Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya (with commentary) · Chapter 4.3

4.3.1

yoginaḥ prati ca ayam aharādikālaviniyogaḥ anāvṛttaye smaryate /
smārte ca ete yogasāṃkhye na śraute /
ato viṣayabhedāt pramāṇāviśeṣāt ca na asya smārtasya kālaviniyogasya śrauteṣu vijñāneṣu avatāraḥ /
nanu - 'agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam' /
'dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam' (gī. 8. 24,25) iti ca śrautau etau devayānapitṛyāṇau pratyabhijñāyete smṛtau api iti /
ucyate - 'taṃ kālaṃ vakṣyāmi' (gī. 8.23) iti smṛtau kālapratijñānāt virodham āśaṅkya parihāra uktaḥ /
yadā punaḥ smṛtau api agnyādyā devatā eva ativāhikyo gṛhyante tadā na kaścit virodha iti // 21 //
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śārīrakamīmāṃsābhāṣye caturthādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ // 2 //
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
caturthe 'dhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ /
atra pāde saguṇavidyāvato mṛtasya uttaramārga abhidhānam
1 arcirādi adhikaraṇam / sū. 1
arcirādinā tatprathiteḥ

4.3.2

āsṛti upakramāt samāna utkrāntiḥ iti uktam /
sṛtistu śrutyantareṣu anekadhā śrūyate /
nāḍīraśmisaṃbandhena ekadhā 'athaitaireva raśmibhirūrdhva ākramate' (chā. 8.6.5) iti /
arcirādika ekā 'te 'rciṣamabhisaṃbhavantyarciṣo 'haḥ' (bṛ. 6.2.15) iti /
'sa etaṃ devayānaṃ panthānamāsādyāgnilokamāgacchati' (kau. 1.3) iti anyā /
'yadā vai puruṣo 'smāllokātpraiti sa vāyumāgacchati' (bṛ. 5.10.1) iti aparā /
'sūryadvāreṇa te virajāḥ prayānti' (muṇḍa, 1.2.11) iti ca aparā /
tatra saṃśayaḥ - kiṃ parasparaṃ bhinnā etāḥ sṛtaya kiṃ va eka eva anekaviśeṣaṇa iti /
tatra prāptaṃ tāvat bhinnāḥ etāḥ sṛtaya iti /
bhinnaprakaraṇatvāt /
bhinna upāsanāśeṣatvāt ca /
api ca 'athaitaireva raśmibhiḥ'(chā. 8.6.5) iti avadhāraṇam arcirādi apekṣāyām uparudhyeta /
tvarāvacanaṃ ca pīḍyeta 'sa yāvatkṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchati' (chā. 8.6.5) iti /
tasmāt anyonyabhinnā eva ete panthāna iti /
evaṃ prāpte abhidadhmahe - arcirādina iti - sarvo brahmaprepsuḥ arcirādina eva adhvanā raṃhati iti pratijānīmahe /
kutaḥ - tat prathiteḥ /
prathito hi eṣa mārgaḥ sarveṣāṃ viduṣām /
tathā hi pañcāgnividyāprakaraṇe 'ye 'cāmī araṇye śraddhāṃ satyamupāsate' (bṛ. 6.2.15) iti vidyāntaraśīlinām api arcirādikā sṛtiḥ śrāvyate /
syāt etat /
yāsu vidyāsu na kācit gatiḥ ucyate tāsu iyam arcirādika upatiṣṭhatāṃ yāsu tu anyā śrāvyate tāsu kim iti arcirādi āśrayaṇam iti /
atra ucyate - bhavet etadevaṃ yadi atyantabhinnā eva etāḥ sṛtayaḥ syuḥ /
eka eva tu eṣā sṛtiḥanekaviśeṣaṇā brahmalokaprapadanī kvacit kenacit viśeṣaṇena upalakṣita iti vadāmaḥ /
sarvatra ekadeśapratyabhijñānāt itaretara viśeṣaṇaviśeṣyabhāva upapatteḥ /
prakaraṇabhede api hi vidyā ekatve bhavati itaretara viśeṣaṇa upasaṃhāravat gativiśeṣaṇānām api upasaṃhāraḥ /
vidyābhede api tu gati ekadeśapratyabhijñānāt gantavya abhedāt ca gati abheda eva /
tathā hi 'te teṣu brahmalokeṣu parāḥ parāvato vasanti' (bṛ. 6.2.15) 'tasminvasanti śāśvatīḥ samāḥ' (bṛ. 5.101) 'sā yā brahmaṇo jitiryā vyuṣṭistāṃ jitiṃ jayati tāṃ vyuṣṭiṃ vyaśnute' (kauṣī. 1.4) 'tadya evaitaṃ brahmalokaṃ brahmacaryeṇānuvindati' (chā. 8.4.3) iti ca tatra tatra tat eva ekaṃ phalaṃ brahmalokaprāptilakṣaṇaṃ pradarśyate /
yat tu etaiḥ eva iti avadhāraṇam arcirādi āśrayaṇe na syāt iti /
na eṣa doṣaḥ /
raśmiprāptiparatvāt asya /
na hi eka eva śabdo raśmīn ca prāpayitum arhati arcirādīn ca vyāvartayitum /
tasmāt raśmisaṃbandha eva ayamavadhāryata iti draṣṭavyam /
tvarāvacanaṃ tu arcirādi apekṣāyām api gantavyāntarāpekṣā śaighryārthatvāt na uparudhyate /
yathā nimiṣamātreṇa atra āgamyata iti /
api ca 'athaitayoḥ pathornakatareṇācana' (chā. 5.108) iti mārgadvayabhraṣṭānāṃ kaṣṭaṃ tṛtīyaṃ sthānam ācakṣāṇā pitṛyāṇavyatiriktam ekameva devayānam arcirādiparvāṇaṃ panthānaṃ prathayati /
bhūyāṃsi arcirādisṛtau mārgaparvāṇi alpīyāṃsi tu anyatra /
bhūyasāṃ ca anuguṇyena alpīyasāṃ nayanaṃ nyāyyam iti ataḥ api arcirādinā tat prathiteḥ iti uktam // 1 //
2 vāyu adhikaraṇam / sū. 2
vāyum abdād aviśeṣaviśeṣābhyām

4.3.3

kena punaḥ saṃniveśaviśeṣeṇa gativiśeṣāṇānām itaretara viśeṣaṇaviśeṣyabhāva iti tat etat suhṛt bhūtvā ācāryo grathayati /
'sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokam'(kau. 1.3) iti kauṣītakīnāṃ devayānaḥ panthāḥ paṭhyate /
tatra arciḥ agnilokaśabdau tāvat ekārthau jvalanavacanatvāt iti na atra saṃniveśakramaḥ kvacit anveṣyaḥ /
vāyuḥ tu arcirādau vartmani na śrutaḥ katam asmin sthāne niveśayitavya iti /
ucyate - 'te 'rciṣamevābhisaṃbhavantyarciṣo 'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅṅeti māṃsāstān māsebhyaḥsaṃvatsaraṃ saṃvatsarādityam' (chā. 5.10.1,2) iti atra saṃvatsarāt parāñcam ādityāt arvāñcaṃ vāyum abhisaṃbhavanti /
kasmāt /
aviśeṣaviśeṣābhyām /
tathā hi - 'sa vāyulokam '(kau. 1.3) iti atrāviśeṣa upadiṣṭasya vāyoḥ śrutyantare viśeṣa upadośo dṛśyate 'yadā vai puruṣo 'smāllokātpraiti sa vāyumāgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā rathacakrasya khaṃ tena sa ūrdhvamākramate sa ādityamāgacchati' (bṛ. 5.101) iti /
etasmāt ādityāt vāyoḥ pūrvatvadarśanāt viśeṣāt abda ādityayoḥ antarāle vāyuḥ niveśayitavyaḥ /
kasmāt punaḥ agneḥ paratvadarśanāt viśeṣāt arciṣaḥ anantaraṃ vāyuḥ na niveśyate /
na eṣaḥ asti viśeṣa iti vadāmaḥ /
nanu udāhṛtā śrutiḥ - 'sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokam' (kauṣī. 1.3) iti /
ucyate - kevala- atra pāṭhaḥ paurvāparyeṇāvasthito na atra kramavacanaḥ /
kaścit śabdaḥ asti /
padārtha upadarśanamātraṃ hi atra kriyate etam etaṃ ca āgacchati iti itaratra punaḥ vāyuprattena rathacakramātreṇa cchidreṇa ūrdhvam ākramya ādityam āgacchati iti avagamyate kramaḥ /
tasmāt sūktam aviśeṣaviśeṣābhyām iti /
vājasaneyinaḥ tu 'māsebhyo devalokaṃ devalokādādityam' (bṛ. 6.2.15) iti samāmananti /
tatra ādityān antaryāya devalokāt vāyum abhisaṃbhaveyuḥ /
vāyum abdāt iti tu chandogaśruti apekṣayā uktam /
chāndogya vājasaneyakayoḥ tu ekatra devaloko na vidyate paratra saṃvatsaraḥ /
tatra śrutidvayapratyayāt ubhau api ubhayatra grathayitavyau /
tatra api māsasaṃbandhāt saṃvatsaraḥ pūrvaḥ paścimo devaloka iti vivektavyam // 2 //
3 taḍidadhikaraṇam / sū. 3
taṭito 'dhi varuṇaḥ saṃbandhāt

4.3.4

'ādityāccandramasaṃ candramaso vidyutam' (chā. 4.15.5) iti asyā vidyuta upariṣṭāt sa varuṇalokam iti ayaṃ varuṇaḥ saṃbadhyate /
asti hi saṃbandho vidyut varuṇayoḥ /
yadā hi viśāla avidyutaḥ tīvraḥ tanitaniḥ ghoṣā jīmūta udareṣu pranṛtyanti āthāpaḥ prapatanti /
vidyotate stanayati 'varṣiṣyati vā' (chā. 7.11.1) iti ca brāhmaṇam /
apāṃ ca adhipatiḥ varuṇa iti śrutismṛtiprasiddhiḥ /
varuṇāt adhīndraprajāpatī sthānāntara abhāvāt pāṭhasāmarthyāt ca /
ānantukatvāt api varuṇādīnām anta eva niveśo vaiśeṣikasthānābhāvāt vidyut ca antya arcirādau vartmani // 3 //
4 ātivāhika adhikaraṇam / sū. 4-6
ātivāhikās talliṅgāt

4.3.5

teṣu eva arcirādiṣu saṃśayaḥ - kim etāni mārgacihnāni uta bhogabhūmayaḥ athavā netāro gantṛṇām iti /
tatra mārgalakṣaṇabhūtā arcirādaya iti tāvat prāptam /
tatsvarūpatvāt upadeśasya /
yathā hi loke kaścit grāmaṃ nagaraṃ vā pratiṣṭhāsamānaḥ anuśiṣyate gacchetaḥ tvam amuṃ giriṃ tato nyagrodhaṃ tato nadīṃ tato grāmaṃ tato nagaraṃ vā prāpsyasi iti evam iha api arciṣo aharahna āpūryamāṇapakṣim ityādi āha /
athavā bhogabhūmaya iti prāptam /
tathā hi - 'lokaśabdenāgnyādīnanubadhnāti agnilokamāgacchati' (kauṣī. 1.3) ityādi /
lokaśabdaḥ ca prāṇināṃ bhogāyataneṣu bhāṣyate - 'manuṣyalokaḥ pitṛloko devalokaḥ' (bṛ. 1.5.16) iti ca /
tathā ca brāhmaṇam - 'ahorātreṣu te lokeṣu sajjante' ityādi /
tasmāt na ativāhikā arcirādayaḥ /
acetanatvāt api eteṣām ativāhikatva anupapattiḥ /
cetanā hi loke rājaniyuktāḥ puruṣā durgeṣu mārgeṣu ativāhyān ativāhayanti iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - ātivāhikā eva ete bhavitum arhanti /
kutaḥ - talliṅgāt /
tathā hi 'candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo 'mānavaḥ sa etānbrahma gamayati' (chā. 4.15.5) iti siddhat gamayitṛtvaṃ darśayati /
tat vacanaṃ tat viṣayam eva upakṣīṇam iti cet /
na /
prāptamānavatva nivṛttiparatvāt viśeṣaṇasya /
yadi arcirādiṣu puruṣā gamayitāraḥ prāptāḥ te ca mānavāḥ tato yuktaṃ tat nivṛttyarthaṃ puruṣaviśeṣaṇam amānava iti // 4 //
nanu talliṅgamātram agamakaṃ nyāya abhāvāt /
na eṣa doṣaḥ /
ubhayavyāmohāt tat siddheḥ

4.3.6

ye tāvat arcirādimārgāḥ te dehaviyogāt saṃpiṇḍitakaraṇagrāmā iti asvatantrā arcirādīnām api acetanatvāt asvātantryam iti ataḥ arcirādi abhimāninaḥ cetanā devatāviśeṣā atiyātrāyāṃ niyuktā iti gamyate /
loke api hi matta mūrcchitādayaḥ saṃpiṇḍitakaraṇāḥ paraprayuktavartmāno bhavanti /
anavasthitatvāt api arcirādīnāṃ na mārgalakṣaṇatva upapattiḥ /
na hi rātrau pretasya ahaḥsvarūpa abhisaṃbhava upapadyate /
na ca pratipālanamasti iti uktaṃ purastāt /
dhruvatvāt tu devatā ātmānāṃ na ayaṃ doṣo bhavati /
arcirādi śabdatā ca eṣām arcirādi abhimānāt upapadyate 'arciṣo 'haḥ'(chā. 4.15.5, 5,10.1) ityādinirdeśaḥ tu ativāhikatve api na virudhyate arciṣā hetunā ahaḥ abhisaṃbhavati /
ahnā hetunā āpūryamāṇapakṣam iti /
tathā ca loke prasiddheṣu api ativāhikeṣu evañjātīyaka upadeśo dṛśyate /
gaccha tvam ito balavarmāṇaṃ tato jayasiṃhaṃ tataḥ kṛṣṇaguptam iti /
api ca upakrame 'te 'rcirabhisaṃbhavanti' (bṛ. 6.2.15) iti saṃbandhamātramuktaṃ na saṃbandhaviśeṣaḥ kaścit /
upasaṃhāre tu 'sa etānbrahma gamayati (chā. 4.15.6) iti saṃbandhaviśeṣaḥ ativāhi ativāhakatva lakṣaṇa uktaḥ tena sa eva upakrame api iti nirdhāryate /
saṃpiṇḍitakaraṇatvāt eva ca gantṛṣu na tatra upabhogasaṃbhavaḥ /
lokaśabdaḥ tu anupabhuñjāneṣu api gantṛṣu gamayituṃ śakyate /
anyeṣāṃ tat lokavāsināṃ bhogabhūmitvāt /
ataḥ agnisvāmikaṃ lokaṃ prāptaḥ agninā ativāhyate vāyusvāmikaṃ prāpto vāyunā iti yojayitavyam // 5 //
kathaṃ punaḥ ativāhikatvapakṣe varuṇādiṣu tatsaṃbhavaḥ /
vidyuto hi adhi varuṇādaya upakṣiptā vidyutaḥ tu anantaramā brahmaprāpteḥ amānavasya eva puruṣasya gamayitṛtvaṃ śrutam iti /
ata uttaraṃ paṭhati -
vaidyutenaiva tatas tacchruteḥ

4.3.7

tato vidyut abhisaṃbhavanāt ūrdhvaṃ vidyut anantaravartina eva amānavena puruṣeṇa varuṇalokādiṣu ativāhyamānā brahmalokaṃ gacchanti iti avagantavyam /
'tānvaidyutātpuruṣo 'mānavaḥ sa etya brahmalokaṃ gamayati' iti tasya eva gamayitṛtvaśruteḥ /
varuṇādayaḥ tu tasya eva apratibandhakaraṇena sāhāyya anuṣṭhānena vā kenacit anugrāhakā iti avagantavyam /
tasmāt sādhu uktam ativāhikā devatātmānaḥ arcirādaya iti // 6 //
5 kārya adhikaraṇam / sū. 7-14
kāryaṃ bādarirasya gatyupapatteḥ

4.3.8

'sa enānbrahma gamayati (chā. 4.15.5) iti atra vicikitsyate - kiṃ kāryam aparaṃ brahma gamayati āhosvit param eva avikṛtaṃ mukhyaṃ brahma iti /
kutaḥ saṃśayaḥ /
brahmaśabdaprayogāt gatiśruteḥ ca /
tatra kāryameva saguṇam aparaṃ brahma enān gamayati amānavaḥ puruṣa iti bādariḥ ācāryo manyate /
kutaḥ - asya gati upapatteḥ /
asya hi kāryabrahmaṇo gantavyatvam upapatteḥ /
asya hi kāryabrahmaṇo gantavyatvam upapadyate pradeśavattvāt /
na tu parasmin brahmaṇi gantṛtvaṃ gantavyatvaṃ gatiḥ vā avakalpate /
sarvagatatvāt pratyagātmatvāt ca gantṛṇām // 7 //
viśeṣitatvāc ca

4.3.9

brahmalokāngamayati te teṣu brahmalokeṣu parāḥ parāvato vasanti' (bṛ. 6.2.15) iti ca śrutyantare viśeṣitatvāt kāryabrahmaviṣaya eva gatiḥ iti gamyate /
nahi bahuvacanena viśeṣaṇaṃ parasmin brahmaṇi avakalpate /
kārye tu avasthābheda upapatteḥ saṃbhavati bahuvacanam /
lokaśrutiḥ api vikāragocarāyāma eva saṃniveśaviśiṣṭāyāṃ bhogabhūmāvau āñjasī /
gauṇī tu anyatra 'brahmaiva loka eṣa samrāṭ' ityādiṣu /
adhikaraṇa adhikartavyanirdeśaḥ api parasmin brahmaṇi anāñjasaḥ syāt /
tasmāt kāryaviṣayameva idaṃ nayanam // 8 //
nanu kāryaviṣaye api brahmaśabdo na upapadyate samanvaye hi samastasya jagato janmādikāraṇaṃ sthāpitam iti /
atra ucyate -
sāmīpyāt tu tadvyapadeśaḥ

4.3.10

tu śabda āśaṅkā vyāvṛttyarthaḥ /
parabrahmasāmīpyāt aparasya brahmaṇaḥ tasmin api brahmaśabdaprayogo na virudhyate /
param eva hi brahma viśuddha upādhisaṃbandhaṃ kvacit kaiścit vikāradharmaiḥ manomayatvādibhiḥ upāsanāya upadiśyamānam aparam iti sthitiḥ // 9 //
nanu kāryaprāptau anāvṛttiśravaṇaṃ na ghaṭate /
na hi parasmāt brahmaṇaḥ anyatra kvacit nityatāṃ saṃbhāvayanti /
darśayati ca devayānena pathā prasthitānām anāvṛttim /
'etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante' (chā. 4.15.6) iti teṣām iha na punarāvṛttiḥ asti 'tayordhvamāyannamṛtatvameti' (chā. 8.6.6), ka. 6.16) iti cet /
atra brūmaḥ -
kāryātyaye tadadhyakṣeṇa sahātaḥ param abhidhānāt

4.3.11

kāryabrahmalokapralayapratyupasthāne sati tatra eva utpannasamyagdarśanāḥ santaḥ tat adhyakṣeṇa hiraṇyagarbheṇa sahātaḥ paraṃ pariśuddhaṃ viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ pratipadyanta iti /
kramamuktiḥ anāvṛttyādi śruti abhidhānebhyo abhyupagantavyā /
na hi āñjasa eva gatipūrvikā paraprāptiḥ saṃbhavati iti upapaditam // 10 //
smṛteś ca

4.3.12

smṛtiḥ api etam artham anujānāti - 'brahmaṇā saha te sarve saṃprāpte pratisaṃcare /
parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam'iti /
tasmāt kāryabrahmaviṣayā gatiḥ śrūyata iti siddhāntaḥ // 11 //
kaṃ puna- pūrvapakṣam āśaṅkya ayaṃ siddhāntaḥ pratiṣṭhāpitaḥ 'kāryaṃ bādariḥ' (bra.sū. 4.3.7) ityādina iti /
sa idānīṃ sūtraiḥ eva upadarśyate -
paraṃ jaiminir mukhyatvāt

4.3.13

jaiminiḥ tu ācāryaḥ 'sa enānbrahma gamayati'(chā. 4.15.6) iti atra parameva brahma prāpayati iti manyate /
kutaḥ - mukhyatvāt /
paraṃ hi brahma brahmaśabdasya mukhyam ālambanaṃ, gauṇam aparaṃ, mukhyagauṇayogaḥ ca mukhye saṃpratyayo bhavati // 12 //
darśanāc ca

4.3.14

'tayordhvamāyannamṛtatvameti' (chā. 8.6.6, ka. 6.16) iti ca gatipūrvakam amṛtatvaṃ darśayati /
amṛtatvaṃ ca parasmin brahmaṇi upapadyate na kārye, vināśitvāt kāryasya /
'atha yatrānyatpaśyati tadalpaṃ tanmartyam' (chā. 7.24.1) iti pravacanāt /
paraviṣaya eva ca eṣā gatiḥ kaṭhavallīṣu paṭhyate /
na hi tatra vidyāntaraprakramaḥ asti 'anyatra dharmādanyatrādharmāt' (ka. 2.14) iti parasya eva brahmaṇaḥ prakrāntatvāt // 13 //
na ca kārye pratipattyabhisaṃdhiḥ

4.3.15

api ca 'prajāpateḥ sabhāṃ veśma prapadye' (chā. 8.14.1) iti na ayaṃ kāryaviṣayaḥ pratipatti abhisaṃdhiḥ 'nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrahma' (chā. 8.14.1) iti kāryavilakṣaṇasya parasya eva brahmaṇaḥ prakṛtatvāt /
'yaśo 'haṃ bhavāmi brāhmaṇānām' (chā. 8.14.1) iti ca sarvātmatvena upakramaṇāt /
'na tasya pratimā asti, yasya nāmamahadyaśaḥ' (śvetā. 4.19) iti ca parasya eva brahmaṇo yaśonāmatva prasiddheḥ /
'sā ceyaṃ veśmapratipattirgatipūrvikā hārdavidyāyāmuditā tadaparājitā pūrbrahmaṇaḥ prabhuvimitaṃ hiraṇmayam' (chā. 8.5.3) iti atra /
paderapi ca gatyarthatvāt mārga apekṣā avasīyate /
tasmāt parabrahmaviṣayā gatiśrutaya iti pakṣāntaram /
tau etau dvau pakṣau ācāryeṇa sūtritau gati upapattyādibhiḥ
eko mukhyatvādibhiḥ aparaḥ /
tatra gati upapattyādayaḥ prabhavanti mukhyatvādīna ābhāsayituṃ na tu mukhyatvādayo gati upapattyādīn ityādya eva siddhānto vyākhyāto dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ /
na hi asati api saṃbhave mukhyasya eva arthasya grahaṇam iti kaścit ājñāpayitā vidyate /
paravidyāprakaraṇe api ca tat stutyarthaṃ vidyāntara āśrayagati anukīrtanam upapadyate 'viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti' (chā. 8.6.6) itivat /
'prajāpateḥ sabhāṃ veśma prapadye' (chā. 8.14.1) iti tu pūrvavākyavicchedena kārye api pratipatti abhisaṃdhiḥ na virudhyate /
saguṇe api ca brahmaṇi sarvātmatva saṃkīrtanaṃ sarvakarmā sarvakāma ityādivat avakalpate /
tasmāt aparaviṣayā eva gatiśrutayaḥ /
kecit punaḥ pūrvāṇi pūrvapakṣasūtrāṇi bhavanti uttarāṇi siddhāntasūtrāṇi iti etāṃ vyavasthānam anurudhyamānāḥ paraviṣayā eva gatiśrutīḥ pratiṣṭhāpayanti tat anupapannaṃ gantavyatva anupapatteḥ brahmaṇaḥ /
yat sarvagataṃ sarvāntaraṃ sarvātmakaṃ ca paraṃ brahma 'ākāśavatsarvagataśca nityaḥ' 'yatsākṣādaparokṣādbrahma' (bṛ. 3.4.1) 'ya ātmā sarvāntaraḥ' (bṛ. 3.4.1) 'ātmaivedaṃ sarvam' (chā. 7.25.2) 'brahmaivedaṃ viśvamidaṃ variṣṭham' (mu. 2.2.11) ityādi śrutinirdhārita viśeṣaṃ tasya gantavyatā na kadācit api upapadyate /
na hi gatameva gamyate /
anyo hi anyat gacchati iti prasiddhaṃ loke /
nanu loke gatasya api gantavyatā deśāntaraviśiṣṭā dṛṣṭā /
yathā pṛthivīstha eva pṛthivīṃ deśāntaradvāreṇa gacchati iti /
tathā ananyatve api sarvaśakti upetatvāt kathañcit gantavyatā syāt iti /
na /
pratiṣiddhasarvaviśeṣatvāt brahmaṇaḥ /
'niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam'(śvetā. 6.19) 'asthūlamanaṇvahrasvamadīrgham'(bṛ. 3.8.8) 'sabāhyābhyantaro hyajaḥ'(mu. 2.1.2) 'sa vā eṣa mahānaja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma'(bṛ. 4.4.25) 'sa eṣa neti netyātmā'(bṛ. 3.9.23) ityādi śruti smṛti nyāyebhyo na deśakālādi viśeṣayogaḥ paramātmani kalpayituṃ śakyate /
yena bhūpradeśa vayovasthā nyāyena asya gantavyatā syāt /
bhūvayasoḥ tu pradeśa avasthādi viśeṣayogāt upapadyate deśa kāla viśiṣṭā gantavyatā /
jagat utpatti sthiti pralayahetutva śruteḥ anekaśaktitvaṃ brahmaṇa iti cet /
na /
viśeṣanirākaraṇaśrutīnām ananyārthatvāt /
utpattyādiśrutīnām api samānam ananyārthatvam iti cet /
na /
tāsām ekatvapratipādanaparatvāt /
mṛdādi dṛṣṭāntaiḥ hi sato brahmaṇa ekasya satyatvaṃ vikārasya ca āvṛtatvaṃ pratipādayat śāstraṃ na utpattyādiparaṃ bhavitum arhati /
kasmāt punaḥ utpattyādi śrutīnāṃ viśeṣatvaṃ na punaḥ itara śeṣatvam itarāsām iti /
ucyate - viśeṣanirākaraṇaśrutīnāṃ nirākāṅkṣārthatvāt /
na hi ātmana ekatva nityatva śuddhatvādi avagatau satyāṃ bhūyaḥ kācit ākāṅkṣā upajāyate puruṣārthasamāptibuddhi upapatteḥ /
'tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ' (īśā. 7) 'abhayaṃ vai janaka prāpto 'si' (bṛ. 4.2.4) 'vidvānna bibheti kutaścana /
etaṃ ha vāva na tapati kimahaṃ sādhu nākaravaṃ kimahaṃ pāpamakaravam' (taitti. 2.9.1) ityādiśrutibhyaḥ /
tathā eva ca viduṣāṃ tuṣṭi anubhavādi darśanāt /
vikāra anṛta abhisaṃdhi apavādāt ca 'mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati' iti /
ato na viśeṣanirākaraṇa śrutīnām anyaśeṣatvam avagantuṃ śakyate /
na evam utpattyādi śrutīnāṃ nirākāṅkṣārtha pratipādanasāmarthyam asti /
pratyakṣaṃ tu tāsām anyārthatvaṃ samanugamyate /
tathā hi 'tatraitacchruṅgamutpatitaṃ somya vijānīhi nedamamūlaṃ bhaviṣyati' (chā. 6.8.3) iti upanyasya udarke sata eva ekasya jagat mūlasya vijñeyatvaṃ darśayati /
'yato vā imāni bhūtāni jāyante /
yena jātāni jīvanti yatprayantyabhisaṃviśanti /
tadvijijñāsasva /
tadbrahmeti' (tai. 3.1.1) iti ca /
evam utpattyādiśrutīnām aikātmya avagamaparatvāt na anekaśaktiyogo brahmaṇaḥ /
ataḥ ca gantavyatva anupapattiḥ /
'na tasya prāṇā utkramanti brahmaiva sanbrahmāpyeti' (bṛ. 4.4.6) iti ca parasmin brahmaṇi gatiṃ nivārayati /
tat vyākhyātaṃ 'spaṣṭo hyekeṣām' (bra. sū. 4.2.13) ityatra /
gatikalpanāyāṃ ca gantā jīvo gantavyasya brahmaṇaḥ avayavo vikāro vā tataḥ syāt /
atyanta tādātmye gamana anupapatteḥ /
yadi evaṃ tataḥ kiṃ syāt /
ucyate /
yadi ekadeśaḥ tena ekadeśino nityaprāptatvāt na punaḥ brahmagamanam upapadyate /
ekadeśitva kalpanā ca brahmaṇi anupapannā niravayavatva prasiddheḥ /
vikārapakṣe api etat atulyaṃ vikāreṇa api vikāriṇo nityaprāptatvāt /
na hi ghaṭo mṛdātmatāṃ parityajya avatiṣṭhate parityāge vā abhāvaprāpteḥ /
vikāra avayavapakṣayoḥ ca tadvataḥ sthiratvāt brahmaṇaḥ saṃsāragamanam api anavakḷptam /
atha anya eva jīvo brahmaṇaḥ /
saḥ aṇuḥ vyāpī madyama parimāṇo vā bhavitum arhati /
vyāpitve gamana anupapattiḥ /
madhyama parimāṇatve ca anityatvaprasaṅgaḥ /
aṇutve kṛtsnaśarīravedanā anupapattiḥ /
pratiṣiddhe ca aṇutva madhyama parimāṇatve vistareṇa purastāt /
parasmāt ca anyatve jīvasya 'tattvamasi' (chā. 6.8.7) ityādi śāstra bādha prasaṅgaḥ /
vikāra avayavapakṣayoḥ api samānaḥ ayaṃ doṣaḥ /
vikāra avayavayoḥ tadvatoḥ ananyatvāt adoṣa iti cet /
na /
mukhya ekatva anupapatteḥ /
sarveṣu eteṣu pakṣeṣu anirmokṣaprasaṅgaḥ /
saṃsāri ātmatva anivṛtteḥ /
nivṛttau vā svarūpanāśaprasaṅgaḥ /
brahmātmatva anabhyupagamāt ca /
yat tu kaiścit jalpyate nityāni naimittikāni karmāṇi anuṣṭhīyante pratyavāya anutpattaye kāmyāni pratiṣiddhāni ca parihriyante svarganarakān avāptaye sāṃpratadeha upabhogyāni ca karmāṇi upabhogena eva kṣapyanta ityato vartamānadehapātāt ūrdhvaṃ dehāntara pratisaṃdhāna kāraṇa abhāvāt svarūpa avasthānalakṣaṇaṃ kaivalyaṃ vinā api brahmātmataya evaṃvṛttasya setsyati iti /
tat asat /

pramāṇa abhāvāt /
na hi etat śāstreṇa kenacit pratipāditaṃ mokṣārthi itthaṃ samācaret iti /
svamanīṣayā tu etat tarkitaṃ yasmāt karmanimittaḥ saṃsāraḥ tasmāt nimitta abhāvāt na bhaviṣyati iti /
na ca etat tarkayitum api śakyate nimitta abhāvasya durjñānatvāt /
bahūni hi karmāṇi jātyantarasaṃcitāni iṣṭa aniṣṭavipākāni ekaikasya jantoḥ saṃbhāvyante /
teṣāṃ viruddha phalānāṃ yugapat upabhoga asaṃbhavāt kānicit labdha avasarāṇi idaṃ janma nirmimate kānicit tu deśakālanimittapratīkṣāṇi asata iti ataḥ teṣām avaśiṣṭānāṃ sāṃpratena upabhogena kṣapaṇāsaṃbhavāt na yathāvarṇitacaritasya api vartamānadehapāte dehāntaranimitta abhāvaḥ śakyate niścetum /
karmaśeṣasadbāvasiddhaḥ ca 'tadya iha ramaṇīyacaraṇāstataḥ śeṣeṇa' ityādi śruti smṛtibhyaḥ /
syāt etat /
nitya naimittikāni teṣāṃ kṣepakāṇi bhaviṣyanti iti /
tat na /
virodha abhāvāt /
sati hi virodhe kṣepyakṣepakabhāvo bhavati /
na ca janmāntara saṃcitānāṃ sukṛtānāṃ nitya naimittikaiḥ asti virodhaḥ /
śuddharūpatva aviśeṣāt /
duritānāṃ tu aśuddhirūpatvāt sati virodhe bhavatu kṣapaṇaṃ na tu tāvatā dehāntara nimitta abhāvasiddhiḥ /
sukṛtanimittatva upapatteḥ /
duścaritasya api aśeṣakṣapaṇa anavagamāt /
na ca nitya naimittikānuṣṭhānāt pratyavāya anutpattimātraṃ na punaḥ phalāntara utpattiḥ iti pramāṇam asti phalāntarasya api anuniṣpādinaḥ saṃbhavāt /
smarati hi āpastambaḥ - 'tadyathāmre phalārte nimitte chāyāgandhāvanūtpadyete evaṃ dharmaṃ caryamāṇārthā anūtpadyante' iti /
na ca asati samyak darśane sarvātmanā kāmyapratiṣiddhavarjanaṃ janmaprāyaṇāntarālaṃ kenacit pratijñātuṃ śakyam /
sunipuṇānam api sūkṣma aparādhadarśanāt /
saṃśayitavyaṃ tu bhavati tathā api nimitta abhāvasya durjñānatvameva /
na ca anabhyupagamyamāne jñānagamye brahmātmatve kartṛtva bhoktṛtva svabhāvasya ātmanaḥ kaivalyam ākāṅkṣituṃ śakyam /
agni auṣṇyavat svabhāvasya aparihāryatvāt /
syāt etat /
kartṛtva bhoktṛtva kāryam anartho na tat śaktiḥ tena śakti avasthāne 'pi kāryaparihārat upapanno mokṣa iti /
tatca na /
śaktisadbhāve kāryaprasavasya durnivāratvāt /
atha api syāt na kevalā śaktiḥ kāryam ārabhate anapekṣya anyāni nimittāni /
ata ekākinī sā sthitāpi na aparādhyati iti /
tat ca na /
nimittānām api śaktilakṣaṇena saṃbandhena nityasaṃbaddhatvāt /
tasmāt kartṛtva bhoktṛtva svabhāve satyām anyasatyāṃ vidyāgamyāyāṃ brahmātmatāyāṃ na kathañcana mokṣaṃ pratyāśā asti /
śrutiḥ ca - 'nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya' (śvetā. 3.8) iti jñānāt anyaṃ mokṣamārgaṃ vārayati /
parasmāt ananyatve api jīvasya sarvavyavahāra lopaprasaṅgaḥ /
pratyakṣādi pramāṇa apravṛtteḥ iti cet /
na /
prāk prabodhāt svapnavyavahāravat tat upapatteḥ /
śāstraṃ ca 'yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati (bṛ. 2.4.14, 4.5.15) ityādinā aprabuddhaviṣaye pratyakṣādi vyavahāram uktvā punaḥ prabuddhaviṣaye 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛ. 2.4.14, 4.5.15) ityādinā tat abhāvaṃ darśayati /
tat evaṃ parabrahmavido gantavyādi vijñānasya bādhitatvāt na kathañcana gatiḥ upapādayituṃ śakyā /
kiṃviṣayāḥ punaḥ gatiśrutaya iti /
ucyate - saguṇavidyāviṣayā bhaviṣyanti /
tathā hi kvacit pañcāgnividyāṃ prakṛtya gatiḥ ucyate yathā 'prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma' (chā. 4.10.5) iti 'atha yadidamasminbrahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma' (chā. 8.1.1) iti ca tatra api vāmanītvādibhiḥ satyakāmādibhiḥ ca guṇaiḥ saguṇasya eva upāsyatvāt saṃbhavati gatiḥ /
na kvacit parabrahmaviṣayā gatiḥ śrāvyate yathā gatipratiṣedhaḥ śrāvitaḥ 'na tasya prāṇā utkrāmanti' (bṛ. 4.4.6) iti /
'brahmavidāpnoti param'(tai. 2.1.1) ityādiṣu tu satyapi āpnoteḥ gatyarthatve varṇitena nyāyena deśāntaraprāpti asaṃbhavāt svarūpapratipattiḥ eva iyam avidyā adhyāropita nāma rūpa pravilaya apekṣayā abhidhīyate 'brahmaiva sanbrahmāpyeti' (bṛ. 4.4.7) ityādivat iti draṣṭavyam /
api ca paraviṣayā gatiḥ vyākhyāyamānā prarocanāya vā syāt anucintanāya vā /
tatra prarocanaṃ tāvat
brahmavido na gati uktyā kriyate /
svasaṃvedyena eva avyavahitena vidyāsamarpitena svāsthyena tat siddheḥ /
na ca nityasiddhaniḥśreyasanivedanasya asādhyaphalasya vijñānasya gati anucintane kācit apekṣā upapadyate /
tasmāt aparabrahmaṇi vartamānā gatiḥ /
tatra para aparabrahmaviveka anavadhāraṇena aparasmin brahmaṇi vartamānā gatiśrutayaḥ parasmin adhyāropyante /
kiṃ dve brahmaṇī param aparaṃ ca iti /
bāḍhaṃ dve 'etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ brahmayadoṅkāraḥ' (pra. 5.2) ityādi darśanāt /
kiṃ punaḥ paraṃ brahma kim aparam iti /
ucyate /
yatra avidyākṛta nāma rūpādi viśeṣapratiṣedhāt asthūlādiśabdaiḥ brahma upadiśyate tat param /
tat eva yatra nāmarūpādiviśeṣeṇa kenacit viśiṣṭam upāsanāya upadiśyate 'manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ' (chā. 3.14.2) ityādiśabdaistadaparam /
nanu evam advitīyaśrutiḥ uparudhyeta /
na /
avidyākṛta nāma rūpa upādhikatayā parihṛtatvāt /
tasya ca aparabrahma upāsanasya tat saṃnidhau śrūyamāṇam 'sa yadi pitṛlokakāmo bhavati' (chā. 8.2.1) ityādi jagat aiśvaryalakṣaṇaṃ saṃsāragocaram eva phalaṃ bhavati /
anivartitatvāt avidyāyāḥ /
tasya ca deśaviśeṣa avabaddhatvāt tatprāptyarthaṃ gamanam aviruddham /
sarvagatatve api ca ātmana ākāśasya iva ghaṭādigamane budhyādi upādhigamane gamanaprasiddhiḥ iti avādiṣma 'tadguṇasāratvāt' (bra.sū. 2.3.29) ityatra /
tasmāt 'kāryaṃ bādariḥ (bra. sū. 4.3.7) ityeṣa eva sthitaḥ pakṣaḥ /
'paraṃ jaiminiḥ' (bra.sū. 4.3.12) iti tu pakṣāntarapratibhānamātrapradarśanaṃ prajñāvikāsanāya iti draṣṭavyam // 14 //
6 apratīka ālambana adhikaraṇam / sū. 15-16
apratīkālambanān nayatīti bādarāyaṇa ubhayathā ca doṣāt tatkratuś ca

4.3.16

sthitam etat kāryaviṣayā gatiḥ na paraviṣayā iti /
idam idānīṃ saṃdihyate kiṃ sarvān vikāra ālambanān aviśeṣeṇa eva amānavaḥ puruṣaḥ prāpayati brahmalokam uta kāṃścit eva iti /
kiṃ tāvat prāptaṃ sarveṣām eva eṣāṃ viduṣām anyatra parasmāt brahṇaṇo gatiḥ syāt /
tathā hi - 'aniyamaḥ sarvāsām' - (bra. sū. 3.3.31) iti atrāviśeṣeṇa eva eṣāṃ vidyāntareṣu avatārita iti /
evaṃ prāpte pratyāha - apratīka ālambanān iti /
pratīka ālambanān varjayitvā sarvān anyān vikāra ālambanān nayati brahmalokam iti bādarāyaṇa ācāryo manyate /
na hi evam ubhayathā
abhāva abhyupagame kaścit doṣaḥ asti /
aniyama nyāyasya pratīkavyatirikteṣu api upāsaneṣu upapatteḥ /
tatkratuḥ ca asya ubhayathābhāvasya samarthako hetuḥ draṣṭavyaḥ /
yo hi brahmakratuḥ sa brāhmam aiśvaryam āsīdediti śliṣyate 'taṃ yathā yatopāsate tadeva bhavati' iti śruteḥ /
na tu pratīkeṣu brahma akratutvam asti pratīkapradhānatvāt upāsanasya /
nanu abrahmakratuḥ api brahmagacchati iti śrūyate yathā pañcāgni vidyāyām 'sa enānbrahma gamayati' (chā. 4.15.5) iti bhavatu yatra evam āhatyavāda upalabhyate tat abhāve tu autsargikeṇa tat kratunyāyena brahmakratūnām eva tatprāptiḥ na itareṣām iti gamyate // 15 //
viśeṣaṃ ca darśayati

Original text: Brahmasūtra with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc