Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya (with commentary) · Chapter 4.4

4.4.1

nāmādiṣu pratīka upāsaneṣu pūrvasmāt pūrvasmāt phalaviśeṣam uttarasmin uttarasmin upāsane darśayati - 'yāvannāmno gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati' (chā. 7.1.5) 'vāgvāva nāmno bhūyasī' (chā. 7.2.1) 'yāvadvāco gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati'(chā. 7.2.2) 'mano vāva vāco bhūyaḥ' (chā. 7.3.1)
ityādinā /
sa ca ayaṃ phalaviśeṣaḥ pratīka tantratvāt upāsanānām upapadyate /
brahma tantratve tu brahmaṇaḥ aviśiṣṭatvāt kathaṃ phalaviśeṣaḥ syāt /
tasmāt na pratīka ālambanānām itaraiḥ tulyaphalatvam iti // 16 //
iti śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyaśrīśaṅkarabhagavatpādakṛtau śrīmacchārīrakamīmāṃsābhāṣye caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ // 3 //
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
caturtho 'dhyāye caturthaḥ pādaḥ /
[atra pāde brahmaprāpti-brahmalokasthitinirūpaṇam]
1 saṃpadyāvirbhāva adhikaraṇam / sū. 1-3
saṃpadyāvirbhāvaḥ svena śabdāt

4.4.2

evam eva eṣa saṃprasādaḥ asmāt śarīrāt samutthāya paraṃ jyotiḥ upasaṃpadya svena rūpeṇa abhiniṣpadyata iti śrūyate /
tatra saṃśayaḥ - kiṃ devalokādi upabhogasthāneṣu iva āgantukena kenacit viśeṣeṇa abhiniṣpadyata āhot ātmamātreṇa iti /
kiṃ tāvat prāptam /
sthānāntareṣu iva āgantukena kenacit rūpeṇa abhiniṣpattiḥ syāt /
mokṣasya api phalatvaprasiddheḥ /
abhiniṣpadyata iti ca utpattiparyāyatvāt /
svarūpamātreṇa cet abhiniṣpattiḥ pūrvāsu api avasthāsu svarūpa anāpāyāt vibhāvyeta /
tasmāt viśeṣeṇa kenacit abhiniṣpadyata iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - kevalena eva ātmana āvirbhavati na dharmāntareṇa iti /
kutaḥ - svena rūpeṇa abhiniṣpadyata iti svaśabdāt /
anyathā hi svaśabdena iti viśeṣaṇam anavakḷptaṃ syāt /
nanu ātmīya abhiprāyaḥ svaśabdo bhaviṣyati /
na /
tasya avacanīyatvāt /
yena eva hi kenacit rūpeṇa abhiniṣpadyate tasya eva ātmīyatva upapatteḥ svena iti viśeṣaṇamna arthakaṃ syāt /
ātmavacanatāyāṃ tu arthavat kevalena eva ātmarūpeṇa abhiniṣpadyate na āgantukena apararūpeṇāpi iti // 1 //
kaḥ punaḥ viśeṣaḥ pūrvāsu avasthāsu iha ca svarūpa anapāyasāmye sati ityata āha -
muktaḥ pratijñānāt

4.4.3

yaḥ atra abhiniṣpadyata iti uktaḥ sa sarvabandha vinirmuktaḥ śuddhena eva ātmanā avatiṣṭhate /
pūrvatra tu andho bhavati api roditi iva vināśameva apīto bhavati iti ca avasthātraya kaluṣitena ātmana iti ayaṃ viśeṣaḥ /
kathaṃ punaḥ avagamyate muktaḥ ayam idānīṃ bhavati iti - pratijñānāt ityāha /
tathā hi 'etaṃ tveva te bhūyo 'nuvyākhyāsyāmi' (chā. 8.9.3, 8.10.4, 8.11.3) iti avasthātraya doṣavihīnam ātmānaṃ vyākhyeyatvena pratijñāya 'aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ (chā. 8.12.1) iti ca upanyasya 'svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamaḥ puruṣaḥ' (chā. 8.12.3) iti ca upasaṃharati /
tathā ākhyāyika upakrame api 'ya ātmāpahatapāpmā' (chā. 8.7.1) ityādi mukta ātmaviṣayam eva pratijñānam /
phalatvaprasiddhiḥ api mokṣasya bandhanivṛttimātra apekṣā na apūrva upajanana apekṣā /
yat api abhiniṣpadyata iti utpattiparyāyatvaṃ tat api pūrva avasthāpekṣaṃ yathā roganivṛttau arogaḥabhiniṣpadyata iti tadvat /
tasmāt adoṣaḥ // 2 //
ātmā prakaraṇāt

4.4.4

kathaṃ punaḥ mukta iti ucyate - yāvatā 'paraṃ jyotirupasaṃpadya' (chā. 8.12.3) iti kāryagocaram eva enaṃ śrāvayati /
jyotiḥśabdasya bhautike jyotiṣi rūḍhatvāt /
na ca anativṛtto vikāraviṣayāt kaścit mukto bhavitum arhati /
vikārasya ārtatvaprasiddheḥ iti /
na eṣa doṣaḥ /
yata jyotiḥ śabdena āvedyate prakaraṇāt 'ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyuḥ' (chā. 8.7.1) iti hi prakṛte parasmin ātmani na akasmāt bhautikaṃ jyotiḥ śakyaṃ grahītum /
prakṛtahāna aprakṛtaprakriyā prasaṅgāt /
jyotiḥśabdaḥ tu ātmani api dṛśyate 'taddevā jyotiṣaṃ jyotiḥ (bṛ. 4.4.16) iti /
prapañcitaṃ caitat'(bra. sū. 1.3.40) ityatra // 3 //
2 avibhāgena dṛṣṭatva adhikaraṇam / sū. 4
avibhāgena dṛṣṭatvāt

4.4.5

paraṃ jyotiḥ upasaṃpadya svena rūpeṇa abhiniṣpadyate yaḥ sa kiṃ parasmāt ātmanaḥ pṛthageva bhavati uta avibhāgena eva avatiṣṭhata vīkṣāyām sa 'tatra paryeti' ( 8.12.3) iti adhikaraṇa adhikartavya nirdeśāt jyotiḥ upasaṃpadya (chā. 8.12.3) iti ca kartṛkarmanirdeśāt bhedena eva avasthānam iti yasya matiḥ taṃ vyutpādayati avibhakta eva pareṇa ātmanā muktaḥ avatiṣṭhate /
kutaḥ - dṛṣṭatvāt /
tathā hi 'tattvamasi' (chā. 6.8.7) 'ahaṃ brahmāsmi' (bṛ. 1.4.10) 'yatra nānyatpaśyati' (chā. 7.24.1) 'na tu taddvitīyamasti tato 'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet' (bṛ. 4.3.23) iti evamādīni vākyāni avibhāgena eva paramātmānaṃ darśayanti /
yathādarśanam eva ca phalaṃ yuktaṃ tatkratu nyāyāt /
'yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati /
evaṃ muneḥ vijānata ātmā bhavati gautama' (ka. 4.15) iti ca evamādīni muktasvarūpanirūpaṇaparāṇi vākyāni avibhāgameva darśayanti /
nadī samudrādi nidarśanāni ca /
bhedanirdeśaḥ tu abhede api upacaryate /
'sa bhagavaḥ kasminpratiṣṭhita iti sve mahimni' (chā. 7.24.1) iti 'ātmaratirātmakrīḍaḥ' (chā. 7.25.2) iti ca evamādidarśanāt // 4 //
3 brāhma adhikaraṇam / sū. 5-7
brāhmeṇa jaiminir upanyāsādibhyaḥ

4.4.6

sthitam etat 'svena rūpeṇa'(chā. 8.3.4) iti atra ātmamātrarūpeṇa abhiniṣpadyata na āgantukena apararūpeṇa iti /
adhunā tu tat viśeṣabubhutsāyām abhidhīyate svam asya rūpaṃ brāhmam apahatapāpmatvādi satyasaṃkalpatva avasānaṃ tathā sarvajñatvaṃ sarveśvaratvaṃ ca tena svarūpeṇa abhiniṣpadyata iti jaiminiḥ ācāryo manyate /
kutaḥ - upanyāsādibhyaḥ tathātva avagamāt /
tathā hi - 'ya ātmāpahatapāpmā' (chā. 8.7.1) ityādinā 'satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ' (chā. 8.7.1) iti evam antena upanyāsena evam ātmakatām ātmano bodhayati /
tathā 'sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ' (chā. 8.12.3) iti aiśvaryarūpam āvedayati /
'tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati' (chā. 7.25.2) iti ca /
'sarvajñaḥ sarveśvaraḥ' ityādi vyapadeśāḥ ca evam upapannā bhaviṣyanti iti // 5 //
cititanmātreṇa tadātmakatvād ity auḍulomiḥ

4.4.7

yadyapi apahapāpmatvādayobhedena eva dharmā nirdiśyante tathā api śabdavikalpajā eva ete /
pāpmādinivṛttimātraṃ hi tatra gamyate /
caitanyameva tu asya ātmanaḥ svarūpam iti tanmātreṇa svarūpeṇa abhiniṣpattiḥ yuktā /
tathā ca śrutiḥ - 'evaṃ vā are 'yamātmānantaro 'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva' (bṛ. 4.5.13) iti evañjātīyakā anugṛhītā bhaviṣyati /
satyakāmatvādayaḥ tu yadi api vastusvarūpeṇa eva dharmā ucyante satyāḥ kāmā asya iti /
tathā api upādhisaṃbandha adhīnatvāt teṣāṃ na caitanyavat svarūpasaṃbhavaḥ /
aneka ākāratvapratiṣedāt /
pratiṣiddhaṃ hi brahmaṇaḥ aneka ākāratvam 'na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgam' (bra.sū, 3.2.11) ityatra /
ata eva ca jakṣaṇādi saṃkīrtanam api duḥkha abhāvamātra abhiprāyaṃ stutyartham ātmaratiḥ ityādivat /
na hi mukhyāni eva ratikrīḍāmithunāni ātmani śakyante varṇayituṃ dvitīya viṣayatvāt teṣām /
tasmāt nirasta aśeṣaprapañcena prasannena avyapadeśyena bodhātmanā abhiniṣpadyata iti auḍulomiḥ ācāryo manyate // 6 //
evam apy upanyāsāt pūrvabhāvād avirodhaṃ bādarāyaṇaḥ

4.4.8

evam api pāramārthika caitanyamātrasvarūpa abhyupagame api vyavahāra apekṣayā pūrvasya api upanyāsādibhyaḥ avagatasya brāhmasya aiśvaryarūpasya apratyayākhyānāt avirodhaṃ bādarāyaṇa ācāryo manyate //7 //
4 saṃkalpa adhikaraṇam / sū. 8-9
saṃkalpād eva tu tacchruteḥ

4.4.9

hārdavidyāyāṃ śrūyate - 'sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' (chā. 8.2.1) ityādi /
tatra saṃśayaḥ kiṃ saṃkalpa eva kevalaḥ pitrādisamutthāne hetuḥ uta nimittāntara sahita iti /
tatra sati api saṃkalpādeva iti śravaṇe lokavat nimittāntara apekṣatā yuktā /
yathā loke asmadādīnāṃ saṃkalpāt gamanādibhyaḥ ca hetubhyaḥ pitrādi saṃpattiḥ bhavati evaṃ muktasya api syāt /
evaṃ dṛṣṭaviparītaṃ na kalpitaṃ bhaviṣyati /
saṃkalpādeva iti tu rājña iva saṃkalpitārthasiddhikarīṃ sādhanāntarasāmagrīṃ sulabhām apekṣya ucyate /
na ca saṃkalpamātrasam utthānāḥ pitrādayo manorathāvijṛmbhitavat calatvāt puṣkalaṃ bhogaṃ samarpayituṃ paryāptāḥ syuḥ iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ saṃkalpādeva tu kevalāt pitrādisamutthānam iti /
kutaḥ - tat śruteḥ /
'saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' (chā. 8.2.1) ityādikā hi śrutiḥ nimittāntara apekṣāyāṃ pīḍyeta /
nimittāntaram api tu yadi saṃkalpa anuvidhāyi eva syāt bhavatu na tu prayatnāntarasaṃpādyaṃ nimittāntaram iti iṣyate /
prāk tat saṃpatteḥ vandhyasaṃkalpatva prasaṅgāt /
na ca śruti avagamye arthe lokavat iti sāmānyato dṛṣṭaṃ kramate /
saṃkalpabalāt eva ca eṣāṃ yāvat prayojanaṃ sthairya upapattiḥ. prākṛtasaṃkalpavilakṣaṇatvāt muktasaṃkalpasya // 8 //
ata eva cānanyādhipatiḥ

4.4.10

ata eva ca avandhyasaṃkalpatvāt ananya adhipatiḥ vidvān bhavati na asya anyaḥ adhipatiḥ bhavati ityarthaḥ /
na hi prākṛto api saṃkalpayan anyasvāmikatvam ātmanaḥ satyāṃ gatau saṃkalpayati /
śrutiḥ ca etat darśayati - 'atha ya ihātmānamanuvidya vrajantyeśca satyānkāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati' (chā. 8.1.6) iti // 9 //
abhāva adhikaraṇam / sū. 10-14
abhāvaṃ bādarir āha hy evam

4.4.11

'saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' (chā. 8.2.1) ityādi śruteḥ manaḥ tāvat saṃkalpasādhanaṃ siddham /
śarīra indriyāṇi punaḥ prāpta aiśvaryasya viduṣaḥ santi na vā santi iti samīkṣyate /
tatra bādariḥ tāvat ācāryaḥ śarīrasya indriyāṇāṃ ca abhāvaṃ mahīyamānasya viduṣo manyate /
kasmāt /
evaṃ hi āha āmnāyaḥ 'manasaitānkāmānpaśyanramate' (chā. 8.12.5) 'ya ete brahmaloke' (chā. 8.13.1) iti /
yadi manasā śarīra indriyāṇāṃ mokṣe // 10 //
bhāvaṃ jaiminir vikalpāmananāt

4.4.12

jaiminiḥ tu ācāryo manovat śarīrasya api sendriyasya bhāvaṃ muktaṃ prati manyate /
yataḥ 'sa ekadhā bhavati tridhā bhavati'(chā. 7.23.2) ityādinā anekadhā abhāvavikalpam āmananti /
na hi anekavidhatā vinā śarīrabhedena āñjasī syāt /
yadi api nirguṇāyāṃ bhūmavidyāyām ayam anekadhā abhāvavikalpaḥ paṭhyate tathā api vidyamānameva idaṃ saguṇāvasthāyām aiśvaryaṃ bhūmavidyā stutaye saṃkīrtyata iti ataḥ saguṇavidyāphalabhāvena upatiṣṭhata iti // 11 //
ucyate -
dvādaśāhavad ubhayavidhaṃ bādarāyaṇo 'taḥ

4.4.13

bādarāyaṇaḥ punaḥ ācāryaḥ ata eva ubhayaliṅgaśrutidarśanāt ubhayavidhatvaṃ sādhu manyate yadā saśarīratāṃ saṃkalpayati tadā saśarīro bhavati yadā tu aśarīratāṃ tadā aśarīra iti /
satyasaṃkalpatvāt /
saṃkalpa vaicitryāt ca /
dvādaśa ahavat /
yathā dvādaśa ahaḥsatram ahīnaḥ ca bhavati /
ubhayaliṅga śrutidarśanāt evam idam api iti // 12 //
tanvabhāve sandhyavad upapatteḥ

4.4.14

yadā tanoḥ sendriyasya śarīrasya abhāvaḥ tadā yathā saṃdhye sthāne śarīra indriyaviṣayeṣu avidyamāneṣu api upalabdhimātrā eva pitrādikāmā bhavati evaṃ mokṣe api syuḥ evaṃ hi etat upapadyate // 13 //
bhāve jāgradvat

4.4.15

bhāve punaḥ tanoḥ yathā jāgarite vidyamānā eva pitrādikāmā bhavanti evaṃ muktasya api upapadyate // 14 //
6 pradīpa adhikaraṇam / sū. 15-16
pradīpavadāveśas tathā hi darśayati

4.4.16

bhāvaṃ 'jaiminirvikalpāmananāt' ( bra.sū. 4.4.11) iti atra saśarīratvaṃ muktasya uktam /
tatra tridhābhāvādiṣu anekaśarīrasarge kiṃ nirātmakāni śarīrāṇi dāruyantrāṇi iva sṛjyante kiṃ vā sātmakāni asmadādi śarīravat iti bhavati vīkṣā /
tatra ca ātma manasoḥ bheda anupapatteḥ ekena śarīreṇa yogāt itarāṇi śarīrāṇi nirātmakāni iti /
evaṃ prāpte pratipadyate - pradīpavat āveśa iti /
yathā pradīpa ekaḥ anekapradīpabhāvam āpadyate vikāraśaktiyogāt /
evam ekaḥ api san vidvāna aiśvaryayogāt anekabhāvam āpadya sarvāṇi śarīrāṇi āviśati /
kutaḥ, tathā hi darśayati śāstram ekasya anekabhāvam - 'sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā saptadhā navadhā' (chā. 7.26.2) ityādi /
na etat dāruyantra upamā abhyupagame avakalpate na api jīvāntarāveśe /
na ca nirātmakānāṃ śarīrāṇāṃ pravṛttiḥ saṃbhavati /
yat tu ātma manasoḥ bheda anupapatteḥ anekaśarīrayoga asaṃbhava iti /
na eṣa doṣaḥ /
ekamanonuvartini samanaskāni eva aparāṇi śarīrāṇi satyasaṃkalpatvāt srakṣyati /
sṛṣṭeṣu ca teṣu upādhibhedāt ātmanaḥ api bhedena adhiṣṭhātṛtvaṃ yokṣyate /
eṣa eva ca yogaśāstreṣu yoginām anekaśarīraprayogakriyā // 15 //
kathaṃ punaḥ muktasya anekaśarīra āveśādilakṣaṇam aiśvaryam abhyupagamyate yāvatā 'tatkena kaṃ vijānīyāt' (bṛ. 4.5.15) 'na tu taddvitīyamasti tato 'nyadvibhaktaṃ yadvijānīyāt' (bṛ. 4.3.30) 'salila eko draṣṭādvaito bhavati' (bṛ. 4.3.32) iti ca evañjātīyakā śrutiḥ viśeṣavijñānaṃ vārayati ityata uttaraṃ paṭhati -
svāpyayasaṃpatyor anyatarāpekṣam āviṣkṛtaṃ hi

4.4.17

svāpyayaḥ suṣuptam 'svamapīto bhavati tasmādenaṃ svapitītyācakṣate' (chā. 6.8.1) iti śruteḥ /
saṃpattiḥ kaivalyam, 'brahmaiva sanbrahmāpyeti' (bṛ. 4.4.6) iti śruteḥ /
tayoḥ anyatarām avasthām apekṣya etat viśeṣasaṃjñābhāva vacanam /
kvacit suṣupta avasthām apekṣya ucyate kvacit kaivalya avasthām /
katham avagamyate yataḥ tatra eva etat adhikāravaśāt āviṣkṛtam 'etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānu vinaśyati na pretya saṃjñāstīti' (bṛ. 2.4.14) 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūt' (bṛ. 2.4.14) 'yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati' (bṛ. 4.3.19, māṇḍū. 5) ityādi śrutibhyaḥ /
saguṇavidyāvipāka avasthānaṃ tu etat svargādivat avasthāntaraṃ yatra etat aiśvaryam upavarṇyate /
tasmāt adoṣaḥ // 16 //
7 jagat vyāpāra adhikaraṇam / sū. 17-22
jagadvyāpāravarjaṃ prakaraṇād asaṃnihitatvāc ca

4.4.18

ye saguṇabrahma upāsanāt saha eva manasā īśvarasāyujyaṃ vrajanti kiṃ teṣāṃ niravagraham aiśvaryaṃ bhavati āhosvit sāvagraham iti saṃśayaḥ /
kiṃ tāvat prāptam /
niraṅ kuśameva eṣām aiśvaryaṃ bhavitum arhati 'āpnoti svārājyam' (tai. 1.6.2) 'sarve 'smai devā balimāvahanti' (tai. 1.5.3) 'teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati' (chā. 7.25.2, 8.1.6) ityādi śrutibhya iti /
evaṃ prāpte paṭhati - jagat vyāpāravarjam iti /
jagat utpattyādi vyāpāraṃ varjayitvā anyat aṇimādi ātmakam aiśvaryaṃ muktānāṃ bhavitum arhati jagat vyāpāraḥ tu nityasiddhasya eva īśvarasya /
kutaḥ - tasya tatra prakṛtatvāt asaṃnihitatvāt ca itareṣām /
para eva hi īśvaro jagat vyāpāre adhikṛtaḥ /
tam eva prakṛtya utpattyādi upadeśāt /
nityaśabdanibandhanatvāt ca /
tat anveṣaṇavijijñāsanapūrvakaṃ tu itareṣām aṇimādi aiśvaryaṃ śrūyate /
tena asaṃnihitāḥ te jagat vyāpāre /
samanaskatvāt eva ca eteṣām anaikamatye kasyacit sthiti abhiprāyaḥ kasyacit saṃhāra abhiprāya iti evaṃ virodhaḥ api kadācit syāt /
atha kasyacit saṃkalpam anvayasya saṃkalpa iti avirodhaḥ samarthyeta tataḥ parameśvara ākūtatantratvam eva itareṣām iti vyavatiṣṭhate // 17 //
pratyakṣopadeśād iti cen nādhikārikamaṇḍalasthokteḥ

4.4.19

atha yat uktam 'āpnoti svārājyam' (tai. 1.6.2) ityādi pratyakṣa upadeśāt niravagraham aiśvaryaṃ viduṣāṃ nyāyyam iti tatparihartavyam /
atra ucyate /
na ayaṃ doṣaḥ /
ādhikārikamaṇḍalastha ukteḥ /
ādhikāriko yaḥ savitṛmaṇḍalādiṣu viśeṣa āyataneṣu avasthitaḥ para īśvaraḥ tadāyatta eva iyaṃ svārājyaprāptiḥ ucyate /
yatkāraṇam anantaram 'āpnoti manasaspatim' (tai. 1.6.2) ityāha /
yo hi sarvamanasāṃ patiḥ pūrvasiddha īśvaraḥ taṃ prāpnoti iti etat uktaṃ bhavati /
tat anusāreṇa eva ca anantaram 'vākpatiścakṣuṣpatiḥ śrotrapatirvijñānapatiśca bhavati' (tai. 1.6.2) ityāha /
evam anyatra api yathāsaṃbhavaṃ nityasiddha īśvara āyattam eva itareṣām aiśvaryaṃ yojayitavyam // 18 //
vikārāvarti ca tathā hi sthitim āha

4.4.20

vikārāvartyapi ca nityamuktaṃ pārameśvaraṃ rūpaṃ na kevalaṃ vikāramātragocaraṃ savitṛmaṇḍalādi adhiṣṭhānam /
tathā hi asya dvirūpāṃ sthitim āha āmnāyaḥ 'tāvānasya mahimā tato jyāyāṃśca puruṣaḥ /
pādo 'sya sarvā bhūtāni, tripādasyāmṛtaṃ divi' (chā. 3.12.6) iti evamādiḥ /
na ca tat nirvikāraṃ rūpam itara ālambanāḥ prāpnuvanti iti śakyaṃ vaktum atatkratutvāt teṣām /
ataḥ ca yathā eva dvirūpe parameśvare nirguṇaṃ rūpam anavāpya saguṇa eva avatiṣṭhanta evaṃ saguṇaḥ api niravagraham aiśvaryam anavāpya sāvagraha eva avatiṣṭhanta iti draṣṭavyam // 19 //
darśayataś caivaṃ pratyakṣānumāne

4.4.21

darśayataḥ ca vikāra āvartitvaṃ parasya jyotiṣaḥ śruti smṛtī /
'na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto 'yamagniḥ' (kaṭha. 5.15, śvetā. 6.14, muṇḍa. 2.2.10) iti /
'na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅ ko na pāvakaḥ' (gī. 15.6) iti ca /
tat evaṃ vikāra āvartitvaṃ parasya jyotiṣaḥ prasiddham iti abhiprāyaḥ // 20 //
bhogamātrasāmyaliṅgāc ca

4.4.22

itaḥ ca na niraṅ kuśaṃ vikāra ālambanānām aiśvaryaṃ yasmāt bhogamātram eva eṣām anādisiddhena īśvareṇa samānam iti śrūyate - 'tamāhāpo vai khalu mīyante loko 'sau' iti 'sa yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtānyavanti teno etasyai devatāyai sāyujyaṃ salokatāṃ jayati'(bṛ. 1.5.23) ityādibhedavyapadeśaliṅgebhyaḥ // 21 //
nanu evaṃ sati sātiśayatvāt antavattvam aiśvaryasya syāt tataḥ ca eṣām āvṛttiḥ prasajyeta ityata uttaraṃ bhagavān bādarāyaṇa ācāryaḥ paṭhati -
anāvṛttiḥ śabdād anāvṛttiḥ śabdāt

Original text: Brahmasūtra with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc