।
અસ્મિન્નુપાસકે મૃતે સતિ યદિ પુત્રાદયઃ શવ્યં શવસંસ્કારાદિકં કુર્વન્તિ યદિ ચ ન કુર્વન્તિ ઉભયથાપ્યુપાસ્તિમહિમ્ના અર્ચિરાદિદેવાન્ક્રમેણ ગચ્છન્તિ ।
આર્ચિષમગ્નિં, તતો ઽહઃ, અહ્નઃ શુક્લપક્ષં, તત્ર ઉત્તરાયણં, તસ્માત્સંવત્સરં, તતો દેવલોકં, તતો વાયું, વાયોરાદિત્યં, તતશ્ચન્દ્રં, ચન્દ્રાદ્વિદ્યુતં ગત્વા તત્ર વિદ્યુલ્લોકે સ્થિતાનુપાસકાનમાનવઃ પુરુષો બ્રહ્મલોકાદાગત્ય કાર્યં બ્રહ્મલોકં પ્રાપયતિ ।
એષો ઽર્ચિરાદિભિર્દેવૈર્વિશિષ્ટો દેવપથો ગન્તવ્યેન બ્રહ્મણા યોગાદ્બ્રહ્મપથશ્ચ ।
ત એતત્કાર્યં બ્રહ્મ પ્રતિપદ્યમાના ઉપાસકા ઇમં માનવં મનોઃ સર્ગં આવર્તં જન્મમરણાવૃત્તિયુક્તં નાવર્તન્તે નાગચ્છન્તીત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.17
અનવસ્થિતેર્ અસંભવાચ્ ચ નેતરઃ । બ્બ્સ્_1,2.17 ।
યત્પુનરુક્તં છાયાત્મા, વિજ્ઞાનાત્મા, દેવતાત્મા વા સ્યાદક્ષિસ્થાન ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન છાયાત્માદિરિતર ઇહ ગ્રહણમર્હતિ ।
કસ્માત્, અનવસ્થિતેઃ ।
ન તાવચ્છાયાત્મનશ્ચક્ષુષિ નિત્યમવસ્થાનં સંભવતિ ।
યદૈવ હિ કશ્ચિત્પુરુષશ્ચક્ષુરાસીદતિ તદા ચક્ષુષિ પુરુષચ્છાયા દૃશ્યતે, અપગતે તસ્મિન્ન દૃશ્યતે ।
ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષઃઽ ઇતિ ચ શ્રુતિઃ સંનિધાનાત્સ્વચક્ષુષિ દૃશ્યમાનં પુરુષમુપાસ્યત્વેનોપદિશતિ ।
નચોપાસનાકાલે છાયાકરં કઞ્ચિત્પુરુષં ચક્ષુઃસમીપે સંનિધાપ્યોપાસ્ત ઇતિ યુક્તં કલ્પયિતુમ્ ।
ઽઅસ્યૈવ શરીરસ્ય નાશમન્વેષ નશ્યતિઽ (છા. 8.9.1) ઇતિ શ્રુતિશ્છાયાત્મનો ઽપ્યનવસ્થિતત્વં દર્શયતિ ।
અસંભવાચ્ચ તસ્મિન્નમૃતત્વાદીનાં ગુણાનાં ન છાયાત્મનિ પ્રતીતિઃ ।
તથા વિજ્ઞાનાત્મનો ઽપિ સાધારણે કૃત્સ્નશરીરેન્દ્રિયસંબન્ધે સતિ ચક્ષુષ્યેવાવસ્થિતત્વં વક્તું ન શક્યમ્ ।
બ્રહ્મણસ્તુ વ્યાપિનો ઽપિ દૃષ્ટ ઉપલબ્ધ્યર્થો હૃદયાદિદેશવિશેષસંબન્ધઃ ।
સમાનશ્ચ વિજ્ઞાનાત્મન્યપ્યમૃતત્વાદીનાં ગુણાનામસંબન્ધઃ ।
યદ્યપિ વિજ્ઞાનાત્મા પરમાત્મનો ઽનન્ય એવ, તથાપ્યવિદ્યાકામકર્મકૃતં તસ્મિન્મર્ત્યત્વમધ્યરોપિતં ભયં ચેત્યમૃતત્વાભયત્વે નોપપદ્યેતે ।
સંયદ્વામત્વાદયશ્ચૈતસ્મિન્નનૈશ્વર્યાદનુપપન્ના એવ ।
દેવતાત્મનસ્તુ ઽરશ્મિભિરેષો ઽસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતઃઽ ઇતિ શ્રુતેર્યદ્યપિ ચક્ષુષ્યવસ્થાનં સ્યાત્તથાપ્યાત્મત્વં તાવન્ન સંભવતિ, પરાગ્રૂપત્વાત્ ।
અમૃતત્વાદયો ઽપિ ન સંભવન્તિ, ઉત્પત્તિપ્રલયશ્રવણાત્ ।
અમરત્વમપિ દેવાનાં ચિરકાલાવસ્થાનાપેક્ષમ્ ।
ઐશ્વર્યમપિ પરમેશ્વરાયત્તં ન સ્વાભાવિકમ્ ।
ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્યઃ ।
ભીષાસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃઽ (તૈ. 2.8) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવાયમક્ષિસ્થાનઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
અસ્મિંશ્ચ પક્ષે દૃશ્યત ઇતિ પ્રસિદ્ધવદુપાદાનં શાસ્ત્રાદ્યપેક્ષં વિદ્વદ્વિષયં પ્રરોચનાર્થમિતિ વ્યાખ્યેયમ્

fન્: અસ્ય છાયાકરસ્ય બિમ્બસ્ય ।
પરાક્ બાહ્યં જગત્ ।
ભીષા ભયેન, અસ્માત્ બ્રહ્મણઃ, પવતે ચલતિ ।
ઉક્તાપેક્ષયા પઞ્ચમો મૃત્યુઃ સમાપ્તાયુષાં નિકટે ધાવતીત્યર્થઃ ।
ચક્ષુરાસીદતીતિ ।
ઉપગચ્છતીત્યર્થઃ ।
અનવસ્થિતસ્યોપાસ્યત્વં સદા ન સિદ્યતીતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચાવ્યવધાનાત્સ્વાક્ષિસ્થ ઉપાસ્યઃ ।
નચ તસ્ય સ્વચક્ષુષા દર્શનં સંભવતીત્યાહ- ય એષ ઇતિ ।
અસ્તુ તર્હિ પરેણ દૃશ્યમાનસ્યોપાસ્તિરિત્યત આહ- નચેતિ ।
કલ્પનાગૌરવાદિત્યર્થઃ ।
યુક્તિસિદ્ધાનવસ્થિતત્વે શ્રુતિમાહ- અસ્યેતિ ।
છાયાકરસ્ય બિમ્બસ્ય નાશમદર્શનમનુસૃત્યૈષ છાયાત્મા નશ્યતીત્યર્થઃ ।
જીવં નિરસ્યતિ- તથેતિ ।
જાત્યન્ધસ્યાપ્યહમિત્યવિશેષણ જીવસ્યાભિવ્યક્તેશ્ચક્ષુરેવ સ્થાનમિત્યયુક્તમિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટ ઇતિ ।
શ્રુતાવિતિ શેષઃ ।
નનુ ઽચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયતઽઽસૂર્યો ઽસ્તમેતિઽઇતિ વાક્યં અમરા દેવા ઇતિ પ્રસિદ્ધિબાધિતમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અમરત્વમપીતિ ।
ભીષા ભયેનાસ્માદીશ્વરાદ્વાયુશ્ચલતિ ।
અગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ સ્વસ્વકાર્યં કુરુતઃ ।
ઉક્તાપેક્ષયા પઞ્ચમો મૃત્યુઃ સમાપ્તાયુષાં નિકટે ધાવતીત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરપક્ષે દૃશ્યત ઇત્યુક્તં, તત્રાહ- અસ્મિન્નિતિ ।
દર્શનમનુભવઃ ।
તસ્યશાસ્ત્રે શ્રુતસ્ય શાસ્ત્રમેવ કરણં કલ્પ્યં, સંનિધાનાત્ ।
તથાચ શાસ્ત્રકરણકો વિદ્વદનુભવ ઉપાસનાસ્તુત્યર્થ ઉચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદુપકોસલવિદ્યાવાક્યમુપાસ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.4.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.5.18
5 અન્તર્યામ્યધિકરણમ્ । સૂ. 18-20
અન્તર્યામ્યધિદૈવાધિલોકાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ । બ્બ્સ્_1,2.18 ।
ઽય ઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ યો ઽન્તરો યમયતિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય શ્રૂયતે- ઽયઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃઽ (બૃહ. 3.7.1,2) ઇત્યાદિ ।
અત્રાધિદૈવતમધિલોકમધિવેદમધિયજ્ઞમધિભૂતમધ્યાત્મં ચ કશ્ચિદન્તરવસ્થિતો યમયિતાન્તર્યામીતિ શ્રૂયતે ।
સ કિમધિદૈવાદ્યભિમાની દેવતાત્મા કશ્ચિત્કિંવા પ્રાપ્તાણિમાદ્યૈશ્વર્યઃ કશ્ચિદ્યોગી કિંવા પરમાત્મા કિંવાર્થાન્તરં કિઞ્ચિદિત્યપૂર્વસંજ્ઞાદર્શનાત્મસંશયઃ ।
કિં તાવન્નઃ પ્રતિભાતિ, સંજ્ઞયા અપ્રસિદ્ધત્વાત્સંજ્ઞિનો ઽપ્યસિદ્ધેનાર્થાન્તરેણ કેનચિદ્ભવિતવ્યમિતિ ।
અથવા નાનિરૂપિતરૂપમર્થાન્તરં શક્યમસ્ત્યભ્યુપગન્તુમ્ ।
અન્તર્યામિશબ્દશ્ચાન્તર્યમનયોગેન પ્રવૃત્તો નાત્યન્તમપ્રસિદ્ધઃ ।
તસ્માત્પૃથિવ્યાદ્યભિમાની કશ્ચિદ્દેવો ઽન્તર્યામી સ્યાત્ ।
તથાચ શ્રૂયતે- ઽપૃથિવ્યેવ યસ્યાયતનમગ્નિર્લોકો મનો જ્યોતિઃઽ (બૃ. 3.9.10) ઇત્યાદિ ।
સ ચ કાર્યકારણવત્ત્વાત્પૃથિવ્યાદીનન્તસ્તિષ્ઠન્યમયતીતિ યુક્તં દેવતાત્મનો યમયિતૃત્વમ્ ।
યોગિનો વા કસ્યચિત્સિદ્ધસ્ય સર્વાનુપ્રવેશેન યમયિતૃત્વં સ્યાત્, નતુ પરમાત્મા પ્રતીયેત, અકાર્યકરણત્વાદિત્યેવં પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે- યો ઽન્તર્યામ્યધિદૈવાદિષુ શ્રૂયતે સ પરમાત્મૈવ સ્યાન્નાન્ય ઇતિ ।
કુતઃ, તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ ।
તસ્ય હિ પરમાત્મનો ધર્મા ઇહ નિર્દિશ્યમાના દૃશ્યન્તે ।
પૃથિવ્યાદિ તાવદધિદૈવતાદિભેદભિન્નં સમસ્તં વિકારજાતમન્તસ્તિષ્ટન્યમયતીતિ પરમાત્મનો યમયિતૃત્વં ધર્મ ઉપપદ્યતે ।
સર્વવિકારકારણત્વે સતિ સર્વશક્ત્યુપપત્તેઃ ।
એષ ત ઽઆત્માન્તર્યામ્યમૃતઃઽ ઇતિ ચાત્મત્વામૃતત્વે મુખ્યે પરમાત્મન ઉપપદ્યેતે ।
ઽયં પૃથિવી ન વેદઽ ઇતિ ચ પૃથિવીદેવતાયા અવિજ્ઞેયમન્તર્યામિણં બ્રુવન્દેવતાત્મનો ઽન્યમન્તર્યામિણં દર્શયતિ ।
ઽપૃથિવી દેવતા હ્યહમસ્મિ પૃથિવીત્યત્માનં વિજાનીયાત્ઽ ।
તથા ઽઅદૃષ્ટો ઽશ્રુતઃઽ ઇત્યાદિવ્યપદેશો રૂપાદિવિહીનત્વાત્પરમાત્મન ઉપપદ્યત ઇતિ ।
યત્ત્વકાર્યકરણસ્ય પરમાત્મનો યમયિતૃત્વં નોપપદ્યત ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
યાન્નિયચ્છતિ તત્કાર્યકરણૈરેવ, તસ્ય કાર્યકરણત્ત્વોપપત્તેઃ ।
તસ્યાપ્યન્યો નિયન્તેત્યનવસ્થાદોષશ્ચ ન સંભવતિ, ભેદાભાવાત્ ।
ભેદે હિ સત્યનવસ્થાદોષોપપત્તિઃ ।
તસ્માત્પરમાત્મૈવાન્તર્યામી

fન્: આયતનં શરીરં, લોક્યતે ઽનેનેતિ લોકચક્ષુઃ, જ્યોતિર્મનઃ ।
અન્તર્યામ્યધિદૈવાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ ।
બૃહદારણ્યકવાક્યમુદાહરતિ- ય ઇતિ ।
અન્તર્યામિબ્રહ્મણે પ્રતીયમાનાર્થમાહ- અત્રેતિ ।
ઽયઃ પૃથિવ્યામ્ઽઇત્યાદિના દેવતાઃ પૃથિવ્યાદ્યા અધિકૃત્ય યમયિતા શ્રૂયતે ।
તથા ઽયઃ સર્વેષુ લોકેષુઽઇત્યધિલોકં, ઽયઃ સર્વેષુ વેદેષુઽઇત્યધિવેદં, ઽયઃ સર્વેષુ યજ્ઞેષુઽઇત્યધિયજ્ઞં, ઽયઃ સર્વેષુ ભૂતેષુઽઇત્યધિભૂતં, ઽયઃ પ્રાણે તિષ્ઠન્ઽઇત્યાદિ ઽય આત્માનિઽઇત્યન્તમધ્યાત્મં ચેતિ વિભાગઃ ।
અશરીરસ્ય નિયન્તૃત્વસંભવાસંભવાભ્યાં સંશયઃ ।
પૂર્વત્રેશ્વરસ્યાક્ષિસ્થાનત્વસિદ્ધયે પૃથિવ્યાદિસ્થાનનિર્દેશો દૃષ્ટાન્ત ઉક્તઃ, તસ્ય દૃષ્ટાન્તવાક્યસ્યેશ્વરપરત્વમત્રાક્ષિપ્ય સમાધીયત ઇત્યાક્ષેપસંગતિઃ ।
અતઃ પૂર્વફલેનાસ્ય પલવત્ત્વમ્ ।
અવાન્તરફલં તુ પૂર્વપક્ષે અનીશ્વરોપાસ્તિઃ, સિદ્વાન્તે પ્રત્યગ્બ્રહ્મજ્ઞાનમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સ્વયમેવારુચિં વદન્પક્ષાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
અનિશ્ચિતાર્થે ફલાભાવેનાફલસ્ય વેદાર્થત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
તથાચ શ્રૂયતે વેદે ।
પૃથિવી યસ્ય દેવસ્યાયતનં શરીરં, લોક્યતે ઽનેનેતિ લોકશ્ચક્ષુઃ, જ્યોતિઃ સર્વાર્થપ્રકાશકં મન ઇત્યર્થઃ ।
ઉપક્રમાદિનાન્તર્યામ્યૈક્યનિશ્ચયાદનેકદેવપક્ષો ન યુક્ત ઇત્યરુચેરાહ- યોગિનો વેતિ ।
આગન્તુકસિદ્ધસ્યાન્તર્યામિત્વે ઽપ્રસિદ્ધસાધનકલ્પનાગૌરવાન્નિત્યસિદ્ધ એવાન્તર્યામીતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
દેવતાનિરાસે હેત્વન્તરમાહ- યં પૃથિવીતિ ।
ઈશ્વરો ન નિયન્તા, અશરીરત્વાત્, ઘટવદિયુક્તં નિરસ્યતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
નિયમ્યાતિરિક્તશરીરશૂન્યત્વં વા હેતુઃ, શરીરાસંબન્ધિત્વં વા ।
આધ્યે, સ્વદેહનિયન્તરિ જીવે વ્યભિચારઃ ।
દ્વિતીયસ્ત્વસિદ્ધઃ, ઈશ્વરસ્ય સ્વાવિદ્યોપાર્જિતસર્વસંબન્ધિત્વાદિત્યાહ- યાન્નિયચ્છતીતિ ।
સશરીરો નિયન્તેતિલોકદૃષ્ટિમનુસૃત્યૈતદુક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ ચેતનસાંનિધ્યાજ્જડસ્ય વ્યાપારો નિયમનં તચ્છક્તિમત્ત્વં નિયન્તૃત્વં ।
તચ્ચાચિન્ત્યમાયાશક્તેશ્ચિદાત્મનઃ શરીરં વિનૈવોપપન્નં ।
નનુ દેહનિયન્તુર્જીવસ્યાન્યો નિયન્તા ચેત્તસ્યાપ્યન્ય ઇત્યનવસ્થેત્યત આહ- તસ્યાપીતિ ।
નિરઙ્કુશં સર્વનિયન્તૃત્વમીશ્વરસ્ય શ્રુતં, તસ્ય નિયન્ત્રન્તરાનુમાને શ્રુતિબાધ દતિ નાનવસ્થેત્યર્થઃ ।
યદ્વા ઈશ્વરાદ્ભેદકલ્પનયા જીવસ્ય નિયન્તૃત્વોક્તેઃ સત્યભેદાભાવાન્નાનવસ્થેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.5.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.5.19
ન ચ સ્માર્તમ્ અતદ્ધર્માભિલાપાત્ । બ્બ્સ્_1,2.19 ।
સ્યાદેતત્ ।
અદૃષ્ટત્વાદયો ધર્માઃ સાંખ્યસ્મૃતિકલ્પિતસ્ય પ્રધાનસ્યાપ્યુપપદ્યન્તે, રૂપાદિહીનતયા તસ્ય તૈરભ્યુપગમાત્ ।
ઽઅપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં પ્રસુપ્તમિવ સર્વતઃઽ (મનુ. 1.5) ઇતિ હિ સ્મરન્તિ, તસ્યાપિ નિયન્તૃત્વં સર્વવિકારકારણત્વાદુપપદ્યતે ।
તસ્માત્પ્રધાનમન્તર્યામિશબ્દં સ્યાત્ ।
ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ (બ્ર. 1.1.5) ઇત્યત્ર નિરાકૃતમપિ સત્પ્રધાનમિહાદૃષ્ટત્વાદિવ્યપદેશસંભવેન પુનરાશઙ્ક્યતે ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે- નચ સ્માર્તે પ્રધાનમન્તર્યામિશબ્દં ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્,અતદ્ધર્માભિલાપાત્ ।
યદ્યપ્યદૃષ્ટત્વાદિવ્યપદેશઃ પ્રધાનસ્યસંભવતિ તથાપિ ન દ્રષ્ટૃત્વાદિવ્યપેશઃ સંભવતિ, પ્રધાનસ્યાચેતનત્વેન તૈરભ્યુપગમાત્ ।
ઽઅદૃષ્ટો દ્રષ્ટાશ્રુતઃ શ્રોતામતો મન્તાવિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતાઽ (બૃહ. 3.7.23) ઇતિ હિ વાક્યશેષ ઇહ ભવતિ ।
આત્મત્વમપિ ન પ્રધાનસ્યોપપદ્યતે ।
19 ॥
યદિ પ્રધાનમાત્મત્વદ્રષ્ટૃત્વાદ્યસંભવાન્નાન્તર્યામ્યભ્યુપગમ્યતે, શારીરસ્તર્હ્યન્તર્યામી ભવતુ ।
શારીરો હિ ચેતનત્વાદ્દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા ચ ભવતિ, આત્મા ચ પ્રત્યક્ત્વાત્ ।
અમૃતશ્ચ, ધર્માધર્મફલોપભોગોપપત્તેઃ ।
અદૃષ્ટત્વાદયશ્ચ ધર્માઃ શારીરે પરસિદ્ધાઃ દર્શનાદિક્રિયાયાઃ કર્તરિ પ્રવૃત્તિવિરોધાત્ ।
ઽન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃઽ (બૃ. 3.4.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
તસ્ય ચ કાર્યકરણસંઘાતમન્તર્યમયિતું શીલં, ભોક્તૃત્વાત્ ।
તસ્માચ્છારીરો ઽન્તર્યામીત્યત ઉત્તરં પઠતિ-
fન્: અમૃતશ્ચેતિ વિનાશિનો દેહાન્તરભોગાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
કર્તરીતિ ક્રિયાયાં ગુણઃ કર્તા, પ્રધાનં કર્મ, તત્રૈકસ્યાં ક્રિયાયામેકસ્ય ગુણત્વપ્રધાનત્વયોર્વિરોધાન્ન કર્તુઃ કર્મત્વમિત્યર્થઃ ।
પ્રધાનં મહદાદિક્રમેણ કથં પ્રવર્તત ઇતિ તર્કસ્યાવિષય ઇત્યાહ- અપ્રતર્ક્યમિતિ ।
રૂપાદિહીનત્વાદવિજ્ઞેયં, સર્વતો દિક્ષુ પ્રસુપ્તમિવ તિષ્ઠતિ જડત્વાદિત્યર્થઃ ।
અતત્ અપ્રધાનં ચેતનં, તસ્ય ધર્માણામભિધાનાદિતિ હેત્વર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.5.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.5.20
શરીરશ્ ચોભયે ઽપિ હિ ભેદેનૈનમ્ અધીયતે । બ્બ્સ્_1,2.20 ।
નેતિ પૂર્વસૂત્રાદનુવર્તતે ।
શારીરશ્ચ નાન્તર્યામીષ્યતે ।
કસ્માત્ ।
યદ્યપિ દ્રષ્ટૃત્વાદયો ધર્મસ્તસ્ય સંભવન્તિ તથાપિ ઘટાકાશવદુપાધિપરિચ્છિન્નત્વાન્ન કાર્ત્સ્યેન પૃથિવ્યાદિષ્વન્તરવસ્થાતું નિયન્તું ચ શક્નોતિ ।
અપિચોભયે ઽપિ હિ શાખિનઃ કાણ્વા માધ્યન્દિનાનાશ્ચાન્તર્યામિણો ભેદેનૈનં શારીરં પૃથિવ્યાદિવદધિષ્ઠાનત્વેન નિયમ્યત્વેન ચાધીયતે- ઽયો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્ઽ (બૃ. 3.7.22) ઇતિ કાણ્વાઃ ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽ ઇતિ માધ્યન્દિનાઃ ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽ ઇત્યસ્મિન્સ્તાવત્પાઠે ભવત્યાત્મશબ્દઃ શારીરસ્ય વાચકઃ ।
ઽયો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્ઽ ઇત્યસ્મિન્નપિ પાઠે વિજ્ઞાનશબ્દેન શારીર ઉચ્યતે ।
વિજ્ઞાનમયો હિ શારીરઃ ।
તસ્માચ્છારીરદન્ય ઈશ્વરો ઽન્તર્યામીતિ સિદ્ધમ્ ।
કથં પુનરેકસ્મિન્દેહે દ્વૌ દ્રષ્ટારવુપપદ્યેતે, યશ્ચાયમીશ્વરો ઽન્તર્યામી યશ્ચાયમિતરઃ શારીરઃ ।
કા પુનરિહાનુપપત્તિઃ ।
ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિવચનં વિરુધ્યેત ।
અત્ર હિ પ્રકૃતાદન્તર્યામિણો ઽન્યં દ્રષ્ટારં, શ્રોતારં, મન્તારં, વિજ્ઞાતારં ચાત્માનં પ્રતિષેધતિ ।
નિયન્ત્રન્તરપ્રતિષેધાર્થમેતદ્વચનમિતિચેત્, ન, નિયન્ત્રન્તરાપ્રસઙ્ગાદવિશેષશ્રવણાચ્ચ ।
અત્રોચ્યતે-
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતકાર્યકરણોપાધિનિમિત્તો ઽયં શારીરાન્તર્યામિણોર્ભેદવ્યપદેશો ન પારમાર્થિકઃ ।
એકો હિ પ્રત્યગાત્મા ભવતિ, ન દ્વૌ પ્રત્યગાત્માનૌ સંભવતઃ ।
એકસ્યૈવ તુ ભેદવ્યવહાર ઉપાધિકૃતો યથા ઘટાકાશો મહાકાશ ઇતિ ।
તતશ્ચ જ્ઞાતૃજ્ઞેયાદિભેદશ્રુતયઃ પ્રત્યક્ષાદીનિ ચ પ્રમાણાનિ સંસારાનુભવો વિધિપ્રતિષેધશાસ્ત્રં ચેતિ સર્વમેતદુપપદ્યતે ।
તથાચ શ્રુતિઃ ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિઽ ઇત્વવિદ્યાવિષયે સર્વે વ્યવહારં દર્શયતિ ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ ઇતિ વિદ્યાવિષયે સર્વે વ્યવહારં વારયતિ

અત્તરસૂત્રનિરસ્યાશઙ્કામાહ- યદિ પ્રધાનમિત્યાદિના ।
અમૃતશ્ચેતિ ।
વિનાશિનો દેહાન્તરભોગાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
યથા દેવદત્તકર્તૃકગમનક્રિયાયા ગ્રામઃ કર્મ ન દેવદત્તઃ, તથાત્મકર્તૃકદર્શનાદિક્રિયાયા અનાત્મા વિષયઃ ન ત્વાત્મા, ક્રિયાયાઃ કર્તૃવિષયત્વાયોગાદિત્યાહ- કર્તરીતિ ।
ક્રિયાયાં ગુણઃ કર્તા, પ્રધાનં કર્મ, તત્રૈકસ્યાં ક્રિયાયામેકસ્ય ગુણત્વપ્રધાનત્વયોર્વિરોધાન્ન કર્તુઃ કર્મત્વમિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારમાત્માનં તયા દૃશ્યયા દૃષ્ટ્યા ન વિષયીકુર્યા ઇત્યાદિશ્રુતેશ્ચાદૃષ્ટત્વાદિધર્માઃ શારીરસ્યેત્યાહ- નેતિ ।
અપિશબ્દસૂચિતં હેતુમુક્ત્વા કણ્ઠોક્તં હેતુમાહ- અપિ ચોભયે ઽપીતિ ।
ભેદેનેતિ સૂત્રાત્તાત્ત્વિકભેદભ્રાન્તિં નિરસિતું શઙ્કતે- કથમિતિ ।
નન્વત્રૈકો ભોક્તા જીવઃ, ઈશ્વરસ્ત્વભોક્તેતિ ન વિરોધ ઇતિ શઙ્કતે- કા પુનરિતિ ।
તયોર્ભેદઃ શ્રુતિવિરુદ્ધ ઇતિ પૂર્વવાદ્યાહ- નાન્ય ઇતિ ।
સ એવ શ્રુત્યર્થમાહ- અત્રેતિ ।
શ્રુતેરર્થાન્તરમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- નિયન્ત્રન્તરેત્યાદિના ।
ન કેવલમપ્રસક્તપ્રતિષેધઃ, કિન્ત્વવિશેષેણ દ્રષ્ટ્રન્તરનિષેધશ્રુતેરન્તર્યામ્યન્તરનિષેધાર્થત્વે બાધશ્ચેત્યાહ- અવિશેષેતિ ।
તસ્માત્સૂત્રે, ઽય આત્માનિ તિષ્ઠન્ઽઇતિ શ્રુતૌ ચ દ્રષ્ટૃભેદોક્તિરયુક્તા, ઽનાન્યઃઽઇતિ વાક્યશેષે ભેદનિરાસાદિતિ પ્રાપ્તે, ભેદ ઉપાધિકલ્પિતઃ શ્રુતિસૂત્રાભ્યામનૂદ્યત ઇતિ સમાધત્તે- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
ભેદઃ સત્યઃ કિં ન સ્યાદત આહ- એકો હીતિ ।
ગૌરવેણ દ્વયોરહન્ધીગોચરત્વાસંભાવદેક એવ તદ્ગોચરઃ ।
તદ્ગોચરસ્ય ઘટવદનાત્મત્વાન્નાત્મભેદઃ સત્ય ઇત્યર્થઃ ।
તતશ્ચેતિ ।
કલ્પિતભેદાઙ્ગીકારાદ્ભેદાપેક્ષં સર્વં યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદન્તર્યામિબ્રાહ્મણં જ્ઞેયે બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.5.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.6.21
અદૃશ્યત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 21-23
અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ । બ્બ્સ્_1,2.21 ।
ઽઅથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતેઽ, ઽયત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રમવર્ણમચક્ષુઃશ્રોત્રં તદપાણિપાદં નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં તદવ્યયં યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃઽ (મુણ્ડ. 1.1.5,6) ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ- કિમયમદ્રેશ્યત્વાદિગુણકો ભૂતયોનિઃ પ્રધાનં સ્યાદુત શારીર આહોસ્વિત્પરમેશ્વર ઇતિ ।
તત્ર પ્રધાનમચેતનં ભૂતયોનિરિતિ યુક્તં, અચેતનાનામેવ તદ્દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદાનાત્ ।
ઽયથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્યતે ચ યથા પૃથિવ્યામોષધઃ સંભવન્તિ ।
યથા સતઃ પુરુષોત્કેશલોમાનિ તથાક્ષરાત્સંભવતીહ વિશ્વમ્ઽ (મુણ્ડ. 1.1.7) ઇતિ ।
નનૂર્ણનાભિઃ પુરુષશ્ચ ચેતનાવિહ દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાત્તૌ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
નહિ કેવલસ્ય ચેતનસ્ય તત્ર સૂત્રયોનિત્વં કેશલોમયોનિત્વં ચાસ્તિ ।
ચેતનાધિષ્ઠિતં હ્યચેતનમૂર્ણનાભિશરીરં સૂત્રસ્ય યોનિઃ, પુરુષશરીરં ચ કેશલોમ્નામિતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અપિચ પૂર્વત્રાદૃષ્ટત્વાદ્યભિલાષસંભવે ઽપિ દ્રષ્ટૃત્વાદ્યભિલાષાસંભવાન્ન પ્રધાનમભ્યુપગતમ્ ।
ઇહ ત્વદૃશ્યત્વાદયો ધર્માઃ પ્રધાને સંભવન્તિ ।
નચાત્ર વિરુધ્યમાનો ધર્મઃ કશ્ચિદભિલપ્યતે ।
નનુ ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ (મુણ્ડ. 1.1.9) ઇત્યયં વાક્યશેષો ઽચેતને પ્રધાને ન સંભવન્તિ, કથં પ્રધાનં ભૂતયોનિઃ પ્રતિજ્ઞાયત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ઽયયા તદક્ષરમધિગમ્યતેઽ ઽયત્તદદ્રેશ્યમ્ઽ ઇત્યક્ષરશબ્દેનાદૃશ્યત્વાદિગુણકં ભૂતયોનિં શ્રાવયિત્વા પુનરન્તે શ્રાવયિષ્યતિ- ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.2) ઇતિ ।
તત્ર યઃ પરો ઽક્ષરાચ્છ્રુતઃ સ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્સંભવિષ્યતિ ।
પ્રધાનમેવ ત્વક્ષરશબ્દનિર્દિષ્ટં ભૂતયોનિઃ ।
યદા તુ યોનિશબ્દો નિમિત્તવાચી તદા શારીરો ઽપિ ભૂતયોનિઃ સ્યાત્, ધર્માધર્માભ્યાં ભૂતજાતસ્યોપાર્જનાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- યોયમદૃશ્યત્વાદિગુણકો ભૂતયોનિઃ સ પરમેશ્વર એવ સ્યાન્નાન્ય ઇતિ ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
ધર્મોક્તેઃ ।
પરમેશ્વરસ્ય હિ ધર્મ ઇહોચ્યમાનો દૃશ્યતે- ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ ઇતિ ।
નહિ પ્રધાનસ્યાચેતનસ્ય શારીરસ્ય વોપાધિપરિચ્છિન્નદૃષ્ટેઃ સર્વજ્ઞત્વં સર્વવિત્ત્વં વા સંભવતિ ।
નન્વક્ષરશબ્દનિર્દિષ્ટાદ્ભૂતયોનેઃ પરસ્યૈવ તત્સર્વજ્ઞત્વં ચ ન ભૂતયોનિવિષયમિત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નૈવં સંભવતિ ।
યત્કારણં ઽઅક્ષરાત્સંભવતીહ વિશ્વમ્ઽ ઇતિ પ્રકૃતં ભૂતયોનિમિહ જાયમાનપ્રકૃતિત્વેન નિર્દિશ્યાનન્તરમપિ જાયમાનપ્રકૃતિત્વેનૈવ સર્વજ્ઞં નિર્દિશતિ- ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ ।
તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયતેઽ ઇતિ ।
તસ્માન્નિર્દેશસામ્યેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્પ્રકૃતસ્યૈવાક્ષરસ્ય ભૂતયોનેઃ સર્વજ્ઞત્વં સર્વવિત્ત્વં ચ ધર્મ ઉચ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ ઇત્યત્રાપિ ન પ્રકૃતાદ્ભૂતયોનેરક્ષરાત્પરઃ કશ્ચિદભિધૂયતે ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
ઽયેનાક્ષરં પુરુષં વેદ સત્યં પ્રોવાચ તાં તત્ત્વતો બ્રહ્મવિદ્યામ્ઽ (મુણ્ડ. 1.2.13) ઇતિ પ્રકૃત્ય તસ્યૈવાક્ષરસ્ય ભૂતયોનેરદૃશ્યત્વાદિગુણકસ્ય વક્તવ્યત્વેન પ્રતિજ્ઞાતત્વાત્ ।
કથં તર્હિ ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ ઇતિ વ્યપદિશ્યત ઇતિ, ઉત્તરસૂત્રે તદ્વક્ષ્યામઃ ।
અપિચાત્ર દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે ઉક્તે- ઽપરા ચૈવાપરા ચઽ ઇતિ ।
તત્રાપરામૃગ્વેદાદિલક્ષણાં વિદ્યામુક્ત્વા બ્રવીતિ- ઽઅથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે ઇત્યાદિ ।
તત્ર પરસ્યા વિદ્યાયા વિષયત્વેનાક્ષરં શ્રુતમ્ ।
યદિ પુનઃ પરમેશ્વરાદન્યદદૃશ્યત્વાદિગુણકમક્ષરં પરિકલ્પ્યેત નેયં પરા વિદ્યા સ્યાત્ ।
પરાપરવિભાગો હ્યયં વિદ્યયોરભ્યુદયનિઃશ્રેયસફલતયા પરિકલ્પ્યતે ।
નચ પ્રધાનવિદ્યા નિઃશ્રેયસફલા કેનચિદભ્યુપગમ્યતે ।
તિસ્રશ્ચ વિદ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયેરન્, ત્વત્પક્ષે ઽક્ષરાદ્ભૂતયોનેઃ પરસ્ય પરમાત્મનઃ પ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ ।
દ્વે એવ તુ વિદ્યે વેદિતવ્યે ઇહ નિર્દિષ્ટે ।
ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ (મુણ્ડ. 1.1.3) ઇતિ ચૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનાપેક્ષણં સર્વાત્મકે બ્રહ્મણિ વિવક્ષ્યમાણે ઽવકલ્પ્યતે, નાચેતનમાત્રૈકાયતને પ્રધાને, ભોગ્યવ્યતિરિક્તે વા ભોક્તરિ ।
અપિચ ઽસ બ્રહ્મવિદ્યાં સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠામથર્વાય જ્યેષ્ઠપુત્રાય પ્રાહઽ (મુણ્ડ. 1.1.1) ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યાં પ્રાધાન્યેનોપક્રમ્ય પરાપરવિભાગેન પરાં વિદ્યામક્ષરાધિગમનીં દર્શયંસ્તયા બ્રહ્મવિદ્યાત્વં દર્શયતિ ।
સા ચ બ્રહ્મવિદ્યાસમાખ્યા તદધિગમ્યસ્યાક્ષરસ્યાબ્રહ્મત્વે બાધિતા સ્યાત્ ।
અપરર્ગ્વેદાદિલક્ષણા કર્મવિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યોપક્રમ ઉપન્યસ્યતે બ્રહ્મવિદ્યાપ્રશંસાયૈ ।
ઽપ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા અષ્ટાદશોક્તમવરં યેષુ કર્મ ।
એતચ્છ્રેયો યો ઽભિનન્દન્તિ મૂઢા જરામૃત્યું તે પુનરેવાપિયન્તિઽ (મુણ્ડ. 1.2.7) ઇત્યેવમાદિનિન્દાવચનાત્ ।
નિન્દિત્વા ચાપરાં વિદ્યાં તતો વિરક્તસ્ય પરવિદ્યાધિકારં દર્શયતિ- ઽપરીક્ષ્ય લોકાન્કર્મચિતાન્બ્રાહ્મણો નિર્વેદમાયાન્નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન ।
તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમેવાભિગચ્છેત્સમિત્પાણિઃ શ્રેત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠમ્ઽ (મુણ્ડ. 1.2.12) ઇતિ ।
યત્તૂક્તમચેતનાનાં પૃથિવ્યાદીનાં દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદાનાદ્દાર્ષ્ટાન્તિકેનાપ્યચેતનેન ભૂતયોનિના ભવિતવ્યમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
નહિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોરત્યન્તસામ્યેન ભવિતવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
અપિચ સ્થૂલાઃ પૃથિવ્યાદયો દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાત્તા ઇતિ ન સ્થૂલ એવ દાર્ષ્ટાન્તિકો ભૂતયોનિરભ્યુપગમ્યતે ।
તસ્માદદૃશ્યત્વાદિગુણકો ભૂતયોનિઃ પરમેશ્વર એવ

fન્: અદ્રેશ્યમદૃશ્યં જ્ઞાનેન્દ્રિયૈઃ, અગ્રાહ્યં કર્મેન્દ્રિયૈઃ ।
ઊર્ણનાભિર્લૂતાકીટઃ ।
પૂર્વત્ર પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે ।
નહીતિ ।
ઽઅક્તાઃ શર્કરા ઉપદધાતીઽ ત્યત્ર ઽતેજો વૈ ઘૃતંઽ ઇતિ શેષાન્નિર્ણયવદત્રાપિ અદૃશ્યવાદેઃ શેષાન્નિર્ણયઃ ।
યેન જ્ઞાનેનાક્ષરં પ્રકૃતં ભૂતયોનિં પુરુષં સત્યં વેદ ।
સર્વવિદ્યાનાં પ્રતિષ્ઠા સમાપ્તિર્યસ્યામ્ ।
પ્લવન્તે ગચ્છન્તિ અસ્થાયિન ઇતિ પ્લવાઃ ।
અષ્ટાદશેતિ ષોડશાર્ત્વિજઃ યજમાનઃ પત્ની ચેત્યષ્ટાદશ ।
યેષૂક્તં અવરમનિત્યં કર્મ યજ્ઞઃ ।
અપિયન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
પ્રત્યક્ષાદિના કર્મસાધ્યાંલ્લોકાનનિત્યતયા જ્ઞાત્વા નિર્વેદં વૈરાગ્યં ગચ્છેત્ ।
કુતઃ, કૃતેન કર્મણા અકૃતો મોક્ષો નાસ્તિ ।
અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ ।
મુણ્ડકવાક્યમુદાહરતિ- અથેતિ ।
કર્મ વિદ્યારૂપાપરવિદ્યોક્ત્યનન્તરં યયા નિર્ગુણં જ્ઞાયતે પરા સોચ્યતે ।
તામૈવ વિષયોક્ત્યા નિર્દિશતિ- યત્તદિતિ ।
અદ્રેશ્યં અદૃશ્યં જ્ઞાનેન્દ્રિયૈઃ, અગ્રાહ્યં કર્મેન્દ્રિયૈઃ, ગોત્રં વંશઃ, વર્ણો બ્રાહ્મણત્વાદિજાતિઃ, ચક્ષુઃશ્રોત્રશૂન્યમચક્ષુઃશ્રોત્રં, પાણિપાદશૂન્યમપાણિપાદં, જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયવિકલમિત્યર્થઃ ।
વિભું પ્રભું, સુસૂક્ષ્મં દુર્જ્ઞેયત્વાત્ ।
નિત્યાવ્યયપદાભ્યાં નાશાપક્ષયયોર્નિરાસઃ ।
ભૂતાનાં યોનિં પ્રકૃતિં યત્પશ્યન્તિ ધીરાઃ પણ્ડિતાસ્તદક્ષરં તદ્વિદ્યા પરેત્યન્વયઃ ।
અદ્રેશ્યત્વાદિગુણાનાં બ્રહ્મપ્રધાનસાધારણત્વાત્સંશયઃ ।
પૂર્વવદ્રષ્ટૃત્વાદીનાં ચેતનધર્માણામત્રાશ્રુતેરસ્તુ પ્રધાનમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રધાનાદ્યુપાસ્તિઃ, સિદ્વાન્તે નિર્ગુણધીરિતિ ફલમ્ ।
ઊર્ણનાભિર્લૂતાકીટઃ તન્તૂન્સ્વદેહાત્સૃજતિ, ઉપસંહરતિ ચેત્યર્થઃ ।
સતો જીવતઃ ।
નનુ પૂર્વં નિરસ્તં પ્રધાનં કથમુત્થાપ્યતે, તત્રાહ- અપિચેતિ ।
અત્ર પ્રધાને વિરુધ્યમાનો ઽસંભાવિતો વાક્યશેષઃ શ્રુત ઇતિ શઙ્કતે- નનુ ય ઇતિ ।
પઞ્ચમ્યન્તાક્ષરશ્રુત્યા ભૂતપ્રકૃતેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્પ્રથમાન્તપરશબ્દોક્તસ્ય જગન્નિમિત્તેશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિકમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
ઽસંદિગ્ધે તુ વાક્યશેષાત્ઽઇતિ ન્યાયેન સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
ચેતનાચેતનત્વેન સંદિગ્ધે ભૂતયોનૌ ઽયઃ સર્વજ્ઞઃઽઇતિ વાક્યશેષાદીશ્વરત્વનિર્ણય ઇત્યયુક્તં, વાક્યશેષે ભૂતયોનેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાપકાભાવાદિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઽજનિકર્તૃઃ પ્રકૃતિઃઽઇતિ સૂત્રેણ પ્રકૃતેરપાદાનસંજ્ઞાયાં પઞ્ચમીસ્મરણાદક્ષરાત્સંભવતીતિ પ્રકૃતિત્વેનોક્તાક્ષરસ્ય ભૂતયોનિર્વાક્યશેષે તસ્માદિતિ પ્રકૃતિત્વલિઙ્ગેન પ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્તીતિ સમાધત્તે- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
એતત્કાર્યં બ્રહ્મ સૂક્ષ્માત્મકં નામ રૂપં, સ્થૂલં તતો ઽન્નં વ્રીહ્યાદીત્યર્થઃ ।
યદુક્તં પઞ્ચમ્યન્તાક્ષરશ્રુત્યા ભૂતયોનેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનદચેતનત્વમિતિ, તત્રાહ- અક્ષરાત્પરત ઇતિ ।
નાયમક્ષરશબ્દો ભૂતયોનિં પરામૃશતિ, પરવિદ્યાધિગમ્યત્વેનોક્તસ્યાક્ષરસ્ય ભૂતયોનેઃ ઽઅક્ષરં પુરુષં વેદાઽઇત્યક્ષરશ્રુત્યા વેદ્યત્વલિઙ્ગવત્યા પૂર્વમેવ બ્રહ્મત્વેન પરામર્શાદિત્યાહ- યેનેતિ ।
યેન જ્ઞાનેનાક્ષરં ભૂતયોનિં સર્વજ્ઞં પુરુષં વેદ તાં બ્રહ્મવિદ્યાં યોગ્યાય શિષ્યાય પ્રબ્રૂયાદિત્યુપક્રમ્ય ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽઇત્યુચ્યમાનઃ પરો ભૂતયોનિરિતિ ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ પઞ્ચમ્યન્તાક્ષરશબ્દાર્થઃ ક ઇત્યાશઙ્ક્યાજ્ઞાનમિતિ વક્ષ્યત ઇત્યાહ- કથમિતિ ।
પરવિદ્યેતિ સમાખ્યયાપિ તદ્વિષયસ્ય બ્રહ્મત્વમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
નનુ પ્રધાનવિદ્યાપિ કારણવિષયત્વાત્પરેત્યત આહ- પરાપરવિભાગો ઇતિ ।
અનિત્યફલત્વેનાપરવિદ્યાં નિન્દિત્વા મુક્ત્યર્થિને બ્રહ્મવિદ્યાં પ્રોવાચેતિ વાક્યશેષોક્તેરિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ પ્રધાનવિદ્યાપિ મુક્તિફલત્વેન પરેત્યત આહ- નચેતિ ।
નનુ ઽયઃ સર્વજ્ઞઃઽઇત્યગ્રે પરવિદ્યાવિષય ઉચ્યતે, અદ્રેશ્યવાક્યેન તુ પ્રધાનવિદ્યોચ્યત ઇત્યત આહ- તિસ્રશ્ચેતિ ।
ઇતશ્ચ ભૂતયોનેર્બ્રહ્મત્વમિત્યાહ- કસ્મિન્નિતિ ।
અચેતનમાત્રસ્યૈકાયતનમુપાદાનં તજ્જ્ઞાનાત્કાર્યજ્ઞાને ઽપિ તદકાર્યાણામાત્મનાં જ્ઞાનં ન ભવતિ ।
એવં જીવે જ્ઞાતે તદકાર્યસ્ય ભોગ્યસ્ય જ્ઞાનં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મવિદ્યાશબ્દાચ્ચ ભૂતયોનિર્બ્રહ્મેત્યાહ- અપિચેતિ ।
સ બ્રહ્મવિદ્યાં સર્વવિદ્યાનાં પ્રતિષ્ઠાં સમાપ્તિભૂમિં બ્રહ્મવિદ્યામુવાચ ।
બ્રહ્મણિ સર્વવિદ્યાનાં વિદ્યાફલાનાં ચાન્તર્ભાવાદ્બ્રહ્મવિદ્યા સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠા ।
નન્વપરવિદ્યા પરપ્રકરણે કિમર્થમુક્તેત્યત આહ- અપરેતિ ।
પ્લવન્તે ગચ્છન્તીતિ પ્લવા વિનાશિનઃ, અદૃઢાનિત્યફલસંપાદનાશક્તાઃ, ષોડશર્ત્વિજઃ પત્નીયજમાનશ્ચેત્યષ્ટાદશ ।
યજ્ઞેન નામનિમિત્તેન નિરૂપ્યન્ત ઇતિ યજ્ઞરૂપાઃ ।
તથાહિ ઋતુષુ યાચયન્તિ યજ્ઞં કારયન્તીત્યૃત્વિજઃ, યજત ઇતિ યજમાનઃ, ઽપત્યુર્નો યજ્ઞસંયોગેઽઇતિ સૂત્રેણ પતિશબ્દસ્ય નકારો ઽન્તાદેશો યજ્ઞસંબન્ધે વિહિત ઇતિ પત્ની, એવમૃત્વિગાદિનામપ્રવૃત્તિનિમિત્તં યજ્ઞ ઇતિ યજ્ઞરૂપાઃ ।
યેષ્વવરમનિત્યફલકં કર્મ શ્રુત્યુક્તં, એતદેવ કર્મ શ્રેયો નાન્યદાત્મજ્ઞાનમિતિ યે મૂઢાસ્તુષ્યન્તિ તે પુનઃ પુનર્જન્મમરણમાપ્નુવન્તીત્યર્થઃ ।
તદ્વિજ્ઞાનાર્થં બ્રહ્મવિજ્ઞાનાર્થં ગુરુમભિગચ્છેદેવેતિ નિયમઃ ।
બ્રહ્મનિષ્ઠસ્યાપ્યનધીતવેદસ્ય ગુરુત્વં વારયતિ- શ્રોત્રિયમિતિ ।
કાર્યમુપાદાનાભિન્નમિત્યંશે દૃષ્ટાન્તઃ ।
સર્વસામ્યે તથાપ્યનિષ્ટાપત્તેરિત્યાહ-અપિચ સ્થૂલા ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.6.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.6.22
વિશેષણભેદવ્યપદેશાભ્યાં ચ નેતરૌ । બ્બ્સ્_1,2.22 ।
ઇતશ્ચ પરમેશ્વર એવ ભૂતયોનિર્નેતરૌ શારીરઃ પ્રધાનં વા ।
કસ્માત્ ।
વિશેષણભેદવ્યપદેશાભ્યામ્ ।
વિશિનષ્ટિ હિ પ્રકૃતં ભૂતયોનિં શારીરાદ્વિલક્ષણત્વેન- ઽ દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ ।
અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.2) ઇતિ ।
નહ્યેતદ્દિવ્યાદિવિશેષણમવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપપરિચ્છેદાભિમાનિનસ્તદ્ધર્માન્સ્વાત્મનિ કલ્પયતઃ શારીરસ્યોપપદ્યતે ।
તસ્માત્સાક્ષાદૌપનિષદઃ પુરુષ ઇહોચ્યતે ।
તથા પ્રધાનાદપિ પ્રકૃતં ભૂતયોનિં ભેદેન વ્યપદિશતિ- ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ ઇતિ ।
અક્ષરમવ્યાકૃતં નામરૂપબીજશક્તિરૂપં ભૂતસૂક્ષ્મમીશ્વરાશ્રયં તસ્યૈવોપાધિભૂતં સર્વસ્માદ્વિકારાત્પરો યો ઽવિકારસ્તસ્માત્પરતઃ પર ઇતિ ભેદેન વ્યપદેશાત્પરમાત્માનમિહ વિવક્ષિતં દર્શયતિ ।
નાત્ર પ્રધાનં નામ કિઞ્ચિત્સ્વતન્ત્રં તત્ત્વમભ્યુપગમ્ય તસ્માદ્ભેદવ્યપદેશ ઉચ્યતે ।
કિં તર્હિ યદિ પ્રધાનમપિ કલ્પ્યમાનં શ્રુત્યવિરોધેનાવ્યાકૃતાદિશબ્દવાચ્યં ભૂતસૂક્ષ્મં પરિકલ્પ્યેત પરિકલ્પ્યતામ્ ।
તસ્માદ્ભેદવ્યપદેશાત્પરમેશ્વરો ભૂતયોનિરિત્યેતદિહ પ્રતિપાદ્યતે

કુતશ્ચ પરમેશ્વરો ભૂતયોનિઃ-
fન્: અશ્નોતિ વ્યાપ્નોતિ સ્વવિકારજાતમિત્યક્ષરમ્ ।
અવ્યાકૃતમવ્યક્તમ્ ।
નામરૂપયોર્બીજમીશ્વરસ્તસ્ય શક્તિરૂપમ્ ।
વિશેષણાન્ન જીવો ભેદોક્તેર્ન પ્રધાનમિતિ હેતુદ્વયં વિભજ્ય વ્યાચષ્ટે- વિશિનષ્ટિ હીત્યાદિના ।
દિવ્યો દ્યોતનાત્મકઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ, અમૂર્તઃ પૂર્ણઃ, પુરુષઃ પુરિશયઃ પ્રત્યગાત્મા, બાહ્યં સ્થૂલમાભ્યન્તરં કારણં સૂક્ષ્મં તાભ્યાં સહાધિષ્ઠાનત્વેન તિષ્ઠતીતિ સબાહ્યાભ્યન્તરઃ, હિ તથા શ્રુતિષુ પ્રસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
અવિદ્યાકૃતં નામરૂપાત્મકં શરીરં તેન પરિચ્છેદો ઽલ્પત્વમ્ ।
તસ્ય શરીરસ્ય ધર્માજ્જાડ્યમૂર્તત્વાદીનિત્યર્થઃ ।
નન્વક્ષરશબ્દેન પ્રધાનોક્તાવશબ્દત્વં પ્રધાનસ્ય પ્રતિજ્ઞાતં બાધ્યેત, તત્રાહ- અક્ષરમવ્યાકૃતમિતિ ।
અશ્નોતિ વ્યાપ્નોતિ સ્વવિકારજાતમિત્યક્ષરમ્ ।
અવ્યાકૃતમવ્યક્તમ્ ।
અનાદીતિ યાવત્ ।
નામરાપયોર્બીજમીશ્વરઃ તસ્ય શક્તિરૂપમ્ ।
પરતન્ત્રત્વાદુપાદાનમપિ શક્તિરિત્યુક્તમ્ ।
ભૂતાનાં સૂક્ષ્માઃ સંસ્કારા યત્ર તદ્ભૂતસૂક્ષ્મં ઈશ્વરશ્ચિન્માત્ર આશ્રયો યસ્ય તત્તથા ।
તસ્યૈવ ચિન્માત્રસ્ય જીવેશ્વરભેદોપાધિભૂતમ્ ।
યત્તુ ઈશ્વર આશ્રયો વિષયો યસ્યેતિ નાનાજીવવાદિનાં વ્યાખ્યાનં તદ્બાષ્યબહિર્ભૂતં, ઽએતસ્મિન્ખલ્વક્ષરે ગાર્ગિ આકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચઽઇત્યોતપ્રોતભાવેનાવ્યાકૃતસ્ય ચિદાશ્રયત્વશ્રુતેરાશ્રયપદલક્ષણાયા નિર્મૂલત્વાત્ ।
નહિ મૂલપ્રકૃતેર્ભેદે કિઞ્ચિન્માનમસ્તિ ।
નચ ઽઇન્દ્રો માયાભિઃઽઇતિ શ્રુતિર્માનં, ઽઅજામેકામ્ઽઇત્યાદ્યનેકશ્રુતિબલેન લાઘવતર્કસહાયેન તસ્યાઃ શ્રુતેર્બુદ્ધિભેદેન માયાભેદાનુવાદિત્વાત્ ।
તદુક્તં સુરેશ્વરાચાર્યૈઃ-ઽસ્વતસ્ત્વવિદ્યાભેદો ઽત્ર મનાગપિ ન વિદ્યતેઽઇતિ ।
સાંખ્યયોગાચાર્યાઃ પુરાણેતિહાસકર્તારશ્ચ મૂલપ્રકૃત્યૈક્યં વદન્તિ ।
નન્વવિદ્યૈક્યે બન્ધમુક્તિવ્યવસ્થા કથમ્ ।
નચ વ્યવસ્થા નાસ્તીતિ વાચ્યં, શ્રવણે પ્રવૃત્ત્યાદિબાધાપતાદિતિ ચેત્, ઉચ્યતે-યે હ્યવિદ્યાનાનાત્વમિચ્છન્તિ તૈરપિ પરિણામિત્વેન સાંશત્વમવિદ્યાયા અઙ્ગીકાર્યં, તથા ચાનર્થાત્મકસ્વીયસંઘાતાત્મના પરિણતાવિદ્યાંશોપહિતજીવભેદાદ્વ્યવસ્થા સિધ્યતિ ।
યસ્ય જ્ઞાનમન્તઃકરણે જાયતે તસ્યાન્તઃ કરણપરિણામ્યજ્ઞાનાંશનશો મુક્તિરિતિ ।
એવં ચ શ્રોતુઃ સ્વરૂપાનન્દપ્રાપ્તિઃ, શ્રવણાદો પ્રવૃત્તિઃ, વિદ્વદનુભવઃ, જીવન્મુક્તિશાસ્ત્રં ચેતિ સર્વમબાધિતં ભવતિ ।
નચૈવં નાનાજીવપક્ષાદવિશેષઃ, મૂલપ્રકૃતિનાનાત્વાભાવાદિત્યલમ્ ।
પરત્વેહેતુઃ- અવિકાર ઇતિ ।
નનુ સૂત્રકૃતા શ્રુતૌ પ્રધાનાદ્ભેદવ્યપદેશ ઉક્તસ્તત્ર કથમજ્ઞાનાદ્ભેદોક્તિર્વ્યાખ્યાયતે, તત્રાહ- નાત્રેતિ ।
કાર્યાત્મના પ્રધીયત ઇતિ પ્રધાનમજ્ઞાનમેવ ।
તતો ઽન્યસ્યાપ્રમાણિકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અતો ઽત્રાજ્ઞાનમેવ ભૂતયોનિરિતિ પૂર્વપક્ષં કૃત્વા નિરસ્યતે ।
તન્નિરાસેનાર્થાત્સાંખ્યાકલ્પિતપ્રધાનનિરાસ ઇતિ મન્તવ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.6.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.6.23
રૂપોપન્યાસાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,2.23 ।
અપિચ ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ ઇત્યસ્યાનન્તરમ્ ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ ઇતિ પ્રાણપ્રભૃતીનાં પૃથિવીપર્યન્તાનાં તત્વાનાં સર્ગમુક્ત્વા તસ્યૈવ ભૂતયોનેઃ સર્વવિકારાત્મકં રૂપમુપન્યસ્યમાનં પશ્યામઃ- ઽઅગ્નિર્મૂર્ધા ચક્ષુષી ચન્દ્રસૂર્યૌ દિશઃ શ્રોત્રે વાગ્વિવૃતાશ્ચ વેદાઃ ।
વાયુઃ પ્રાણો હૃદયં વિશ્વમસ્ય પદ્ભ્યાં પૃથિવી હ્યેષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ (મુણ્ડ. 2.1.4) ઇતિ ।
તચ્ચ પરમેશ્વરસ્યૈવોચિતં, સર્વવિકારકારણત્વાત્ ।
ન શારીરસ્ય તનુમહિમ્નઃ ।
નાપિ પ્રધાનસ્યાયં રૂપોપન્યાસઃ સંભવતિ, સર્વભૂતાન્તરાત્મત્વાસંભવાત્ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવ ભૂતયોનિર્નેતરાવિતિ ગમ્યતે ।
કથં પુનર્ભૂતયોનેરયં રૂપોપન્યાસ ઇતિ ગમ્યતે, પ્રકરણાત્, ઽએષઃઽ ઇતિ ચ પ્રકૃતાનુકર્ષણાત્ ।
ભૂતયોનિં હિ પ્રકૃત્ય ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ, ઽએષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ ઇતિ વચનં ભૂતયોનિવિષયમેવ ભવતિ ।
યથોપાધ્યાયં પ્રકૃત્યૈતસ્માદધીષ્વૈષ વેદવેદાઙ્ગપારગ ઇતિ વચનમુપાધ્યાયવિષયં ભવતિ તદ્વત્ ।
કથં પુનરદૃશ્યત્વાદિગુણકસ્ય ભૂતયોનેર્વિગ્રહવદ્રૂપં સંભવતિ ।
સર્વાત્મત્વવિવક્ષયેદમુચ્યતે નતુ વિગ્રહવત્ત્વવિવક્ષયેત્યદોષઃ ।
ઽઅહમન્નમહમન્નાદઃઽ (તૈ. 3.10.6) ઇત્યાદિવત્ ।
અન્યે પુનર્મન્યન્તે- નાયં ભૂતયોને રૂપોપન્યાસઃ, જાયમાનત્વેનોપન્યાસાત્ ।
ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણીઽ ઇતિ હિ પૂર્વત્ર પ્રાણાદિપૃથિવ્યન્તં તત્ત્વજાતં જાયમાનત્વેન નિરદિક્ષત્ ।
ઉત્તરત્રાપિ ચ ઽતસ્માદગ્નિઃ સમિધો યશ્ચ સૂર્યઃઽ ઇત્યેવમાદિ, ઽઅતશ્ચ સર્વા ઓષધયો રસાશ્ચઽ ઇત્યેવમન્તં જાયમાનત્વેનૈવ નિર્દેક્ષ્યતિ ।
ઇહૈવ કથમકસ્માદન્તરાલે ભૂતયોને રૂપમુપન્યસેત્ ।
સર્વાત્મત્વમપિ સૃષ્ટિં પરિસમાપ્યોપદેક્ષ્યતિ- ઽપુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મઽ (મુણ્ડ. 2.1.10) ઇત્યાદિના ।
શ્રુતિસ્મૃત્યોશ્ચ ત્રૈલોક્યશરીરસ્ય પ્રજાપતેર્જન્માદિ નિર્દિશ્યમાનમુપલભામહે- ઽહિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્ને ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ ।
સ દાધાર પૃથિવી દ્યામુતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમઽ (ઋ.સ. 10.121.1) ઇતિ ।
સમવર્તતેત્યજાયતેત્યર્થઃ ।
તથા ઽસ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તતઽ ઇતિ ચ ।
વિકારપુરુષસ્યાપિ સર્વભૂતાન્તરાત્મત્વં સંભવતિ, પ્રાણાત્મના સર્વભૂતાનામધ્યાત્મમવસ્થાનાત્ ।
અસ્મિન્પક્ષે ઽપુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મઽ ઇત્યાદિ સર્વરૂપોપન્યાસઃ પરમેશ્વરપ્રતિપત્તિહેતુરિતિ વ્યાખ્યેયમ્

fન્: અગ્નિર્દ્યુલોકઃ વિવૃતા વેદ વાક્, પદ્ભ્યાં પાદૌ ।
તનુમહિમ્નો ઽલ્પશક્તેઃ ।
યશ્ચ સૂર્યો દ્યુલોકાગ્નેઃ સમિધ ઇવ ભાસકઃ ।
હિરણ્યગર્ભઃ અગ્રે સમવર્તત ।
જાતઃ સન્ ભૂતગ્રામસ્યૈકઃ પતિર્બભૂવેતિ શેષઃ ।
કસ્મૈ પ્રજાપતયે ।
વિધેમ પરિચરેમ ।
વૃત્તિકૃન્મતેનાદૌ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અપિચેત્યાદિના ।
ઽપ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવીઽઇતિ શ્રુતિઃ ।
અગ્નિર્ધુલોકઃ, ઽઅસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
વિવૃતા વેદાઃ વાગિત્યન્વયઃ ।
પદ્ભ્યાં પાદાવિત્યર્થઃ ।
યસ્યેદં રૂપં સ એષ સર્વપ્રાણિનામન્તરાત્મેત્યર્થ ।
તનુમહિમ્ન ઇતિ ।
અલ્પશક્તેરિત્યર્થઃ ।
યથા કશ્ચિબ્રહ્મવિત્સ્વસ્ય સર્વાત્મત્વપ્રકટનાર્થમહમન્નમિતિ સામ ગાયતિ ન ત્વન્નત્વાદિકમાત્મનો વિવક્ષતિ, અફલત્વાત્, તથેહાપીત્યાહ- અહમન્નમિતિ ।
વૃત્તિકૃદ્વ્યાખ્યાં દૂષયતિ- અન્યે પુનરિતિ ।
એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા સૂત્રાત્મા એતસ્માદ્ભૂતયોનેર્જાયત ઇતિ શ્રુત્યન્વયેન હિરણ્યગર્ભસ્યાત્ર જાયમાનત્વેનોપન્યાસાદિત્યર્થઃ ।
નિરદિક્ષદવોચદિત્યર્થઃ ।
અગ્નિર્દ્યુલોકો યસ્ય, યસ્ય સમિદ્રૂપઃ સૂર્યઃ સો ઽપિદ્યુલોકાગ્નિસ્તસ્માદજાયતેત્યર્થઃ ।
ઽતસ્માદિત્ય એવ સમિત્ઽઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અતો મધ્યે ઽપિ સૃષ્ટિરેવ વાચ્યા ન રૂપમિતિ ભાવઃ ।
યદુક્તમ્ ઽઅગ્નિર્મૂર્ધાઽઇત્યત્ર ભૂતયોનેઃ સર્વાત્મત્વં વિવક્ષિતમિતિ, તત્રેત્યાહ- સર્વાત્મત્વમપીતિ ।
નનુ હિરણ્યગર્ભસ્ય જન્માન્યત્રાનુક્તં કથમત્ર વક્તવ્યં, તત્રાહ- શ્રુતીતિ ।
અગ્રે સમવર્તત જાતઃ સન્ભૂતગ્રામસ્યૈકઃ પતિરીશ્વરપ્રસાદાદભવત્ ।
સ સૂત્રાત્મા દ્યામિમાં પૃથિવીં ચ સ્થૂલં સર્વમધારયત્ ।
કશબ્દસ્ય પ્રજાપતિસંજ્ઞાત્વે સર્વનામત્વાભાવેન સ્મા ઇત્યયોગાદેકારલોપેનૈકસ્મૈ દેવાય પ્રાણાત્મને હવિષા વિધેમ પરિચરેમેતિ વ્યાખ્યેયં, ઽકતમ એકો દેવ ઇતિ પ્રાણઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદ્વા યસ્માદયં જાતસ્તસ્મા એકસ્મૈ દેવાયેત્યર્થઃ, ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃઽઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
નનુ તસ્ય ભૂતાન્તરાત્મત્વં કથં, તત્રાહ- વિકારેતિ ।
પૂર્વકલ્પે પ્રકૃષ્ટોપાસનાકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાનદસ્મિન્કલ્પે સર્વપ્રાણિવ્યષ્ટિલિઙ્ગાનાં વ્યાપકં સર્વપ્રાણ્યન્તર્ગતં જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયપ્રાણાત્મકં સમષ્ટિલિઙ્ગશરીરં જાયતે તદ્રૂપસ્ય સૂત્રાત્મનઃ સર્વભૂતાન્તરાત્મત્વં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
સ્વપક્ષે સૂત્રાર્થમાહ- અસ્મિન્પક્ષ ઇતિ ।
કર્મ સફલં સર્વં શ્રૌતસ્માર્તાદિકં તપશ્ચ પુરુષ એવેતિ સર્વાન્તરત્વરૂપોપન્યાસાચ્ચ ભૂતયોનૌ જ્ઞેયે વાક્યં સમન્વિતમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.6.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.24
વૈશ્વાનરાધિકરણમ્ । સૂ. 24-32
વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્ । બ્બ્સ્_1,2.24 ।
ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽ ઇતિ, ઽઆત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સંપ્રત્યધ્યેષિ તમેવ નો બ્રૂહિઽ (છા. 5.11.1,6) ઇતિ ચોપક્રમ્ય દ્યુસૂર્યવાય્વાકાશવારિપૃથિવીનાં સુતેજસ્ત્વાદિગુણયોગમેકૈકોપાસનનિન્દયા ચ વૈશ્વાનરં પ્રત્યેષાં મૂર્ધાદિભાવમુપદિશ્યામ્નાયતે-
ઽયસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાઃસે સ સર્વેષુ લોકેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિ તસ્ય હ વા એતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ચક્ષુર્વિશ્વરૂપઃ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સંદેહો બહુલો બસ્તિરેવ રયિઃ પૃથિવ્યેવ પાદાવુર એવ વેદિર્લોમાનિ બર્હિર્હૃદયં ગાર્હપત્યો મનો ઽન્વાહાર્યપચન આસ્યમાવહનીયઃઽ (છા. 5.18.2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિં વૈશ્વાનરશબ્દેન જાઠરો ઽગ્નિરુપદિશ્યત ઉત ભૂતાગ્નિરથ તદભિમાનિની દેવતા અથવા શારીર આહોસ્વિત્પરમેશ્વર ઇતિ ।
કિં પુનરત્ર સંશયકારણમ્ ।
વૈશ્વાનર ઇતિ જાઠરભૂતાગ્નિદેવતાનાં સાધારણશબ્દપ્રયોગાદાત્મેતિ ચ શારીરપરમેશ્વરયોઃ ।
તત્ર કસ્યોપાદાનં ન્યાય્યં કસ્ય વા હાનમિતિ ભવતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્, જાઠરો ઽગ્નિરિતિ ।
કુતઃ ।
તત્ર હિ વિશેષણ ક્વચિત્પ્રયોગો દૃશ્યતે- ઽઅયમગ્નિર્વૈશ્વાનરો યો ઽયમન્તઃ પુરુષે યેનેદમન્નં પચ્યતે યદિદમદ્યતેઽ (બૃહ. 5.9) ઇત્યાદૌ ।
અગ્નિમાત્રં વા સ્યાત્, સામાન્યેનાપિ પ્રયોગદર્શનાત્ ઽવિશ્વસ્મા અગ્નિં ભુવનાય દેવા વૈશ્વાનરં કેતુમહ્નામકૃણ્વન્ઽ (ઋ.સં. 10.88.12) ઇત્યાદૌ ।
અગ્નિશરીરા વા દેવતા સ્યાત્, તસ્યામપિ પ્રયોગદર્શનાત્ ઽવૈશ્વાનરસ્ય સુમતૌ સ્યામ રાજા હિ કં ભુવનાનામભિશ્રીઃઽ (ઋ.સં. 1.18.1) ઇત્યેવમાદ્યાયાઃ શ્રુતેર્દેવતાયામૈશ્વર્યાદ્યુપેતાયાં સંભવાત્ ।
અથાત્મશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદુપક્રમે ચ ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽ ઇતિ કેવલાત્મશબ્દપ્રયોગાદાત્મશબ્દવશેન ચ વૈશ્વાનરશબ્દઃ પરિણેય ઇત્યુચ્યતે, તથાપિ શારીર આત્મા સ્યાત્, તસ્ય ભૌક્તૃત્વેન વૈશ્વાનરસંનિકર્ષાત્ ।
પ્રાદેશમાત્રમિતિ ચ વિશેષણસ્ય તસ્મિન્નુપાધિપરિચ્છિન્ને સંભવાત્ ।
તસ્માન્નેશ્વરો વૈશ્વાનર ઇત્યેવં પ્રાપ્તે તત ઇદમુચ્યતે- વૈશ્વાનરઃ પરમાત્મા ભવિતુમર્હતીતિ ।
કુતઃ, સાધારણશબ્દવિશેષાત્ ।
સાધારણશબ્દયોર્વિશેષઃ સાધારણશબ્દવિશેષઃ ।
યદ્યપ્યેતાવુભાવપ્યાત્મવૈશ્વાનરશબ્દૌ સાધારણશબ્દૌ, વૈશ્વાનરશબ્દસ્તુ ત્રયસ્ય સાધારણઃ, આત્મશબ્દશ્ચ દ્વયસ્ય તથાપિ વિશેષો દૃશ્યતે, યેન પરમેશ્વરપરત્વં તયોરભ્યુપગમ્યતે, ઽતસ્ય હ વા એતસ્યામાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાઃઽ ઇત્યાદિ ।
અત્ર હિ પરમેશ્વર એવ દ્યુમૂર્ધત્વાદિવિશિષ્ટો ઽવસ્થાન્તરગતઃ પ્રત્યગાત્મત્વેનોપન્યસ્ત આધ્યાનાયેતિ ગમ્યતે, કારણત્વાત્ ।
કારણસ્ય હિ સર્વાભિઃ કાર્યગતાભિરવસ્થાભિરવસ્થાવત્ત્વાદ્દ્યુલોકાદ્યવયવત્વમુપપદ્યતે ।
ઽસ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિઽ ઇતિ ચ સર્વલોકાદ્યાશ્રયં ફલં શ્રૂયમાણં પરમકારણપરિગ્રહે સંભવતિ ।
ઽએવં હાસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તેઽ (છા. 5.24.3) ઇતિ ચ તદ્વિદઃ સર્વપાપ્મપ્રદાહશ્રવણમ્ ।
ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽ ઇતિ ચાત્મબ્રહ્મશબ્દાભ્યામુપક્રમ ઇત્યેવમેતાનિ લિઙ્ગાનિ પરમેશ્વરમેવાવગમયન્તિ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવ વૈશ્વાનરઃ

fન્: કો ન ઇતિ ।
પ્રાચીનશાલસત્યયજ્ઞેન્દ્રદ્યુમ્નજનબુડિલાઃ સમેત્યેત્થં મીમાંસાં ચક્રુઃ કેકયરાજં ગત્વા ।
અધ્યેષિ સ્મરસિ ।
આભિમુખ્યેનાપરોક્ષતયા વિશ્વં મિમીતે જાનાતીત્યભિવિમાનસ્તમ્ ।
સંદેહો દેહસ્ય મધ્યભાગઃ ।
રયિર્ધનમ્ ।
વિશ્વસ્મૈ ભુવનાય વૈશ્વાનરમગ્નિમહ્નાં કેતું ચિહ્નં સૂર્યમકૃણ્વન્દેવાઃ ।
તદુદયે દિનવ્યવહારાત્ ।
વૈશ્વાનરસ્ય દેવસ્ય સુમતૌ શોભનબુદ્ધૌ વયં સ્યામ ભવેમ ।
તસ્યાસ્મદ્વષયા સુમતિર્ભવત્વિત્યર્થઃ ।
અવસ્થાન્તરમધ્યાત્મમધિદૈવમિત્યેવંરૂપમ્ ।
યથાગ્નૌ નિક્ષિપ્તમિષીકાતૂલં દહ્યતે એવં હાસ્ય વિદુષઃ ।
વૈશ્વાનરઃ ।
છાન્દોગ્યમુદાહરતિ- કો ન ઇતિ ।
પ્રાચીનશાલસત્યયજ્ઞેન્દ્રદ્યુમ્નજનબુડિલા મિલિત્વા મીમાંસાં ચક્રુઃ-ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽઇતિ ।
આત્મૈવ બ્રહ્મેતિ જ્ઞાપનાર્થં પદદ્વયમ્ ।
તે પઞ્ચાપિ નિશ્ચયાર્થમુદ્દાલકમાજગ્મુઃ ।
સો ઽપિ સમ્યઙ્ન વેદેતિ તેનોદ્દાલકેન સહ ષડપ્યશ્વપતિં કૈકેયં રાજાનમાગત્યોચુઃ- આત્માનમિતિ ।
અધ્યેષિ સ્મરસિ તમેવ નો બ્રૂહીતિ ।
રાજા તુ તેષાં ભ્રાન્તિનિરાસાર્થં તાન્પ્રત્યેકમપૃચ્છત્-ઽકં ત્વમાત્માનમુપાઃસેઽઇતિ ।
તે ચ પ્રાચીનશાલાદયઃ ક્રમેણ પ્રત્યેકમૂચુઃ-દિવમેવાહં વૈશ્વાનરં વેદ્મિ ।
આદિત્યમેવાહં વેદ્મિ ।
વાયુમેવ ।
આકાશમેવ ।
અપ એવ ।
પૃથિવીમેવાહં વેદ્મીતિ ।
તતો રાજા દ્યુસૂર્યાદીનાં ષણ્ણાં યથાક્રમેણ સુતેજસ્ત્વવિશ્વરૂપત્વપૃથગ્વર્ત્માત્મત્વબહુલત્વરયિત્વપ્રતિષ્ઠાત્વગુણાન્વિધાય ભવન્તો યદિ મામપૃષ્ટ્વા દ્યુસૂર્યાદિષુ ભગવતો વૈશ્વાનરસ્યાઙ્ગેષ્વેવ પ્રત્યેકં વૈશ્વાનરત્વદૃષ્ટયો ભવેયુસ્તદા ક્રમેણ મૂર્ધપાતાન્ધત્વપ્રમાણોત્ક્રમણદેહવિશીર્ણત્વબસ્તિભેદપાદશોષા ભવતાં સ્યુરિતિ પ્રત્યેકોપાસનં નિન્દિત્વા,
સુતેજસ્ત્વગુણકો દ્યુલોકો ઽસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધા, વિશ્વરૂપત્વગુણકઃ સૂર્યો ઽસ્ય ચક્ષુરિત્યેવં દ્યુસૂર્યાદીનાં મૂર્ધાદિભાવમુપદિશ્ય સમસ્તવૈશ્વાનરધ્યાનવિધિરામ્નાયતે- યસ્ત્વેતમિતિ ।
આભિમુખ્યેનાપરોક્ષતયા વિશ્વં મિમીતે જાનાતીત્યભિવિમાનઃ ।
તં સર્વજ્ઞં સ તદુપાસકઃ સર્વત્ર ભોગં ભુઙ્ક્ત ઇત્યર્થઃ ।
લોકા ભૂરાદયઃ, ભૂતાનિ શરીરાણિ, આત્માનો જીવા ઇતિ ભેદઃ ।
સુષ્ઠુ તેજઃ કાન્તિર્યસ્ય દ્યુલોકસ્ય સ સુતેજાઃ ।
વિશ્વાનિ રૂપાણ્યસ્ય સૂર્યસ્ય, ઽએષ શુક્લ એષ નીલઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
પૃથક્ નાનાવિધં વર્ત્મ ગમનં આત્મા સ્વભાવો યસ્ય વાયોઃ સ નાનાગતિત્વગુણકો ઽસ્ય પ્રાણઃ ।
બહુલત્વં વ્યાપિત્વં તદ્ગુણ આકાશો ઽસ્ય સંદેહો દેહમધ્યમ્ ।
રયિત્વં ધનત્વં તદ્ગુણા આપો યસ્ય બસ્તિર્મૂત્રસ્થાનમ્ ।
પ્રતિષ્ઠાત્વગુણા પૃથિવી તસ્ય પાદૌ ।
તસ્ય હોમાધારત્વં સંપાદયતિ- ઉર એવેત્યાદિના ।
પૂર્વમુપક્રમસ્થાદૃશ્યત્વાદિસાધારણધર્મસ્ય વાક્યશેષસ્થસર્વજ્ઞાત્વાદિલિઙ્ગેન બ્રહ્મનિષ્ઠત્વમુક્તં, તદ્વદત્રાપ્યુપક્રમસ્થસાધારણવૈશ્વાનરશબ્દસ્ય વાક્યશેષસ્થહોમાધારત્વલિઙ્ગેન જાઠરનિષ્ઠત્વમિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ-કિન્ તાવદિત્યાદિના ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્જાઠરબ્રહ્મણોર્ધ્યાનં ફલમ્ ।
યદદ્યતે તદન્નં, યેન પચ્યતે સો ઽયં પુરુષશરીરે ઽન્તરસ્તીત્યર્થઃ ।
પક્ષાન્તરમાહ- અગ્નિમાત્રં વેતિ ।
વિશ્વસ્મૈ ભુવનાય વૈશ્વાનરમગ્નિમહ્નાં કેતું ચિહ્નં સૂર્યં દેવા અકૃણ્વન્ કૃતવન્તઃ ।
સૂર્યોદયે દિનવ્યવહારાદિત્યર્થઃ ।
સ્યાદ્વૈશ્વાનર ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
હિ યસ્માત્કં સુખપ્રદો ભુવનાનાં રાજા વૈશ્વાનરો ઽભિમુખા શ્રીરસ્યેત્યભિશ્રીરીશ્વરઃ, તસ્માત્તસ્ય વૈશ્વાનરસ્ય સુમતૌ વયં સ્યામ તસ્યાસ્મદ્વિષયા શુભમતિર્ભવત્વિત્યર્થઃ ।
પક્ષત્રયે ઽપ્યરુચિં વદન્કલ્પાન્તરમાહ- અથેત્યાદિના ।
ઽઆત્મા વૈશ્વાનરઃઽઇતિ શ્રુતેરિત્યર્થઃ ।
કેવલત્વં વૈશ્વાનરશબ્દશૂન્યત્વમ્ ।
અત્ર જાઠરો વૈશ્વાનર ઇતિ મુખ્યઃ પૂર્વપક્ષઃ, પ્રાણાગ્નિહોત્રહોમાધારત્વલિઙ્ગત્ ।
તસ્ય દેહવ્યાપિત્વાદાત્મત્વં શ્રુત્યા દ્યુમૂર્ધત્વાદિકલ્પનયા બૃહત્ત્વાદ્બ્રહ્મત્વમિતિ ધ્યેયમ્ ।
સિદ્વાન્તયતિ- તત ઇદમિતિ ।
સાધારણશ્રુત્યોરૂપક્રમસ્થયોર્વિશેષાત્પ્રથમશ્રુતમુખ્યત્રૈલોક્યશરીરલિઙ્ગાત્સર્વાત્મકેશ્વરપરત્વં યુક્તં, ન ચરમશ્રુતકલ્પિતહોમાધારત્વલિઙ્ગેન જાઠરત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ નિર્વિશેષસ્ય કુતો વિશેષ ઇત્યત આહ- અત્ર હીતિ ।
અવસ્થાન્તરગતઃ ત્રૈલોક્યાત્મના સ્થિત ઇત્યર્થઃ ।
જાઠરસ્યાપિ ધ્યાનાર્થં વિશેષકલ્પનેતિ ચેત્, ન, અસત્કલ્પનાપત્તેઃ ।
ઈશ્વરસ્ય તુ ઉપાદાનત્વાદ્વિશેષઃ સન્નેવ ધ્યાનાર્થમુચ્યતામિત્યાહ- કારણત્વાદિતિ ।
લિઙ્ગાન્તરાણ્યાહ- સ સર્વેષ્વિત્યાદિના ।
યથાગ્નૌ નિક્ષિપ્તમિષીકાતૂલં દહ્યતે એવં હાસ્ય વિદુષ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.25
સ્મર્યમાણમ્ અનુમાનં સ્યાદ્ ઇતિ । બ્બ્સ્_1,2.25 ।
ઇતશ્ચ પરમેશ્વર એવ વૈશ્વાનરઃ, યસ્માત્પરમેશ્વરસ્યૈવાગ્નિરાસ્યં દ્યૌર્મૂર્ધેતીદૃશં ત્રૈલોક્યાત્મકં રૂપં સ્મર્યતે- ઽયસ્યાગ્નિરાસ્યં દ્યૌર્મૂર્ધા ખં નાભિશ્ચરણૌ ક્ષિતિઃ ।
સૂર્યશ્ચક્ષુર્દિશઃ શ્રોત્રં તસ્મૈ લોકાત્મને નમઃ ॥
ઽ ઇતિ ।
એતત્સ્મર્યમાણં રૂપં મૂલભૂતાં શ્રુતિમનુમાપયદસ્ય વૌશ્વાનરશબ્દસ્ય પરમેશ્વરપરત્વે ઽનુમાનં લિઙ્ગં ગમકં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઇતિશ્દો હેત્વર્થઃ ।
યસ્માદિદં ગમકં તસ્માદપિ વૈશ્વાનરઃ પરમાત્મૈવેત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ સ્તુતિરિયં ઽતસ્મૈ લોકાત્મને નમઃઽ ઇતિ ।
સ્તુતિત્વમપિ નાસતિ મૂલભૂતે વેદવાક્યે સમાયગીદૃશેન રૂપેણ સંભવતિ ।
ઽદ્યાં મૂર્ધાનં યસ્ય વિપ્રા વદન્તિ ખં વૈ નાભિં ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે ।
દિશઃ શ્રોત્રે વિદ્ધિ પાદૌ ક્ષિતિં ચ સો ઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂતપ્રણેતા ॥
ઽઇત્યેવઞ્જાતીયકા ચ સ્મૃતિરિહોદાહર્તવ્યા

નન્વસદારોપેણાપિ સ્તુતિસંભવાન્ન મૂલશ્રુત્યપેક્ષેત્યાશઙ્ક્યાહ- યદ્યપિ સ્તુતિરિતિ ।
તથાપીતિપદમર્થતઃ પઠતિ- સ્તુતિત્વમપીતિ ।
દ્યુમૂર્ધત્વાદિરૂપેણ સ્તુતિર્નરમાત્રેણ કર્તુમશક્યા વિના શ્રુતિમિત્યર્થઃ ।
સતા રૂપેણ સ્તુતિ સંભવાન્નાસદારોપ ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.26
શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન તથા દૃષ્ટ્યુપદેશાદ્ અસમ્ભવાત્ પુરુષમપિ ચૈનમ્ અધીયતે । બ્બ્સ્_1,2.26 ।
અત્રાહ- ન પરમેશ્વરો વૈશ્વનરો ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ, શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ચ ।
શબ્દસ્તાવદ્વૈશ્વાનરશબ્દો ન પરમેશ્વરે સંભવતિ, અર્થાન્તરે રૂઢત્વાત્ ।
તથાગ્નિશબ્દઃ ઽસ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરઃઽ ઇતિ ।
આદિશબ્દાત્ ઽહૃદયં ગાર્હપત્યઃઽ (છા. 5.18.2) ઇત્યાદ્યગ્નિત્રેતાપ્રકલ્પનમ્ ।
ઽતદ્યદ્બુક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયમ્ઽ (છા. 5.10.1) ઇત્યાદિના ચ પ્રાણાહુત્યધિકરણતાસંકીર્તનમ્ ।
એતેભ્યો હેતુભ્યો જાઠરો વૈશ્વાનરઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
તથાન્તઃપ્રતિષ્ઠાનમપિ શ્રૂયતે- ઽપુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ ।
તચ્ચ જાઠરે સંભવતિ ।
યદપ્યુક્તં- મૂર્ધૈવ સુતેજા ઇત્યાદેર્વિશેષાત્કારણાત્પરમાત્મા વૈશ્વાનર ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ- કુતો હ્યેષ નિર્ણયઃ, યદુભયથાપિ વિશેષપ્રતિભાને સતિ પરમેશ્વરવિષય એવ વિશેષ આશ્રયણીયો ન જાઠરવિષય ઇતિ ।
અથવા ભૂતાગ્નેરન્તર્બહિશ્ચાવતિષ્ઠમાનસ્યૈષ નિર્દેશો ભવિષ્યતિ ।
તસ્યાપિ હિ દ્યુલોકાદિસંબન્ધો મન્ત્રવર્ણાદવગમ્યતે- ઽયો ભાનુના પૃથિવી દ્યામુતેમામાતતાન રોદસી અન્તરિક્ષમ્ઽ (ઋ.સ. 10.88.3) ઇત્યાદૌ ।
અથવા તચ્છરીરાયા દેવતાયા ઐશ્વર્યયોગાદ્દ્યુલોકાદ્યવયવત્વં ભવિષ્યતિ ।
તસ્માન્ન પરમેશ્વરો વૈશ્વાનર ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન તથાદૃષ્ટ્યુપદેશાદિતિ ।
ન શબ્દાદિભ્યઃ કારણેભ્યઃ પરમેશ્વરસ્ય પ્રત્યાખ્યાનં યુક્તમ્ ।
કુતઃ, તથા જાઠરાપરિત્યાગેન દૃષ્ટ્યુપદેશાત્ ।
પરમેશ્વરદૃષ્ટિર્હિ જાઠરે વૈશ્વાનર ઇહોપદિશ્યતે, ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ (છા. 3.18.1) ઇત્યાદિવત્ ।
અથવા જાઠરવૈશ્વાનરોપાધિભિઃ પરમેશ્વર ઇહ દ્રષ્ટવ્યત્વેનોપદિશ્યતે, ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યાદિવત્ ।
યદિ ચેહ પરમેશ્વરો ન વિવક્ષ્યેત કેવલ એવ જાઠરો ઽગ્નિર્વિવક્ષ્યેત તતો મૂર્ધૈવ સુતેજા ઇત્યાદિર્વિશેષસ્યાસંભવ એવ સ્યાત્ ।
યથા તુ દેવતાભૂતાગ્નિવ્યપાશ્રયેણાપ્યયં વિશેષ ઉપપાદયિતું ન શક્યતે તથોત્તરસૂત્રે વક્ષ્યામઃ ।
યદિ ચ કેવલ એવ જાઠરો વિવક્ષ્યેત, પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં કેવલં તસ્ય સ્યાન્ન તુ પુરુષત્વમ્ ।
પુરુષમપિ ચૈનમધીયતે વાજસનેયિનઃ- ઽસ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરો યત્પુરુષઃ સ યો હૈતમેવમગ્નિં વૈશ્વાનરં પુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ (શ.બ્રા. 10.6.1.11) ઇતિ ।
પરમેશ્વરસ્ય તુ સર્વાત્મત્વાત્પુરુષત્વં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં ચોભયમુપપદ્યતે ।
યે તુ ઽપુરુષવિધમપિ ચૈનમધીયતેઽ ઇતિ સૂત્રાવયવં પઠન્તિ, તેષામેષોર્ઽથઃ- કેવલજાઠરપરિગ્રહે પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં કેવલં સ્યાન્ન પુરુષવિધત્વમ્ ।
પુરુષવિધમપિ ચૈનમધીયતે વાજસનેયિનઃ- ઽપુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ ।
પુરુષવિધત્વં ચ પ્રકરણાદ્યદધિદૈવતં દ્યુમૂર્ધત્વાદિ પૃથિવીપ્રતિષ્ઠિતત્વાન્તં, યચ્ચાધ્યાત્મં પ્રસિદ્ધં મૂર્ધત્વાદિ ચુબુકપ્રતિષ્ઠિતત્વાન્તં તત્પરિગૃહ્યતે

fન્: ભક્તમન્નં હોમીયં હોમસાધનં તેન પ્રાણાગ્નિહોત્રં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
ઇમાં પૃથિવીમુત દ્યામપિ દ્યાવાપૃથિવ્યાવેવ રોદસી યો ભાનુરૂપેણાતતાન વ્યાપ્તવાન્ ।
અન્તરિક્ષં ચ તયોર્મધ્યમાતતાન સ દેવો દ્યુલોકાદ્યવયવો ધ્યેય ઇત્યર્થઃ ।
યત્ યઃ ।
પુરુષઃ પૂર્ણઃ ।
યો વેદ સ સર્વત્ર ભુઙ્ક્તે ।
શબ્દાદીનાં ગતિં વક્તુમુક્તસિદ્વાન્તમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- શબ્દાદિભ્ય ઇતિ ।
ઽસ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરઃઽઇત્યગ્નિરહસ્યે વૈશ્વાનરવિદ્યાયાં શ્રુતો ઽગ્નિશબ્દ ઈશ્વરે ન સંભવતીત્યન્વયઃ ।
સૂત્રસ્થાદિશબ્દાર્થમાહ- આદિશબ્દાદિતિ ।
ભક્તમન્નં, હોમીયં હોમસાધનં, તેન પ્રાણાગ્નિહોત્રં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
વાજસનેયિનામગ્નિરહસ્યે સપ્રપઞ્ચાં વૈશ્વાનરવિદ્યામુક્ત્વા ઽસ યો હૈતમગ્નિં વૈશ્વાનરં પુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદ સ સર્વત્રાન્નમત્તિઽઇત્યુક્તં દેહાન્તઃસ્થત્વં જાઠરે સંભવતિ, પ્રસિદ્ધેરિત્યાહ- તથેતિ ।
અત્ર સૂત્રે આદિપદેનૈવાન્તઃપ્રતિષ્ઠાનસ્ય ગ્રહે સંભવતિ પૃથગુક્તિઃ સાધારણલિઙ્ગત્વદ્યોતનાર્થા ।
શબ્દાદિબલાદિદમપિ જાઠરં ગમયતીત્યભ્યુચ્ચયઃ ।
યદ્યપિ દ્યુમૂર્ધત્વાદિવિશેષ ઈશ્વરપક્ષપાતી હોમાધારત્વાદિર્જાઠરપક્ષપાતીતિ પ્રતિભાનં સમં તથાપિ પારમેશ્વરો વિશેષો જાઠરે ન સંભવતીતિ બલવાનિત્યત આહ- અથવેતિ ।
એષ દ્યુમૂર્ધત્વાદિનિર્દેશ ઇત્યર્થઃ ।
ઇમાં પૃથિવીં દ્યામપિ તે એવ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ રોદસી તથોર્મધ્યમન્તરિક્ષં ચ યો ભૂતાગ્નિર્ભાનુરૂપેણાતતાન વ્યાપ્તવાન્ સ ધ્યાતવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
જડમાત્રસ્ય ન ધ્યેયત્વમિત્યત આહ- અથવેતિ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- ન તથાદૃષ્ટ્યુપદેશાદિતીતિ ।
પરમેશ્વરદૃષ્ટ્યોપાસ્યજાઠરાગ્નિપ્રતીકવાચકાભ્યામગ્નિવૈશ્વાનરશબ્દાભ્યાં દ્યુમૂર્ધત્વાદિમાનીશ્વરો લક્ષ્ય ઇત્યુક્ત્વા કલ્પાન્તરમાહ- અથવા જાઠરેતિ ।
અસ્મિન્પક્ષે પ્રાધાન્યેનેશ્વરોપાસ્યતા પૂર્વત્ર ગુણતયેતિ ભેદઃ ।
ઉપાધિવાચિભ્યાં પદાભ્યામુપહિતો લક્ષ્ય ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષણાબીજમસંભવં વ્યાચષ્ટે- યદિ ચેતિ ।
પુરુષમપીત્યાદિસૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- યદિ ચ કેવલ ઇતિ ।
ઈશ્વરપ્રતીકત્વોપાધિત્વશૂન્યૈત્યર્થો વિવક્ષ્યેત તદેતિ શેષઃ ।
યત્ યઃ, પુરુષઃ, સ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરશબ્દિતજાઠરોપાધિક ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
યો વેદ સ સર્વત્ર ભુઙ્ક્ત ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષત્વં પૂર્ણત્વમચેતનસ્ય જાઠરસ્ય નેત્યુક્ત્વા પાઠાન્તરે પુરુષવિધત્વં દેહાકારત્વં તસ્ય નેત્યાહ- યે ત્વિતિ ।
નનુ જાઠરસ્યાપિ દેહવ્યાપિત્વાત્તદ્વિધત્વં સ્યાદિત્યત આહ- પુરુષવિધત્વં ચ પ્રકરણાદિતિ ।
ન દેહવ્યાપિત્વં પુરુષવિધત્વં કિન્તુ વિરાડ્દેહાકારત્વં, અધિદૈવં પુરુષવિધત્વમધ્યાત્મં ચોપાસકમૂર્ધાદિચુબુકાન્તેષ્વઙ્ગેષુ સંપન્નત્વમીશ્વરસ્ય પુરુષવિધત્વમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.27
અત એવ ન દેવતા ભૂતં ચ । બ્બ્સ્_1,2.27 ।
યત્પુનરુક્તં ભૂતાગ્નેરપિ મન્ત્રવર્ણે દ્યુલોકાદિસંબન્ધદર્શનાન્મૂર્ધૈવ સુતેજા ઇત્યાદ્યવયવકલ્પનં તસ્યૈવ ભવિષ્યતીતિ, યચ્છરીરાયા દેવતાયા વૈશ્વર્યયોગાદિતિ, તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- અત એવોક્તેભ્યો હેતુભ્યો ન દેવતા વૈશ્વાનરઃ ।
તથાભૂતાગ્નિરપિ ન વૈશ્વાનરઃ ।
નહિ ભૂતાગ્નેરૌષ્ણ્યપ્રકાશમાત્રાત્મકસ્ય દ્યુમૂર્ધત્વાદિકલ્પનોપપદ્યતે, વિકારસ્ય વિકારાન્તરાત્મત્વાસંભવાત્ ।
તથા દેવતાયાઃ સત્યપ્યૈશ્વર્યયોગે ન દ્યુમૂર્ધત્વાદિકલ્પના સંભવતિ ।
અકારણત્વાત્પરમેશ્વરાધીનૈશ્વર્યત્વાચ્ચ ।
આત્મશબ્દાસંભવશ્ચ સર્વેષ્વેષુ પક્ષેષુ સ્થિત એવ

ઈશ્વરસ્યાઙ્ગેષુ સંપત્તિર્વક્ષ્યતે ।
એવં જાઠરં નિરસ્ય પક્ષદ્વયં નિરસ્યતિ- અત એવેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યત્પુનરિત્યાદિના ।
દ્યુમૂર્ધત્વાદિઃ, સર્વલોકફલભાક્ત્વં, સર્વપાપ્મપ્રદાહઃ, આત્મબ્રહ્મશબ્દોપક્રમ ઉક્તહેતવઃ ।
તાનેવ સ્મારયતિ- ન હિ ભૂતાગ્નેરિત્યાદિના ।
ઽયો ભાનુનાઽઇતિ મન્ત્રેણેશ્વરદૃષ્ટ્યા મહિમોક્ત ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.28
સાક્ષાદ્ અપ્ય્ અવિરોધં જૈમિનિઃ । બ્બ્સ્_1,2.28 ।
પૂર્વે જાઠરાગ્નિપ્રતીકો જાઠરાગ્ન્યુપાધિકો વા પરમેશ્વર ઉપાસ્ય ઇત્યુક્તમન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વાદ્યનુરોધેન ।
ઇદાનીં તુ વિનૈવ પ્રતીકોપાધિકલ્પનાભ્યાં સાક્ષાદપિ પરમેશ્વરોપાસનપરિગ્રહે ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ જૈમિનિરાચાર્યો મન્યન્તે ।
નનુ જાઠરાગ્ન્યપરિગ્રહે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વવચનં શબ્દદીનિ ચ કારણાનિ વિરુધ્યેરન્નિતિ ।
અત્રોચ્યતે- અન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વવચનં તાવન્ન વિરુધ્યતે ।
નહીહ ઽપુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ જાઠરાગ્ન્યભિપ્રાયેણેદમુચ્યતે ।
તસ્યાપ્રકૃતત્વાદસંશબ્દિતત્વાચ્ચ ।
કથં તર્હિ યત્પ્રકૃતં મૂર્ધાદિચુબુકાન્તેષુ પુરુષાવયવેષુ પુરુષવિધિત્વં કલ્પિતં તદભિપ્રાયેણેદમુચ્યતે- ઽપુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ ।
યથા વૃક્ષે શાખાં પ્રતિષ્ઠિતાં પશ્યતીતિ તદ્વત્ ।
અથવા યઃ પ્રકૃતઃ પરમાત્માધ્યાત્મમધિદૈવતં ચ પુરુષવિધિત્વોપાધિસ્તસ્ય યત્કેવલં સાક્ષિરૂપં તદભિપ્રાયેણેદમુચ્યતે- ઽપુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ ।
નિશ્ચિતે ચ પૂર્વાપરાલોચનવશેન પરમાત્મપરિગ્રહે તદ્વિષય એવ વૈશ્વાનરશબ્દઃ કેનચિદ્યોગેન વર્તિષ્યતે ।
વિશ્વશ્ચાયં નરશ્ચેતિ, વિશ્વેષાં વાયં નરઃ, વિશ્વે વા નરા અસ્યેતિ વિશ્વાનરઃ, પરમાત્મા, સર્વાત્મત્વાત્ ।
વિશ્વાનર એવ વૈશ્વાનરઃ ।
તદ્ધિતો ઽનન્યાર્થઃ, રાક્ષસવાયસાદિવત્ ।
અગ્નિશબ્દો ઽપ્યગ્રણીત્વાદિયોગાશ્રયણેન પરમાત્મવિષય એવ ભવિષ્યતિ ।
ગાર્હપત્યાદિકલ્પનં પ્રાણાહુત્યધિકરણત્વં ચ પરમાત્મનો ઽપિ સર્વાત્મત્વાદુપપદ્યતે

કથં પુનઃ પરમેશ્વરપરિગ્રહે પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિરુપપદ્યત ઇતિ તાં વ્યાખ્યાતુમારભતે-
fન્: અન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં માધ્યસ્થ્યં સાક્ષિત્વમિત્યર્થઃ ।
અત્ર નરે ઽસંજ્ઞાયાઽ મિતિ પૂર્વપદસ્ય દીર્ઘત્વમ્ ।
અનન્યાર્થત્વં પ્રકૃત્યર્થાતિરિક્તાર્થશૂન્યત્વમ્ ।
પૂર્વમગ્નિવૈશ્વાનરશબ્દાવીશ્વરલક્ષકાવિત્યુક્તમ્ ।
અધુના પ્રતીકોપાધિપરીત્યાગેન વિરાટ્પુરુષાકારસ્ય ભગવતો વૈશ્વાનરસ્યાધ્યાત્મં મૂર્ધાદિચુબુકાન્તેષુ સંપાદ્યોપાસ્યત્વાઙ્ગીકારે ઽપિ ન શબ્દાદિવિરોધઃ શબ્દયોરીશ્વરે યોગવૃત્ત્યા મુખ્યત્વાત્, અન્તઃસ્થત્વાદીનાં ચ તત્ર સંભવાદિત્યાહ- સાક્ષાદપીતિ ।
સાક્ષાત્પદસ્યાર્થમાહ- વિનૈવેતિ ।
જાઠરાગ્નિસંબન્ધં વિનેશ્વરસ્યોપાસ્યત્વે ઽપિ શબ્દાદ્યવિરોધં જૈમિનિર્મન્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઇદમન્તસ્થત્વમુદરસ્થત્વરૂપં નોચ્યતે કિન્તુ નખાદિશિખાન્તાવયવસમુદાયાત્મકપુરુષશરીરે મૂર્ધાદિચિબુકાન્તાઙ્ગાનિ વૃક્ષે શાખાવત્પ્રતિષ્ઠિતાનિ, તેષુ સંપન્નો વૈશ્વાનરઃ પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિત ઇત્યુચ્યતે ।
અતો યથા શાખાસ્થસ્ય પક્ષિણો વૃક્ષાન્તઃસ્થત્વં તથા વૈશ્વાનરસ્ય પુરુષાન્તઃસ્થત્વમિત્યાહ- ન હીહ પુરુષવિધમિત્યાદિના ।
અગ્ન્યાદિશબ્દસ્યેશ્વરવાચિત્વાજ્જાઠરાગ્નેરસંશબ્દિતત્વમ્ ।
અત્રેશ્વરસ્ય પુરુષાવયવેષુ સંપાદનાત્પુરુષવિધત્વમન્તઃસ્થત્વં ચેત્યર્થઃ ।
પક્ષાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
પુરુષવિધત્વં પૂર્વવત્ ।
અન્તઃ સ્થત્વં માધ્યસ્થ્યં સાક્ષિત્વમિત્યર્થઃ ।
એવમન્તઃસ્થત્વમીશ્વરે વ્યાખ્યાય શબ્દાદીનિ વ્યાચષ્ટે- નિશ્ચિતે ચેતિ ।
વિશ્વશ્ચાયં નરો જીવશ્ચ સર્વાત્મત્વાત્ ।
વિશ્વેષાં વિકારાણાં વા નરઃ કર્તા ।
વિશ્વે સર્વે નરા જીવા અસ્યાત્મત્વેન નિયમ્યત્વેન વા સન્તીતિ વિશ્વાનરઃ ।
રક્ષ એવ રાક્ષસ ઇતિવત્સ્વાર્થે તદ્ધિતપ્રત્યયઃ ।
ઽનરે સંજ્ઞાયાંઽઇતિ પૂર્વપદસ્ય દીર્ઘતા ।
અગિધાતોર્ગત્યર્થસ્ય નિપ્રત્યયાન્તસ્ય રૂપમગ્નિરિતિ ।
અઙ્ગયતિ ગમયત્યગ્રં કર્મણઃ ફલં પ્રાપયતીતિ અગ્નિરગ્રણીરુક્તઃ ।
અભિતો ઽગ ઇતિ વા અગ્નિઃ ।
વૈશ્વાનરોપાસકસ્યાતિથિભોજનાત્પૂર્વં પ્રાણાગ્નિહોત્રં વિદ્યાઙ્ગત્વેન વિહિતં, તદર્થમગ્નિત્રેતાદિકલ્પનં પ્રધાનાવિરોધેન નેતવ્યમિત્યાહ- ગાર્હપત્યેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.29
અભિવ્યક્તેર્ ઇત્ય્ આશ્મરથ્યઃ । બ્બ્સ્_1,2.29 ।
અતિમાત્રસ્યાપિ પરમેશ્વરસ્ય પ્રાદેશમાત્રત્વમભિવ્યક્તિનિમિત્તં સ્યાત્ ।
અભિવ્યજ્યતે કિલ પ્રાદેશમાત્રપરિમાણઃ પરમેશ્વર ઉપાસકાનાં કૃતે ।
પ્રદેશેષુ વા હૃદયાદિષૂપલબ્ધિસ્થાનેષુ વિશેષણાભિવ્યજ્યતે ।
અતઃ પરમેશ્વરે ઽપિ પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિરભિવ્યક્તેરુપપદ્યત ઇત્યાશ્મરથ્ય આચાર્યો મન્યતે

fન્: અતિક્રાન્તા માત્રાઃ પરિમાણં યસ્ય તસ્યેતિ યાવત્ ।
પ્રદેશેષુ વા મીયત ઇતિ પ્રાદેશમાત્રઃ ।
માત્રાં પરિમાણમતિક્રાન્તો ઽતિમાત્રઃ તસ્ય વિભોરિત્યર્થઃ ।
ઉપાસકાનાં કૃતે ઽનુગ્રહાય પ્રાદેશમાત્રો ઽભિવ્યજ્યતે, પ્રદેશેષુ વા મીયતે ઽભિવ્યજ્યત ઇતિ પ્રાદેશમાત્રઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.30
અનુસ્મૃતેર્ બાદરિઃ । બ્બ્સ્_1,2.30 ।
પ્રાદેશમાત્રહૃદયપ્રતિષ્ઠેન વાયં મનસાનુસ્મર્યતે તેન પ્રાદેશમાત્ર ઇત્યુચ્યતે ।
યથા પ્રસ્થમિતાયવાઃ પ્રસ્થા ઇત્યુચ્યન્તે તદ્વત્ ।
યદ્યપિ ચ યવેષુ સ્વગતમેવ પરિમાણં પ્રસ્થસંબન્ધાદ્વ્યજ્યતે ।
નચેહ પરમેશ્વરગતં કિઞ્ચિત્પરિમાણમસ્તિ યદ્ધૃદયસંબન્ધાદ્વ્યજ્યતે ।
તથાપિ પ્રયુક્તાયાઃ પ્રદેશમાત્રશ્રુતેઃ સંભવતિ યથાકથઞ્ચિદનુસ્મરણમાલમ્બનમિત્યુચ્યતે ।
પ્રાદેશમાત્રત્વેન વાયમપ્રાદેશમાત્રો ઽપ્યનુસ્મરણીયઃ પ્રાદેશમાત્રશ્રુત્યર્થવત્તાયૈ ।
એવમનુસ્મૃતિનિમિત્તા પરમેશ્વરે પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિરિતિ બાદરિરાચાર્યો મન્યતે

fન્: પ્રાદેશેન મનસા મીયત ઇતિ વા ।
પ્રયુક્તાયાસ્તદર્થે વર્તમાનાયાઃ ।
મતાન્તરમાહ- અનુસ્મૃતેરિતિ ।
પ્રાદેશેન મનસા મિતઃ પ્રાદેશમાત્ર ઇત્યર્થઃ ।
યથાકથઞ્ચિદિતિ ।
મનઃસ્થં પ્રાદેશમાત્રત્વં સ્મૃતિદ્વારા સ્મર્યમાણે કલ્પિતં શ્રુતેરાલમ્બનમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્યાર્થન્તરમાહ- પ્રાદેશેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.31
સંપત્તેર્ ઇતિ જૈમિનિસ્ તથા હિ દર્શયતિ । બ્બ્સ્_1,2.31 ।
સંપત્તિનિમિત્તા વા સ્યાત્પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિઃ ।
કુતઃ ।
તથાહિ- સમાનપ્રકરણં વાજસનેયિબ્રાહ્મણં દ્યુપ્રભૃતીન્પૃથિવીપર્યન્તાંસ્ત્રૈલોક્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યાવયવાનધ્યાત્મમૂર્ધપ્રભૃતિષુ ચુબુકપર્યન્તેષુ દેહાવયવેષુ સંપાદયત્પ્રાદેશમાત્રસંપત્તિં પરમેશ્વરસ્ય દર્શયતિ- ઽપ્રાદેશમાત્રમિવ હ વૈ દેવાઃ સુવિદિતા અભિસંપન્નાસ્તથા નુ વ એતાન્વક્ષ્યામિ યથા પ્રાદેશમાત્રમેવાભિસંપાદયિષ્યામીતિ ।
સ હોવાચ મૂર્ધાનમુપદિશન્નુવાચૈષ વા અતિષ્ઠા વૈશ્વાનર ઇતિ ।
ચક્ષુષી ઉપદિશન્નુવાચૈષ વૈ સુતેજા વૈશ્વાનર ઇતિ ।
નાસિકે ઉપદિશન્નુવાચૈષ વૈ પૃથગ્વર્ત્માત્મા વૈશ્વાનર ઇતિ ।
મુખ્યમાકાશમુપદિશન્નુવાચૈષ વૈ બહુલો વૈશ્વનર ઇતિ ।
મુખ્યા અપ ઉપદિશન્નુવાચૈષ વૈ રયિર્વૈશ્વાનર ઇતિ ।
ચુબુકમુપદિશન્નુવાચૈષ વૈ પ્રતિષ્ઠાઽ ઇતિ ।
ચુબુકમિત્યધરં મુખફલકમુચ્યતે ।
યદ્યપિ વાજસનેયકે દ્યૌરતિષ્ઠાત્વગુણાસમામ્નાયત આદિત્યશ્ચ સુતેજસ્ત્વગુણઃ ।
છાન્દોગ્યે પુનર્દ્યૈઃ સુતેજસ્ત્વગુણા સમામ્નાયત આદિત્યશ્ચ વિશ્વરૂપગુણઃ ।
તથાપિ નૈતાવતા વિશેષેણ કિઞ્ચિદ્ધીયતે, પ્રાદેશમાત્રશ્રુતેરવિશેષાત્ ।
સર્વશાખાપ્રત્યયત્વાચ્ચ ।
સંપત્તિનિમિત્તાં પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિં યુક્તતરાં જૈમ્નિરાચાર્યો મન્યતે

સંપ્રતિ શ્રુત્યુક્તાં પ્રાદેશમાત્રશ્રુતેર્ગતિમાહ- સંપત્તેરિતિ ।
બ્રાહ્મણં પઠતિ- પ્રાદેશમાત્રમિવેતિ ।
અપરિચ્છિન્નમપીશ્વરં પ્રાદેશમાત્રત્વેન સંપત્ત્યા કલ્પિતં સમ્યગ્વિદિતવન્તો દેવાસ્તમેવેશ્વરમભિ પ્રત્યક્ત્વેન સંપન્નાઃ પ્રાપ્તવન્તઃ, હ વૈ પૂર્વકાલે, તતો વો યુષ્મભ્યં, તથા દ્યુપ્રભૃતીનવયવાન્વક્ષ્યામિ યથા પ્રાદેશમાત્રં પ્રાદેશપરિમાણમનતિક્રમ્ય મૂર્ધાદ્યધ્યાત્માઙ્ગેષુ વૈશ્વાનરં સંપાદયિષ્યામીતિ પ્રાચીનશાલદીન્પ્રતિ રાજા પ્રતિજ્ઞાય સ્વકીયમૂર્ધાનમુપદિશન્ કરેણ દર્શયન્નુવાચ-એષ વૈ મે મૂર્ધા ભૂરાદીંલ્લોકાનતીત્ય ઉપરિ તિષ્ઠતીત્યતિષ્ટાસૌ દ્યુલોકો વૈશ્વાનરઃ ।
તસ્ય મૂર્ધેતિ યાવત્ ।
અધ્યાત્મમૂર્ધાભેદેનાધિદૈવમૂર્ધા સંપાદ્ય ધ્યેય ઇત્યર્થઃ ।
એવં ચક્ષુરાદિષૂહનીયમ્ ।
સ્વકીયચક્ષુષી દર્શયન્ ઽએષ વૈ સુતેજાઃ સૂર્યો વૈશ્વાનરસ્ય ચક્ષુરિત્યુવાચઽ ।
નાસિકાપદેન તન્નિષ્ઠઃ પ્રાણે લક્ષ્યતે તસ્મિન્નાધ્યાત્મિકપ્રાણે ઽધિદૈવપ્રાણસ્ય વાયોર્દૃષ્ટિમાહ- નાસિક ઇતિ ।
અત્ર સર્વત્ર વૈશ્વાનરશબ્દસ્તદઙ્ગપરઃ ।
મુખસ્થં મુખ્યં તસ્મિન્નધિદૈવં બહુલાકશદૃષ્ટિઃ મુખસ્થલાલારૂપાસ્વપ્સુ રૈશબ્દિતતદીયબસ્તિસ્થોદકદૃષ્ટિઃ ચિબુકે પ્રતિષ્ઠા પાદરૂપા પૃથિવી દ્રષ્ટવ્યા ।
નનુ ગુણાવૈષમ્યેણ વિદ્યયોર્ભેદાદગ્નિરહસ્યે શ્રુત્યનુસારેણ છાન્દોગ્યસ્થપ્રાદેશમાત્રક્ષુતિઃ કથં વ્યાખ્યેયેત્યાશઙ્ક્યાહ- યદ્યપીત્યાદિના ।
એતાવતાલ્પવૈષમ્યેણ બહુતરપ્રત્યભિજ્ઞાસિદ્ધં વિદ્યૈક્યં ન હીયતે ।
શાખાભેદે ઽપિ સર્વશાખાસુ પ્રતીયમાનં વૈશ્વાનરાદ્યુપાસનમેકમિતિ ન્યાયસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાચ્ચ ।
અતિષ્ઠાત્વગુણશ્છાન્દોગ્ય ઉપસંહર્તવ્યઃ ।
વિશ્વરૂપત્વગુણશ્ચ વાજિભિર્ગ્રાહ્યઃ ।
તથાચ દ્યુસૂર્યયોઃ સુતેજસ્ત્વં સમમતિષ્ઠાત્વવિશ્વરૂપત્વયોર્વ્યવસ્થા ।
યદ્વા શાખાભેદેન ગુણવ્યવસ્થાસ્તુ ન વિદ્યાભેદ ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.7.32
આમનન્તિ ચૈનમ્ અસ્મિન્ । બ્બ્સ્_1,2.32 ।
આમનન્તિ ચૈનં પરમેશ્વરમસ્મિન્મૂર્ધચુબુકાન્તરાલે જાબાલાઃ- ઽય એષો ઽન્તો ઽવ્યક્ત આત્મા સો ઽવિમુક્તે પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
સો ઽવિમુક્તઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
વરણાયાં નાસ્યાં ચ મધ્યે પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
કા વૈ વરણા કા ચ નાસીતિઽ ।
તત્ર ચેમામેવ નાસિકાં વરણા નાસીતિ નિરુચ્ય યા સર્વાણીન્દ્રિયકૃતાનિ પાપાનિ વારયતીતિ સા વરણા, સર્વાણીન્દ્રિયકૃતાનિ પાપાનિ નાશયતીતિ સા નાસીતિ ।
પુનરામનન્તિ- ઽક તમચ્ચાસ્ય સ્થાનં ભવતીતિ ।
ભ્રુવોર્ધારણસ્ય ચ યઃ સંધિઃ સ એષ દ્યુલોકસ્ય પરસ્ય ચ સંધિર્ભવતીતિઽ (જાબા. 1) ।
તસ્માદુપપન્ના પરમેશ્વરે પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિઃ ।
અભિવિમાનશ્રુતિઃ પ્રત્યગાત્મત્વાભિપ્રાયા ।
પ્રત્યગાત્મતયા સર્વૈઃ પ્રાણિભિરભિવિમીયત ઇત્યભિમાનઃ ।
અભિગતો વાયં પ્રત્યગાત્મત્વાદ્વિમાનશ્ચ માનવિયોગાદિત્યભિવિમાનઃ ।
અભિવિમિમીયતે વા સર્વે જગત્કારણત્વાદિત્યભિવિમાનઃ ।
તસ્માત્પરમેશ્વરો વૈશ્વાનર ઇતિ સિદ્ધમ્