બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.4

નામાદિષુ પ્રતીક ઉપાસનેષુ પૂર્વસ્માત્ પૂર્વસ્માત્ ફલવિશેષમ્ ઉત્તરસ્મિન્ ઉત્તરસ્મિન્ ઉપાસને દર્શયતિ - ઽયાવન્નામ્નો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિઽ (છા. 7.1.5) ઽવાગ્વાવ નામ્નો ભૂયસીઽ (છા. 7.2.1) ઽયાવદ્વાચો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિઽ(છા. 7.2.2) ઽમનો વાવ વાચો ભૂયઃઽ (છા. 7.3.1)
ઇત્યાદિના ।
સ ચ અયં ફલવિશેષઃ પ્રતીક તન્ત્રત્વાત્ ઉપાસનાનામ્ ઉપપદ્યતે ।
બ્રહ્મ તન્ત્રત્વે તુ બ્રહ્મણઃ અવિશિષ્ટત્વાત્ કથં ફલવિશેષઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ ન પ્રતીક આલમ્બનાનામ્ ઇતરૈઃ તુલ્યફલત્વમ્ ઇતિ ॥ 16 ॥
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીશઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાભાષ્યે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥ 3 ॥
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
ચતુર્થો ઽધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
[અત્ર પાદે બ્રહ્મપ્રાપ્તિ-બ્રહ્મલોકસ્થિતિનિરૂપણમ્]
1 સંપદ્યાવિર્ભાવ અધિકરણમ્ । સૂ. 1-3
સંપદ્યાવિર્ભાવઃ સ્વેન શબ્દાત્

એવમ્ એવ એષ સંપ્રસાદઃ અસ્માત્ શરીરાત્ સમુત્થાય પરં જ્યોતિઃ ઉપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણ અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ - કિં દેવલોકાદિ ઉપભોગસ્થાનેષુ ઇવ આગન્તુકેન કેનચિત્ વિશેષેણ અભિનિષ્પદ્યત આહોત્ આત્મમાત્રેણ ઇતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
સ્થાનાન્તરેષુ ઇવ આગન્તુકેન કેનચિત્ રૂપેણ અભિનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
મોક્ષસ્ય અપિ ફલત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ ચ ઉત્પત્તિપર્યાયત્વાત્ ।
સ્વરૂપમાત્રેણ ચેત્ અભિનિષ્પત્તિઃ પૂર્વાસુ અપિ અવસ્થાસુ સ્વરૂપ અનાપાયાત્ વિભાવ્યેત ।
તસ્માત્ વિશેષેણ કેનચિત્ અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - કેવલેન એવ આત્મન આવિર્ભવતિ ન ધર્માન્તરેણ ઇતિ ।
કુતઃ - સ્વેન રૂપેણ અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ સ્વશબ્દાત્ ।
અન્યથા હિ સ્વશબ્દેન ઇતિ વિશેષણમ્ અનવકૢપ્તં સ્યાત્ ।
નનુ આત્મીય અભિપ્રાયઃ સ્વશબ્દો ભવિષ્યતિ ।
ન ।
તસ્ય અવચનીયત્વાત્ ।
યેન એવ હિ કેનચિત્ રૂપેણ અભિનિષ્પદ્યતે તસ્ય એવ આત્મીયત્વ ઉપપત્તેઃ સ્વેન ઇતિ વિશેષણમ્ન અર્થકં સ્યાત્ ।
આત્મવચનતાયાં તુ અર્થવત્ કેવલેન એવ આત્મરૂપેણ અભિનિષ્પદ્યતે ન આગન્તુકેન અપરરૂપેણાપિ ઇતિ ॥ 1 ॥
કઃ પુનઃ વિશેષઃ પૂર્વાસુ અવસ્થાસુ ઇહ ચ સ્વરૂપ અનપાયસામ્યે સતિ ઇત્યત આહ -
મુક્તઃ પ્રતિજ્ઞાનાત્

યઃ અત્ર અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ ઉક્તઃ સ સર્વબન્ધ વિનિર્મુક્તઃ શુદ્ધેન એવ આત્મના અવતિષ્ઠતે ।
પૂર્વત્ર તુ અન્ધો ભવતિ અપિ રોદિતિ ઇવ વિનાશમેવ અપીતો ભવતિ ઇતિ ચ અવસ્થાત્રય કલુષિતેન આત્મન ઇતિ અયં વિશેષઃ ।
કથં પુનઃ અવગમ્યતે મુક્તઃ અયમ્ ઇદાનીં ભવતિ ઇતિ - પ્રતિજ્ઞાનાત્ ઇત્યાહ ।
તથા હિ ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિઽ (છા. 8.9.3, 8.10.4, 8.11.3) ઇતિ અવસ્થાત્રય દોષવિહીનમ્ આત્માનં વ્યાખ્યેયત્વેન પ્રતિજ્ઞાય ઽઅશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ (છા. 8.12.1) ઇતિ ચ ઉપન્યસ્ય ઽસ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ ઉત્તમઃ પુરુષઃઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ ચ ઉપસંહરતિ ।
તથા આખ્યાયિક ઉપક્રમે અપિ ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ (છા. 8.7.1) ઇત્યાદિ મુક્ત આત્મવિષયમ્ એવ પ્રતિજ્ઞાનમ્ ।
ફલત્વપ્રસિદ્ધિઃ અપિ મોક્ષસ્ય બન્ધનિવૃત્તિમાત્ર અપેક્ષા ન અપૂર્વ ઉપજનન અપેક્ષા ।
યત્ અપિ અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ ઉત્પત્તિપર્યાયત્વં તત્ અપિ પૂર્વ અવસ્થાપેક્ષં યથા રોગનિવૃત્તૌ અરોગઃઅભિનિષ્પદ્યત ઇતિ તદ્વત્ ।
તસ્માત્ અદોષઃ ॥ 2 ॥
આત્મા પ્રકરણાત્

કથં પુનઃ મુક્ત ઇતિ ઉચ્યતે - યાવતા ઽપરં જ્યોતિરુપસંપદ્યઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ કાર્યગોચરમ્ એવ એનં શ્રાવયતિ ।
જ્યોતિઃશબ્દસ્ય ભૌતિકે જ્યોતિષિ રૂઢત્વાત્ ।
ન ચ અનતિવૃત્તો વિકારવિષયાત્ કશ્ચિત્ મુક્તો ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
વિકારસ્ય આર્તત્વપ્રસિદ્ધેઃ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
યત જ્યોતિઃ શબ્દેન આવેદ્યતે પ્રકરણાત્ ઽય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુઃઽ (છા. 8.7.1) ઇતિ હિ પ્રકૃતે પરસ્મિન્ આત્મનિ ન અકસ્માત્ ભૌતિકં જ્યોતિઃ શક્યં ગ્રહીતુમ્ ।
પ્રકૃતહાન અપ્રકૃતપ્રક્રિયા પ્રસઙ્ગાત્ ।
જ્યોતિઃશબ્દઃ તુ આત્મનિ અપિ દૃશ્યતે ઽતદ્દેવા જ્યોતિષં જ્યોતિઃ (બૃ. 4.4.16) ઇતિ ।
પ્રપઞ્ચિતં ચૈતત્ઽ(બ્ર. સૂ. 1.3.40) ઇત્યત્ર ॥ 3 ॥
2 અવિભાગેન દૃષ્ટત્વ અધિકરણમ્ । સૂ. 4
અવિભાગેન દૃષ્ટત્વાત્

પરં જ્યોતિઃ ઉપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણ અભિનિષ્પદ્યતે યઃ સ કિં પરસ્માત્ આત્મનઃ પૃથગેવ ભવતિ ઉત અવિભાગેન એવ અવતિષ્ઠત વીક્ષાયામ્ સ ઽતત્ર પર્યેતિઽ ( 8.12.3) ઇતિ અધિકરણ અધિકર્તવ્ય નિર્દેશાત્ જ્યોતિઃ ઉપસંપદ્ય (છા. 8.12.3) ઇતિ ચ કર્તૃકર્મનિર્દેશાત્ ભેદેન એવ અવસ્થાનમ્ ઇતિ યસ્ય મતિઃ તં વ્યુત્પાદયતિ અવિભક્ત એવ પરેણ આત્મના મુક્તઃ અવતિષ્ઠતે ।
કુતઃ - દૃષ્ટત્વાત્ ।
તથા હિ ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃ. 1.4.10) ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ (છા. 7.24.1) ઽન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતો ઽન્યદ્વિભક્તં યત્પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.3.23) ઇતિ એવમાદીનિ વાક્યાનિ અવિભાગેન એવ પરમાત્માનં દર્શયન્તિ ।
યથાદર્શનમ્ એવ ચ ફલં યુક્તં તત્ક્રતુ ન્યાયાત્ ।
ઽયથોદકં શુદ્ધે શુદ્ધમાસિક્તં તાદૃગેવ ભવતિ ।
એવં મુનેઃ વિજાનત આત્મા ભવતિ ગૌતમઽ (ક. 4.15) ઇતિ ચ એવમાદીનિ મુક્તસ્વરૂપનિરૂપણપરાણિ વાક્યાનિ અવિભાગમેવ દર્શયન્તિ ।
નદી સમુદ્રાદિ નિદર્શનાનિ ચ ।
ભેદનિર્દેશઃ તુ અભેદે અપિ ઉપચર્યતે ।
ઽસ ભગવઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સ્વે મહિમ્નિઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ ઽઆત્મરતિરાત્મક્રીડઃઽ (છા. 7.25.2) ઇતિ ચ એવમાદિદર્શનાત્ ॥ 4 ॥
3 બ્રાહ્મ અધિકરણમ્ । સૂ. 5-7
બ્રાહ્મેણ જૈમિનિર્ ઉપન્યાસાદિભ્યઃ

સ્થિતમ્ એતત્ ઽસ્વેન રૂપેણઽ(છા. 8.3.4) ઇતિ અત્ર આત્મમાત્રરૂપેણ અભિનિષ્પદ્યત ન આગન્તુકેન અપરરૂપેણ ઇતિ ।
અધુના તુ તત્ વિશેષબુભુત્સાયામ્ અભિધીયતે સ્વમ્ અસ્ય રૂપં બ્રાહ્મમ્ અપહતપાપ્મત્વાદિ સત્યસંકલ્પત્વ અવસાનં તથા સર્વજ્ઞત્વં સર્વેશ્વરત્વં ચ તેન સ્વરૂપેણ અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ જૈમિનિઃ આચાર્યો મન્યતે ।
કુતઃ - ઉપન્યાસાદિભ્યઃ તથાત્વ અવગમાત્ ।
તથા હિ - ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ (છા. 8.7.1) ઇત્યાદિના ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 8.7.1) ઇતિ એવમ્ અન્તેન ઉપન્યાસેન એવમ્ આત્મકતામ્ આત્મનો બોધયતિ ।
તથા ઽસ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ક્રીડન્રમમાણઃઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ ઐશ્વર્યરૂપમ્ આવેદયતિ ।
ઽતસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિઽ (છા. 7.25.2) ઇતિ ચ ।
ઽસર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરઃઽ ઇત્યાદિ વ્યપદેશાઃ ચ એવમ્ ઉપપન્ના ભવિષ્યન્તિ ઇતિ ॥ 5 ॥
ચિતિતન્માત્રેણ તદાત્મકત્વાદ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ

યદ્યપિ અપહપાપ્મત્વાદયોભેદેન એવ ધર્મા નિર્દિશ્યન્તે તથા અપિ શબ્દવિકલ્પજા એવ એતે ।
પાપ્માદિનિવૃત્તિમાત્રં હિ તત્ર ગમ્યતે ।
ચૈતન્યમેવ તુ અસ્ય આત્મનઃ સ્વરૂપમ્ ઇતિ તન્માત્રેણ સ્વરૂપેણ અભિનિષ્પત્તિઃ યુક્તા ।
તથા ચ શ્રુતિઃ - ઽએવં વા અરે ઽયમાત્માનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવઽ (બૃ. 4.5.13) ઇતિ એવઞ્જાતીયકા અનુગૃહીતા ભવિષ્યતિ ।
સત્યકામત્વાદયઃ તુ યદિ અપિ વસ્તુસ્વરૂપેણ એવ ધર્મા ઉચ્યન્તે સત્યાઃ કામા અસ્ય ઇતિ ।
તથા અપિ ઉપાધિસંબન્ધ અધીનત્વાત્ તેષાં ન ચૈતન્યવત્ સ્વરૂપસંભવઃ ।
અનેક આકારત્વપ્રતિષેદાત્ ।
પ્રતિષિદ્ધં હિ બ્રહ્મણઃ અનેક આકારત્વમ્ ઽન સ્થાનતો ઽપિ પરસ્યોભયલિઙ્ગમ્ઽ (બ્ર.સૂ, 3.2.11) ઇત્યત્ર ।
અત એવ ચ જક્ષણાદિ સંકીર્તનમ્ અપિ દુઃખ અભાવમાત્ર અભિપ્રાયં સ્તુત્યર્થમ્ આત્મરતિઃ ઇત્યાદિવત્ ।
ન હિ મુખ્યાનિ એવ રતિક્રીડામિથુનાનિ આત્મનિ શક્યન્તે વર્ણયિતું દ્વિતીય વિષયત્વાત્ તેષામ્ ।
તસ્માત્ નિરસ્ત અશેષપ્રપઞ્ચેન પ્રસન્નેન અવ્યપદેશ્યેન બોધાત્મના અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ ઔડુલોમિઃ આચાર્યો મન્યતે ॥ 6 ॥
એવમ્ અપ્ય્ ઉપન્યાસાત્ પૂર્વભાવાદ્ અવિરોધં બાદરાયણઃ

એવમ્ અપિ પારમાર્થિક ચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપ અભ્યુપગમે અપિ વ્યવહાર અપેક્ષયા પૂર્વસ્ય અપિ ઉપન્યાસાદિભ્યઃ અવગતસ્ય બ્રાહ્મસ્ય ઐશ્વર્યરૂપસ્ય અપ્રત્યયાખ્યાનાત્ અવિરોધં બાદરાયણ આચાર્યો મન્યતે ॥7 ॥
4 સંકલ્પ અધિકરણમ્ । સૂ. 8-9
સંકલ્પાદ્ એવ તુ તચ્છ્રુતેઃ

હાર્દવિદ્યાયાં શ્રૂયતે - ઽસ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિઽ (છા. 8.2.1) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ કિં સંકલ્પ એવ કેવલઃ પિત્રાદિસમુત્થાને હેતુઃ ઉત નિમિત્તાન્તર સહિત ઇતિ ।
તત્ર સતિ અપિ સંકલ્પાદેવ ઇતિ શ્રવણે લોકવત્ નિમિત્તાન્તર અપેક્ષતા યુક્તા ।
યથા લોકે અસ્મદાદીનાં સંકલ્પાત્ ગમનાદિભ્યઃ ચ હેતુભ્યઃ પિત્રાદિ સંપત્તિઃ ભવતિ એવં મુક્તસ્ય અપિ સ્યાત્ ।
એવં દૃષ્ટવિપરીતં ન કલ્પિતં ભવિષ્યતિ ।
સંકલ્પાદેવ ઇતિ તુ રાજ્ઞ ઇવ સંકલ્પિતાર્થસિદ્ધિકરીં સાધનાન્તરસામગ્રીં સુલભામ્ અપેક્ષ્ય ઉચ્યતે ।
ન ચ સંકલ્પમાત્રસમ્ ઉત્થાનાઃ પિત્રાદયો મનોરથાવિજૃમ્ભિતવત્ ચલત્વાત્ પુષ્કલં ભોગં સમર્પયિતું પર્યાપ્તાઃ સ્યુઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ સંકલ્પાદેવ તુ કેવલાત્ પિત્રાદિસમુત્થાનમ્ ઇતિ ।
કુતઃ - તત્ શ્રુતેઃ ।
ઽસંકલ્પાદેવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિઽ (છા. 8.2.1) ઇત્યાદિકા હિ શ્રુતિઃ નિમિત્તાન્તર અપેક્ષાયાં પીડ્યેત ।
નિમિત્તાન્તરમ્ અપિ તુ યદિ સંકલ્પ અનુવિધાયિ એવ સ્યાત્ ભવતુ ન તુ પ્રયત્નાન્તરસંપાદ્યં નિમિત્તાન્તરમ્ ઇતિ ઇષ્યતે ।
પ્રાક્ તત્ સંપત્તેઃ વન્ધ્યસંકલ્પત્વ પ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ શ્રુતિ અવગમ્યે અર્થે લોકવત્ ઇતિ સામાન્યતો દૃષ્ટં ક્રમતે ।
સંકલ્પબલાત્ એવ ચ એષાં યાવત્ પ્રયોજનં સ્થૈર્ય ઉપપત્તિઃ. પ્રાકૃતસંકલ્પવિલક્ષણત્વાત્ મુક્તસંકલ્પસ્ય ॥ 8 ॥
અત એવ ચાનન્યાધિપતિઃ

અત એવ ચ અવન્ધ્યસંકલ્પત્વાત્ અનન્ય અધિપતિઃ વિદ્વાન્ ભવતિ ન અસ્ય અન્યઃ અધિપતિઃ ભવતિ ઇત્યર્થઃ ।
ન હિ પ્રાકૃતો અપિ સંકલ્પયન્ અન્યસ્વામિકત્વમ્ આત્મનઃ સત્યાં ગતૌ સંકલ્પયતિ ।
શ્રુતિઃ ચ એતત્ દર્શયતિ - ઽઅથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેશ્ચ સત્યાન્કામાંસ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિઽ (છા. 8.1.6) ઇતિ ॥ 9 ॥
અભાવ અધિકરણમ્ । સૂ. 10-14
અભાવં બાદરિર્ આહ હ્ય્ એવમ્

ઽસંકલ્પાદેવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિઽ (છા. 8.2.1) ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ મનઃ તાવત્ સંકલ્પસાધનં સિદ્ધમ્ ।
શરીર ઇન્દ્રિયાણિ પુનઃ પ્રાપ્ત ઐશ્વર્યસ્ય વિદુષઃ સન્તિ ન વા સન્તિ ઇતિ સમીક્ષ્યતે ।
તત્ર બાદરિઃ તાવત્ આચાર્યઃ શરીરસ્ય ઇન્દ્રિયાણાં ચ અભાવં મહીયમાનસ્ય વિદુષો મન્યતે ।
કસ્માત્ ।
એવં હિ આહ આમ્નાયઃ ઽમનસૈતાન્કામાન્પશ્યન્રમતેઽ (છા. 8.12.5) ઽય એતે બ્રહ્મલોકેઽ (છા. 8.13.1) ઇતિ ।
યદિ મનસા શરીર ઇન્દ્રિયાણાં મોક્ષે ॥ 10 ॥
ભાવં જૈમિનિર્ વિકલ્પામનનાત્

જૈમિનિઃ તુ આચાર્યો મનોવત્ શરીરસ્ય અપિ સેન્દ્રિયસ્ય ભાવં મુક્તં પ્રતિ મન્યતે ।
યતઃ ઽસ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિઽ(છા. 7.23.2) ઇત્યાદિના અનેકધા અભાવવિકલ્પમ્ આમનન્તિ ।
ન હિ અનેકવિધતા વિના શરીરભેદેન આઞ્જસી સ્યાત્ ।
યદિ અપિ નિર્ગુણાયાં ભૂમવિદ્યાયામ્ અયમ્ અનેકધા અભાવવિકલ્પઃ પઠ્યતે તથા અપિ વિદ્યમાનમેવ ઇદં સગુણાવસ્થાયામ્ ઐશ્વર્યં ભૂમવિદ્યા સ્તુતયે સંકીર્ત્યત ઇતિ અતઃ સગુણવિદ્યાફલભાવેન ઉપતિષ્ઠત ઇતિ ॥ 11 ॥
ઉચ્યતે -
દ્વાદશાહવદ્ ઉભયવિધં બાદરાયણો ઽતઃ

બાદરાયણઃ પુનઃ આચાર્યઃ અત એવ ઉભયલિઙ્ગશ્રુતિદર્શનાત્ ઉભયવિધત્વં સાધુ મન્યતે યદા સશરીરતાં સંકલ્પયતિ તદા સશરીરો ભવતિ યદા તુ અશરીરતાં તદા અશરીર ઇતિ ।
સત્યસંકલ્પત્વાત્ ।
સંકલ્પ વૈચિત્ર્યાત્ ચ ।
દ્વાદશ અહવત્ ।
યથા દ્વાદશ અહઃસત્રમ્ અહીનઃ ચ ભવતિ ।
ઉભયલિઙ્ગ શ્રુતિદર્શનાત્ એવમ્ ઇદમ્ અપિ ઇતિ ॥ 12 ॥
તન્વભાવે સન્ધ્યવદ્ ઉપપત્તેઃ

યદા તનોઃ સેન્દ્રિયસ્ય શરીરસ્ય અભાવઃ તદા યથા સંધ્યે સ્થાને શરીર ઇન્દ્રિયવિષયેષુ અવિદ્યમાનેષુ અપિ ઉપલબ્ધિમાત્રા એવ પિત્રાદિકામા ભવતિ એવં મોક્ષે અપિ સ્યુઃ એવં હિ એતત્ ઉપપદ્યતે ॥ 13 ॥
ભાવે જાગ્રદ્વત્

ભાવે પુનઃ તનોઃ યથા જાગરિતે વિદ્યમાના એવ પિત્રાદિકામા ભવન્તિ એવં મુક્તસ્ય અપિ ઉપપદ્યતે ॥ 14 ॥
6 પ્રદીપ અધિકરણમ્ । સૂ. 15-16
પ્રદીપવદાવેશસ્ તથા હિ દર્શયતિ

ભાવં ઽજૈમિનિર્વિકલ્પામનનાત્ઽ ( બ્ર.સૂ. 4.4.11) ઇતિ અત્ર સશરીરત્વં મુક્તસ્ય ઉક્તમ્ ।
તત્ર ત્રિધાભાવાદિષુ અનેકશરીરસર્ગે કિં નિરાત્મકાનિ શરીરાણિ દારુયન્ત્રાણિ ઇવ સૃજ્યન્તે કિં વા સાત્મકાનિ અસ્મદાદિ શરીરવત્ ઇતિ ભવતિ વીક્ષા ।
તત્ર ચ આત્મ મનસોઃ ભેદ અનુપપત્તેઃ એકેન શરીરેણ યોગાત્ ઇતરાણિ શરીરાણિ નિરાત્મકાનિ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિપદ્યતે - પ્રદીપવત્ આવેશ ઇતિ ।
યથા પ્રદીપ એકઃ અનેકપ્રદીપભાવમ્ આપદ્યતે વિકારશક્તિયોગાત્ ।
એવમ્ એકઃ અપિ સન્ વિદ્વાન ઐશ્વર્યયોગાત્ અનેકભાવમ્ આપદ્ય સર્વાણિ શરીરાણિ આવિશતિ ।
કુતઃ, તથા હિ દર્શયતિ શાસ્ત્રમ્ એકસ્ય અનેકભાવમ્ - ઽસ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિ પઞ્ચધા સપ્તધા નવધાઽ (છા. 7.26.2) ઇત્યાદિ ।
ન એતત્ દારુયન્ત્ર ઉપમા અભ્યુપગમે અવકલ્પતે ન અપિ જીવાન્તરાવેશે ।
ન ચ નિરાત્મકાનાં શરીરાણાં પ્રવૃત્તિઃ સંભવતિ ।
યત્ તુ આત્મ મનસોઃ ભેદ અનુપપત્તેઃ અનેકશરીરયોગ અસંભવ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
એકમનોનુવર્તિનિ સમનસ્કાનિ એવ અપરાણિ શરીરાણિ સત્યસંકલ્પત્વાત્ સ્રક્ષ્યતિ ।
સૃષ્ટેષુ ચ તેષુ ઉપાધિભેદાત્ આત્મનઃ અપિ ભેદેન અધિષ્ઠાતૃત્વં યોક્ષ્યતે ।
એષ એવ ચ યોગશાસ્ત્રેષુ યોગિનામ્ અનેકશરીરપ્રયોગક્રિયા ॥ 15 ॥
કથં પુનઃ મુક્તસ્ય અનેકશરીર આવેશાદિલક્ષણમ્ ઐશ્વર્યમ્ અભ્યુપગમ્યતે યાવતા ઽતત્કેન કં વિજાનીયાત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઽન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતો ઽન્યદ્વિભક્તં યદ્વિજાનીયાત્ઽ (બૃ. 4.3.30) ઽસલિલ એકો દ્રષ્ટાદ્વૈતો ભવતિઽ (બૃ. 4.3.32) ઇતિ ચ એવઞ્જાતીયકા શ્રુતિઃ વિશેષવિજ્ઞાનં વારયતિ ઇત્યત ઉત્તરં પઠતિ -
સ્વાપ્યયસંપત્યોર્ અન્યતરાપેક્ષમ્ આવિષ્કૃતં હિ

સ્વાપ્યયઃ સુષુપ્તમ્ ઽસ્વમપીતો ભવતિ તસ્માદેનં સ્વપિતીત્યાચક્ષતેઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સંપત્તિઃ કૈવલ્યમ્, ઽબ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તયોઃ અન્યતરામ્ અવસ્થામ્ અપેક્ષ્ય એતત્ વિશેષસંજ્ઞાભાવ વચનમ્ ।
ક્વચિત્ સુષુપ્ત અવસ્થામ્ અપેક્ષ્ય ઉચ્યતે ક્વચિત્ કૈવલ્ય અવસ્થામ્ ।
કથમ્ અવગમ્યતે યતઃ તત્ર એવ એતત્ અધિકારવશાત્ આવિષ્કૃતમ્ ઽએતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુ વિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિઽ (બૃ. 2.4.14) ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્ઽ (બૃ. 2.4.14) ઽયત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિઽ (બૃ. 4.3.19, માણ્ડૂ. 5) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
સગુણવિદ્યાવિપાક અવસ્થાનં તુ એતત્ સ્વર્ગાદિવત્ અવસ્થાન્તરં યત્ર એતત્ ઐશ્વર્યમ્ ઉપવર્ણ્યતે ।
તસ્માત્ અદોષઃ ॥ 16 ॥
7 જગત્ વ્યાપાર અધિકરણમ્ । સૂ. 17-22
જગદ્વ્યાપારવર્જં પ્રકરણાદ્ અસંનિહિતત્વાચ્ ચ

યે સગુણબ્રહ્મ ઉપાસનાત્ સહ એવ મનસા ઈશ્વરસાયુજ્યં વ્રજન્તિ કિં તેષાં નિરવગ્રહમ્ ઐશ્વર્યં ભવતિ આહોસ્વિત્ સાવગ્રહમ્ ઇતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
નિરઙ્ કુશમેવ એષામ્ ઐશ્વર્યં ભવિતુમ્ અર્હતિ ઽઆપ્નોતિ સ્વારાજ્યમ્ઽ (તૈ. 1.6.2) ઽસર્વે ઽસ્મૈ દેવા બલિમાવહન્તિઽ (તૈ. 1.5.3) ઽતેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિઽ (છા. 7.25.2, 8.1.6) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્ય ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પઠતિ - જગત્ વ્યાપારવર્જમ્ ઇતિ ।
જગત્ ઉત્પત્ત્યાદિ વ્યાપારં વર્જયિત્વા અન્યત્ અણિમાદિ આત્મકમ્ ઐશ્વર્યં મુક્તાનાં ભવિતુમ્ અર્હતિ જગત્ વ્યાપારઃ તુ નિત્યસિદ્ધસ્ય એવ ઈશ્વરસ્ય ।
કુતઃ - તસ્ય તત્ર પ્રકૃતત્વાત્ અસંનિહિતત્વાત્ ચ ઇતરેષામ્ ।
પર એવ હિ ઈશ્વરો જગત્ વ્યાપારે અધિકૃતઃ ।
તમ્ એવ પ્રકૃત્ય ઉત્પત્ત્યાદિ ઉપદેશાત્ ।
નિત્યશબ્દનિબન્ધનત્વાત્ ચ ।
તત્ અન્વેષણવિજિજ્ઞાસનપૂર્વકં તુ ઇતરેષામ્ અણિમાદિ ઐશ્વર્યં શ્રૂયતે ।
તેન અસંનિહિતાઃ તે જગત્ વ્યાપારે ।
સમનસ્કત્વાત્ એવ ચ એતેષામ્ અનૈકમત્યે કસ્યચિત્ સ્થિતિ અભિપ્રાયઃ કસ્યચિત્ સંહાર અભિપ્રાય ઇતિ એવં વિરોધઃ અપિ કદાચિત્ સ્યાત્ ।
અથ કસ્યચિત્ સંકલ્પમ્ અન્વયસ્ય સંકલ્પ ઇતિ અવિરોધઃ સમર્થ્યેત તતઃ પરમેશ્વર આકૂતતન્ત્રત્વમ્ એવ ઇતરેષામ્ ઇતિ વ્યવતિષ્ઠતે ॥ 17 ॥
પ્રત્યક્ષોપદેશાદ્ ઇતિ ચેન્ નાધિકારિકમણ્ડલસ્થોક્તેઃ

અથ યત્ ઉક્તમ્ ઽઆપ્નોતિ સ્વારાજ્યમ્ઽ (તૈ. 1.6.2) ઇત્યાદિ પ્રત્યક્ષ ઉપદેશાત્ નિરવગ્રહમ્ ઐશ્વર્યં વિદુષાં ન્યાય્યમ્ ઇતિ તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્ર ઉચ્યતે ।
ન અયં દોષઃ ।
આધિકારિકમણ્ડલસ્થ ઉક્તેઃ ।
આધિકારિકો યઃ સવિતૃમણ્ડલાદિષુ વિશેષ આયતનેષુ અવસ્થિતઃ પર ઈશ્વરઃ તદાયત્ત એવ ઇયં સ્વારાજ્યપ્રાપ્તિઃ ઉચ્યતે ।
યત્કારણમ્ અનન્તરમ્ ઽઆપ્નોતિ મનસસ્પતિમ્ઽ (તૈ. 1.6.2) ઇત્યાહ ।
યો હિ સર્વમનસાં પતિઃ પૂર્વસિદ્ધ ઈશ્વરઃ તં પ્રાપ્નોતિ ઇતિ એતત્ ઉક્તં ભવતિ ।
તત્ અનુસારેણ એવ ચ અનન્તરમ્ ઽવાક્પતિશ્ચક્ષુષ્પતિઃ શ્રોત્રપતિર્વિજ્ઞાનપતિશ્ચ ભવતિઽ (તૈ. 1.6.2) ઇત્યાહ ।
એવમ્ અન્યત્ર અપિ યથાસંભવં નિત્યસિદ્ધ ઈશ્વર આયત્તમ્ એવ ઇતરેષામ્ ઐશ્વર્યં યોજયિતવ્યમ્ ॥ 18 ॥
વિકારાવર્તિ ચ તથા હિ સ્થિતિમ્ આહ

વિકારાવર્ત્યપિ ચ નિત્યમુક્તં પારમેશ્વરં રૂપં ન કેવલં વિકારમાત્રગોચરં સવિતૃમણ્ડલાદિ અધિષ્ઠાનમ્ ।
તથા હિ અસ્ય દ્વિરૂપાં સ્થિતિમ્ આહ આમ્નાયઃ ઽતાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ચ પુરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ, ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (છા. 3.12.6) ઇતિ એવમાદિઃ ।
ન ચ તત્ નિર્વિકારં રૂપમ્ ઇતર આલમ્બનાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ અતત્ક્રતુત્વાત્ તેષામ્ ।
અતઃ ચ યથા એવ દ્વિરૂપે પરમેશ્વરે નિર્ગુણં રૂપમ્ અનવાપ્ય સગુણ એવ અવતિષ્ઠન્ત એવં સગુણઃ અપિ નિરવગ્રહમ્ ઐશ્વર્યમ્ અનવાપ્ય સાવગ્રહ એવ અવતિષ્ઠન્ત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ 19 ॥
દર્શયતશ્ ચૈવં પ્રત્યક્ષાનુમાને

દર્શયતઃ ચ વિકાર આવર્તિત્વં પરસ્ય જ્યોતિષઃ શ્રુતિ સ્મૃતી ।
ઽન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમગ્નિઃઽ (કઠ. 5.15, શ્વેતા. 6.14, મુણ્ડ. 2.2.10) ઇતિ ।
ઽન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્ કો ન પાવકઃઽ (ગી. 15.6) ઇતિ ચ ।
તત્ એવં વિકાર આવર્તિત્વં પરસ્ય જ્યોતિષઃ પ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ અભિપ્રાયઃ ॥ 20 ॥
ભોગમાત્રસામ્યલિઙ્ગાચ્ ચ

ઇતઃ ચ ન નિરઙ્ કુશં વિકાર આલમ્બનાનામ્ ઐશ્વર્યં યસ્માત્ ભોગમાત્રમ્ એવ એષામ્ અનાદિસિદ્ધેન ઈશ્વરેણ સમાનમ્ ઇતિ શ્રૂયતે - ઽતમાહાપો વૈ ખલુ મીયન્તે લોકો ઽસૌઽ ઇતિ ઽસ યથૈતાં દેવતાં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્ત્યેવં હૈવંવિદં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિ તેનો એતસ્યૈ દેવતાયૈ સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિઽ(બૃ. 1.5.23) ઇત્યાદિભેદવ્યપદેશલિઙ્ગેભ્યઃ ॥ 21 ॥
નનુ એવં સતિ સાતિશયત્વાત્ અન્તવત્ત્વમ્ ઐશ્વર્યસ્ય સ્યાત્ તતઃ ચ એષામ્ આવૃત્તિઃ પ્રસજ્યેત ઇત્યત ઉત્તરં ભગવાન્ બાદરાયણ આચાર્યઃ પઠતિ -
અનાવૃત્તિઃ શબ્દાદ્ અનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્