ब्रह्मसूत्र2 (टीका सहित) · अध्याय 11

fन्: उपादानानुपादाने परिग्रहपरित्यागौ ।
तात्तर्यं नाम फलवदर्थप्रतीत्यनुकूत्वं शब्दधर्मः ।
उपक्रमादिना ज्ञानात्तयोरवगम इत्यर्थः ।
जीर्णः स्थविरो भूत्वा योदण्डेन वञ्चति गच्छति, तथा यो जातः बालः सो ऽपि त्वमेव ।
वस्तुनो विवक्षायाः फलमुपादानं स्वीकारः, स च प्रकृतेषु गुणेष्वस्तीति विवक्षोपचार इत्याह- तथाप्युपादानेनेति ।
नन्विदं ग्राह्यमिदं त्याज्यमिति धीर्विवक्षादीना वेदे कुतः स्यादित्यत आह- उपादानानुपादाने त्विति ।
तात्पर्यं नाम फलवदर्थप्रतित्यनुकूलत्वं शब्दधर्मः ।
उपक्रमादिना तस्य ज्ञानात्तयोरवगम इत्यर्थः ।
तदिहेति ।
तत् तस्मात् ।
तात्पर्यवत्त्वादित्यर्थः ।
सर्वात्मत्वे प्रमाणमाह- तथाचेति ।
जीर्णः स्थविरो यो दण्डेन वञ्चति गच्छति सो ऽपि त्वमेव ।
यो जातो बालः स त्वमेव ।
सर्वतः सर्वासु दिक्षु श्रुतयः श्रोत्राण्यस्येति सर्वतः श्रुतिमत् ।
सर्वजन्तूनां प्रसिद्वाः पाण्यादयस्तस्येति सर्वात्मत्वोक्तिः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.1.2
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.1.3
अनुपपत्तेस् तु न शारीरः । ब्ब्स्_1,2.3 ।
पूर्वेण सुत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानामुपपत्तिरुक्ता ।
अनेन तु शारीरे तेषामनुपपत्तिरुच्यते ।
तुशब्दो ऽवधारणार्थः ।
ब्रह्मैवोक्तेन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणं, नतु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिगुणः ।
यत्कारणं ऽसत्यसंकल्पः, आकाशात्मा, अवाकी, अनादरः, ज्यायान्पृथिव्याऽ इति चैवञ्जातीयका गुणा न शारीर आञ्जस्येनोपपद्यन्ते ।
शारीर इति शरीरे भव इत्यर्थः ।
नन्वीश्वरो ऽपि शरीरे भवति ।
सत्यम् ।
शरीरे भवति नतु शरीर एव भवति, ऽज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात्ऽ, ऽआकाशवत्सर्वगतश्च नित्यःऽ इति च व्यापितत्वश्रवणात् ।
जीवस्तु शरीर एव भवति, तस्य भोगाधिष्ठानाच्छरीरादन्यत्र वृत्त्यभावात्

fन्: वागेव वाकः सो ऽस्यास्तीति वाकी न वाकी अवाकी वागादिसर्वेन्द्रियरहितः ।
आप्तकामत्वान्न कुत्रचितदादरो ऽस्तीत्यनादरः ।
ननु जीवधर्मश्चेब्रह्मणि योज्यन्ते तर्हि ब्रह्मधर्मा एव जीवे किमिति न योज्यन्ते, तत्राह- अनुपपत्तेरिति ।
सूत्रं व्याचष्टे- पूर्वेणेति ।
सर्वात्मत्वादिरूक्तन्यायः ।
कल्पितस्य धर्मा अधिष्ठाने संबध्यन्ते, नाधिष्ठानधर्माः कल्पित इति भावः ।
झ्रधिष्ठानज्ञानकाले कल्पितधर्माभावात् ।
टवागेव वाकः सो ऽस्यास्तीति वाकी, न वाकी अवाकी ।
अनिन्द्रिय इत्यर्थः ।
कुत्राप्यादरः कामो ऽस्य नास्तीत्यनादरः ।
नित्यतृप्त इत्यर्थः ।
ज्यायस्त्वाद्यनुपपत्तौ शारीर इति परिच्छेदो हेतुः सूत्रोक्तः ।
स तु जीवस्यैव नोश्वरस्येत्याह- सत्यमित्यादिना

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.1.3
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.1.4
कर्मकर्तृव्यपदेशाच् च । ब्ब्स्_1,2.4 ।
इतश्च न शारीरो मनोमयत्वादिगुणः, यस्मात्कर्मकर्तृव्यपदेशो भवति ऽएतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मिऽ (छा. 3.14.4) इति ।
एतमिति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणमुपास्यमात्मानं कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन व्यपदिशति ।
अभिसंभवितास्मीति शारीरमुपासकं कर्तृत्वेन प्रापकत्वेन ।
अभिसंभवितास्मीति ।
प्राप्तास्मीत्यर्थः ।
नच सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः ।
तथोपास्योपासकभावो ऽपि भेदाधिष्ठान एव ।
तस्मादपि न शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः

fन्: एतमिति प्रापकत्वेन व्यपदिशतीति संबन्धः ।
प्रापकत्वेन व्यपदिशतीति संबन्धः ।
कर्मकर्तृव्यपदेशपदस्यार्थान्तरमाह- तथोपास्येति

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.1.4
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.1.5
शब्दविशेषात् । ब्ब्स्_1,2.5 ।
इतश्च शारीरादन्यो मनोमयत्वादिगुणः, यस्माच्छब्दविशेषो भवति समानप्रकरणे श्रुत्यन्तरि- ऽयथाव्रीहिर्वा यवो वा श्यमको वा श्यमाकतण्डुलो वैवमयमन्तरात्मन्पुरुषो हिरण्मयःऽ (शत. ब्रा. 10.6.3.2) इति ।
शारीरस्यत्नो यः शब्दो ऽभिधायकः सप्तम्यन्तो ऽन्तरात्मन्निति तस्माद्विशिष्टो ऽन्यः प्रथमान्तः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्यात्मनो ऽभिधायकः ।
तस्मात्तयोर्भेदो ऽधिगम्यते

fन्: समानप्रकरणत्वमेकविद्याविषयत्वाम् ।
अन्तरात्मन्निति छान्दसो विभक्तिलोपः ।
अन्तरात्मनीत्यर्थः ।
एकार्थत्वं प्रकरणस्य समानत्वम् ।
अन्तरात्मन्निति विभक्तिलोपश्छान्दसः ।
शब्दयोर्विशेषो विभक्तिभेदः ।
तस्मात्तदर्थयोर्भेद इति सूत्रार्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.1.5
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.1.6
स्मृतेश् च । ब्ब्स्_1,2.6 ।
स्मृतिश्च शारीरपरमात्मनोर्भेदं दर्शयति- ऽईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्ऽजुन तिष्टति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि माययाऽ ।
(गी. 18.61) इत्याद्या ।
अत्राह- कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनो ऽन्यः, यः प्रतिषिध्यते ऽअनुपपत्तेस्तु न शारीरःऽ इत्यादिना ।
श्रुतिस्तु- ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टा श्रोताऽ (बृह. 3.7.23) इत्येवञ्जातीयका परमात्मनो ऽन्यमात्मानं वारयति ।
तथा स्मृतिरपि- ऽक्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारतऽ (गी. 13.2) इत्येवञ्जातीयकेति ।
अत्रोच्यते- सत्यमेतत् ।
पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिभिः परिच्छिद्यमानो बालैः शारीर इत्युपचर्यते ।
यथा घटकरकाद्युपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्नवदवभासते, तद्वत् ।
तदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न विरुध्यते प्राक् ऽतत्त्वमसिऽ इत्यात्मैकत्वोपदेशघणात् ।
गृहीते त्वात्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसर्वव्यवहारपरिसमाप्तिरेव स्यात्

fन्: तदपेक्षया औपाधिकभेदापेक्षया ।
स्मृतौ हृदिस्थस्य जीवाद्भेदोक्तेरन्नापि हृदिस्थो मनोमय ईश्वर इत्याह- स्मृतेश्चेति ।
भूतानि जीवान् ।
यन्त्रं शरीरम् ।
अत्र सूत्रकृता सत्यभेद उक्त इति भ्रान्तिनिरासायेक्षत्यधिकरणे निरस्तमपि चोद्यमुद्भाव्य निरस्यति- अत्राहेत्यादिना ।
त्वदुक्तरीत्या वस्तुत एकत्वमेव, भेदस्तु कल्पितः सूत्रेष्वनूद्यत इत्याह- सत्यमिति

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.1.6
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.1.7
अर्भकौस्त्वात् तद्व्यपदेशाच् च नेति चेन् न निचाय्यत्वाद् एवं व्योमवच् च । ब्ब्स्_1,2.7 ।
अर्भकमल्पमोको नीडं, ऽएष म आत्मान्तर्हृदयेऽ इति परिच्छिन्नायतनत्वात्, स्वशब्देन च ऽअणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वाऽ इत्यणीयस्त्वव्यपदेशात्, शारीर एवाराग्रमात्रो जीव इहोपदिश्यते, न कर्वगतः परमात्मेति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् ।
अत्रोच्यते- नायं दोषः ।
न तावत्परिच्छिन्नदेशस्य सर्वगतत्वव्यपदेशः कथमप्युपपद्यते ।
सर्वगतस्य तु सर्वदेशेषु विद्यमानत्वात्परिच्छिन्नदेशव्यपदेशो ऽपि कयाचिदपेक्षया संभवति ।
यथा समस्तवसुधाधिपतिरपि हि सन्नयोध्याधिपतिरिति व्यपदिश्यते कया पुनरपेक्षया सर्वगतः सन्नीश्वरोर्ऽभकौका अणीयांश्च व्यपदिश्यत इति ।
निचाय्यत्वादेवमिति ब्रूमः ।
एवमणीयस्त्वादिगुणगणोपेत ईश्वरस्तत्र हृदयपुण्डरीके निचाय्यो द्रष्टव्य उपदिश्यते ।
यथा शालग्रामे हरिः ।
तत्रास्य बुद्धिविज्ञानं ग्राहकम् ।
सर्वगतो ऽपीश्वरस्तत्रोपास्यमानः प्रसीदति ।
व्योमवच्चैतद्द्रष्टव्यम् ।
यथा सर्वगतमपि सद्व्योम सूचीपाशाद्यपेक्षायार्भकौको ऽणीयश्च व्यपदिश्यते, एवं ब्रह्मापि ।
तदेवं निचाय्यत्वापेक्षं ब्रह्मणोर्ऽभकौकस्त्वमणीयस्त्वं च न पारमार्थिकम् ।
तत्र यदशङ्क्यते, हृदयायतनत्वाद्ब्रह्मणो हृदयायतनानां च प्रतिशरीरं भिन्नत्वाद्भिन्नायतनानां च शुकादीनामनेकत्वसावयवत्वानित्यत्वादिदोषदर्शनाद्ब्रह्मणो ऽपि तत्प्रसङ्ग इति, तदपि परिहृतं भवति

fन्: अर्भकशब्दस्य शिशुविषयत्वनिषेधार्थमल्पमिति पर्यायत्वोक्ति ।
कथमपि ब्रह्मभावपेक्षे ऽपि ।
निचाय्यत्वाद्द्रष्टव्यत्वात् ।
अर्भकमोको यस्य सोर्ऽभकौकाः तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादार्थिकमल्पत्वम् ।
अणीयानित्यल्पत्ववाचकशब्देनापि श्रुतमित्याह- स्वशब्देनेति ।
नायं दोष इत्युक्तं विवृणोति- न तावदिति ।
कथमपि ।
ब्रह्मभावपेक्षयापीत्यर्थः ।
परिचेछेदत्यागं विना ब्रह्मत्वासंभवात् तत्त्यागे च ब्रह्मण एवोपास्यत्वमायातीति भावः ।
विभोः परिच्छेदोक्तौ दृष्टान्तमाह- यथा समस्येति ।
सर्वेश्वरस्यायोध्यायां स्थित्यपेक्षया परिच्छेदोक्तिवदल्पहृदि ध्येयत्वेन तथोक्तिरित्यर्थः ।
ननु किमिति हृदयभेव प्रायेणोच्यते, तत्राह- तत्रेति ।
हृदये परमात्मनो बुद्विवृत्तिर्ग्रहिका भवति ।
अत ईश्वराभिव्यक्तिस्थानत्वात्तदुक्तिरित्यर्थः ।
व्योमदृष्टान्तासिना शङ्कालतापि काचिच्छिन्नेत्याह- तत्र यदाशङ्क्यत इत्यादिना ।
भिन्नायतनत्वे ऽपि व्योम्नः सत्यभेदाद्यभावादिति भावः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.1.7
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.1.8
संभोगप्राप्तिर् इति चेन् न वैशेष्यात् । ब्ब्स्_1,2.8 ।
व्येमवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणः सर्वप्राणिहृदयसंबन्धात्, चिद्रूपतया च शारीरादविशिष्टत्वात्, सुखदुःखादिसंभोगो ऽप्यविशिष्टः प्रसज्येत ।
एकत्वाच्च ।
नहि परस्मादात्मनो ऽन्यः कश्चिदात्मा संसारी विद्यते, ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति विज्ञाताऽ (बृ. 3.7.23) इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
तस्मात्परस्येव संसारसंभोगप्राप्तिरिति चेत्, न वैशेष्यात् ।
न तावत्सर्वप्राणिहृदयसंबन्धाच्छरीरवद्ब्रह्णः संभोगप्रसङ्गः, वैशेष्यात् ।
विशेषो हि भवति शारीरपरमेश्वरयोः ।
एकः कर्ता भोक्ता धर्माधर्मसाधनः सुखदुःखादिमांश्च ।
एकस्तद्विपरीतो ऽपहतपाप्मत्वादिगुणः ।
एतस्मादनयोर्विशेषादेकस्य भोगो नेतरस्य ।
यदि च संनिधानमात्रेण वस्तुशक्तिमनाश्रित्य कार्यसंबन्धो ऽभ्युपगम्येत, आकाशादीनामपि दाहादिप्रसङ्गः ।
सर्वगतानेकात्मवादिनामपि समावेतौ चोद्यपरिहारौ ।
यदप्येकत्वाद्ब्रह्मण आत्मान्तराभावाच्छरीरस्य भोगेन ब्रह्णो भोगप्रसङ्ग इति ।
अत्र वदामः- इदं तावद्देवानांप्रियः प्रष्टव्यः ।
कथमयं त्वयात्मान्तराभावो ऽध्यवसित इति ।
ऽतत्तवमसिऽ ऽअहं ब्रह्मास्मिऽ ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति विज्ञाताऽ इत्यादिशास्त्रेभ्य इति चेत्, यथाशास्त्रं तर्हि शास्त्रीयोर्ऽथः प्रतिपत्तव्यो न तत्रार्धजरतीयं लभ्यम् ।
शास्त्रं च तत्त्वमसि इत्यपहतपाप्मत्वादिविशेषणं ब्रह्म शारीरस्यात्मत्वेनोपदिशच्छारीरस्यैव तावदुपभोक्तृत्वं वारयति ।
कुतस्तदुपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः ।
अथागृहीतं शारीरस्य ब्रह्मणैकत्वं तदा मिथ्याज्ञाननिमित्तः शारीरस्योपभोगः, न तेन परमार्थरूपस्य ब्रह्मणः संस्पर्शः ।
नहि बालैस्तलमलिनतादिभिर्व्योम्नि विकल्प्यमाने तलमलितादिविशिष्टमेव परमार्थतो व्योम भवति ।
तदाह- न वैशेष्यादिति ।
नैकत्वे ऽपि शारीरस्योपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः, वैशेष्यात् ।
विशेषो हि भवति मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञनयोः ।
मिथ्याज्ञानकल्पित उपभोगः, सम्यग्ज्ञानदृष्टमेकत्वम् ।
नच मिथ्याज्ञानकल्पितेनोपभोगेन सम्यग्ज्ञानदृष्टं वस्तु संस्पृश्यते ।
तस्मान्नोपभोगगन्धो ऽपि शक्य ईश्वरस्य कल्पयितुम्

fन्: धर्माधर्मत्त्वमुपाधिरित्यर्थः ।
अयमेव विशेषो वैशेष्यं ।
स्वार्थे ष्यञ् प्रत्ययः ।
विशेषस्यातिशयार्थो वा ।
धर्मादेः स्वाश्रये फलहेतुत्वमतिशयस्तस्मादिति सुत्रार्थः ।
विभवो बहवश्चात्मन इति वादिनाम् ।
अर्धेति ।
अर्धंमुखमात्रं जरत्या बुद्धायाः कामयते नाङागानीति सो ऽयमर्धजरतीन्यायः ।
मनोमयत्वादिविशिष्टस्यैवेश्वरस्य ध्यानार्थं हार्दत्वे ऽपि निर्देषत्वात्तस्मिन्नेव शाण्डिल्यविद्याविद्ये सर्वं इत्यादिवाक्यं समन्वितमित्यर्थः ।
ब्रह्मणो हार्दत्वे ऽनिष्टसंभोगापत्तेर्जीव एव हार्द उपास्य इति शङ्कां व्याचष्टे- व्योमवदिति ।
ब्रह्म भोक्तृ स्यात, हार्दत्वे सति चेतनत्वात्, जीवाभिन्नत्वाच्च जीववदित्युक्तं निरस्यति- न ।
वैशेष्यादिति ।
धर्माधर्मवत्त्वमुपाधिरित्यर्थः ।
अयमेव विशेषो वैशेष्यं ।
स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः ।
विशेषस्यातिशयार्थो वा ।
धर्मादेः स्वाश्रये फलहेतुत्वमतिशयः, तस्मादिति सूत्रार्थः ।
किञ्च विभवो बहव आत्मान इति वादिनामेकस्मिन्देहे सर्वात्मनां भोक्तृत्वप्रसङ्गः, स्वकर्मार्जित एव देहे भोग इति परिहारश्च तुल्य इति न वयं पर्यनुयोज्या इत्याह- सर्वगतेति ।
वस्तुतस्तेषामेव भोगसांकर्यमित्यग्रे वक्ष्यते ।
ब्रह्मणो जीवाभिन्नत्वं श्रुत्या निश्चित्य तेन भोक्तृत्वानुमाने उपजीव्यश्रुतिबाधमाह- यथाशास्त्रमिति ।
अर्थं मुखमात्रं जरत्या वृद्धायाः कामयते नाङ्गानीति सो ऽयमर्धजरतीयन्यायः ।
स चात्र न युक्तः ।
न ह्यभेदमङ्गीकृत्याभोक्तृत्वं त्यक्तुं युक्तं, श्रुत्यैवाभेद सिद्ध्यर्थं भोक्तृत्ववारणादित्याह- शास्त्रं चेति ।
नन्वेकत्वं मया श्रुत्या न गृहीतं, योनोपजीव्यबाधः स्यात् ।
किन्तु त्वदुक्त्या गृहीतमित्याशङ्क्य बिम्बप्रतिबिम्बयोः कल्पितभेदेन भोक्तृत्वाभोक्तृत्वव्यवस्थोपपत्तेरप्रयोजको हेतुरित्याह- अथागृहीतमित्यादिना ।
कल्पितासङ्गित्वमधिष्ठानस्य वैशेष्यमित्यस्मिन्नर्थे ऽपि सूत्रं पातयति- तदाहेति ।
ब्रह्मणो हार्दत्वे बाधकाभावच्छाण्डिल्यविद्यावाक्यं ब्रह्मण्युपास्ये समन्वितमिति सिद्वम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.1.8
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.2.9-10
2 अन्त्रधिकरणम् ।
9-10
अत्ता चराचरग्रहणात् । ब्ब्स्_1,2.9 ।
कठवल्लीषु पठ्यते- ऽयस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः ।
मृत्यूर्यस्योपसेवनं क इत्या वेद यत्र सःऽ (1.2.24) इति ।
अत्र कश्चिदोदनोपसेचनसूचितो ऽत्ता प्रतीयते ।
तत्र किमग्निरत्ता स्यात्, उत जीवः, अथवा परमात्मेति संशयः ।
विशेषानवधारणात् ।
त्रयाणां चाग्निजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे प्रश्नोपन्यासोपलब्धेः ।
किं तावत्प्राप्तम् ।
अग्निरत्तेति ।
कुतः, ऽअग्निरन्नादःऽ (बृ. 1.4.6) इति श्रुतिप्रसिद्धिभ्याम् ।
जीवो वात्ता स्यात्, ऽतयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तिऽ इति दर्शनात् ।
न परमात्मा, ऽअनश्नन्नन्यो ऽअभिचाकशीतिऽ (मुण्ड. 3.1.1) इति दर्शनादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः- अत्तात्र परमात्मा भवितुमर्हति ।
कुतः, चराचरग्रहणात् ।
चराचरं हि स्थावरजङ्गमं मृत्युपसेचनमिहाद्यात्वेन प्रतीयते, तादृशस्य चाद्यस्य न परमात्मनो ऽन्यः कार्त्स्येनात्ता संभवति ।
परमात्मा तु विकारजातं संहरन्सर्वमत्तीत्युपपद्यते ।
नन्विह चराचरग्रहणं नोपलभ्यते, कथं सिद्धवच्चराचरग्रहणं हेतुत्वेनोपादीयते ।
नैष दोषः ।
मृत्युपसेचनत्वेन सर्वस्य प्राणिनिकायस्य प्रतीयमानत्वात्, ब्रह्मक्षत्रयोश्च प्राधान्यात्प्रदर्शनार्थत्वोपपत्तेः ।
यत्तु परमात्मनो ऽपि नात्तृत्वं संभवति, ऽअनश्नन्नन्यो ऽअभिचाकशीतिऽ इति दर्शनादिति ।
अत्रोच्यते- कर्मफलभोगस्यप्रतिषेधकमेतद्दर्शनं, तस्य संनिहितत्वात् ।
न विकारसंहारस्य प्रतिषेधकं,
सर्ववेदान्तेषु सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वेन ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वात् ।
तस्मात्परमात्मात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति

fन्: यस्य परमात्मनो ब्रह्म क्षत्रं चोभे जाती प्रसिद्धान्नवदोदनौ भवतः, यस्य मृत्युः सर्वमारकः सन्नुपसेचनमोदनमिश्रघृवत्तिष्ठति, यत्र सो ऽत्ता कारणात्मा वर्तते, तं निर्विशेषमात्मानं ऽनाविरतो दुश्चरितात्ऽ इति मन्त्रोक्तोपायवान्यथा वेद इत्था इत्थमन्यस्तद्रहितो न वेदेत्यर्थः ।
प्रदर्शनमुपलक्षणम् ।
नच ब्रह्क्षत्रे एवात्र विवक्षिते, मृत्यूपसेचनेन प्राणभृन्मात्रोपस्थापनात् ।
प्राणिषु प्रधानत्वेन च ब्रह्मक्षत्रोपन्यासस्योपपत्तेः ।
प्रकरणाच् च । ब्ब्स्_1,2.10 ।
इतश्च परमात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति, यत्कारणं प्रकरणमिदं परमत्मनः, ऽन जायते म्रियते वा विपश्चित्ऽ (काठ. 1.2.18) इत्यादि प्रकृतग्रहणं च न्याय्यम् ।
ऽक इत्था वेद यत्र सःऽ इति च दुर्विज्ञानत्वं परमात्मलिङ्गम्

अत्ताचराचरग्रहणात् ।
ऽयस्य ब्रह्मक्षत्रादिजगदोदनः, मृत्युः सर्वप्राणिमारको ऽपि यस्योपसेचनमोदनसंस्कारकघृतप्रायः, सो ऽत्ता यत्र शुद्धे चिन्मात्रे ऽभेदकल्पनया वर्तते तच्छुद्वं ब्रह्म इत्था इत्थं ईश्वरस्याप्यधिष्ठानभूतं को वेद ।
चित्तशुद्धाद्युपायं विना को ऽपि न जानातीत्यर्थः ।
संशयबीजमाह- विशेषेति ।
ऽस त्वमग्नि प्रब्रूहिऽइत्यग्नेः, ऽयेयं प्रेते विचिकित्साऽइति जीवस्य, ऽअन्यत्र धर्मात्ऽइति ब्रह्मणः प्रश्नः ।
ऽलोकादिमग्निं तमुवाचऽइत्यग्नेः ।
ऽहन्त त इदं प्रवक्ष्यामिऽइतीतरयोः प्रतिवचनमुपलभ्यत इत्यर्थः ।
पूर्वत्र ब्रह्मणो भोक्तृत्वं नास्तीत्युक्तं, तदुपजीव्य पूर्वपक्षयति- किं तावदिति ।
अग्निप्रकरणमतीतमित्यरुचेराह- जीवो वेति ।
पूर्वपक्षे जीवोपास्ति:,सिद्वान्ते निर्विशेषब्रह्मज्ञानमिति फलभेदः ।
ओदनशब्दो भोग्यवाचीति पूर्वपक्षः ।
सिद्वान्तस्तु ब्रह्मक्षत्रशबेदैरूपस्थापितकार्यमात्रे गौण ओदनशब्दः ।
गुणश्चात्र मृत्यूपसेचनपदेन संनिधापितं प्रसिद्वौदनगतं विनाश्यत्वं गृह्यते, गौणशब्दस्य संनिहितगुणग्राहित्वात् ।
तथाच सर्वस्य विनाश्यत्वेन भानाल्लिङ्गादीश्वरो ऽत्तेत्याह नैष दोष इति ।
तस्य संनिहितत्वादिति ।
ऽपिप्पलं स्वाद्वत्तिऽइति भोगस्य पूर्वोक्तत्वादित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.2.9-10
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.3.11
3 गुहाप्रविष्टाधिकरणम् । सू. 11-12
गुहां प्रविष्टाव् आत्मानौ हि तद्दर्शनात् । ब्ब्स्_1,2.11 ।
कठवल्लीष्वेव पठ्यते- ऽऋतं पिबन्तौ लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।
छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्टग्नयो ये च त्रिणाचिकेताःऽ (काठ. 1.3.1) इति ।
तत्र संशयः, किमिह बुद्धिजीवौ निर्दिष्टावुत जीवपरमात्मानाविति ।
यदि बुद्धिजीवौ, ततो बुद्धिप्रधानात्कार्यकरणसंघाताद्विलक्षणो जीवः प्रतिपादितो भवति ।
तदपीह प्रतिपादितव्यं, ऽयेयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।
एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयःऽ (काठ. 1.1.20) इति पृष्टत्वात् ।
अथ जीवपरमात्मानौ ततो जीवाद्विलक्षणः परमात्मा प्रतिपादितो भवति ।
तदपीह प्रतिपादयितव्यं, ऽअन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मदन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वदऽ (काठ. 1.2.14) इति पृष्टत्वात् ।
अत्राहाक्षेप्ता- उभाप्येतौ पक्षौ न संभवतः ।
कस्मात्, ऋतपानं कर्मफलोपभोगः, सुकृतस्य लोके, इति च द्विवचनेन द्वयोः पानं दर्शयति श्रुतिः ।
अतो बुद्धिक्षेत्रज्ञपक्षस्तावन्न संभवति ।
अत एव क्षेत्रज्ञपरमात्मपक्षो ऽपि न संभवति, चेतने ऽपि परमात्मनि ऋतपानासंभवात् ।
ऽअनश् नन्नन्यो ऽअभिचाकशीतिऽ इति मन्त्रवर्णादिति ।
अत्रोच्यते- नैष दोषः ।
छत्रिणो गच्छन्तीत्येकेनापि छत्रिणा बहूनां छत्रित्वोपचारदर्शनात् ।
एवमेकेनापि पिबता द्वौ पिबन्तावुच्येते ।
यद्वा जीवस्तावत्पिबति, ईश्वरस्तु पाययति ।
पाययन्नपि पिबतीत्युच्यते ।
पाचयितर्यपि प्रक्तृत्वप्रसिद्धिदर्शनात् ।
बुद्धिक्षेत्रज्ञपरिग्रहो ऽपि संभवति, करणे कर्तृत्वोपचारात् ।
एधांसि पचन्तीति प्रयोगदर्शनात् ।
नचाध्यत्माधिकारे ऽन्यौ कौचिधावृतं पिबन्तौ संभवतः ।
तस्माद्बुद्धिजीवौ स्यातां, जीवपरमात्मानौ वेति संशयः ।
किं तावत्प्राप्तं. बुद्धिक्षेत्रज्ञाविति ।
कुतः, ऽगुहां प्रविष्टौऽ इति विशेषणात् ।
यदि शरीरं गुहा, यदि वा हृदयं, उभयथापि बुद्धिक्षेत्रज्ञौ गुहां प्रविष्टावुपपद्येते ।
नच सति संभवेसर्वगतस्य ब्रह्मणो विशिष्टदेशत्वं युक्तं कल्पयितुम् ।
ऽसुकृतस्य लोकेऽ इति च कर्मगोचरानतिक्रमं दर्शयति ।
परमात्मा तु न सुकृतस्य वा दुष्कृतस्य वा गोचरे वर्तते, ऽन कर्मणा वर्धते नो कनीयान्ऽ इति श्रुतेः ।
ऽछायातपौऽ इति च तेतनाचेतनयोर्निर्देश उपपद्यते ।
छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वात् ।
तस्माद्बुद्धिक्षेत्रज्ञाविहोच्येयातामित्येवं प्राप्ते ब्रूमः- विज्ञानात्मपरमात्मानाविहोच्येयाताम् ।
कस्मात्, आत्मानौ हि तावुभावपि चेतनौ समानस्वभावौ ।
संख्याश्रवणे च समानस्वभावेष्वेव लोके प्रतीतिर्दृश्यते ।
अस्य गोर्द्वितीयो ऽन्वेष्टव्य इत्युक्ते गौरेव द्वितीयो ऽन्विष्यते, नाश्वः पुरुषो वा ।
तदिह ऋतपानेन लिङ्गेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणायां समानस्वभावश्चेतनः परमात्मैव प्रतीयते ।
ननूक्तं गुहाहितत्वदर्शनान्न परमात्मा प्रत्येतव्य इति ।
गुहाहितत्वदर्शनादेव परमात्माप्रत्येतव्य इति वदामः ।
गुहाहितत्वं तु श्रुतिस्मृतिष्वसकृत्परमात्मन एव दृश्यते- ऽगुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्ऽ (काठ. 1.2.12) ऽयो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्ऽ (तै. 2.1) ऽआत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टम्ऽ इत्याद्यासु ।
सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थो देशविशेषोपदेशो न विरुध्यत इत्येदप्युक्तमेव ।
सुकृतलोकवर्तित्वं तु छत्रित्ववदेकस्मिन्नपि वर्तमानमुभयोरविरुद्धम् ।
छायातपावित्यप्यविरुद्धम् ।
छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वात्संसारित्वासंसारित्वयोः ।
अविद्याकृतत्वात्संसारित्वस्य ।
पारमार्थिकत्वाच्चासंसारित्वस्य ।
तस्माद्विज्ञानात्मपरमातमानौ गुहां प्रविष्टौ गृह्येते

कुतश्च विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्येते-
fन्: ऋतं सत्यं कर्मफलं पिबन्तौ, भुञ्जानौ सुकृतस्य लोके सम्यगर्जितस्यादृष्टस्य कार्ये देहे वर्तमानो परस्य ब्रह्मणोर्ऽधं स्थानमर्हतीति परार्धं हृदयं तस्मिन्परमे श्रेष्ठे या गुहा नभोक्षणा तां प्रविश्य सथितौ छायातपवन्मिथो विरुद्धौ, तौ च ब्रह्मविदः कर्मिणश्च वदन्ति ।
त्रिर्नाचिकेतो ऽग्निश्चितो यैस्ते ऽपि वदन्ति ।
मनुष्ये प्रेते मृतेसति येयं विचिकित्सा संशयः ।
परलोकभोक्तास्तीत्येके नास्तीति चान्ये ।
त्वयोपदिष्टो ऽहमेतत्तत्वं ज्ञातुमिच्छामीत्यर्थः ।
अन्यत्र धर्माधर्माभ्यामन्यत्र, अस्मात्कृताकृतात् धर्माधर्मास्पृष्टं, कृताकृतात् कार्यकारणाद्भिन्नं यत् तद्ब्रह्म ।
यद्वेति ।
स्वातन्त्र्यलक्षणं हि कर्तृत्वं तच्च पातुरिव पाययितुरप्यस्तीति सो ऽपि कर्ता ।
अतएवाहुर्यः कारयति सो ऽपि कर्तेति ।
गुहाहितं बुद्धौ स्थितं गह्वरे ऽनेकानर्थसंकुले देहे स्थितं, पुराणमादिपुरुषम् ।
परमे व्योमन् श्रेष्ठे हार्दाकाशे तत्र गुहायां बुद्दौ ।
अन्विच्छ विचारय ।
अत्तृवाक्यानन्तरवाक्यस्यापि ज्ञेयात्मनि समन्वयमाह- गुहामिति ।
ऋतमवश्यंभावि कर्मफलं पिबन्तौ भुञ्जानौ, सुकृतस्य कर्मणो लोके कार्ये देहे परस्य ब्रह्मणोर्ऽधं स्थानमर्हतीति परार्धं हृदयं परमं श्रेष्ठं तस्मिन्या गुहा नभोरूपा वुद्विरूपा वा तां प्रविश्य स्थितौ छायातपवत् मिथो विरुद्वौ तौ ब्रह्मविदः कर्मिणश्च वदन्ति ।
त्रिर्नाचिकेतो ऽग्निश्चितो यैस्ते त्रिणाचिकेताः ते ऽपि वदन्तीत्यर्थः ।
नाचिकेतवाक्यानामध्ययनं, तदर्थज्ञानं, तदनुष्ठानं चेति त्रित्वं बोध्यम् ।
बुद्ध्यवच्छिन्नजीवस्य परमात्मनश्च प्रकृतत्वात्संशयमाह- तत्रेति ।
पूर्वोत्तरपक्षयोः फलं स्वयमेवाह- यदीत्यादिना ।
तदपि जीवस्य बुद्विवैलक्षण्यमपीत्यर्थः ।
मनुष्ये प्रेते मृते सति येयं विचिकित्सा संशयः परलोके भोक्तास्तीत्येके, नास्तीत्यन्ये ।
अतस्त्वयोपदिष्टो ऽहमेतदात्मतत्त्वं जानीयामित्यर्थः ।
तदपि परमात्मस्वरूपमपीत्यर्थः ।
उभयोर्भोक्तृत्वायोगेन संशयमाक्षिपति- अत्राहेति ।
छत्रिपदेन गन्तार इव पिबत्पदेनाजहल्लक्षणया प्रविष्टावुच्येते इत्याह- अत्रोच्यत इति ।
पानकर्तृवाचिपदेन पानानुकूलौ वा लक्ष्यावित्याह- यद्वेति ।
नियतपूर्वभाविकृतिमत्त्वरूपमनुकूलत्वं कर्तृकारयित्रोः साधारणम् ।
यः कारयति स करोत्येवेति न्यायादिति भावः ।
अत्र प्रकृतिर्मुख्यार्था शतृप्रत्यये लक्षणा ।
मिश्रास्तु कृतिः, प्रत्ययार्थो मुख्यः ।
प्रकृत्या त्वजहल्लक्षणया पायनं लक्ष्यमित्याहुः ।
पूर्वपक्षे ऽपिबन्तौऽइति कर्तृवाचिशतृप्रत्ययेन बुद्धिजीवसाधारणं कारकत्वं लक्ष्यमित्याह- बुद्वीति ।
एधांसि काष्ठानि पचन्तीत्याख्यातेन कारकत्वं लक्ष्यं, प्रकृतिस्तु मुख्यैवेति भावः ।
मुख्यपातारौ प्रसिद्वपक्षिणौ ग्राह्यावित्यत आह- न चेति ।
ब्रह्मक्षत्रपदस्य संनिहितमृत्युपदादनित्यवस्तुपरत्ववदिहापि पिबत्पदस्य संनिहितगुहापदाहुद्विजीवपरतेति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति- किं तावदिति ।
गोचरः फलम् ।
एकस्मिञ्जातिमति कॢप्ते सजातीयमेव द्वितीयं ग्राह्यं, व्यक्तिमात्रग्रहे लाघवात् ।
न विजातीयं, जातिव्यक्त्युभयकल्पनागौरवात् ।
न चास्तु कारकत्वेन सजातीया बुद्विरेव जीवस्य द्वितीयेति वाच्यं, चेतनत्वस्य जीवस्वभावस्य कारकत्वादन्तरङ्गत्वात् ।
तथाच लोके द्वितीयस्यान्तरङ्गजातिमत्त्वदर्शनाज्जीवस्य द्वितीयश्चेतन एवेति सूत्रार्थमाह- संख्याश्रवणे चेति ।
गुहायां बुद्वौ स्थितं, गह्वरे ऽनेकानर्थसंकुले देहे स्थितं पुराणमनादिपुरुषं विदित्वा हर्षशोकौ जहाति ।
परमे श्रेष्ठे, व्योमन् हार्दाकाशे या गुहा बुद्धिः तस्यां निहितं ब्रह्म यो वेद सो ऽश्नुते सर्वान्कामानित्यन्वयः ।
अन्विच्छ विचारयेत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.3.11
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.3.12
विशेषणाच् च । ब्ब्स्_1,2.12 ।
विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोरेव भवति ।
ऽआत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तुऽ (का. 1.3.3) इत्यादिना परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपककल्पनया विज्ञानात्नां रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति ।
ऽसो ऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्ऽ ।
(का. 1.3.9) इति च परमात्मानं गन्तव्यम् ।
तथा ऽतं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्ठं पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहातिऽ (का. 1.2.12) इति पूर्वस्मिन्नपि ग्रन्थे मन्तृमन्तव्यत्वेनैतावेव विशेषितौ ।
प्रकरणं चेद परमात्मनः ।
ब्रह्मविदो वदन्ति इति च वक्तृविशेषोपादनं परमात्मपरिग्रहे घटते ।
तस्मादिह जीवपरमात्मानावुच्येयाताम् ।
एष एव न्यायः ऽद्वा सुपर्णा सयुजा सखायाऽ (मुण्ड. 3.1.1) इत्येवमादिष्वपि ।
तत्रापि ह्यध्यात्माधिकारान्न प्राकृतौ सुपर्णावुच्येते ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वादित्ति इत्यदनलिङ्गाद्विज्ञानात्मा भवति ।
अनश् नन्नन्यो ऽभिचाकशीति इत्यनशनचेतनाभ्यां परमात्मा ।
अनन्तरे च मन्त्रे तावेव द्रष्टृद्रष्टव्यभावेन विशिनष्टि- ऽसमाने वृक्षे पुरुषो निमग्नो ऽनीशया शोचति मुह्यमानः ।
जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकःऽ (मुण्ड. 3.1.2) इति ।
अपर आह- ऽद्वा सुपर्णाऽ इति नेयमृगस्याधिकरणस्य सिद्धान्तं भजते, पैङ्गिरहस्यब्राह्मणेनान्यथा व्याख्यातत्वात् ।
ऽतयोरन्यः पिप्पलं स्वादित्तीति सत्त्वमनश् नन्नन्यो ऽभिचाकशीतीत्यनश् नन्नन्यो ऽभिपश्यति ज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौऽ इति ।
सत्त्वशब्दोतीत्यनश् नन्नन्यो ऽभिपश्यति यदुच्यते, तन्न, सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दयोरन्तःकरणशरीरपरतया प्रसिद्धत्वात् ।
तत्रैव च व्याख्यातत्वात्- ऽतदेतत्सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यति, अथ यो ऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौऽ इति ।
नाप्यस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षं भजते ।
नह्यत्र शारीरः क्षेत्रज्ञः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो विवक्ष्यते ।
कथं तर्हि सर्वसंसारधर्मातीतो ब्रह्मभावश्चैतन्यमात्रस्वरूपः ऽअनश् नन्नन्यो ऽभिचाकशीतिऽ, ऽअनश् नन्नन्यो ऽभिचाकशीति ज्ञःऽ इति वचनात् ।
ऽतत्त्वमसिऽ ऽक्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धिऽ (गी. 13.2) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च ।
तावता च विद्योपसंहारदर्शनमेलमेवावकल्पते, तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ न ह वा एवंविदि किञ्चन रच आध्वंसते इत्यादि ।
कथं पुनरस्मिन्पक्षे तयोरन्यः पिप्पलं स्वादित्तीति सत्त्वम् इत्यचेतने सत्त्वे भोक्तृत्वावचनम्ति ।
उच्यते- नेयं श्रुतिरचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्रवृत्ता ।
किं तर्हि चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृत्वं ब्रह्मस्भावतां च वक्ष्यामीति ।
तदर्थं सुखादिविक्रियावति सत्त्वे भोक्तृत्वमध्यारोपयति ।
इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं त सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतिस्वभावाविवेककृतं कल्प्यते ।
परमार्थतस्तु नान्यतरस्यापि संभवति, अचेतनत्वात्सत्त्वस्य, अविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्य ।
अविद्याप्रत्युपस्थापितस्वभावत्वाच्च सत्त्वस्य सुतरां न संभवति ।
तथाच श्रुतिः- ऽयत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्यो ऽन्यत्पश्येत्ऽ इत्यादिना स्वप्नदृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति ।
ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ (बृ. 4.5.15) इत्यादिना च विवेकिनः कर्तृत्वादिव्यवहराभावम् दर्शयति

fन्: स इति जीवः सर्वनामार्थः ।
अध्वनः संसारमार्गस्य ।
दुर्दर्शे दुर्ज्ञानं, तत एव गूढमनुप्रविष्टं गहनतां गतमीश्वरम् अध्यात्मप्रयोगः प्रत्यगात्मन्येव चित्तसमाधानं तेनाधिगमो महावाक्यजा वृत्तिस्तया विदित्वेत्यर्थः ।
सहैव युज्येते नियम्यनियामकत्वेनेति सयुजौ ।
अनीशया स्वस्येश्वरत्वाप्रतीत्या ।
जुष्टं ध्यानादिना सेवितं यदा ध्यानपरिपाकदशायामीशमन्यं विशिष्टरूपाद्भिन्नं पस्यति ।
सत्त्वं बुद्धिः ।
तावता मन्त्रव्याख्यामात्रेण ।
रजः अविद्या, आध्वंसते, संश्लिषति ।
अन्यदिवाभासभूतं नानात्वं दृष्टं स्यात्तत्र अविद्यकबुद्ध्यादिसंबन्धादन्यो भूत्वान्यचक्षुषा पश्येत् ।
तत्राविद्यायाम् ।
यत्र तु विद्यावस्थायाम् ।
विशेषणं गन्तृगन्तव्यत्वादिकं लिङ्गमाह- विशेषणाच्चेति ।
स जीवो ऽध्वनः संसारमार्गस्य परमं पारं, किं तत्, विष्णोर्व्यापनशीलस्य परमात्मनः पदं स्वरूपमाप्नोतीत्यर्थः ।
दुर्दर्शं दुर्ज्ञानं, तत्र हेतुर्गूढं मायावृतं मायानुप्रविष्टं पश्चाद्गुहाहितं गुहाद्वारा गह्वरेष्ठं, एवं बहिरागतमात्मानं,
अध्यात्मयोगः स्थूलसूक्ष्मकारणदेहलयक्रमेण प्रत्यगात्मनि चित्तसमाधानं तेनाधिगमो महावाक्यजा वृत्तिस्तया विदित्वेत्यर्थः ।
ऋतपानमत्रे जीवानुवादेन वाक्यार्थज्ञानाय तत्पदार्थो ब्रह्म प्रतिपाद्यत इत्युपसंहरति- तस्मादिहेति ।
उक्तन्यायमतिदिशति- एष इति ।
द्वा द्वौ ।
छान्दसो द्विवचनस्याकारः ।
सुपर्णाविव सहैव युज्येते नियम्यनियामकभावेनेति सयुजौ ।
सखायौ चेतनत्वेन तुल्यस्वभावौ ।
समानमेकं वृक्षं छेदनयोग्यं शरीरमाश्रित्य स्थितावित्यर्थः ।
गुहां प्रविष्टाविति यावत् ।
एतावात्मनौ, तल्लिङ्गदर्शनादित्याह- तयोरन्य इति ।
विशेषणाच्चेत्याह- अनन्तरे चेति ।
अनीशया स्वस्येश्वरत्वाप्रतीत्या देहे निमग्नः पुरुषो जीवः शोचति ।
निमग्नपदार्थमाह- मुह्यमान इति ।
नरो ऽहमिति भ्रान्त इत्यर्थः ।
जुष्टं ध्यानादिना सेवितं यदा ध्यानपरिपाकदशायामीशमन्यं विशिष्टरूपाद्भिन्नं शोधितचिन्मात्रं प्रत्यक्त्वेन पश्यति तदास्य महिमानं स्वरूपमेति प्राप्नोतीव ।
ततो वीतशोको भवतीत्यर्थः ।
ऽद्वा सुपर्णाऽइति वाक्यं जीवेश्वरपरं कृत्वा चिन्तितम् ।
अधुनाकृत्वाचिन्तामुद्धाटयति- अपर इति ।
अन्यथा बुद्धिविलक्षणत्वं पदलक्ष्यपरत्वेनेत्यर्थः ।
सत्त्वं बुद्धिरिति शङ्कते- सत्त्वशब्द इति ।
बुद्धिजीवौ चेत्पूर्वपक्षार्थः स्यादित्यत आह नापीति ।
पूर्वपक्षार्थस्तदा स्यात्, यद्यत्र बुद्धिभिन्नः संसारी प्रतिपद्येत ।
नह्यत्र संसारी विविक्ष्यते किन्तु शोधितस्त्वमर्थो ब्रह्मेत्यर्थः ।
श्रुतिस्मृतिभ्यश्चायमर्थो युक्त इति शेषः ।
तावता मत्रव्याख्यामात्रेण ।
एवमेव जीवस्य ब्रह्मात्वोक्तावेव ।
नाहि जीवो बुद्धिभिन्न इति विवेकमात्रेणोपसंहारो युक्तः ।
भेदज्ञानस्य भ्रन्तित्वाद्वैफल्याच्चेति भावः ।
अविद्या विदुषि किमपि स्वकार्यं नाध्वंसते न संपादयति, ज्ञानाग्निना स्वस्या एव दग्धत्वादित्यर्थः ।
अविद्या नागच्छतीति वार्थः ।
जीवस्य ब्रह्मत्वपरमिदं वाक्यमिति पक्षे शङ्कते- कथमिति ।
बुद्धोर्भौक्तृत्वोक्तावतात्पर्यान्नात्र युक्तिचिन्तया मनः खेदनीयमित्याह- उच्यत इति ।
तदर्थं ब्रह्मत्वभोधनार्थं भोक्तृत्वमुपाधिमस्तके निक्षिपतीत्यर्थः ।
वस्तुतो जीवस्याभोक्तृत्वे भोक्तृत्वधीः कथमित्यत आह- इदं हीति ।
चित्तादात्म्येन कल्पिता बुद्धिः सुखादिरूपेण परिणमते ।
बुद्ध्यविवेकाचिदात्मनः सुखादिरूपवृत्तिव्यक्तचैतन्यवत्त्वं भोक्तृत्वं भातीत्यर्थः ।
भोक्तृत्वमाविद्यकं, न वस्तुत इत्यत्र मानमाह- तथाचेति ।
यत्राविद्याकाले चैतन्यं भिन्नमिव भवति तदा ।
द्रष्टृत्वादिकं न वस्तुनि ज्ञात इत्यर्थः ।
तस्मात् ऽऋतं पिबन्तौऽइति वाक्यमेव गुहाधिकरणविषय इति स्थितम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.3.12
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.4.13
4 अन्तरधिकरणम् । सू. 13-17
अन्तर उपपत्तेः । ब्ब्स्_1,2.13 ।
ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति ।
एतद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनि एव गच्छतिऽ (छा. 4.15.1) इत्यादि श्र8यते ।
तत्र संशयः किमयं प्रतिबिम्बात्मक्ष्यधिकरणो निर्दिश्यते ऽथवा विज्ञानात्मा उत देवतात्मेन्द्रियस्याधिष्ठाताथवेश्वर इति ।
किं तावत्प्राप्तम्, छायात्मा पुरुषप्रतिरूपा इति ।
कुतः, तस्य दृश्यमानत्वप्रसिद्धेः ।
ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यतेऽ इति च प्रसिद्दवदुपदेशात् ।
विज्ञानात्मनो वायं निर्देश इति युक्तम् ।
स हि चक्षुषा रूपं पश्यंश्चक्षुषि संनिहितो भवति ।
आत्मशब्दश्चास्मिन्पक्षे ऽनुकूलो भवति ।
आदित्यपुरुषो वा चक्षुषो ऽनुग्राहकः प्रतीयते, ऽरश्मिभिरेषो ऽस्मिन्प्रतिष्ठितःऽ (बृ. 5.5.2) इति श्रुतेः ।
अमृतत्वादीनां च देवतात्न्यपि कथञ्चित्संभवात् ।
नेश्वरः, स्थानविशेषनिर्देशादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः ।
परमेश्वर एवाक्षिण्यभ्यन्तरः पुरुष इहोपदिष्ट इति ।
कस्मात्, उपपत्तेः ।
उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजातमिहोपदिश्यमानम् ।
आत्मत्वं तावन्मुख्यया वृत्त्या परमेश्वर उपपद्यते ।
ऽस आत्मा तत्त्वमसिऽ इति श्रुतेः ।
अमृतत्वाभयत्वे च तस्मिन्नसकृच्छ्रुतौ श्रूयेते ।
तथा परमेश्वरानुरूपमेतदक्षिस्थानम् ।
यथाहि परमेश्वरः सर्वदोषैरलिप्तः, अपहतपाप्मत्वादिश्रवणात् ।
तथाक्षिस्थानं सर्वलेपरहिमुपदिष्टं, ऽतद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनि एव गच्छतिऽ इति श्रुतेः ।
संयद्वामत्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन्नवकल्पते ।
ऽएतं संयद्धाम इत्याचक्षते एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्तिऽ ।
ऽएष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयतिऽ ।
ऽ एष उ एव भामानीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भातिऽ (छा. 4.15.2,3,4) इति च ।
अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः

fन्: वर्त्मनि पक्ष्मस्थाने ।
प्रसिद्धवदुपदेशश्चक्षुषत्वोक्तिरेव ।
इहेत्यक्षिपुरुषोक्तिः ।
संयद्धामेति ।
वामानि कर्मफलान्येतमक्षिपुरुषं हेतुमाश्रित्य अभिसंयन्त्युत्पद्यन्ते ।
वामनीर्वामानि शोभनानि लोकं प्रापयति ।
भामनीर्भामानि भानानि सर्वत्र नयतीति ।
अन्तर उपपत्तेः ।
उपकोसलविद्यावाक्यमुदाहरति- य इति ।
तदक्षिस्थानमसङ्गत्वेन ब्रह्मणो ऽनुरूपं यतो ऽस्मिन्क्षिप्तं वर्त्मनी पक्ष्मणी एव गच्छतीत्यर्थः ।
दर्शनस्य लौकिकत्वशास्त्रीयत्वाभ्यां संशयमाह- तत्रेति ।
पूर्वं ऽपिबन्तौऽइति प्रथमश्रुतचेतनत्वानुसारेण चरमश्रुता गुहाप्रवेशादयो नीताः, तद्वदिहापि दृश्यत इति चाक्षुषत्वानुसारेणमृतत्वादयो ध्यानार्थं कल्पितत्वेन नेया इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति- छायात्मेति ।
पूर्वपक्षे प्रतिबिम्बोपास्तिः, सिद्वान्ते ब्रह्मोपास्तिरिति फलम् ।
प्रसिद्ववदिति ।
चाक्षुषत्वेनेत्यर्थः ।
संभावनामात्रेण पक्षन्तरमाह- विज्ञानात्मन इत्यादिना ।
ऽमनो ब्रह्मऽइतिवत्, ऽएतद्ब्रह्मेतिऽइति वाक्यस्येतिपदशिरस्कत्वान्न स्वार्थपरत्वमिति पूर्वपक्षः ।
ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतऽइत्यत्र इतिपदस्य प्रत्ययपरत्वात्, इह च ब्रह्मेत्युवाचेत्यन्वयेन इतिपदस्योक्तिसंबन्धिनोर्ऽथपरत्वाद्वैषम्यमिति सिद्वान्तयति- परमेश्वर एवेति ।
बहुप्रमाणसंवादस्तात्पर्यानुग्राहक इति न्यायानुगृहीताभ्यामात्मब्रह्मश्रुतिभ्यां दृश्यलिङ्गं बाध्यमित्याह- संयद्वामेति ।
वामानि कर्मफलान्येतमक्षिपुरुषमभिलक्ष्य संयन्ति उत्पद्यन्ते ।
सर्वफलोदयहेतुरित्यर्थः ।
लोकानां फलदाताप्ययमेवेत्याह- वामनीरिति ।
नयति फलानि लोकान्प्रापयतीत्यर्थः ।
भामानि भानानि नयत्ययमित्याह- भामनीरिति ।
सर्वार्थप्रकाशक इत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.4.13
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.4.14
स्थानादिव्यपदेशाच् च । ब्ब्स्_1,2.14 ।
कथं पुनराकशवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणो ऽक्ष्यल्पस्थानमुपपद्यत इति ।
अत्रोच्यते- भवेदेषानवकॢप्तिः, यद्येतदेवैकं स्थानमस्य निर्दिष्टं भवेत् ।
सन्ति ह्यन्यान्यपि पृथिव्यादीनि स्थानान्यस्य निर्दिष्टानि- ऽयः पृथिव्यां तिष्ठन्ऽ (बृ. 3.7.3) इत्यादिना ।
तेषु हि चक्षुरपि निर्दिष्टम्- ऽयश्चक्षुषि तिष्ठन्ऽ इति ।
ऽस्थानादिव्यपदेशात्ऽ इत्यादिग्रहणेनैतद्दर्शयति- न केवलं स्थानमेवैकमनुचितं ब्रह्मणो निर्दिश्यमानं दृश्यते, किं तर्हि नामरूपमित्येवञ्जातीयकमप्यनामरूपस्य ब्रह्मणो ऽनुचितं निर्दिश्यमानं दृश्यते- ऽतस्योदिति नामऽ ऽहिरण्यश्मश्रुःऽ (छा. 1.6.7,6) इत्यादि ।
निर्गुणमपि सद्ब्रह्म नामरूपगतैर्गुणैः सगुणमुपासनार्थं तत्र तत्रोपदिश्यत इत्येतदप्युक्तमेव ।
सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थं स्थानविशेषो न विरुध्यते, शालग्राम इव विष्णोरित्येतदप्युक्तमेव

fन्: स्थानादन्यादयो येषां ते स्थानादयो नामरूपप्रकारास्तेषां व्यपदेशात्सर्वङ्गतस्यैकस्थाननियमो नावकल्पते ।
स्थाननामरूपाणां ध्यानार्थं श्रुत्यन्तरे ऽप्युपदेशादक्षिस्थानत्वोक्तिरत्र न दोष इति सूत्रयोजना ।
अनवकॢप्तिः अकॢप्तकल्पना तदा भवेत्, यद्यत्रैव निर्दिष्टं भवेदित्यन्वयः ।
नन्वनुचितबाहुल्योक्तिरसमाधानमित्याशङ्क्य युक्तिमाह- निर्गुणमपीति

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.4.14
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.4.15
सुखविशिष्टाभिधानाद् एव च । ब्ब्स्_1,2.15 ।
अपिच नैवात्र विवदितव्यं, किं ब्रह्मास्मिन्वाक्ये ऽभिधीयते न वेति ।
सुखविशिष्टाभिधानमेव ब्रह्मत्वं सिद्धम् ।
सुखविशिष्टं हि ब्रह्म यद्वाक्योपक्रमे प्रक्रान्तं ऽप्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मऽ इति तदेवेहाभिहितं, प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात् ।
ऽआचार्यस्तु ते गतिं वक्ताऽ (छा. 4 14.1) इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानात् ।
कथं पुनर्वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्म विज्ञायत इति ।
उच्यते- ऽप्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मऽ इत्येतदग्नीनां वचनं श्रुत्वोपकोसल उवाच- ऽविजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामिऽ इति ।
तत्रेदं प्रतिवचनम्- ऽयद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कंऽ (छा. 4.10.5)
इति ।
तत्र खंशब्दो भूताकाशे निरूढो लोके ।
यदि तस्य विशेषणत्वेन कंशब्दः सुखवाची नोपादीयेत ।
तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव प्रतीकाभिप्रायेण प्रयुक्त इति प्रतीतिः स्यात् ।
तथा कंशब्दस्य विषयेन्द्रियसंपर्कजनिते सामये सुखे प्रसिद्धत्वात्, यदि तस्य खंशब्दो विशेषणत्वेन नोपादीयेत, लौकिकं सुखं ब्रह्मेति प्रतीतिः स्यात् ।
इतरेतरविशेषतौ तु कङ्खंशब्दौ सुखात्मकं ब्रह्म गमयतः ।
तत्र द्वितीये ब्रह्मशब्दे ऽनुपादीयमाने कं खं ब्रह्मेत्येवोच्यमाने कंशब्दस्य विशेषणत्वेनैवोपयुक्तत्वातसुखस्य गुणस्याध्येयत्वं स्यात्, तन्मा भूदित्युभयोः कङ्खंशब्दयोर्ब्रह्मशब्दशिरस्त्वं ऽकं ब्रह्म खं ब्रह्मऽ इति ।
इष्टं हि सुखस्यापि गुणस्य गुणवद्ध्येयत्वम् ।
तदेवं वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्मोपदिष्टम् ।
प्रत्येकं च गार्हपत्यादयो ऽग्नयः स्वं स्वं महिमानमुपदिश्य ऽएषा सोम्य ते ऽस्मद्विद्यात्मविद्या चऽ इत्युपसंहरन्तः पूर्वत्र ब्रह्म निर्दिष्टमिति ज्ञापयन्ति ।
ऽआचार्यस्तु ते गतिं वक्ताऽ इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानमर्थान्तरविवक्षां वारयति ।
ऽयथा पुष्करपलाशा आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यतेऽ (छा. 4.14.3) इति चाक्षिस्थानं पुरुषं विजानतः पापेनानुपघातं ब्रुवन्नक्षिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दर्शयति ।
तस्मात्प्रकृतस्यैव ब्रह्मणो ऽक्षिस्थानतां संयद्वामत्वादिगुणतां चोक्त्वार्चिरादिकां तद्विदो गतिं वक्ष्यामीत्युपक्रमते- ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचऽ (छा. 4.15.1) इति

fन्: प्रतीको नामाश्रयान्तरप्रत्ययस्याश्रयान्तरे प्रक्षेपः ।
क्षयिता पारतन्त्र्यादिर्वा आमयस्तत्सहित इत्यर्थः ।
तदर्थयोर्विशेषितत्वात्छब्दावपि विशेषितावुच्येते ।
विशेषणत्वेन स्वस्य भूतत्वव्यावर्तकत्वेन ।
ब्रह्मपदं शिरो ययोस्ते ब्रह्मशिरसी तयोर्भावो ब्रह्मशिरस्त्वम् ।
प्रकरणादपि ब्रह्म ग्राह्यमित्याह- सुखविशिष्टेति ।
ध्यानार्थं भेदकल्पनया सुखगुणविशिष्टस्य ब्रह्मणः प्रकृतस्य य एष इति सर्वनाम्नाभिधानादन्तरः परमात्मा स्यादिति सूत्रार्थः ।
ननु प्रकरणात्प्रबलेन दृश्यत्वलिङ्गेनोपस्थापितश्छायात्मा सर्वनामार्थ इत्यत आह- आचार्यस्त्विति ।
उपकोसलो नाम कश्चिद्ब्रह्मचारि जाबालस्याचार्यस्याग्नीन्द्वादशवत्सरान्परिचचार ।
तमनुपदिशय देशान्तरगते जाबाले गार्हपत्याद्यग्निभिर्दयया ऽप्राणो ब्रह्मऽइत्यात्मविद्यामुपदिश्योक्तम्- आचार्यस्त्विति ।
तवात्मविद्याफलावाप्तये मार्गमर्चिरादिकं वदिष्यतीत्यर्थः ।
पश्चादाचार्येणागत्य ऽय एषो ऽक्षिणिऽइत्युक्तार्चिरादिका गतिरुक्ता ।
तथा चाग्निभिरुक्तात्मविद्यावाक्यस्य गतिवाक्येनैकवाक्यता वाच्या, सा च सर्वनाम्ना प्रकृतात्मग्रहे निर्वहतीत्येकवाक्यतानिर्वाहकं प्रकरणं वाक्यभेदकाल्लिङ्गद्बलवदिति भावः ।
श्रुतिं व्यचष्टे- उच्यत इति ।
प्राणश्च सूत्रात्मा बृहत्त्वाद्ब्रह्मेति यत्तज्जानामि, कं विषयसुखं खं च भूताकाशं ब्रह्मत्वेन ज्ञातुं न शक्नोमीत्यर्थः ।
खं कथंभूतं, यत्कं तदेव खमिति सुखेन विशेषितस्य खस्य भूतत्वनिरासः ।
तथा कं कथंभूतं, यत्खं तदेव कमिति विभुत्वेन विशेषितस्य कस्य जन्यत्वनिरास इति व्यतिरेकमुखेनाह- तत्र खमित्यादिना ।
ऽआत्मविद्याऽइति श्रुतिविरोधात्प्रतीकध्यानमत्रानिष्टमिति भावः ।
सामय इति ।
आमयो दोषः साधनपारतन्त्रयानित्यत्वादिः, तत्सहित इत्यर्थः ।
प्रत्येकग्रहणे दोषमुक्त्वा द्वयोर्ग्रहणे फलितमाह- इतरेतरेति ।
विशेषितार्थकावित्यर्थः ।
नन्वेकं ब्रह्मैवात्र ध्येयं चेद्ब्रह्मपदान्तरं किमर्थमित्यत आह- तत्रेति ।
विशेषणत्वेन खस्य भूतत्वव्यावर्तकत्वेनेत्यर्थः ।
ब्रह्मशब्दः शिरो ययोस्तत्त्वमिति विग्रहः ।
अध्येयत्वे को दोषः, तत्राह- इष्टं हीति ।
मार्गोक्त्या सुगुणविद्यात्वावगमादिति भावः ।
आत्मविद्यापदेनोपसंहारादपि प्रकृतं ब्रह्मेत्याह- प्रत्येकं चेति ।
पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति मम चतस्रस्तनवो विभूतिरिति गार्हपत्य उपदिदेश ।
आपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इत्यन्वाहार्यपचन उवाच ।
प्राण आकाशो द्यौर्विद्युदिति स्वमहिमानमाहवनीयो जगादेति विभागः ।
इयमस्माकमग्नीनां विद्या प्रत्येकमुक्ता ।
आत्मविद्या तु पूर्वमस्माभिर्मिलित्वा ऽप्राणो ब्रह्मऽइत्युक्तेत्यर्थः ।
उच्यतामग्निभिर्ब्रह्म, छायात्मा गुरुणोच्यतां वक्तृभेदादिति तत्राह- आचार्यस्त्विति ।
एकवाक्यतानिश्चयाद्वक्तृभेदे ऽपि नार्थभेद इत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.4.15
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.4.16
श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच् च । ब्ब्स्_1,2.16 ।
इतश्चाक्षिस्थानः पुरुषः परमेश्वरः, यस्माच्छ्रुतोपनिषत्कस्य श्रुतरहस्यविज्ञानस्य ब्रह्मविदो या गतिर्देवयानाख्या प्रसिद्धा श्रुतौ- ऽअथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्त एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्तेऽ (प्रश्न. 1.10) इति ।
स्मृतावपि- ऽअग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाःऽ (गी. 8.24) इति ।
सैवाहाक्षिपुरुषविदो ऽभिधीयमाना दृश्यते ।
ऽअथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभवन्तिऽ इत्युपक्रम्य ऽआदित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषो ऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येव देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्ते नावर्तन्तेऽ (छा. 4.17.5) इति ।
तदिह ब्रह्मविद्विषया प्रसिद्धया गत्याक्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते

fन्: देहपातानन्तर्यमथशब्दार्थः ।
एतत् व्यष्टिसमष्टिकारणात्मकं हैरण्यगर्भं पदम् ।
अस्मिन्नुपासके मृते पुत्रादयः शव्यं शवसंबन्धि संस्कारादिकर्म कुर्वन्ति ।
मानवं मनोः सर्गे, आवर्ते जन्ममरणाद्यावृत्तियुक्तम् ।
श्रुता अनुष्ठिता उपनिषत् रहस्यं सगुणब्रह्मोपासनं येन तस्य या गतिः श्रुतौ स्मृतौ च प्रसिद्वा तस्या अत्राभिधानाल्लिङ्गदिति सूत्रार्थमाह- इतश्चेति ।
यस्मादृश्यते तत्तस्मादिहेत्यन्वयः ।
श्रुतिमाह- अथेति ।
देहपातानन्तरमित्यर्थः ।
स्वधर्मस्तपः तपोब्रह्मचर्यश्रद्धाविद्याभिरात्मानं ध्यात्वा तया ध्यानविद्ययोत्तरं देवयानमार्गं प्राप्यते नोत्तरेण पथा ।
आदित्यद्वारा सगुणब्रह्मस्थानं गच्छन्ति, एतद्वै ब्रह्म प्राणानां व्यष्टिसमष्टिरूपाणामायतनं लिङ्गात्मकं हिरण्यगर्भरूपं, वस्तुतस्त्वेतदमृतादिरूपं निर्गुणं सर्वाधिष्ठानम् ।
अतः कार्यं ब्रह्म प्राप्य तत्स्वरूपं निर्गुणं ज्ञात्वा मुच्यन्त इत्यर्थः ।
अग्निरेव ज्योतिर्देवता एवमहराद्या देवता एव स्मृतावुक्ताः ।
अस्मिन्नुपासके मृते सति यदि पुत्रादयः शव्यं शवसंस्कारादिकं कुर्वन्ति यदि च न कुर्वन्ति उभयथाप्युपास्तिमहिम्ना अर्चिरादिदेवान्क्रमेण गच्छन्ति ।
आर्चिषमग्निं, ततो ऽहः, अह्नः शुक्लपक्षं, तत्र उत्तरायणं, तस्मात्संवत्सरं, ततो देवलोकं, ततो वायुं, वायोरादित्यं, ततश्चन्द्रं, चन्द्राद्विद्युतं गत्वा तत्र विद्युल्लोके स्थितानुपासकानमानवः पुरुषो ब्रह्मलोकादागत्य कार्यं ब्रह्मलोकं प्रापयति ।
एषो ऽर्चिरादिभिर्देवैर्विशिष्टो देवपथो गन्तव्येन ब्रह्मणा योगाद्ब्रह्मपथश्च ।
त एतत्कार्यं ब्रह्म प्रतिपद्यमाना उपासका इमं मानवं मनोः सर्गं आवर्तं जन्ममरणावृत्तियुक्तं नावर्तन्ते नागच्छन्तीत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.4.16
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.4.17
अनवस्थितेर् असंभवाच् च नेतरः । ब्ब्स्_1,2.17 ।
यत्पुनरुक्तं छायात्मा, विज्ञानात्मा, देवतात्मा वा स्यादक्षिस्थान इति ।
अत्रोच्यते- न छायात्मादिरितर इह ग्रहणमर्हति ।
कस्मात्, अनवस्थितेः ।
न तावच्छायात्मनश्चक्षुषि नित्यमवस्थानं संभवति ।
यदैव हि कश्चित्पुरुषश्चक्षुरासीदति तदा चक्षुषि पुरुषच्छाया दृश्यते, अपगते तस्मिन्न दृश्यते ।
ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषःऽ इति च श्रुतिः संनिधानात्स्वचक्षुषि दृश्यमानं पुरुषमुपास्यत्वेनोपदिशति ।
नचोपासनाकाले छायाकरं कञ्चित्पुरुषं चक्षुःसमीपे संनिधाप्योपास्त इति युक्तं कल्पयितुम् ।
ऽअस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यतिऽ (छा. 8.9.1) इति श्रुतिश्छायात्मनो ऽप्यनवस्थितत्वं दर्शयति ।
असंभवाच्च तस्मिन्नमृतत्वादीनां गुणानां न छायात्मनि प्रतीतिः ।
तथा विज्ञानात्मनो ऽपि साधारणे कृत्स्नशरीरेन्द्रियसंबन्धे सति चक्षुष्येवावस्थितत्वं वक्तुं न शक्यम् ।
ब्रह्मणस्तु व्यापिनो ऽपि दृष्ट उपलब्ध्यर्थो हृदयादिदेशविशेषसंबन्धः ।
समानश्च विज्ञानात्मन्यप्यमृतत्वादीनां गुणानामसंबन्धः ।
यद्यपि विज्ञानात्मा परमात्मनो ऽनन्य एव, तथाप्यविद्याकामकर्मकृतं तस्मिन्मर्त्यत्वमध्यरोपितं भयं चेत्यमृतत्वाभयत्वे नोपपद्येते ।
संयद्वामत्वादयश्चैतस्मिन्ननैश्वर्यादनुपपन्ना एव ।
देवतात्मनस्तु ऽरश्मिभिरेषो ऽस्मिन्प्रतिष्ठितःऽ इति श्रुतेर्यद्यपि चक्षुष्यवस्थानं स्यात्तथाप्यात्मत्वं तावन्न संभवति, पराग्रूपत्वात् ।
अमृतत्वादयो ऽपि न संभवन्ति, उत्पत्तिप्रलयश्रवणात् ।
अमरत्वमपि देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम् ।
ऐश्वर्यमपि परमेश्वरायत्तं न स्वाभाविकम् ।
भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः ।
भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमःऽ (तै. 2.8) इति मन्त्रवर्णात् ।
तस्मात्परमेश्वर एवायमक्षिस्थानः प्रत्येतव्यः ।
अस्मिंश्च पक्षे दृश्यत इति प्रसिद्धवदुपादानं शास्त्राद्यपेक्षं विद्वद्विषयं प्ररोचनार्थमिति व्याख्येयम्

fन्: अस्य छायाकरस्य बिम्बस्य ।
पराक् बाह्यं जगत् ।
भीषा भयेन, अस्मात् ब्रह्मणः, पवते चलति ।
उक्तापेक्षया पञ्चमो मृत्युः समाप्तायुषां निकटे धावतीत्यर्थः ।
चक्षुरासीदतीति ।
उपगच्छतीत्यर्थः ।
अनवस्थितस्योपास्यत्वं सदा न सिद्यतीति भावः ।
किञ्चाव्यवधानात्स्वाक्षिस्थ उपास्यः ।
नच तस्य स्वचक्षुषा दर्शनं संभवतीत्याह- य एष इति ।
अस्तु तर्हि परेण दृश्यमानस्योपास्तिरित्यत आह- नचेति ।
कल्पनागौरवादित्यर्थः ।
युक्तिसिद्धानवस्थितत्वे श्रुतिमाह- अस्येति ।
छायाकरस्य बिम्बस्य नाशमदर्शनमनुसृत्यैष छायात्मा नश्यतीत्यर्थः ।
जीवं निरस्यति- तथेति ।
जात्यन्धस्याप्यहमित्यविशेषण जीवस्याभिव्यक्तेश्चक्षुरेव स्थानमित्ययुक्तमित्यर्थः ।
दृष्ट इति ।
श्रुताविति शेषः ।
ननु ऽचक्षोः सूर्यो अजायतऽऽसूर्यो ऽस्तमेतिऽइति वाक्यं अमरा देवा इति प्रसिद्धिबाधितमित्याशङ्क्याह- अमरत्वमपीति ।
भीषा भयेनास्मादीश्वराद्वायुश्चलति ।
अग्निश्चेन्द्रश्च स्वस्वकार्यं कुरुतः ।
उक्तापेक्षया पञ्चमो मृत्युः समाप्तायुषां निकटे धावतीत्यर्थः ।
ईश्वरपक्षे दृश्यत इत्युक्तं, तत्राह- अस्मिन्निति ।
दर्शनमनुभवः ।
तस्यशास्त्रे श्रुतस्य शास्त्रमेव करणं कल्प्यं, संनिधानात् ।
तथाच शास्त्रकरणको विद्वदनुभव उपासनास्तुत्यर्थ उच्यत इत्यर्थः ।
तस्मादुपकोसलविद्यावाक्यमुपास्ये ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.4.17
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.5.18
5 अन्तर्याम्यधिकरणम् । सू. 18-20
अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् । ब्ब्स्_1,2.18 ।
ऽय इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि यो ऽन्तरो यमयतिऽ इत्युपक्रम्य श्रूयते- ऽयः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतःऽ (बृह. 3.7.1,2) इत्यादि ।
अत्राधिदैवतमधिलोकमधिवेदमधियज्ञमधिभूतमध्यात्मं च कश्चिदन्तरवस्थितो यमयितान्तर्यामीति श्रूयते ।
स किमधिदैवाद्यभिमानी देवतात्मा कश्चित्किंवा प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्यः कश्चिद्योगी किंवा परमात्मा किंवार्थान्तरं किञ्चिदित्यपूर्वसंज्ञादर्शनात्मसंशयः ।
किं तावन्नः प्रतिभाति, संज्ञया अप्रसिद्धत्वात्संज्ञिनो ऽप्यसिद्धेनार्थान्तरेण केनचिद्भवितव्यमिति ।
अथवा नानिरूपितरूपमर्थान्तरं शक्यमस्त्यभ्युपगन्तुम् ।
अन्तर्यामिशब्दश्चान्तर्यमनयोगेन प्रवृत्तो नात्यन्तमप्रसिद्धः ।
तस्मात्पृथिव्याद्यभिमानी कश्चिद्देवो ऽन्तर्यामी स्यात् ।
तथाच श्रूयते- ऽपृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिःऽ (बृ. 3.9.10) इत्यादि ।
स च कार्यकारणवत्त्वात्पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठन्यमयतीति युक्तं देवतात्मनो यमयितृत्वम् ।
योगिनो वा कस्यचित्सिद्धस्य सर्वानुप्रवेशेन यमयितृत्वं स्यात्, नतु परमात्मा प्रतीयेत, अकार्यकरणत्वादित्येवं प्राप्त इदमुच्यते- यो ऽन्तर्याम्यधिदैवादिषु श्रूयते स परमात्मैव स्यान्नान्य इति ।
कुतः, तद्धर्मव्यपदेशात् ।
तस्य हि परमात्मनो धर्मा इह निर्दिश्यमाना दृश्यन्ते ।
पृथिव्यादि तावदधिदैवतादिभेदभिन्नं समस्तं विकारजातमन्तस्तिष्टन्यमयतीति परमात्मनो यमयितृत्वं धर्म उपपद्यते ।
सर्वविकारकारणत्वे सति सर्वशक्त्युपपत्तेः ।
एष त ऽआत्मान्तर्याम्यमृतःऽ इति चात्मत्वामृतत्वे मुख्ये परमात्मन उपपद्येते ।
ऽयं पृथिवी न वेदऽ इति च पृथिवीदेवताया अविज्ञेयमन्तर्यामिणं ब्रुवन्देवतात्मनो ऽन्यमन्तर्यामिणं दर्शयति ।
ऽपृथिवी देवता ह्यहमस्मि पृथिवीत्यत्मानं विजानीयात्ऽ ।
तथा ऽअदृष्टो ऽश्रुतःऽ इत्यादिव्यपदेशो रूपादिविहीनत्वात्परमात्मन उपपद्यत इति ।
यत्त्वकार्यकरणस्य परमात्मनो यमयितृत्वं नोपपद्यत इति ।
नैष दोषः ।
यान्नियच्छति तत्कार्यकरणैरेव, तस्य कार्यकरणत्त्वोपपत्तेः ।
तस्याप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्थादोषश्च न संभवति, भेदाभावात् ।
भेदे हि सत्यनवस्थादोषोपपत्तिः ।
तस्मात्परमात्मैवान्तर्यामी

fन्: आयतनं शरीरं, लोक्यते ऽनेनेति लोकचक्षुः, ज्योतिर्मनः ।
अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ।
बृहदारण्यकवाक्यमुदाहरति- य इति ।
अन्तर्यामिब्रह्मणे प्रतीयमानार्थमाह- अत्रेति ।
ऽयः पृथिव्याम्ऽइत्यादिना देवताः पृथिव्याद्या अधिकृत्य यमयिता श्रूयते ।
तथा ऽयः सर्वेषु लोकेषुऽइत्यधिलोकं, ऽयः सर्वेषु वेदेषुऽइत्यधिवेदं, ऽयः सर्वेषु यज्ञेषुऽइत्यधियज्ञं, ऽयः सर्वेषु भूतेषुऽइत्यधिभूतं, ऽयः प्राणे तिष्ठन्ऽइत्यादि ऽय आत्मानिऽइत्यन्तमध्यात्मं चेति विभागः ।
अशरीरस्य नियन्तृत्वसंभवासंभवाभ्यां संशयः ।
पूर्वत्रेश्वरस्याक्षिस्थानत्वसिद्धये पृथिव्यादिस्थाननिर्देशो दृष्टान्त उक्तः, तस्य दृष्टान्तवाक्यस्येश्वरपरत्वमत्राक्षिप्य समाधीयत इत्याक्षेपसंगतिः ।
अतः पूर्वफलेनास्य पलवत्त्वम् ।
अवान्तरफलं तु पूर्वपक्षे अनीश्वरोपास्तिः, सिद्वान्ते प्रत्यग्ब्रह्मज्ञानमिति मन्तव्यम् ।
स्वयमेवारुचिं वदन्पक्षान्तरमाह- अथवेति ।
अनिश्चितार्थे फलाभावेनाफलस्य वेदार्थत्वायोगादिति भावः ।
तथाच श्रूयते वेदे ।
पृथिवी यस्य देवस्यायतनं शरीरं, लोक्यते ऽनेनेति लोकश्चक्षुः, ज्योतिः सर्वार्थप्रकाशकं मन इत्यर्थः ।
उपक्रमादिनान्तर्याम्यैक्यनिश्चयादनेकदेवपक्षो न युक्त इत्यरुचेराह- योगिनो वेति ।
आगन्तुकसिद्धस्यान्तर्यामित्वे ऽप्रसिद्धसाधनकल्पनागौरवान्नित्यसिद्ध एवान्तर्यामीति सिद्धान्तयति- एवं प्राप्त इति ।
देवतानिरासे हेत्वन्तरमाह- यं पृथिवीति ।
ईश्वरो न नियन्ता, अशरीरत्वात्, घटवदियुक्तं निरस्यति- नैष दोष इति ।
नियम्यातिरिक्तशरीरशून्यत्वं वा हेतुः, शरीरासंबन्धित्वं वा ।
आध्ये, स्वदेहनियन्तरि जीवे व्यभिचारः ।
द्वितीयस्त्वसिद्धः, ईश्वरस्य स्वाविद्योपार्जितसर्वसंबन्धित्वादित्याह- यान्नियच्छतीति ।
सशरीरो नियन्तेतिलोकदृष्टिमनुसृत्यैतदुक्तम् ।
वस्तुतस्तु चेतनसांनिध्याज्जडस्य व्यापारो नियमनं तच्छक्तिमत्त्वं नियन्तृत्वं ।
तच्चाचिन्त्यमायाशक्तेश्चिदात्मनः शरीरं विनैवोपपन्नं ।
ननु देहनियन्तुर्जीवस्यान्यो नियन्ता चेत्तस्याप्यन्य इत्यनवस्थेत्यत आह- तस्यापीति ।
निरङ्कुशं सर्वनियन्तृत्वमीश्वरस्य श्रुतं, तस्य नियन्त्रन्तरानुमाने श्रुतिबाध दति नानवस्थेत्यर्थः ।
यद्वा ईश्वराद्भेदकल्पनया जीवस्य नियन्तृत्वोक्तेः सत्यभेदाभावान्नानवस्थेत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.5.18
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.5.19
न च स्मार्तम् अतद्धर्माभिलापात् । ब्ब्स्_1,2.19 ।
स्यादेतत् ।
अदृष्टत्वादयो धर्माः सांख्यस्मृतिकल्पितस्य प्रधानस्याप्युपपद्यन्ते, रूपादिहीनतया तस्य तैरभ्युपगमात् ।
ऽअप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतःऽ (मनु. 1.5) इति हि स्मरन्ति, तस्यापि नियन्तृत्वं सर्वविकारकारणत्वादुपपद्यते ।
तस्मात्प्रधानमन्तर्यामिशब्दं स्यात् ।
ऽईक्षतेर्नाशब्दम्ऽ (ब्र. 1.1.5) इत्यत्र निराकृतमपि सत्प्रधानमिहादृष्टत्वादिव्यपदेशसंभवेन पुनराशङ्क्यते ।
अत उत्तरमुच्यते- नच स्मार्ते प्रधानमन्तर्यामिशब्दं भवितुमर्हति ।
कस्मात्,अतद्धर्माभिलापात् ।
यद्यप्यदृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्यसंभवति तथापि न द्रष्टृत्वादिव्यपेशः संभवति, प्रधानस्याचेतनत्वेन तैरभ्युपगमात् ।
ऽअदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञातो विज्ञाताऽ (बृह. 3.7.23) इति हि वाक्यशेष इह भवति ।
आत्मत्वमपि न प्रधानस्योपपद्यते ।
19 ॥
यदि प्रधानमात्मत्वद्रष्टृत्वाद्यसंभवान्नान्तर्याम्यभ्युपगम्यते, शारीरस्तर्ह्यन्तर्यामी भवतु ।
शारीरो हि चेतनत्वाद्द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता च भवति, आत्मा च प्रत्यक्त्वात् ।
अमृतश्च, धर्माधर्मफलोपभोगोपपत्तेः ।
अदृष्टत्वादयश्च धर्माः शारीरे परसिद्धाः दर्शनादिक्रियायाः कर्तरि प्रवृत्तिविरोधात् ।
ऽन दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येःऽ (बृ. 3.4.2) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।
तस्य च कार्यकरणसंघातमन्तर्यमयितुं शीलं, भोक्तृत्वात् ।
तस्माच्छारीरो ऽन्तर्यामीत्यत उत्तरं पठति-
fन्: अमृतश्चेति विनाशिनो देहान्तरभोगानुपपत्तेरित्यर्थः ।
कर्तरीति क्रियायां गुणः कर्ता, प्रधानं कर्म, तत्रैकस्यां क्रियायामेकस्य गुणत्वप्रधानत्वयोर्विरोधान्न कर्तुः कर्मत्वमित्यर्थः ।
प्रधानं महदादिक्रमेण कथं प्रवर्तत इति तर्कस्याविषय इत्याह- अप्रतर्क्यमिति ।
रूपादिहीनत्वादविज्ञेयं, सर्वतो दिक्षु प्रसुप्तमिव तिष्ठति जडत्वादित्यर्थः ।
अतत् अप्रधानं चेतनं, तस्य धर्माणामभिधानादिति हेत्वर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.5.19
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.5.20
शरीरश् चोभये ऽपि हि भेदेनैनम् अधीयते । ब्ब्स्_1,2.20 ।
नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते ।
शारीरश्च नान्तर्यामीष्यते ।
कस्मात् ।
यद्यपि द्रष्टृत्वादयो धर्मस्तस्य संभवन्ति तथापि घटाकाशवदुपाधिपरिच्छिन्नत्वान्न कार्त्स्येन पृथिव्यादिष्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं च शक्नोति ।
अपिचोभये ऽपि हि शाखिनः काण्वा माध्यन्दिनानाश्चान्तर्यामिणो भेदेनैनं शारीरं पृथिव्यादिवदधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाधीयते- ऽयो विज्ञाने तिष्ठन्ऽ (बृ. 3.7.22) इति काण्वाः ।
ऽय आत्मनि तिष्ठन्ऽ इति माध्यन्दिनाः ।
ऽय आत्मनि तिष्ठन्ऽ इत्यस्मिन्स्तावत्पाठे भवत्यात्मशब्दः शारीरस्य वाचकः ।
ऽयो विज्ञाने तिष्ठन्ऽ इत्यस्मिन्नपि पाठे विज्ञानशब्देन शारीर उच्यते ।
विज्ञानमयो हि शारीरः ।
तस्माच्छारीरदन्य ईश्वरो ऽन्तर्यामीति सिद्धम् ।
कथं पुनरेकस्मिन्देहे द्वौ द्रष्टारवुपपद्येते, यश्चायमीश्वरो ऽन्तर्यामी यश्चायमितरः शारीरः ।
का पुनरिहानुपपत्तिः ।
ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टाऽ इत्यादि श्रुतिवचनं विरुध्येत ।
अत्र हि प्रकृतादन्तर्यामिणो ऽन्यं द्रष्टारं, श्रोतारं, मन्तारं, विज्ञातारं चात्मानं प्रतिषेधति ।
नियन्त्रन्तरप्रतिषेधार्थमेतद्वचनमितिचेत्, न, नियन्त्रन्तराप्रसङ्गादविशेषश्रवणाच्च ।
अत्रोच्यते-
अविद्याप्रत्युपस्थापितकार्यकरणोपाधिनिमित्तो ऽयं शारीरान्तर्यामिणोर्भेदव्यपदेशो न पारमार्थिकः ।
एको हि प्रत्यगात्मा भवति, न द्वौ प्रत्यगात्मानौ संभवतः ।
एकस्यैव तु भेदव्यवहार उपाधिकृतो यथा घटाकाशो महाकाश इति ।
ततश्च ज्ञातृज्ञेयादिभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि संसारानुभवो विधिप्रतिषेधशास्त्रं चेति सर्वमेतदुपपद्यते ।
तथाच श्रुतिः ऽयत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतिऽ इत्वविद्याविषये सर्वे व्यवहारं दर्शयति ।
ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ इति विद्याविषये सर्वे व्यवहारं वारयति

अत्तरसूत्रनिरस्याशङ्कामाह- यदि प्रधानमित्यादिना ।
अमृतश्चेति ।
विनाशिनो देहान्तरभोगानुपपत्तेरित्यर्थः ।
यथा देवदत्तकर्तृकगमनक्रियाया ग्रामः कर्म न देवदत्तः, तथात्मकर्तृकदर्शनादिक्रियाया अनात्मा विषयः न त्वात्मा, क्रियायाः कर्तृविषयत्वायोगादित्याह- कर्तरीति ।
क्रियायां गुणः कर्ता, प्रधानं कर्म, तत्रैकस्यां क्रियायामेकस्य गुणत्वप्रधानत्वयोर्विरोधान्न कर्तुः कर्मत्वमित्यर्थः ।
दृष्टेर्द्रष्टारमात्मानं तया दृश्यया दृष्ट्या न विषयीकुर्या इत्यादिश्रुतेश्चादृष्टत्वादिधर्माः शारीरस्येत्याह- नेति ।
अपिशब्दसूचितं हेतुमुक्त्वा कण्ठोक्तं हेतुमाह- अपि चोभये ऽपीति ।
भेदेनेति सूत्रात्तात्त्विकभेदभ्रान्तिं निरसितुं शङ्कते- कथमिति ।
नन्वत्रैको भोक्ता जीवः, ईश्वरस्त्वभोक्तेति न विरोध इति शङ्कते- का पुनरिति ।
तयोर्भेदः श्रुतिविरुद्ध इति पूर्ववाद्याह- नान्य इति ।
स एव श्रुत्यर्थमाह- अत्रेति ।
श्रुतेरर्थान्तरमाशङ्क्य निषेधति- नियन्त्रन्तरेत्यादिना ।
न केवलमप्रसक्तप्रतिषेधः, किन्त्वविशेषेण द्रष्ट्रन्तरनिषेधश्रुतेरन्तर्याम्यन्तरनिषेधार्थत्वे बाधश्चेत्याह- अविशेषेति ।
तस्मात्सूत्रे, ऽय आत्मानि तिष्ठन्ऽइति श्रुतौ च द्रष्टृभेदोक्तिरयुक्ता, ऽनान्यःऽइति वाक्यशेषे भेदनिरासादिति प्राप्ते, भेद उपाधिकल्पितः श्रुतिसूत्राभ्यामनूद्यत इति समाधत्ते- अत्रोच्यत इति ।
भेदः सत्यः किं न स्यादत आह- एको हीति ।
गौरवेण द्वयोरहन्धीगोचरत्वासंभावदेक एव तद्गोचरः ।
तद्गोचरस्य घटवदनात्मत्वान्नात्मभेदः सत्य इत्यर्थः ।
ततश्चेति ।
कल्पितभेदाङ्गीकाराद्भेदापेक्षं सर्वं युज्यत इत्यर्थः ।
तस्मादन्तर्यामिब्राह्मणं ज्ञेये ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.5.20
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.6.21
अदृश्यत्वाधिकरणम् । सू. 21-23
अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः । ब्ब्स्_1,2.21 ।
ऽअथ परा यया तदक्षरमधिगम्यतेऽ, ऽयत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराःऽ (मुण्ड. 1.1.5,6) इति श्रूयते ।
तत्र संशयः- किमयमद्रेश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्यादुत शारीर आहोस्वित्परमेश्वर इति ।
तत्र प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति युक्तं, अचेतनानामेव तद्दृष्टान्तत्वेनोपादानात् ।
ऽयथोर्णनाभिः सृजते गृह्यते च यथा पृथिव्यामोषधः संभवन्ति ।
यथा सतः पुरुषोत्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम्ऽ (मुण्ड. 1.1.7) इति ।
ननूर्णनाभिः पुरुषश्च चेतनाविह दृष्टान्तत्वेनोपात्तौ ।
नेति ब्रूमः ।
नहि केवलस्य चेतनस्य तत्र सूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं चास्ति ।
चेतनाधिष्ठितं ह्यचेतनमूर्णनाभिशरीरं सूत्रस्य योनिः, पुरुषशरीरं च केशलोम्नामिति प्रसिद्धम् ।
अपिच पूर्वत्रादृष्टत्वाद्यभिलाषसंभवे ऽपि द्रष्टृत्वाद्यभिलाषासंभवान्न प्रधानमभ्युपगतम् ।
इह त्वदृश्यत्वादयो धर्माः प्रधाने संभवन्ति ।
नचात्र विरुध्यमानो धर्मः कश्चिदभिलप्यते ।
ननु ऽयः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ (मुण्ड. 1.1.9) इत्ययं वाक्यशेषो ऽचेतने प्रधाने न संभवन्ति, कथं प्रधानं भूतयोनिः प्रतिज्ञायत इति ।
अत्रोच्यते- ऽयया तदक्षरमधिगम्यतेऽ ऽयत्तदद्रेश्यम्ऽ इत्यक्षरशब्देनादृश्यत्वादिगुणकं भूतयोनिं श्रावयित्वा पुनरन्ते श्रावयिष्यति- ऽअक्षरात्परतः परःऽ (मुण्ड. 2.1.2) इति ।
तत्र यः परो ऽक्षराच्छ्रुतः स सर्वज्ञः सर्ववित्संभविष्यति ।
प्रधानमेव त्वक्षरशब्दनिर्दिष्टं भूतयोनिः ।
यदा तु योनिशब्दो निमित्तवाची तदा शारीरो ऽपि भूतयोनिः स्यात्, धर्माधर्माभ्यां भूतजातस्योपार्जनादिति ।
एवं प्राप्ते ऽभिधीयते- योयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः स परमेश्वर एव स्यान्नान्य इति ।
कथमेतदवगम्यते ।
धर्मोक्तेः ।
परमेश्वरस्य हि धर्म इहोच्यमानो दृश्यते- ऽयः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ इति ।
नहि प्रधानस्याचेतनस्य शारीरस्य वोपाधिपरिच्छिन्नदृष्टेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं वा संभवति ।
नन्वक्षरशब्दनिर्दिष्टाद्भूतयोनेः परस्यैव तत्सर्वज्ञत्वं च न भूतयोनिविषयमित्युक्तम् ।
अत्रोच्यते- नैवं संभवति ।
यत्कारणं ऽअक्षरात्संभवतीह विश्वम्ऽ इति प्रकृतं भूतयोनिमिह जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिश्यानन्तरमपि जायमानप्रकृतित्वेनैव सर्वज्ञं निर्दिशति- ऽयः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः ।
तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायतेऽ इति ।
तस्मान्निर्देशसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्प्रकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च धर्म उच्यत इति गम्यते ।
ऽअक्षरात्परतः परःऽ इत्यत्रापि न प्रकृताद्भूतयोनेरक्षरात्परः कश्चिदभिधूयते ।
कथमेतदवगम्यते ।
ऽयेनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्ऽ (मुण्ड. 1.2.13) इति प्रकृत्य तस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेरदृश्यत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वात् ।
कथं तर्हि ऽअक्षरात्परतः परःऽ इति व्यपदिश्यत इति, उत्तरसूत्रे तद्वक्ष्यामः ।
अपिचात्र द्वे विद्ये वेदितव्ये उक्ते- ऽपरा चैवापरा चऽ इति ।
तत्रापरामृग्वेदादिलक्षणां विद्यामुक्त्वा ब्रवीति- ऽअथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते इत्यादि ।
तत्र परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्षरं श्रुतम् ।
यदि पुनः परमेश्वरादन्यददृश्यत्वादिगुणकमक्षरं परिकल्प्येत नेयं परा विद्या स्यात् ।
परापरविभागो ह्ययं विद्ययोरभ्युदयनिःश्रेयसफलतया परिकल्प्यते ।
नच प्रधानविद्या निःश्रेयसफला केनचिदभ्युपगम्यते ।
तिस्रश्च विद्याः प्रतिज्ञायेरन्, त्वत्पक्षे ऽक्षराद्भूतयोनेः परस्य परमात्मनः प्रतिपाद्यमानत्वात् ।
द्वे एव तु विद्ये वेदितव्ये इह निर्दिष्टे ।
ऽकस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतिऽ (मुण्ड. 1.1.3) इति चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणं सर्वात्मके ब्रह्मणि विवक्ष्यमाणे ऽवकल्प्यते, नाचेतनमात्रैकायतने प्रधाने, भोग्यव्यतिरिक्ते वा भोक्तरि ।
अपिच ऽस ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राहऽ (मुण्ड. 1.1.1) इति ब्रह्मविद्यां प्राधान्येनोपक्रम्य परापरविभागेन परां विद्यामक्षराधिगमनीं दर्शयंस्तया ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति ।
सा च ब्रह्मविद्यासमाख्या तदधिगम्यस्याक्षरस्याब्रह्मत्वे बाधिता स्यात् ।
अपरर्ग्वेदादिलक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपक्रम उपन्यस्यते ब्रह्मविद्याप्रशंसायै ।
ऽप्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म ।
एतच्छ्रेयो यो ऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्तिऽ (मुण्ड. 1.2.7) इत्येवमादिनिन्दावचनात् ।
निन्दित्वा चापरां विद्यां ततो विरक्तस्य परविद्याधिकारं दर्शयति- ऽपरीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन ।
तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रेत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्ऽ (मुण्ड. 1.2.12) इति ।
यत्तूक्तमचेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेनोपादानाद्दार्ष्टान्तिकेनाप्यचेतनेन भूतयोनिना भवितव्यमिति ।
तदयुक्तम् ।
नहि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यमिति नियमो ऽस्ति ।
अपिच स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दार्ष्टान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते ।
तस्माददृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव

fन्: अद्रेश्यमदृश्यं ज्ञानेन्द्रियैः, अग्राह्यं कर्मेन्द्रियैः ।
ऊर्णनाभिर्लूताकीटः ।
पूर्वत्र पूर्वस्मिन्नधिकरणे ।
नहीति ।
ऽअक्ताः शर्करा उपदधातीऽ त्यत्र ऽतेजो वै घृतंऽ इति शेषान्निर्णयवदत्रापि अदृश्यवादेः शेषान्निर्णयः ।
येन ज्ञानेनाक्षरं प्रकृतं भूतयोनिं पुरुषं सत्यं वेद ।
सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा समाप्तिर्यस्याम् ।
प्लवन्ते गच्छन्ति अस्थायिन इति प्लवाः ।
अष्टादशेति षोडशार्त्विजः यजमानः पत्नी चेत्यष्टादश ।
येषूक्तं अवरमनित्यं कर्म यज्ञः ।
अपियन्ति प्राप्नुवन्ति ।
प्रत्यक्षादिना कर्मसाध्यांल्लोकाननित्यतया ज्ञात्वा निर्वेदं वैराग्यं गच्छेत् ।
कुतः, कृतेन कर्मणा अकृतो मोक्षो नास्ति ।
अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ।
मुण्डकवाक्यमुदाहरति- अथेति ।
कर्म विद्यारूपापरविद्योक्त्यनन्तरं यया निर्गुणं ज्ञायते परा सोच्यते ।
तामैव विषयोक्त्या निर्दिशति- यत्तदिति ।
अद्रेश्यं अदृश्यं ज्ञानेन्द्रियैः, अग्राह्यं कर्मेन्द्रियैः, गोत्रं वंशः, वर्णो ब्राह्मणत्वादिजातिः, चक्षुःश्रोत्रशून्यमचक्षुःश्रोत्रं, पाणिपादशून्यमपाणिपादं, ज्ञानकर्मेन्द्रियविकलमित्यर्थः ।
विभुं प्रभुं, सुसूक्ष्मं दुर्ज्ञेयत्वात् ।
नित्याव्ययपदाभ्यां नाशापक्षययोर्निरासः ।
भूतानां योनिं प्रकृतिं यत्पश्यन्ति धीराः पण्डितास्तदक्षरं तद्विद्या परेत्यन्वयः ।
अद्रेश्यत्वादिगुणानां ब्रह्मप्रधानसाधारणत्वात्संशयः ।
पूर्ववद्रष्टृत्वादीनां चेतनधर्माणामत्राश्रुतेरस्तु प्रधानमिति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षयति- तत्रेति ।
पूर्वपक्षे प्रधानाद्युपास्तिः, सिद्वान्ते निर्गुणधीरिति फलम् ।
ऊर्णनाभिर्लूताकीटः तन्तून्स्वदेहात्सृजति, उपसंहरति चेत्यर्थः ।
सतो जीवतः ।
ननु पूर्वं निरस्तं प्रधानं कथमुत्थाप्यते, तत्राह- अपिचेति ।
अत्र प्रधाने विरुध्यमानो ऽसंभावितो वाक्यशेषः श्रुत इति शङ्कते- ननु य इति ।
पञ्चम्यन्ताक्षरश्रुत्या भूतप्रकृतेः प्रत्यभिज्ञानात्प्रथमान्तपरशब्दोक्तस्य जगन्निमित्तेश्वरस्य सर्वज्ञत्वादिकमित्याह- अत्रोच्यत इति ।
ऽसंदिग्धे तु वाक्यशेषात्ऽइति न्यायेन सिद्धान्तयति- एवं प्राप्त इति ।
चेतनाचेतनत्वेन संदिग्धे भूतयोनौ ऽयः सर्वज्ञःऽइति वाक्यशेषादीश्वरत्वनिर्णय इत्ययुक्तं, वाक्यशेषे भूतयोनेः प्रत्यभिज्ञापकाभावादिति शङ्कते- नन्विति ।
ऽजनिकर्तृः प्रकृतिःऽइति सूत्रेण प्रकृतेरपादानसंज्ञायां पञ्चमीस्मरणादक्षरात्संभवतीति प्रकृतित्वेनोक्ताक्षरस्य भूतयोनिर्वाक्यशेषे तस्मादिति प्रकृतित्वलिङ्गेन प्रत्यभिज्ञानमस्तीति समाधत्ते- अत्रोच्यत इति ।
एतत्कार्यं ब्रह्म सूक्ष्मात्मकं नाम रूपं, स्थूलं ततो ऽन्नं व्रीह्यादीत्यर्थः ।
यदुक्तं पञ्चम्यन्ताक्षरश्रुत्या भूतयोनेः प्रत्यभिज्ञानदचेतनत्वमिति, तत्राह- अक्षरात्परत इति ।
नायमक्षरशब्दो भूतयोनिं परामृशति, परविद्याधिगम्यत्वेनोक्तस्याक्षरस्य भूतयोनेः ऽअक्षरं पुरुषं वेदाऽइत्यक्षरश्रुत्या वेद्यत्वलिङ्गवत्या पूर्वमेव ब्रह्मत्वेन परामर्शादित्याह- येनेति ।
येन ज्ञानेनाक्षरं भूतयोनिं सर्वज्ञं पुरुषं वेद तां ब्रह्मविद्यां योग्याय शिष्याय प्रब्रूयादित्युपक्रम्य ऽअप्राणो ह्यमनाः शुभ्रःऽ ऽअक्षरात्परतः परःऽइत्युच्यमानः परो भूतयोनिरिति गम्यत इत्यर्थः ।
तर्हि पञ्चम्यन्ताक्षरशब्दार्थः क इत्याशङ्क्याज्ञानमिति वक्ष्यत इत्याह- कथमिति ।
परविद्येति समाख्ययापि तद्विषयस्य ब्रह्मत्वमित्याह- अपिचेति ।
ननु प्रधानविद्यापि कारणविषयत्वात्परेत्यत आह- परापरविभागो इति ।
अनित्यफलत्वेनापरविद्यां निन्दित्वा मुक्त्यर्थिने ब्रह्मविद्यां प्रोवाचेति वाक्यशेषोक्तेरित्यर्थः ।
अस्तु प्रधानविद्यापि मुक्तिफलत्वेन परेत्यत आह- नचेति ।
ननु ऽयः सर्वज्ञःऽइत्यग्रे परविद्याविषय उच्यते, अद्रेश्यवाक्येन तु प्रधानविद्योच्यत इत्यत आह- तिस्रश्चेति ।
इतश्च भूतयोनेर्ब्रह्मत्वमित्याह- कस्मिन्निति ।
अचेतनमात्रस्यैकायतनमुपादानं तज्ज्ञानात्कार्यज्ञाने ऽपि तदकार्याणामात्मनां ज्ञानं न भवति ।
एवं जीवे ज्ञाते तदकार्यस्य भोग्यस्य ज्ञानं न भवतीत्यर्थः ।
ब्रह्मविद्याशब्दाच्च भूतयोनिर्ब्रह्मेत्याह- अपिचेति ।
स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्यानां प्रतिष्ठां समाप्तिभूमिं ब्रह्मविद्यामुवाच ।
ब्रह्मणि सर्वविद्यानां विद्याफलानां चान्तर्भावाद्ब्रह्मविद्या सर्वविद्याप्रतिष्ठा ।
नन्वपरविद्या परप्रकरणे किमर्थमुक्तेत्यत आह- अपरेति ।
प्लवन्ते गच्छन्तीति प्लवा विनाशिनः, अदृढानित्यफलसंपादनाशक्ताः, षोडशर्त्विजः पत्नीयजमानश्चेत्यष्टादश ।
यज्ञेन नामनिमित्तेन निरूप्यन्त इति यज्ञरूपाः ।
तथाहि ऋतुषु याचयन्ति यज्ञं कारयन्तीत्यृत्विजः, यजत इति यजमानः, ऽपत्युर्नो यज्ञसंयोगेऽइति सूत्रेण पतिशब्दस्य नकारो ऽन्तादेशो यज्ञसंबन्धे विहित इति पत्नी, एवमृत्विगादिनामप्रवृत्तिनिमित्तं यज्ञ इति यज्ञरूपाः ।
येष्ववरमनित्यफलकं कर्म श्रुत्युक्तं, एतदेव कर्म श्रेयो नान्यदात्मज्ञानमिति ये मूढास्तुष्यन्ति ते पुनः पुनर्जन्ममरणमाप्नुवन्तीत्यर्थः ।
तद्विज्ञानार्थं ब्रह्मविज्ञानार्थं गुरुमभिगच्छेदेवेति नियमः ।
ब्रह्मनिष्ठस्याप्यनधीतवेदस्य गुरुत्वं वारयति- श्रोत्रियमिति ।
कार्यमुपादानाभिन्नमित्यंशे दृष्टान्तः ।
सर्वसाम्ये तथाप्यनिष्टापत्तेरित्याह-अपिच स्थूला इति

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.6.21
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.6.22
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ । ब्ब्स्_1,2.22 ।
इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिर्नेतरौ शारीरः प्रधानं वा ।
कस्मात् ।
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम् ।
विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीराद्विलक्षणत्वेन- ऽ दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रःऽ (मुण्ड. 2.1.2) इति ।
नह्येतद्दिव्यादिविशेषणमविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपपरिच्छेदाभिमानिनस्तद्धर्मान्स्वात्मनि कल्पयतः शारीरस्योपपद्यते ।
तस्मात्साक्षादौपनिषदः पुरुष इहोच्यते ।
तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति- ऽअक्षरात्परतः परःऽ इति ।
अक्षरमव्याकृतं नामरूपबीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयं तस्यैवोपाधिभूतं सर्वस्माद्विकारात्परो यो ऽविकारस्तस्मात्परतः पर इति भेदेन व्यपदेशात्परमात्मानमिह विवक्षितं दर्शयति ।
नात्र प्रधानं नाम किञ्चित्स्वतन्त्रं तत्त्वमभ्युपगम्य तस्माद्भेदव्यपदेश उच्यते ।
किं तर्हि यदि प्रधानमपि कल्प्यमानं श्रुत्यविरोधेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परिकल्प्येत परिकल्प्यताम् ।
तस्माद्भेदव्यपदेशात्परमेश्वरो भूतयोनिरित्येतदिह प्रतिपाद्यते

कुतश्च परमेश्वरो भूतयोनिः-
fन्: अश्नोति व्याप्नोति स्वविकारजातमित्यक्षरम् ।
अव्याकृतमव्यक्तम् ।
नामरूपयोर्बीजमीश्वरस्तस्य शक्तिरूपम् ।
विशेषणान्न जीवो भेदोक्तेर्न प्रधानमिति हेतुद्वयं विभज्य व्याचष्टे- विशिनष्टि हीत्यादिना ।
दिव्यो द्योतनात्मकः स्वयञ्ज्योतिः, अमूर्तः पूर्णः, पुरुषः पुरिशयः प्रत्यगात्मा, बाह्यं स्थूलमाभ्यन्तरं कारणं सूक्ष्मं ताभ्यां सहाधिष्ठानत्वेन तिष्ठतीति सबाह्याभ्यन्तरः, हि तथा श्रुतिषु प्रसिद्ध इत्यर्थः ।
अविद्याकृतं नामरूपात्मकं शरीरं तेन परिच्छेदो ऽल्पत्वम् ।
तस्य शरीरस्य धर्माज्जाड्यमूर्तत्वादीनित्यर्थः ।
नन्वक्षरशब्देन प्रधानोक्तावशब्दत्वं प्रधानस्य प्रतिज्ञातं बाध्येत, तत्राह- अक्षरमव्याकृतमिति ।
अश्नोति व्याप्नोति स्वविकारजातमित्यक्षरम् ।
अव्याकृतमव्यक्तम् ।
अनादीति यावत् ।
नामरापयोर्बीजमीश्वरः तस्य शक्तिरूपम् ।
परतन्त्रत्वादुपादानमपि शक्तिरित्युक्तम् ।
भूतानां सूक्ष्माः संस्कारा यत्र तद्भूतसूक्ष्मं ईश्वरश्चिन्मात्र आश्रयो यस्य तत्तथा ।
तस्यैव चिन्मात्रस्य जीवेश्वरभेदोपाधिभूतम् ।
यत्तु ईश्वर आश्रयो विषयो यस्येति नानाजीववादिनां व्याख्यानं तद्बाष्यबहिर्भूतं, ऽएतस्मिन्खल्वक्षरे गार्गि आकाश ओतश्च प्रोतश्चऽइत्योतप्रोतभावेनाव्याकृतस्य चिदाश्रयत्वश्रुतेराश्रयपदलक्षणाया निर्मूलत्वात् ।
नहि मूलप्रकृतेर्भेदे किञ्चिन्मानमस्ति ।
नच ऽइन्द्रो मायाभिःऽइति श्रुतिर्मानं, ऽअजामेकाम्ऽइत्याद्यनेकश्रुतिबलेन लाघवतर्कसहायेन तस्याः श्रुतेर्बुद्धिभेदेन मायाभेदानुवादित्वात् ।
तदुक्तं सुरेश्वराचार्यैः-ऽस्वतस्त्वविद्याभेदो ऽत्र मनागपि न विद्यतेऽइति ।
सांख्ययोगाचार्याः पुराणेतिहासकर्तारश्च मूलप्रकृत्यैक्यं वदन्ति ।
नन्वविद्यैक्ये बन्धमुक्तिव्यवस्था कथम् ।
नच व्यवस्था नास्तीति वाच्यं, श्रवणे प्रवृत्त्यादिबाधापतादिति चेत्, उच्यते-ये ह्यविद्यानानात्वमिच्छन्ति तैरपि परिणामित्वेन सांशत्वमविद्याया अङ्गीकार्यं, तथा चानर्थात्मकस्वीयसंघातात्मना परिणताविद्यांशोपहितजीवभेदाद्व्यवस्था सिध्यति ।
यस्य ज्ञानमन्तःकरणे जायते तस्यान्तः करणपरिणाम्यज्ञानांशनशो मुक्तिरिति ।
एवं च श्रोतुः स्वरूपानन्दप्राप्तिः, श्रवणादो प्रवृत्तिः, विद्वदनुभवः, जीवन्मुक्तिशास्त्रं चेति सर्वमबाधितं भवति ।
नचैवं नानाजीवपक्षादविशेषः, मूलप्रकृतिनानात्वाभावादित्यलम् ।
परत्वेहेतुः- अविकार इति ।
ननु सूत्रकृता श्रुतौ प्रधानाद्भेदव्यपदेश उक्तस्तत्र कथमज्ञानाद्भेदोक्तिर्व्याख्यायते, तत्राह- नात्रेति ।
कार्यात्मना प्रधीयत इति प्रधानमज्ञानमेव ।
ततो ऽन्यस्याप्रमाणिकत्वादित्यर्थः ।
अतो ऽत्राज्ञानमेव भूतयोनिरिति पूर्वपक्षं कृत्वा निरस्यते ।
तन्निरासेनार्थात्सांख्याकल्पितप्रधाननिरास इति मन्तव्यम्

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.6.22
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.6.23
रूपोपन्यासाच् च । ब्ब्स्_1,2.23 ।
अपिच ऽअक्षरात्परतः परःऽ इत्यस्यानन्तरम् ऽएतस्माज्जायते प्राणःऽ इति प्राणप्रभृतीनां पृथिवीपर्यन्तानां तत्वानां सर्गमुक्त्वा तस्यैव भूतयोनेः सर्वविकारात्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पश्यामः- ऽअग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः ।
वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्माऽ (मुण्ड. 2.1.4) इति ।
तच्च परमेश्वरस्यैवोचितं, सर्वविकारकारणत्वात् ।
न शारीरस्य तनुमहिम्नः ।
नापि प्रधानस्यायं रूपोपन्यासः संभवति, सर्वभूतान्तरात्मत्वासंभवात् ।
तस्मात्परमेश्वर एव भूतयोनिर्नेतराविति गम्यते ।
कथं पुनर्भूतयोनेरयं रूपोपन्यास इति गम्यते, प्रकरणात्, ऽएषःऽ इति च प्रकृतानुकर्षणात् ।
भूतयोनिं हि प्रकृत्य ऽएतस्माज्जायते प्राणःऽ, ऽएष सर्वभूतान्तरात्माऽ इति वचनं भूतयोनिविषयमेव भवति ।
यथोपाध्यायं प्रकृत्यैतस्मादधीष्वैष वेदवेदाङ्गपारग इति वचनमुपाध्यायविषयं भवति तद्वत् ।
कथं पुनरदृश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोनेर्विग्रहवद्रूपं संभवति ।
सर्वात्मत्वविवक्षयेदमुच्यते नतु विग्रहवत्त्वविवक्षयेत्यदोषः ।
ऽअहमन्नमहमन्नादःऽ (तै. 3.10.6) इत्यादिवत् ।
अन्ये पुनर्मन्यन्ते- नायं भूतयोने रूपोपन्यासः, जायमानत्वेनोपन्यासात् ।
ऽएतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणीऽ इति हि पूर्वत्र प्राणादिपृथिव्यन्तं तत्त्वजातं जायमानत्वेन निरदिक्षत् ।
उत्तरत्रापि च ऽतस्मादग्निः समिधो यश्च सूर्यःऽ इत्येवमादि, ऽअतश्च सर्वा ओषधयो रसाश्चऽ इत्येवमन्तं जायमानत्वेनैव निर्देक्ष्यति ।
इहैव कथमकस्मादन्तराले भूतयोने रूपमुपन्यसेत् ।
सर्वात्मत्वमपि सृष्टिं परिसमाप्योपदेक्ष्यति- ऽपुरुष एवेदं विश्वं कर्मऽ (मुण्ड. 2.1.10) इत्यादिना ।
श्रुतिस्मृत्योश्च त्रैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेर्जन्मादि निर्दिश्यमानमुपलभामहे- ऽहिरण्यगर्भः समवर्तताग्ने भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।
स दाधार पृथिवी द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेमऽ (ऋ.स. 10.121.1) इति ।
समवर्ततेत्यजायतेत्यर्थः ।
तथा ऽस वै पुरुष उच्यते ।
आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्ततऽ इति च ।
विकारपुरुषस्यापि सर्वभूतान्तरात्मत्वं संभवति, प्राणात्मना सर्वभूतानामध्यात्ममवस्थानात् ।
अस्मिन्पक्षे ऽपुरुष एवेदं विश्वं कर्मऽ इत्यादि सर्वरूपोपन्यासः परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुरिति व्याख्येयम्

fन्: अग्निर्द्युलोकः विवृता वेद वाक्, पद्भ्यां पादौ ।
तनुमहिम्नो ऽल्पशक्तेः ।
यश्च सूर्यो द्युलोकाग्नेः समिध इव भासकः ।
हिरण्यगर्भः अग्रे समवर्तत ।
जातः सन् भूतग्रामस्यैकः पतिर्बभूवेति शेषः ।
कस्मै प्रजापतये ।
विधेम परिचरेम ।
वृत्तिकृन्मतेनादौ सूत्रं व्याचष्टे- अपिचेत्यादिना ।
ऽप्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीऽइति श्रुतिः ।
अग्निर्धुलोकः, ऽअसौ वाव लोको गौतमाग्निःऽइति श्रुतेः ।
विवृता वेदाः वागित्यन्वयः ।
पद्भ्यां पादावित्यर्थः ।
यस्येदं रूपं स एष सर्वप्राणिनामन्तरात्मेत्यर्थ ।
तनुमहिम्न इति ।
अल्पशक्तेरित्यर्थः ।
यथा कश्चिब्रह्मवित्स्वस्य सर्वात्मत्वप्रकटनार्थमहमन्नमिति साम गायति न त्वन्नत्वादिकमात्मनो विवक्षति, अफलत्वात्, तथेहापीत्याह- अहमन्नमिति ।
वृत्तिकृद्व्याख्यां दूषयति- अन्ये पुनरिति ।
एष सर्वभूतान्तरात्मा सूत्रात्मा एतस्माद्भूतयोनेर्जायत इति श्रुत्यन्वयेन हिरण्यगर्भस्यात्र जायमानत्वेनोपन्यासादित्यर्थः ।
निरदिक्षदवोचदित्यर्थः ।
अग्निर्द्युलोको यस्य, यस्य समिद्रूपः सूर्यः सो ऽपिद्युलोकाग्निस्तस्मादजायतेत्यर्थः ।
ऽतस्मादित्य एव समित्ऽइति श्रुत्यन्तरात् ।
अतो मध्ये ऽपि सृष्टिरेव वाच्या न रूपमिति भावः ।
यदुक्तम् ऽअग्निर्मूर्धाऽइत्यत्र भूतयोनेः सर्वात्मत्वं विवक्षितमिति, तत्रेत्याह- सर्वात्मत्वमपीति ।
ननु हिरण्यगर्भस्य जन्मान्यत्रानुक्तं कथमत्र वक्तव्यं, तत्राह- श्रुतीति ।
अग्रे समवर्तत जातः सन्भूतग्रामस्यैकः पतिरीश्वरप्रसादादभवत् ।
स सूत्रात्मा द्यामिमां पृथिवीं च स्थूलं सर्वमधारयत् ।
कशब्दस्य प्रजापतिसंज्ञात्वे सर्वनामत्वाभावेन स्मा इत्ययोगादेकारलोपेनैकस्मै देवाय प्राणात्मने हविषा विधेम परिचरेमेति व्याख्येयं, ऽकतम एको देव इति प्राणःऽइति श्रुतेः ।
यद्वा यस्मादयं जातस्तस्मा एकस्मै देवायेत्यर्थः, ऽएको देवः सर्वभूतेषु गूढःऽइति श्रुत्यन्तरात् ।
ननु तस्य भूतान्तरात्मत्वं कथं, तत्राह- विकारेति ।
पूर्वकल्पे प्रकृष्टोपासनाकर्मसमुच्चयानुष्ठानदस्मिन्कल्पे सर्वप्राणिव्यष्टिलिङ्गानां व्यापकं सर्वप्राण्यन्तर्गतं ज्ञानकर्मेन्द्रियप्राणात्मकं समष्टिलिङ्गशरीरं जायते तद्रूपस्य सूत्रात्मनः सर्वभूतान्तरात्मत्वं युक्तमित्यर्थः ।
स्वपक्षे सूत्रार्थमाह- अस्मिन्पक्ष इति ।
कर्म सफलं सर्वं श्रौतस्मार्तादिकं तपश्च पुरुष एवेति सर्वान्तरत्वरूपोपन्यासाच्च भूतयोनौ ज्ञेये वाक्यं समन्वितमित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.6.23
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.7.24
वैश्वानराधिकरणम् । सू. 24-32
वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् । ब्ब्स्_1,2.24 ।
ऽको न आत्मा किं ब्रह्मऽ इति, ऽआत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहिऽ (छा. 5.11.1,6) इति चोपक्रम्य द्युसूर्यवाय्वाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्त्वादिगुणयोगमेकैकोपासननिन्दया च वैश्वानरं प्रत्येषां मूर्धादिभावमुपदिश्याम्नायते-
ऽयस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपाःसे स सर्वेषु लोकेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनो ऽन्वाहार्यपचन आस्यमावहनीयःऽ (छा. 5.18.2) इत्यादि ।
तत्र संशयः- किं वैश्वानरशब्देन जाठरो ऽग्निरुपदिश्यत उत भूताग्निरथ तदभिमानिनी देवता अथवा शारीर आहोस्वित्परमेश्वर इति ।
किं पुनरत्र संशयकारणम् ।
वैश्वानर इति जाठरभूताग्निदेवतानां साधारणशब्दप्रयोगादात्मेति च शारीरपरमेश्वरयोः ।
तत्र कस्योपादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः ।
किं तावत्प्राप्तम्, जाठरो ऽग्निरिति ।
कुतः ।
तत्र हि विशेषण क्वचित्प्रयोगो दृश्यते- ऽअयमग्निर्वैश्वानरो यो ऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यतेऽ (बृह. 5.9) इत्यादौ ।
अग्निमात्रं वा स्यात्, सामान्येनापि प्रयोगदर्शनात् ऽविश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन्ऽ (ऋ.सं. 10.88.12) इत्यादौ ।
अग्निशरीरा वा देवता स्यात्, तस्यामपि प्रयोगदर्शनात् ऽवैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीःऽ (ऋ.सं. 1.18.1) इत्येवमाद्यायाः श्रुतेर्देवतायामैश्वर्याद्युपेतायां संभवात् ।
अथात्मशब्दसामानाधिकरण्यादुपक्रमे च ऽको न आत्मा किं ब्रह्मऽ इति केवलात्मशब्दप्रयोगादात्मशब्दवशेन च वैश्वानरशब्दः परिणेय इत्युच्यते, तथापि शारीर आत्मा स्यात्, तस्य भौक्तृत्वेन वैश्वानरसंनिकर्षात् ।
प्रादेशमात्रमिति च विशेषणस्य तस्मिन्नुपाधिपरिच्छिन्ने संभवात् ।
तस्मान्नेश्वरो वैश्वानर इत्येवं प्राप्ते तत इदमुच्यते- वैश्वानरः परमात्मा भवितुमर्हतीति ।
कुतः, साधारणशब्दविशेषात् ।
साधारणशब्दयोर्विशेषः साधारणशब्दविशेषः ।
यद्यप्येतावुभावप्यात्मवैश्वानरशब्दौ साधारणशब्दौ, वैश्वानरशब्दस्तु त्रयस्य साधारणः, आत्मशब्दश्च द्वयस्य तथापि विशेषो दृश्यते, येन परमेश्वरपरत्वं तयोरभ्युपगम्यते, ऽतस्य ह वा एतस्यामात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाःऽ इत्यादि ।
अत्र हि परमेश्वर एव द्युमूर्धत्वादिविशिष्टो ऽवस्थान्तरगतः प्रत्यगात्मत्वेनोपन्यस्त आध्यानायेति गम्यते, कारणत्वात् ।
कारणस्य हि सर्वाभिः कार्यगताभिरवस्थाभिरवस्थावत्त्वाद्द्युलोकाद्यवयवत्वमुपपद्यते ।
ऽस सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्तिऽ इति च सर्वलोकाद्याश्रयं फलं श्रूयमाणं परमकारणपरिग्रहे संभवति ।
ऽएवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्तेऽ (छा. 5.24.3) इति च तद्विदः सर्वपाप्मप्रदाहश्रवणम् ।
ऽको न आत्मा किं ब्रह्मऽ इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रम इत्येवमेतानि लिङ्गानि परमेश्वरमेवावगमयन्ति ।
तस्मात्परमेश्वर एव वैश्वानरः

fन्: को न इति ।
प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्रद्युम्नजनबुडिलाः समेत्येत्थं मीमांसां चक्रुः केकयराजं गत्वा ।
अध्येषि स्मरसि ।
आभिमुख्येनापरोक्षतया विश्वं मिमीते जानातीत्यभिविमानस्तम् ।
संदेहो देहस्य मध्यभागः ।
रयिर्धनम् ।
विश्वस्मै भुवनाय वैश्वानरमग्निमह्नां केतुं चिह्नं सूर्यमकृण्वन्देवाः ।
तदुदये दिनव्यवहारात् ।
वैश्वानरस्य देवस्य सुमतौ शोभनबुद्धौ वयं स्याम भवेम ।
तस्यास्मद्वषया सुमतिर्भवत्वित्यर्थः ।
अवस्थान्तरमध्यात्ममधिदैवमित्येवंरूपम् ।
यथाग्नौ निक्षिप्तमिषीकातूलं दह्यते एवं हास्य विदुषः ।
वैश्वानरः ।
छान्दोग्यमुदाहरति- को न इति ।
प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्रद्युम्नजनबुडिला मिलित्वा मीमांसां चक्रुः-ऽको न आत्मा किं ब्रह्मऽइति ।
आत्मैव ब्रह्मेति ज्ञापनार्थं पदद्वयम् ।
ते पञ्चापि निश्चयार्थमुद्दालकमाजग्मुः ।
सो ऽपि सम्यङ्न वेदेति तेनोद्दालकेन सह षडप्यश्वपतिं कैकेयं राजानमागत्योचुः- आत्मानमिति ।
अध्येषि स्मरसि तमेव नो ब्रूहीति ।
राजा तु तेषां भ्रान्तिनिरासार्थं तान्प्रत्येकमपृच्छत्-ऽकं त्वमात्मानमुपाःसेऽइति ।
ते च प्राचीनशालादयः क्रमेण प्रत्येकमूचुः-दिवमेवाहं वैश्वानरं वेद्मि ।
आदित्यमेवाहं वेद्मि ।
वायुमेव ।
आकाशमेव ।
अप एव ।
पृथिवीमेवाहं वेद्मीति ।
ततो राजा द्युसूर्यादीनां षण्णां यथाक्रमेण सुतेजस्त्वविश्वरूपत्वपृथग्वर्त्मात्मत्वबहुलत्वरयित्वप्रतिष्ठात्वगुणान्विधाय भवन्तो यदि मामपृष्ट्वा द्युसूर्यादिषु भगवतो वैश्वानरस्याङ्गेष्वेव प्रत्येकं वैश्वानरत्वदृष्टयो भवेयुस्तदा क्रमेण मूर्धपातान्धत्वप्रमाणोत्क्रमणदेहविशीर्णत्वबस्तिभेदपादशोषा भवतां स्युरिति प्रत्येकोपासनं निन्दित्वा,
सुतेजस्त्वगुणको द्युलोको ऽस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धा, विश्वरूपत्वगुणकः सूर्यो ऽस्य चक्षुरित्येवं द्युसूर्यादीनां मूर्धादिभावमुपदिश्य समस्तवैश्वानरध्यानविधिराम्नायते- यस्त्वेतमिति ।
आभिमुख्येनापरोक्षतया विश्वं मिमीते जानातीत्यभिविमानः ।
तं सर्वज्ञं स तदुपासकः सर्वत्र भोगं भुङ्क्त इत्यर्थः ।
लोका भूरादयः, भूतानि शरीराणि, आत्मानो जीवा इति भेदः ।
सुष्ठु तेजः कान्तिर्यस्य द्युलोकस्य स सुतेजाः ।
विश्वानि रूपाण्यस्य सूर्यस्य, ऽएष शुक्ल एष नीलःऽइति श्रुतेः ।
पृथक् नानाविधं वर्त्म गमनं आत्मा स्वभावो यस्य वायोः स नानागतित्वगुणको ऽस्य प्राणः ।
बहुलत्वं व्यापित्वं तद्गुण आकाशो ऽस्य संदेहो देहमध्यम् ।
रयित्वं धनत्वं तद्गुणा आपो यस्य बस्तिर्मूत्रस्थानम् ।
प्रतिष्ठात्वगुणा पृथिवी तस्य पादौ ।
तस्य होमाधारत्वं संपादयति- उर एवेत्यादिना ।
पूर्वमुपक्रमस्थादृश्यत्वादिसाधारणधर्मस्य वाक्यशेषस्थसर्वज्ञात्वादिलिङ्गेन ब्रह्मनिष्ठत्वमुक्तं, तद्वदत्राप्युपक्रमस्थसाधारणवैश्वानरशब्दस्य वाक्यशेषस्थहोमाधारत्वलिङ्गेन जाठरनिष्ठत्वमिति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति-किन् तावदित्यादिना ।
पूर्वोत्तरपक्षयोर्जाठरब्रह्मणोर्ध्यानं फलम् ।
यदद्यते तदन्नं, येन पच्यते सो ऽयं पुरुषशरीरे ऽन्तरस्तीत्यर्थः ।
पक्षान्तरमाह- अग्निमात्रं वेति ।
विश्वस्मै भुवनाय वैश्वानरमग्निमह्नां केतुं चिह्नं सूर्यं देवा अकृण्वन् कृतवन्तः ।
सूर्योदये दिनव्यवहारादित्यर्थः ।
स्याद्वैश्वानर इत्यनुषङ्गः ।
हि यस्मात्कं सुखप्रदो भुवनानां राजा वैश्वानरो ऽभिमुखा श्रीरस्येत्यभिश्रीरीश्वरः, तस्मात्तस्य वैश्वानरस्य सुमतौ वयं स्याम तस्यास्मद्विषया शुभमतिर्भवत्वित्यर्थः ।
पक्षत्रये ऽप्यरुचिं वदन्कल्पान्तरमाह- अथेत्यादिना ।
ऽआत्मा वैश्वानरःऽइति श्रुतेरित्यर्थः ।
केवलत्वं वैश्वानरशब्दशून्यत्वम् ।
अत्र जाठरो वैश्वानर इति मुख्यः पूर्वपक्षः, प्राणाग्निहोत्रहोमाधारत्वलिङ्गत् ।
तस्य देहव्यापित्वादात्मत्वं श्रुत्या द्युमूर्धत्वादिकल्पनया बृहत्त्वाद्ब्रह्मत्वमिति ध्येयम् ।
सिद्वान्तयति- तत इदमिति ।
साधारणश्रुत्योरूपक्रमस्थयोर्विशेषात्प्रथमश्रुतमुख्यत्रैलोक्यशरीरलिङ्गात्सर्वात्मकेश्वरपरत्वं युक्तं, न चरमश्रुतकल्पितहोमाधारत्वलिङ्गेन जाठरत्वमित्यर्थः ।
ननु निर्विशेषस्य कुतो विशेष इत्यत आह- अत्र हीति ।
अवस्थान्तरगतः त्रैलोक्यात्मना स्थित इत्यर्थः ।
जाठरस्यापि ध्यानार्थं विशेषकल्पनेति चेत्, न, असत्कल्पनापत्तेः ।
ईश्वरस्य तु उपादानत्वाद्विशेषः सन्नेव ध्यानार्थमुच्यतामित्याह- कारणत्वादिति ।
लिङ्गान्तराण्याह- स सर्वेष्वित्यादिना ।
यथाग्नौ निक्षिप्तमिषीकातूलं दह्यते एवं हास्य विदुष इत्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.7.24
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.7.25
स्मर्यमाणम् अनुमानं स्याद् इति । ब्ब्स्_1,2.25 ।
इतश्च परमेश्वर एव वैश्वानरः, यस्मात्परमेश्वरस्यैवाग्निरास्यं द्यौर्मूर्धेतीदृशं त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यते- ऽयस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः ।
सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः ॥
ऽ इति ।
एतत्स्मर्यमाणं रूपं मूलभूतां श्रुतिमनुमापयदस्य वौश्वानरशब्दस्य परमेश्वरपरत्वे ऽनुमानं लिङ्गं गमकं स्यादित्यर्थः ।
इतिश्दो हेत्वर्थः ।
यस्मादिदं गमकं तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेत्यर्थः ।
यद्यपि स्तुतिरियं ऽतस्मै लोकात्मने नमःऽ इति ।
स्तुतित्वमपि नासति मूलभूते वेदवाक्ये समायगीदृशेन रूपेण संभवति ।
ऽद्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभिं चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे ।
दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता ॥
ऽइत्येवञ्जातीयका च स्मृतिरिहोदाहर्तव्या

नन्वसदारोपेणापि स्तुतिसंभवान्न मूलश्रुत्यपेक्षेत्याशङ्क्याह- यद्यपि स्तुतिरिति ।
तथापीतिपदमर्थतः पठति- स्तुतित्वमपीति ।
द्युमूर्धत्वादिरूपेण स्तुतिर्नरमात्रेण कर्तुमशक्या विना श्रुतिमित्यर्थः ।
सता रूपेण स्तुति संभवान्नासदारोप इति भावः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.7.25
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.7.26
शब्दादिभ्यो ऽन्तःप्रतिष्ठानाच् च नेति चेन् न तथा दृष्ट्युपदेशाद् असम्भवात् पुरुषमपि चैनम् अधीयते । ब्ब्स्_1,2.26 ।
अत्राह- न परमेश्वरो वैश्वनरो भवितुमर्हति ।
कुतः, शब्दादिभ्यो ऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च ।
शब्दस्तावद्वैश्वानरशब्दो न परमेश्वरे संभवति, अर्थान्तरे रूढत्वात् ।
तथाग्निशब्दः ऽस एषो ऽग्निर्वैश्वानरःऽ इति ।
आदिशब्दात् ऽहृदयं गार्हपत्यःऽ (छा. 5.18.2) इत्याद्यग्नित्रेताप्रकल्पनम् ।
ऽतद्यद्बुक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्ऽ (छा. 5.10.1) इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरणतासंकीर्तनम् ।
एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः प्रत्येतव्यः ।
तथान्तःप्रतिष्ठानमपि श्रूयते- ऽपुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति ।
तच्च जाठरे संभवति ।
यदप्युक्तं- मूर्धैव सुतेजा इत्यादेर्विशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्वानर इति ।
अत्र ब्रूमः- कुतो ह्येष निर्णयः, यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो न जाठरविषय इति ।
अथवा भूताग्नेरन्तर्बहिश्चावतिष्ठमानस्यैष निर्देशो भविष्यति ।
तस्यापि हि द्युलोकादिसंबन्धो मन्त्रवर्णादवगम्यते- ऽयो भानुना पृथिवी द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्ऽ (ऋ.स. 10.88.3) इत्यादौ ।
अथवा तच्छरीराया देवताया ऐश्वर्ययोगाद्द्युलोकाद्यवयवत्वं भविष्यति ।
तस्मान्न परमेश्वरो वैश्वानर इति ।
अत्रोच्यते- न तथादृष्ट्युपदेशादिति ।
न शब्दादिभ्यः कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम् ।
कुतः, तथा जाठरापरित्यागेन दृष्ट्युपदेशात् ।
परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानर इहोपदिश्यते, ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतऽ (छा. 3.18.1) इत्यादिवत् ।
अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिभिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते, ऽमनोमयः प्राणशरीरो भारूपःऽ (छा. 3.14.2) इत्यादिवत् ।
यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत केवल एव जाठरो ऽग्निर्विवक्ष्येत ततो मूर्धैव सुतेजा इत्यादिर्विशेषस्यासंभव एव स्यात् ।
यथा तु देवताभूताग्निव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न शक्यते तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः ।
यदि च केवल एव जाठरो विवक्ष्येत, पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यान्न तु पुरुषत्वम् ।
पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः- ऽस एषो ऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ (श.ब्रा. 10.6.1.11) इति ।
परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वात्पुरुषत्वं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयमुपपद्यते ।
ये तु ऽपुरुषविधमपि चैनमधीयतेऽ इति सूत्रावयवं पठन्ति, तेषामेषोर्ऽथः- केवलजाठरपरिग्रहे पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं स्यान्न पुरुषविधत्वम् ।
पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः- ऽपुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति ।
पुरुषविधत्वं च प्रकरणाद्यदधिदैवतं द्युमूर्धत्वादि पृथिवीप्रतिष्ठितत्वान्तं, यच्चाध्यात्मं प्रसिद्धं मूर्धत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तं तत्परिगृह्यते

fन्: भक्तमन्नं होमीयं होमसाधनं तेन प्राणाग्निहोत्रं कार्यमित्यर्थः ।
इमां पृथिवीमुत द्यामपि द्यावापृथिव्यावेव रोदसी यो भानुरूपेणाततान व्याप्तवान् ।
अन्तरिक्षं च तयोर्मध्यमाततान स देवो द्युलोकाद्यवयवो ध्येय इत्यर्थः ।
यत् यः ।
पुरुषः पूर्णः ।
यो वेद स सर्वत्र भुङ्क्ते ।
शब्दादीनां गतिं वक्तुमुक्तसिद्वान्तमाक्षिप्य समाधत्ते- शब्दादिभ्य इति ।
ऽस एषो ऽग्निर्वैश्वानरःऽइत्यग्निरहस्ये वैश्वानरविद्यायां श्रुतो ऽग्निशब्द ईश्वरे न संभवतीत्यन्वयः ।
सूत्रस्थादिशब्दार्थमाह- आदिशब्दादिति ।
भक्तमन्नं, होमीयं होमसाधनं, तेन प्राणाग्निहोत्रं कार्यमित्यर्थः ।
वाजसनेयिनामग्निरहस्ये सप्रपञ्चां वैश्वानरविद्यामुक्त्वा ऽस यो हैतमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद स सर्वत्रान्नमत्तिऽइत्युक्तं देहान्तःस्थत्वं जाठरे संभवति, प्रसिद्धेरित्याह- तथेति ।
अत्र सूत्रे आदिपदेनैवान्तःप्रतिष्ठानस्य ग्रहे संभवति पृथगुक्तिः साधारणलिङ्गत्वद्योतनार्था ।
शब्दादिबलादिदमपि जाठरं गमयतीत्यभ्युच्चयः ।
यद्यपि द्युमूर्धत्वादिविशेष ईश्वरपक्षपाती होमाधारत्वादिर्जाठरपक्षपातीति प्रतिभानं समं तथापि पारमेश्वरो विशेषो जाठरे न संभवतीति बलवानित्यत आह- अथवेति ।
एष द्युमूर्धत्वादिनिर्देश इत्यर्थः ।
इमां पृथिवीं द्यामपि ते एव द्यावापृथिव्यौ रोदसी तथोर्मध्यमन्तरिक्षं च यो भूताग्निर्भानुरूपेणाततान व्याप्तवान् स ध्यातव्य इत्यर्थः ।
जडमात्रस्य न ध्येयत्वमित्यत आह- अथवेति ।
सिद्धान्तयति- न तथादृष्ट्युपदेशादितीति ।
परमेश्वरदृष्ट्योपास्यजाठराग्निप्रतीकवाचकाभ्यामग्निवैश्वानरशब्दाभ्यां द्युमूर्धत्वादिमानीश्वरो लक्ष्य इत्युक्त्वा कल्पान्तरमाह- अथवा जाठरेति ।
अस्मिन्पक्षे प्राधान्येनेश्वरोपास्यता पूर्वत्र गुणतयेति भेदः ।
उपाधिवाचिभ्यां पदाभ्यामुपहितो लक्ष्य इत्यर्थः ।
लक्षणाबीजमसंभवं व्याचष्टे- यदि चेति ।
पुरुषमपीत्यादिसूत्रशेषं व्याचष्टे- यदि च केवल इति ।
ईश्वरप्रतीकत्वोपाधित्वशून्यैत्यर्थो विवक्ष्येत तदेति शेषः ।
यत् यः, पुरुषः, स एषो ऽग्निर्वैश्वानरशब्दितजाठरोपाधिक इति श्रुत्यर्थः ।
यो वेद स सर्वत्र भुङ्क्त इत्यर्थः ।
पुरुषत्वं पूर्णत्वमचेतनस्य जाठरस्य नेत्युक्त्वा पाठान्तरे पुरुषविधत्वं देहाकारत्वं तस्य नेत्याह- ये त्विति ।
ननु जाठरस्यापि देहव्यापित्वात्तद्विधत्वं स्यादित्यत आह- पुरुषविधत्वं च प्रकरणादिति ।
न देहव्यापित्वं पुरुषविधत्वं किन्तु विराड्देहाकारत्वं, अधिदैवं पुरुषविधत्वमध्यात्मं चोपासकमूर्धादिचुबुकान्तेष्वङ्गेषु संपन्नत्वमीश्वरस्य पुरुषविधत्वमित्यर्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.7.26
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.7.27
अत एव न देवता भूतं च । ब्ब्स्_1,2.27 ।
यत्पुनरुक्तं भूताग्नेरपि मन्त्रवर्णे द्युलोकादिसंबन्धदर्शनान्मूर्धैव सुतेजा इत्याद्यवयवकल्पनं तस्यैव भविष्यतीति, यच्छरीराया देवताया वैश्वर्ययोगादिति, तत्परिहर्तव्यम् ।
अत्रोच्यते- अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैश्वानरः ।
तथाभूताग्निरपि न वैश्वानरः ।
नहि भूताग्नेरौष्ण्यप्रकाशमात्रात्मकस्य द्युमूर्धत्वादिकल्पनोपपद्यते, विकारस्य विकारान्तरात्मत्वासंभवात् ।
तथा देवतायाः सत्यप्यैश्वर्ययोगे न द्युमूर्धत्वादिकल्पना संभवति ।
अकारणत्वात्परमेश्वराधीनैश्वर्यत्वाच्च ।
आत्मशब्दासंभवश्च सर्वेष्वेषु पक्षेषु स्थित एव

ईश्वरस्याङ्गेषु संपत्तिर्वक्ष्यते ।
एवं जाठरं निरस्य पक्षद्वयं निरस्यति- अत एवेति ।
सूत्रं व्याचष्टे- यत्पुनरित्यादिना ।
द्युमूर्धत्वादिः, सर्वलोकफलभाक्त्वं, सर्वपाप्मप्रदाहः, आत्मब्रह्मशब्दोपक्रम उक्तहेतवः ।
तानेव स्मारयति- न हि भूताग्नेरित्यादिना ।
ऽयो भानुनाऽइति मन्त्रेणेश्वरदृष्ट्या महिमोक्त इति भावः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.7.27
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.7.28
साक्षाद् अप्य् अविरोधं जैमिनिः । ब्ब्स्_1,2.28 ।
पूर्वे जाठराग्निप्रतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्युक्तमन्तःप्रतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन ।
इदानीं तु विनैव प्रतीकोपाधिकल्पनाभ्यां साक्षादपि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे न कश्चिद्विरोध इति जैमिनिराचार्यो मन्यन्ते ।
ननु जाठराग्न्यपरिग्रहे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं शब्ददीनि च कारणानि विरुध्येरन्निति ।
अत्रोच्यते- अन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं तावन्न विरुध्यते ।
नहीह ऽपुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति जाठराग्न्यभिप्रायेणेदमुच्यते ।
तस्याप्रकृतत्वादसंशब्दितत्वाच्च ।
कथं तर्हि यत्प्रकृतं मूर्धादिचुबुकान्तेषु पुरुषावयवेषु पुरुषविधित्वं कल्पितं तदभिप्रायेणेदमुच्यते- ऽपुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति ।
यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां पश्यतीति तद्वत् ।
अथवा यः प्रकृतः परमात्माध्यात्ममधिदैवतं च पुरुषविधित्वोपाधिस्तस्य यत्केवलं साक्षिरूपं तदभिप्रायेणेदमुच्यते- ऽपुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति ।
निश्चिते च पूर्वापरालोचनवशेन परमात्मपरिग्रहे तद्विषय एव वैश्वानरशब्दः केनचिद्योगेन वर्तिष्यते ।
विश्वश्चायं नरश्चेति, विश्वेषां वायं नरः, विश्वे वा नरा अस्येति विश्वानरः, परमात्मा, सर्वात्मत्वात् ।
विश्वानर एव वैश्वानरः ।
तद्धितो ऽनन्यार्थः, राक्षसवायसादिवत् ।
अग्निशब्दो ऽप्यग्रणीत्वादियोगाश्रयणेन परमात्मविषय एव भविष्यति ।
गार्हपत्यादिकल्पनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं च परमात्मनो ऽपि सर्वात्मत्वादुपपद्यते

कथं पुनः परमेश्वरपरिग्रहे प्रादेशमात्रश्रुतिरुपपद्यत इति तां व्याख्यातुमारभते-
fन्: अन्तःप्रतिष्ठितत्वं माध्यस्थ्यं साक्षित्वमित्यर्थः ।
अत्र नरे ऽसंज्ञायाऽ मिति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् ।
अनन्यार्थत्वं प्रकृत्यर्थातिरिक्तार्थशून्यत्वम् ।
पूर्वमग्निवैश्वानरशब्दावीश्वरलक्षकावित्युक्तम् ।
अधुना प्रतीकोपाधिपरीत्यागेन विराट्पुरुषाकारस्य भगवतो वैश्वानरस्याध्यात्मं मूर्धादिचुबुकान्तेषु संपाद्योपास्यत्वाङ्गीकारे ऽपि न शब्दादिविरोधः शब्दयोरीश्वरे योगवृत्त्या मुख्यत्वात्, अन्तःस्थत्वादीनां च तत्र संभवादित्याह- साक्षादपीति ।
साक्षात्पदस्यार्थमाह- विनैवेति ।
जाठराग्निसंबन्धं विनेश्वरस्योपास्यत्वे ऽपि शब्दाद्यविरोधं जैमिनिर्मन्यत इत्यर्थः ।
इदमन्तस्थत्वमुदरस्थत्वरूपं नोच्यते किन्तु नखादिशिखान्तावयवसमुदायात्मकपुरुषशरीरे मूर्धादिचिबुकान्ताङ्गानि वृक्षे शाखावत्प्रतिष्ठितानि, तेषु संपन्नो वैश्वानरः पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठित इत्युच्यते ।
अतो यथा शाखास्थस्य पक्षिणो वृक्षान्तःस्थत्वं तथा वैश्वानरस्य पुरुषान्तःस्थत्वमित्याह- न हीह पुरुषविधमित्यादिना ।
अग्न्यादिशब्दस्येश्वरवाचित्वाज्जाठराग्नेरसंशब्दितत्वम् ।
अत्रेश्वरस्य पुरुषावयवेषु संपादनात्पुरुषविधत्वमन्तःस्थत्वं चेत्यर्थः ।
पक्षान्तरमाह- अथवेति ।
पुरुषविधत्वं पूर्ववत् ।
अन्तः स्थत्वं माध्यस्थ्यं साक्षित्वमित्यर्थः ।
एवमन्तःस्थत्वमीश्वरे व्याख्याय शब्दादीनि व्याचष्टे- निश्चिते चेति ।
विश्वश्चायं नरो जीवश्च सर्वात्मत्वात् ।
विश्वेषां विकाराणां वा नरः कर्ता ।
विश्वे सर्वे नरा जीवा अस्यात्मत्वेन नियम्यत्वेन वा सन्तीति विश्वानरः ।
रक्ष एव राक्षस इतिवत्स्वार्थे तद्धितप्रत्ययः ।
ऽनरे संज्ञायांऽइति पूर्वपदस्य दीर्घता ।
अगिधातोर्गत्यर्थस्य निप्रत्ययान्तस्य रूपमग्निरिति ।
अङ्गयति गमयत्यग्रं कर्मणः फलं प्रापयतीति अग्निरग्रणीरुक्तः ।
अभितो ऽग इति वा अग्निः ।
वैश्वानरोपासकस्यातिथिभोजनात्पूर्वं प्राणाग्निहोत्रं विद्याङ्गत्वेन विहितं, तदर्थमग्नित्रेतादिकल्पनं प्रधानाविरोधेन नेतव्यमित्याह- गार्हपत्येति

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.7.28
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.7.29
अभिव्यक्तेर् इत्य् आश्मरथ्यः । ब्ब्स्_1,2.29 ।
अतिमात्रस्यापि परमेश्वरस्य प्रादेशमात्रत्वमभिव्यक्तिनिमित्तं स्यात् ।
अभिव्यज्यते किल प्रादेशमात्रपरिमाणः परमेश्वर उपासकानां कृते ।
प्रदेशेषु वा हृदयादिषूपलब्धिस्थानेषु विशेषणाभिव्यज्यते ।
अतः परमेश्वरे ऽपि प्रादेशमात्रश्रुतिरभिव्यक्तेरुपपद्यत इत्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते

fन्: अतिक्रान्ता मात्राः परिमाणं यस्य तस्येति यावत् ।
प्रदेशेषु वा मीयत इति प्रादेशमात्रः ।
मात्रां परिमाणमतिक्रान्तो ऽतिमात्रः तस्य विभोरित्यर्थः ।
उपासकानां कृते ऽनुग्रहाय प्रादेशमात्रो ऽभिव्यज्यते, प्रदेशेषु वा मीयते ऽभिव्यज्यत इति प्रादेशमात्रः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.7.29
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.7.30
अनुस्मृतेर् बादरिः । ब्ब्स्_1,2.30 ।
प्रादेशमात्रहृदयप्रतिष्ठेन वायं मनसानुस्मर्यते तेन प्रादेशमात्र इत्युच्यते ।
यथा प्रस्थमितायवाः प्रस्था इत्युच्यन्ते तद्वत् ।
यद्यपि च यवेषु स्वगतमेव परिमाणं प्रस्थसंबन्धाद्व्यज्यते ।
नचेह परमेश्वरगतं किञ्चित्परिमाणमस्ति यद्धृदयसंबन्धाद्व्यज्यते ।
तथापि प्रयुक्तायाः प्रदेशमात्रश्रुतेः संभवति यथाकथञ्चिदनुस्मरणमालम्बनमित्युच्यते ।
प्रादेशमात्रत्वेन वायमप्रादेशमात्रो ऽप्यनुस्मरणीयः प्रादेशमात्रश्रुत्यर्थवत्तायै ।
एवमनुस्मृतिनिमित्ता परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिरिति बादरिराचार्यो मन्यते

fन्: प्रादेशेन मनसा मीयत इति वा ।
प्रयुक्तायास्तदर्थे वर्तमानायाः ।
मतान्तरमाह- अनुस्मृतेरिति ।
प्रादेशेन मनसा मितः प्रादेशमात्र इत्यर्थः ।
यथाकथञ्चिदिति ।
मनःस्थं प्रादेशमात्रत्वं स्मृतिद्वारा स्मर्यमाणे कल्पितं श्रुतेरालम्बनमित्यर्थः ।
सूत्रस्यार्थन्तरमाह- प्रादेशेति

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.7.30
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.7.31
संपत्तेर् इति जैमिनिस् तथा हि दर्शयति । ब्ब्स्_1,2.31 ।
संपत्तिनिमित्ता वा स्यात्प्रादेशमात्रश्रुतिः ।
कुतः ।
तथाहि- समानप्रकरणं वाजसनेयिब्राह्मणं द्युप्रभृतीन्पृथिवीपर्यन्तांस्त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवानध्यात्ममूर्धप्रभृतिषु चुबुकपर्यन्तेषु देहावयवेषु संपादयत्प्रादेशमात्रसंपत्तिं परमेश्वरस्य दर्शयति- ऽप्रादेशमात्रमिव ह वै देवाः सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा नु व एतान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवाभिसंपादयिष्यामीति ।
स होवाच मूर्धानमुपदिशन्नुवाचैष वा अतिष्ठा वैश्वानर इति ।
चक्षुषी उपदिशन्नुवाचैष वै सुतेजा वैश्वानर इति ।
नासिके उपदिशन्नुवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानर इति ।
मुख्यमाकाशमुपदिशन्नुवाचैष वै बहुलो वैश्वनर इति ।
मुख्या अप उपदिशन्नुवाचैष वै रयिर्वैश्वानर इति ।
चुबुकमुपदिशन्नुवाचैष वै प्रतिष्ठाऽ इति ।
चुबुकमित्यधरं मुखफलकमुच्यते ।
यद्यपि वाजसनेयके द्यौरतिष्ठात्वगुणासमाम्नायत आदित्यश्च सुतेजस्त्वगुणः ।
छान्दोग्ये पुनर्द्यैः सुतेजस्त्वगुणा समाम्नायत आदित्यश्च विश्वरूपगुणः ।
तथापि नैतावता विशेषेण किञ्चिद्धीयते, प्रादेशमात्रश्रुतेरविशेषात् ।
सर्वशाखाप्रत्ययत्वाच्च ।
संपत्तिनिमित्तां प्रादेशमात्रश्रुतिं युक्ततरां जैम्निराचार्यो मन्यते

संप्रति श्रुत्युक्तां प्रादेशमात्रश्रुतेर्गतिमाह- संपत्तेरिति ।
ब्राह्मणं पठति- प्रादेशमात्रमिवेति ।
अपरिच्छिन्नमपीश्वरं प्रादेशमात्रत्वेन संपत्त्या कल्पितं सम्यग्विदितवन्तो देवास्तमेवेश्वरमभि प्रत्यक्त्वेन संपन्नाः प्राप्तवन्तः, ह वै पूर्वकाले, ततो वो युष्मभ्यं, तथा द्युप्रभृतीनवयवान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रं प्रादेशपरिमाणमनतिक्रम्य मूर्धाद्यध्यात्माङ्गेषु वैश्वानरं संपादयिष्यामीति प्राचीनशालदीन्प्रति राजा प्रतिज्ञाय स्वकीयमूर्धानमुपदिशन् करेण दर्शयन्नुवाच-एष वै मे मूर्धा भूरादींल्लोकानतीत्य उपरि तिष्ठतीत्यतिष्टासौ द्युलोको वैश्वानरः ।
तस्य मूर्धेति यावत् ।
अध्यात्ममूर्धाभेदेनाधिदैवमूर्धा संपाद्य ध्येय इत्यर्थः ।
एवं चक्षुरादिषूहनीयम् ।
स्वकीयचक्षुषी दर्शयन् ऽएष वै सुतेजाः सूर्यो वैश्वानरस्य चक्षुरित्युवाचऽ ।
नासिकापदेन तन्निष्ठः प्राणे लक्ष्यते तस्मिन्नाध्यात्मिकप्राणे ऽधिदैवप्राणस्य वायोर्दृष्टिमाह- नासिक इति ।
अत्र सर्वत्र वैश्वानरशब्दस्तदङ्गपरः ।
मुखस्थं मुख्यं तस्मिन्नधिदैवं बहुलाकशदृष्टिः मुखस्थलालारूपास्वप्सु रैशब्दिततदीयबस्तिस्थोदकदृष्टिः चिबुके प्रतिष्ठा पादरूपा पृथिवी द्रष्टव्या ।
ननु गुणावैषम्येण विद्ययोर्भेदादग्निरहस्ये श्रुत्यनुसारेण छान्दोग्यस्थप्रादेशमात्रक्षुतिः कथं व्याख्येयेत्याशङ्क्याह- यद्यपीत्यादिना ।
एतावताल्पवैषम्येण बहुतरप्रत्यभिज्ञासिद्धं विद्यैक्यं न हीयते ।
शाखाभेदे ऽपि सर्वशाखासु प्रतीयमानं वैश्वानराद्युपासनमेकमिति न्यायस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च ।
अतिष्ठात्वगुणश्छान्दोग्य उपसंहर्तव्यः ।
विश्वरूपत्वगुणश्च वाजिभिर्ग्राह्यः ।
तथाच द्युसूर्ययोः सुतेजस्त्वं सममतिष्ठात्वविश्वरूपत्वयोर्व्यवस्था ।
यद्वा शाखाभेदेन गुणव्यवस्थास्तु न विद्याभेद इति भावः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.7.31
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.7.32
आमनन्ति चैनम् अस्मिन् । ब्ब्स्_1,2.32 ।
आमनन्ति चैनं परमेश्वरमस्मिन्मूर्धचुबुकान्तराले जाबालाः- ऽय एषो ऽन्तो ऽव्यक्त आत्मा सो ऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति ।
सो ऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति ।
वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति ।
का वै वरणा का च नासीतिऽ ।
तत्र चेमामेव नासिकां वरणा नासीति निरुच्य या सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि वारयतीति सा वरणा, सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि नाशयतीति सा नासीति ।
पुनरामनन्ति- ऽक तमच्चास्य स्थानं भवतीति ।
भ्रुवोर्धारणस्य च यः संधिः स एष द्युलोकस्य परस्य च संधिर्भवतीतिऽ (जाबा. 1) ।
तस्मादुपपन्ना परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिः ।
अभिविमानश्रुतिः प्रत्यगात्मत्वाभिप्राया ।
प्रत्यगात्मतया सर्वैः प्राणिभिरभिविमीयत इत्यभिमानः ।
अभिगतो वायं प्रत्यगात्मत्वाद्विमानश्च मानवियोगादित्यभिविमानः ।
अभिविमिमीयते वा सर्वे जगत्कारणत्वादित्यभिविमानः ।
तस्मात्परमेश्वरो वैश्वानर इति सिद्धम्