Brahmasūtra with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya (with commentary) · Chapter 2.4

athocyeta vibhutve 'pyatmanaḥ śarīrapratiṣṭhena manasā saṃyogaḥ śarīrāvacchinna evātmapradeśe bhaviṣyatīti ataḥ pradeśakṛtā vyavasthābhisaṃdhyādīnāmadṛṣṭasya sukhaduḥkhayośca bhaviṣyatīti /
tadapi nopapadyate /
kasmāt /
antarbhāvāt /
vibhutvāviśeṣāddhi sarva evātmānaḥ sarvaśarīreṣvantarbhavanti /
tatra na vaiśeṣikaiḥ śarīrāvacchinno 'pyātmānaḥ pradeśaḥ kalpayituṃ śakyaḥ /
kalpyamāno 'pyayaṃ niṣpradeśasyātmanaḥ pradeśaḥ kālpanikatvādeva na pāramārthikaṃ kāryaṃ niyantuṃ śaknoti /
śarīramapi sarvātmasaṃnidhāvutpadyamānamasyaivātmano netareṣāmiti na niyantuṃ śakyam /
pradeśaviśeṣābhyupagame 'pi ca dvayorātmanoḥ samānasukhaduḥkhabhājoḥ kadācidekenaiva tāvaccharīreṇopabhogasiddhiḥ syāt /
samānapradeśasyāpi dvayorātmanoradṛṣṭasya saṃbhavāt /
tathāhi- devadatto yasminpradeśe sukhaduḥkhamanvabhūttasmātpradeśādapakrānte taccharīre yajñadattaśarīre ca taṃ pradeśamanuprāpte tasyāpītareṇa samānaḥ sukhaduḥkhānubhavo dṛśyate sa na syādyadi devadattayajñadattayoḥ samānapradeśamaniṣṭaṃ na syāt /
svargādyanupabhogaprasaṅgaśca pradeśavādinaḥ syāt /
brāhmaṇādiśarīrapradeśeṣvadṛṣṭaniṣpatteḥ pradeśāntaravartitvācca svārgādyupabhogasya /
sarvagatatvānupapattiśca bahūnāmātmanāṃ, dṛṣṭāntābhāvāt /
vada tāvattvaṃ ke bahavaḥ samānapradeśāśceti /
rūpādaya iti cet /
na /
teṣāmapi dharmyaṃśenābhedāllakṣaṇabhedācca /
natu bahūnāmātmanāṃ lakṣaṇabhedo 'sti /
antyaviśeṣavaśādbhedopapattiriticet /
na /
bhedakalpanāya antyaviśeṣakalpanāyāścetaretarāśrayatvāt /
ākāśādīnāmapi vibhutvaṃ brahmavādino 'siddhaṃ kāryatvābhyupagamāt, tasmādātmaikatvapakṣa eva sarvadoṣābhāva iti siddham // 53 //
iti śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyaśrīmacchaṅkarabhagavatpūjyapādakṛtau śrīśārīrakamīmāṃsābhāṣye dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ samāptaḥ // 3 //
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
dvitīyādhyāye caturthaḥ pādaḥ /
atra pāde liṅgaśarīraśrutīnāṃ virodhaparihāraḥ
1 prāṇotpattyadhikaraṇam / sū. 1-4
tathā prāṇāḥ

viyadādiviṣayaḥ śrutivipratiṣedhastṛtīyena pādena parihṛtaḥ /
caturthenedānīṃ prāṇaviṣayaḥ parihriyate /
'tatra tāvat tattejo 'sṛjata' (chāndo. 6.2.3) iti, 'tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ' (taitti. 2.1.1) iti caivamādiṣūtpattiprakaraṇeṣu prāṇānāmutpajirnāmnāyate kvaciccānutpattirevaiṣāmāmnāyate 'asadvā idamagra āsīt' (tai. 2.7) 'tadāhuḥ kiṃ tadasadāsīdityṛṣayo vāva te 'gre 'sadāsīt /
tadāhuḥ ke te ṛṣaya iti /
prāṇā vāva ṛṣayaḥ' ityatra prāgutpatteḥ prāṇānāṃ sadbhāvaśravaṇāt /
anyatra tu prāṇānāmapyutpattiḥ paṭhyate- 'yathāgnerjvalataḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccarantyevamevaitasmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ' iti, 'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca' (muṇḍa. 2.1.3) iti, 'sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt' (mu. 2.1.8) iti, 'sa prāṇamasṛjata prāṇācchraddhāṃ khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivīndriyaṃ mano 'nnam' (pra. 6.4) iti caivamādipradeśeṣu /
tatra tatra śrutivipratiṣedhādanyataranirdhāraṇakāraṇānirūpaṇāccāpratipattiḥ prāpnoti /
athavā prāgutpatteḥ sadbhāvaśravaṇādgauṇī prāṇānāmutpattiriti prāpnoti /
ata uttaramidaṃ paṭhati- 'tathā prāṇāḥ' iti /
kathaṃ punaratra tathetyakṣarānulomyaṃ prakṛtopamānābhāvāt /
sarvagatātmabahutvavādidūṣaṇamatītānantarapādānte prakṛtaṃ tattāvannopamānaṃ saṃbhavati sādṛśyābhāvāt /
sādṛśye hi satyupamānaṃ syāt /
yathā siṃhastathā balavarmoti /
adṛṣṭasāmyapratipādanārthamiti yadyucyeta, yathādṛṣṭasya sarvātmasaṃnidhāvutpadyamānasyāniyatatvamevaṃ prāṇānāmapi sarvātmanaḥ pratyaniyatatvamiti /
tadapi dehāniyamenaivoktatvātpunaruktaṃ bhavet /
naca jīvena prāṇā upamīyeransiddhāntavirodhāt /
jīvasya hyanutpattirākhyātā /
prāṇānāṃ tūtpattirvyācikhyāsitā /
tasmāttathetyasaṃbaddhamiva pratibhāti /
na /
udāharaṇopāttenāpyupamānena saṃbandhopapatteḥ /
atra prāṇotpattivādivākyajātamujadāharaṇam- 'etasmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti' (bṛ. 2.1.20) ityevañjātīyakam /
tatra yathā lokādayaḥ parasmādbrahmaṇa utpadyante tathā prāṇā apītyarthaḥ /
tathā- 'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī' (muṇḍa. 2.1.3) ityevamādiṣvapi khādivatprāṇānāmutpattiriti draṣṭavyam /
athavā 'pānavyāpacca tadvat' (jai.a. 3.4.15) ityevamādiṣu vyavahitopamānasaṃbandhasyāpyāśritatvāt /
yathātītānantarapādādyuktā viyadādayaḥ parasya brahmaṇo vikārāḥ samadhigatāstathā prāṇā api parasya brahmaṇo vikārā iti yojayitavyam /
kaḥ punaḥ prāṇānāṃ vikāratve hetuḥ /
śrutatvameva /
nanu keṣucitpradeśeṣu na prāṇānāmutpattiḥ śrūyata ityuktaṃ tadayuktam /
pradeśāntareṣu śravaṇāt /
nahi kvacidaśravaṇamanyatra śrutaṃ nivārayitumutsahate /
tasmācchrutatvāviśeṣādākāśādivatprāṇā apyutpadyanta iti sūktam // 1 //
FN: prāṇaviṣayaḥ prāṇotpattisaṃkhyātattvādiviṣayaḥ /
ānulomyamāñjasyam /
yathā tṛtīyādhyaye caturthapādeṣvapratigraheṣvadhikaraṇapūrvapakṣanyāyo bahusūtravyavahito 'pi somavamane parāmṛśyate tadvadatrāpi jñeyam /
gauṇyasaṃbhavāt

yatpunaruktaṃ prāgutpatteḥ sadbhāvaśravaṇādgauṇī prāṇānāmutpattiśrutiriti /
tatpratyāha- gauṇyasaṃbhavāditi /
gauṇyā asaṃbhavo gauṇyasaṃbhavaḥ /
nahi prāṇānāmutpattiśrutirgauṇī saṃbhavati /
pratijñāhāniprasaṅgāt /
'kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati' (muṇḍa. 1.1.3) iti hyekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya tatsādhanāyedamāmnāyate- 'etasmājjāyate prāṇaḥ' (muṇḍa. 2.1.3) ityādi /
sā ca pratijñā prāṇādeḥ samastasya jāgato brahmavikāratve sati prakṛtivyatirekeṇa vikārābhāvātsiddhyati /
gauṇyāṃ tu prāṇānāmutpattiśrutau pratijñeyaṃ hīyeta /
tathāca pratijñātārthamupasaṃharati- 'puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma tapo brahma parāmṛtam' (muṇḍa. 2.2.11) iti, 'brahmaivedaṃ viśvamidaṃ variṣṭam' (muṇḍa. 2.2.11) iti ca /
tathā 'ātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam' ityevañjātīyakāsu śrutiṣveṣaiva pratijñā yojayitavyā /
kathaṃ punaḥ prāgutpatteḥ prāṇānāṃ sadbhāvaśravaṇam /
naitanmūlaprakṛtiviṣayam /
'aprāṇo hyamanāḥ śubhro hyakṣarātparataḥ paraḥ' (muṇḍa, 2.1.2) iti mūlaprakṛteḥ prāṇādisamastaviśeṣarahitatvāvadhāraṇāt /
avāntaraprakṛtiviṣayaṃ tvetatsvavavikārāpekṣaṃ pragutpatteḥ prāṇānāṃ sadbhāvāvadhāraṇamiti draṣṭavyam /
vyākṛtaviṣayāṇāmapi bhūyasīnāmavasthānāṃ śrutismṛtyoḥ prakṛtivikārabhāvaprasiddheḥ /
viyadadhikaraṇe hi 'gauṇyasaṃbhavāt' iti pūrvapakṣasūtratvādgauṇī janmaśrutirasaṃbhavāditi vyākhyātam /
pratijñāhānyā ca tatra siddhānto 'bhihitaḥ /
iha tu siddhāntasūtratvādgoṇyā janmaśruterasaṃbhavāditi vyākyātam /
tadanurodena tvihāpi gauṇī janmaśrutisaṃbhavāditi vyācakṣāṇaiḥ pratijñāhānirupekṣitā syāt // 2 //
tatprākśruteś ca

itaścākāśādīnāmiva prāṇānāmapi mukhyaiva janmaśrutiḥ /
yajjāyata ityekaṃ janmavācipadaṃ prāṇeṣu prākśrutaṃ saduttareṣvapyākāśādiṣvanuvartate /
'etasmājjāyate prāṇaḥ' (mu. 2.1.3) ityatrākāśādiṣu mukhyaṃ janmeti pratiṣṭhāpitaṃ tatsāmānyātprāṇeṣvapi mukhyameva janma bhavitumarhati /
nahyekasminprakaraṇa ekasmiṃśca vākya ekaḥ śabdaḥ sakṛduccarito bahubhiḥ saṃbadhyamānaḥ kvacinmukhyaḥ kvacidgauṇa ityadhyavasātuṃ śakyam /
vairūpyaprasaṅgāt /
tathā 'sa prāṇamasṛjata prāṇācchraddhām' (praśna. 6.4) ityatrāpi prāṇeṣu śrutaḥ sṛjatiḥ pareṣvapyutpattimatsu śraddhādiṣvanuṣajyate /
yatrāpi paścacchruta utpattivacanaḥ śabdaḥ pūrvaiḥ saṃbadhyate tatrāpyeṣa eva nyāyaḥ /
yathā 'sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti' ityayamante paṭhito vyuccarantiśabdaḥ pūrvairapi prāṇādibhiḥ saṃbadhyate // 3 //
tatpūrvakatvād vācaḥ

yadyapi 'tattejo 'sṛjata' (chā. 6.2.3) ityetasminprakaraṇe prāṇānāmutpattirna paṭhyate, tejobannānāmeva ca trayāṇāṃ bhūtānāmutpattiśravaṇāt /
tathāpi brahmaprakṛtikatejobannapīrvakatvābhidhānādvākprāṇamanasāṃ tatsāmānyācca sarveṣāmeva prāṇānāṃ brahmaprabhavatvaṃ siddhaṃ bhavati /
tathāhi- asminneva prakaraṇe tejobannapūrvakatvaṃ vākprāṇamanasāmāmnāyate- 'annamayaṃ hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāk' (chā. 6.5.4) iti /
tatra yadi tāvanmukhyamevaiṣāmannādimayatvaṃ tato vartata eva brahmaprabhavatvam /
atha bhāktaṃ tatāpi brahmakartṛkāyāṃ nāmarūpavyākriyāyāṃ śravaṇāt 'yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati' (chā. 6.1.3) iti copakramāt 'aitadātmyamidaṃ sarvam' (chā. 6.8.7) iti copasaṃhārācchrutyantaraprasiddheśca brahmakāryatvaprapañcanārthameva manaādīnāmannādimayatvavacanamiti gamyate /
tasmādapi prāṇānāṃ brahmavikāratvasiddhiḥ // 4 //
2 saptagatyadhikaraṇam / sū. 5-6
sapta gater viśeṣitatvāc ca

utpattiviṣayaḥ śrutivipratiṣedhaḥ prāṇānāṃ parihṛtaḥ /
saṃkhyaviṣaya idānīṃ parihriyate /
tatra mukhyaṃ prāṇamupariṣṭādvakṣyati /
saṃprati tu katītare prāṇā iti saṃpradhārayati /
śrutivipratipatteścātra viśayaḥ /
kvacitsapta prāṇāḥ saṃkīrtyante- 'sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt' (muṇḍa. 2.1.8) iti /
kvaciccāṣṭau prāṇā grahatvena guṇena saṃkīrtyante- ' aṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ'' (bṛ. 3.2.1) iti /
kvacinnava- 'sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇā dvāvavāñcau' (tai. saṃ. 5.1.7.1) iti /
kvaciddaśa- 'nava vai puruṣe prāṇā nābhirdaśamī' iti /
kvacidekādaśa- 'daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaḥ' (bṛ. 3.9.4) iti /
kvaciddvādaśa- 'sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanam' (bṛ. 2.4.11) ityatra /
kvacittrayodaśa 'cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca' (bṛ. 4.8) ityatra /
evaṃ hi vipratipannāḥ prāṇeyattāṃ prati śrutayaḥ /
kiṃ tāvatprāptam /
saptaiva prāṇā iti /
kutaḥ gateḥ /
yatastāvanto 'vagamyante- 'sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt' (muṇḍa. 2.1.8) ityevaṃvidhāsu śrutiṣu /
viśeṣitāścaite 'sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ' ityatra /
nanu 'prāṇā guhāśayā nihitāḥ sapta sapta' (muṇḍa. 2.1.8) iti vīpsā śrūyate, sā saptabhyo 'tiriktānprāṇāngamayati /
naiṣa doṣaḥ /
puruṣabhedābhiprāyeyaṃ vīpsā pratipuruṣaṃ sapta sapta prāṇā iti, na tattvabhedābhiprāyā sapta saptānye 'nye prāṇā iti /
nanvaṣṭatvādikāpi saṃkhāyā prāṇeṣūdāhṛtā kathaṃ saptaiva syuḥ /
satyamudāhṛtā /
virodhāttvanyatamā saṃkyādhyavasātavyā /
tatra stokakalpanānurodhātsaptasaṃkhyādhyavasānam /
vṛttibhedāpekṣaṃ ca saṃkhyāntaraśravaṇamiti manyate // 5 //
FN: viśayaḥ saṃśayaḥ /
grahatvaṃ bandhakatvam /
gṛhṇanti badhnantīti grahā indriyāṇi /
atigrahāḥ grahānatikrāntā viṣayā ityarthaḥ /
avāñcau pāyūpasthau /
gateḥ avagateḥ /
atrocyate-
hastādayas tu sthite 'to naivam

hastādayastvapare saptabhyo 'tiriktāḥ prāṇāḥ śrūyante- 'hastau vai grahaḥ sa karmaṇātigraheṇa gṛhīto hastābhyāṃ hi karma karoti' (bṛ. 3.2.8) ityevamādyāsu śrutiṣu /
sthite ca saptatvātireke saptatvamantarbhāvācchakyate saṃbhāvayitum /
hīnādhikasaṃkhyāvipratipattau hyadhikā saṃkhyā saṃgrāhyā bhavati tasyāṃ hīnāntarbhavati natu hīnāyāmadhikā /
ataśca naivaṃ mantavyaṃ stokakalpanānurodhātsaptaiva prāṇāḥ syuriti /
uttarasaṃkhyānurodhāttvekādaśaiva te prāṇāḥ syuḥ /
tathā codāhṛtā śrutiḥ - 'daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaḥ' (bṛ. 3.9.4) iti /
ātmaśabdena cātrāntaḥkaraṇaṃ parigṛhyate, karaṇādhikārāt /
nanvekādaśatvādapyadhike dvādaśatrayodaśatve udāhṛte /
satyamudāhṛte /
nanvekādaśābhyaḥ kāryajātebhyo 'dhikaṃ kāryajātamasti yadarthamadhikaṃ karaṇaṃ kalpyeta /
śabdasparśarūparasagandhaviṣayāḥ pañca buddhibhedāstadarthāni pañca buddhīndriyāṇi /
vacanādānaviharaṇotsargānandāḥ pañca karmabhedāstadarthāni ca pañca karmendriyāṇi /
sarvārthaviṣayaṃ traikālyavṛtti manatvekamanekavṛttikam /
tadeva vṛttibhedāt kvacidbhinnavadvyapadiśyate- 'mano buddhiraṅaṃkāraścittaṃ ca' iti /
tathāca śrutiḥ kāmādyā nānāvidhā vṛttiranukramyāha- 'etatsarvaṃ mana eva' (bṛ. 1.5.3) iti /
apica saptaiva śīrṣaṇyānprāṇānabhimanyamānasya catvāra eva prāṇā abhimatāḥ syuḥ /
sthānabhedāddhyete catvāraḥ santaḥ sapta gaṇyante 'dve śrotre dve cakṣuṣī dve nāsike ekā vāk' iti /
naca tāvatāmeva vṛttibhedā itare prāṇā iti śakyate vaktuṃ, hastādivṛttīnāmatyantavijātīyatvāt /
tathā 'nava vai puruṣe prāṇā nābhirdaśamī'
ityatrāpi dehacchidrabhedābhiprāyeṇaiva daśa prāṇā ucyante na prāṇatattvabhedābhiprāyeṇa /
nābhiddaśamiti vacanāt /
nahi nābhirnāma kaścitprāṇaḥ prasiddho 'sti /
mukhyasya tu prāṇasya bhavati nābhirapyekaṃ viśeṣāyatanamityato nābhirdaśamītyucyate /
kvacidupāsanārthaṃ katicitprāṇā gaṇyante kvacitpradarśanārtham /
tadevaṃ vicitre prāṇeyattāmnāne sati kva kiṃparamāmnānamiti vivektavyam /
kāryajātavaśāttvekādaśātvāmnānaṃ prāṇaviṣayaṃ pramāṇamiti sthitam /
iyamaparā sūtradvayayojanā /
saptaiva prāṇāḥ syuryataḥ saptānāmeva gatiḥ śrūyate- 'tamutkrāmantaṃ prāṇo 'nūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti' (bṛ. 4.4.2) ityatra /
nanu sarvaśabdo 'pyatra paṭhyate, tatkathaṃ saptanāmeva gatiḥ pratijñāyata iti /
viśeṣitatvādityāha /
saptaiva hi prāṇāścakṣurādayastvakparyantā viśeṣitā iha prakṛtāḥ 'sa yatraiva cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅparyāvartate 'thārūpajño bhavati' (bṛ. 4.4.1) 'ekībhavati na paśyatītyāhuḥ' (bṛ. 4.4.2) ityevamādinānukramaṇena /
prakṛtagāmī ca sarvaśabdo bhavati yathā sarve brāhmaṇā bhojayitavyā iti ye nimantritāḥ prakṛtā brāhmaṇāsta eva sarvaśabdenocyante nānye /
evamihāpi ye prakṛtāḥ sapta prāṇāsta eva sarvaśabdenocyante nānya iti /
nanvatra vijñānamaṣṭamamanukrāntaṃ, kathaṃ saptānāmevānukramaṇam /
naiṣa doṣaḥ /
manovijñānayostattvābhedādvṛttibhede 'pi saptatvopapatteḥ /
tasmātsaptaiva prāṇā iti /
evaṃprāpte brūmaḥ - hastādayastvapare saptabhyo 'tiriktāḥ prāṇāḥ pratīyante-' hastau vai grahaḥ' (bṛ. 3.2.8) ityādiśrutiṣu /
grahatvaṃ ca bandhanabhāvo gṛhyate,badhyate kṣetrajño 'nena grahasaṃjñakena bandhaneneti /
sa ca kṣetrajño naikasminneva śarīre badhyate, śarīrāntareṣvi tulyatvādbandhanasya /
tasmāccharīrāntarasaṃcārīdaṃ grahasaṃjñakaṃ bandanamityarthāduktaṃ bhavati /
tathāca smṛtiḥ - puryaṣṭakena liṅgena prāṇādyena sa yujyate /
tena baddhasya vai bandho mokṣo muktasya tena ca /
iti prāṅmokṣādgrahasaṃjñakenānena bandhanenāviyogaṃ darśayati /
ātharvaṇe ca viṣayendriyānukramaṇe cakṣuṣa draṣṭavyaṃ ca ityatra tulyavaddhastādīnīndriyāṇi saviṣayāṇyanukrāmati-' hastau cādātavyaṃ copasthaścānandayitavyaṃ ca pāyuśca visarjayitavyaṃ ca pādau ca gantavyaṃ ca' ( pra. 4.8) iti /
tathā 'daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaste yadāsmāccharīrānmartyādutkrāmantyatha rodayanti' (bṛ. 3.9.4) ityekādaśānāṃ prāṇānāmutkrāntiṃ darśayati /
sarvaśabdo 'pi ca prāṇaśabdena saṃbadhyamāno 'śeṣānprāṇānabhidadhāno darśayati /
sarvaśabdo 'pi ca prāṇaśabdena saṃbadhyamāno 'śeṣānprāṇānabhidadhāno na prakaraṇavaśena saptasvevāvasthāpayituṃ śakyate, prakaraṇācchabdasya balīyastvāt /
sarve brāhmaṇā bhojayitavyā ityatrāpi sarveṣāmevāvanivartināṃ brāhmaṇānāṃ grahaṇaṃ nyāyyaṃ, sarvaśabdasāmarthyāt /
sarvabhojanāsaṃbhavāttu tatra nimantritamātraviṣayā sarvaśabdasya vṛttirāśritā /
iha tu na kiñcitsarvaśabdārthasaṃkocane kāraṇamasti /
tasmātsarvaśabdenātrāśeṣāṇāṃ prāṇānāṃ parigrahaḥ /
pradarśanārthe ca saptānāmanukramaṇamityanavadyam /
tasmādekādaśaiva prāṇāḥ śabdataḥ kāryataśceti siddham // 6 //
FN: guhāyāṃ hṛdaye śerata iti guhāśayāḥ svastāneṣu nihitāḥ nikṣiptāḥ /
karmaṇā hastanirvartyādānena gṛhītaḥ saṃbaddhaḥ /
trayaḥ kālāstraikālyaṃ tadviṣaya vṛttiryasya tantraikālyavṛtti /
cakṣurādayastvakparyantā utkrāntau viśeṣitāḥ /
iha utkrāntiprakaraṇe /
prāṇādipañcakaṃ bhūtasūkṣmapañcakaṃ jñānendriyapañcakaṃ karmendriyapañcakaṃ antaḥkaraṇacatuṣṭayaṃ avidyā kāmaḥ karma ceti paryuṣṭakam /
prāṇāṇutvādhikaraṇam / sū. 7
aṇavaś ca

adhunā prāṇānāmeva svabhāvāntaramabhyuccinoti /
aṇavaścaite prakṛtāḥ prāṇāḥ pratipattavyāḥ /
aṇutvaṃ caiṣāṃ saukṣmyaparicchedau na paramāṇutulyatvaṃ, kṛtsnadehavyāpikāryānupapattiprasaṅgāt /
sūkṣmā ete prāṇāḥ sthūlāścetsyurmaraṇakāle śarīrānnirgacchanto bilādahirivopalabhyeranmriyamāṇasya pārśvasthaiḥ /
paricchinnāścaite prāṇāḥ sarvagatāścetsyurutkrāntigatyāgatiśrutivyākopaḥ syāt /
tadguṇasāratvaṃ ca jīvasya na siddhyet /
sarvagatānāmapi vṛttilābhaḥ śarīradeśe syāditi cet /
na. vṛttimātrasya karaṇatvopapatteḥ /
yadeva hyupalabdhisādhanaṃ vṛttiranyadvā tasyaiva naḥ karaṇatvaṃ saṃjñāmātre vivāda iti karaṇānāṃ vyāpitvakalpanā nirarthikā /
tasmātsūkṣmāḥ paricchinnāśca prāṇā ityadhyavasyāmaḥ // 7 //
FN: anudbhūtarūpasparśatvaṃ sūkṣmatvam /
paricchedo 'lpatvam /
4 prāṇaśraiṣṭhyādhikaraṇam / sū. 8
śreṣṭhaś ca

mukhyaśca prāṇa itaraprāṇavadbrahmavikāra ityatidiśati /
taccāviseṣeṇaiva sarvaprāṇānāṃ brahmavikāratvamākhyātam /
'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca' (muṇḍa. 2.1.3) iti sendriyamanovyatirekeṇa prāṇasyotpattiśravaṇāt /
'sa prāṇamasṛjata' (pra. 6.4) ityādi śravaṇebhyaśca /
kimarthaḥ punaratideśaḥ,
adhikāśaṅkāpākaraṇārthaḥ /
nāsadāsīye hi brahmapradhāne sūkte mantravarṇo bhavati 'na mṛtyurāsīdamṛtaṃ na tarhi na rātryā ahnu āsītpraketaḥ /
ānīdavātaṃ svadhayā tadekaṃ tasmāddhānyanna paraḥ kiñcanāsa' (ṛ.saṃ. 8.7.17) iti /
ānīditi prāṇakarmopādānātprāgutpatteḥ santamiva prāṇaṃ sūcayati /
tasmādajaḥ prāṇa iti jāyate kasyacinmatiḥ /
tāmatideśenāpanudati /
ānīcchabdo 'pi na prāgutpatteḥ prāṇasadbhāvaṃ sūcayati /
avātamiti viśeṣaṇāt /
'aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ' iti ca mulaprakṛteḥ prāṇādisamastaviśeṣarahitatvasya darśitatvāt /
tasmātkāraṇasadbhāvapradarśanārtha evāyamānīcchabda iti /
śreṣṭha iti ca mukhyaṃ prāṇamabhidadhāti- 'prāṇo vāva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca' (chā. 5.1.1) iti śrutinirdeśāt /
jyeṣṭhaśca prāṇaḥ śukraniṣekakālādārabhya tasya vṛttilābhāt /
na cetasya tadānīṃ vṛttilābhaḥ syādyonau niṣiktaṃ śukraṃ pūyeta na saṃbhavedvā /
śrotrādīnāṃ tu karṇaśaṣkulyādisthānavibhāganiṣpattau vṛttilābhānna jyeṣṭhatvam /
śreṣṭhaśca prāṇo guṇādhikyāt, 'na vai śakṣyāmastvadṛte jīvitum' (bṛ. 6.1.13) iti śruteḥ // 8 //
FN: tarhi tadā pralayakāle mṛtyurmārako mṛtyumatkāryaṃ vā nāsīt, amṛtaṃ devabhogyaṃ nāsīt, rātryāḥ praketaścihnarūpaścandraḥ ahaḥ praketaḥ sūryaśca nāstāṃ, svadhayā pitṛdeyāgnena saha, ānīt ceṣṭāṃ kṛtavat /
5 vāyukriyādhikaraṇam / sū. 9-12
na vāyukriye pṛthagupadeśāt

sa punarmukhyaḥ prāṇaḥ kiṃsvarūpa itīdānīṃ jijñāsyate /
tatra prāptaṃ tāvacchrutervāyuḥ prāṇa iti /
evaṃ hi śrūyate- 'yaḥ prāṇaḥ sa vāyuḥ sa eṣa vāyuḥ pañcavidhaḥ prāṇo 'pāno vyāna udānaḥ samānaḥ' iti /
athavā tantrāntarīyābhiprāyātsamastakaraṇavṛttiḥ prāṇa iti prāptam /
evaṃ hi tantrāntarīyā ācakṣate- 'sāmānyā karaṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañce' ti /
atrocyate- na vāyuḥ prāṇo nāpi karaṇavyāpāraḥ /
kutaḥ - pṛthagupadeśāt /
vāyostāvatprāṇasya pṛthagupadeśo bhavati- 'prāṇa eva brahmaṇaścaścaturthaḥ pādaḥ sa vāyunā jyotiṣā bhāti ca tapati ca' (chāndo. 3.18.4) iti /
nahi vāyureva san vāyoḥ pṛthagupadiśyeta /
tathā karaṇavṛtterapi pṛthagupadeśo bhavati, vāgādīni karaṇānyanukramya tatra tatra pṛthakprāṇasyānukramaṇāt /
vṛttivṛttimatoścābhedāt /
nahi karaṇavyāpāra eva san karaṇebhyaḥ pṛthagupadiśyeta /
tathā 'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca /
khaṃ vāyuḥ' (mu. 2.1.3) ityevamādayo 'pi vāyoḥ karaṇebhyaśca prāṇasya pṛthagupadeśā anusartavyāḥ /
naca samastānāṃ karaṇānāmekā vṛttiḥ saṃbhavati, pratyekamekaikavṛttitvātsamudāyasya cākārakatvāt /
nanu pañjaracālananyāyenaitadbhaviṣyati /
yathaitapañjaravartina ekādaśapakṣiṇaḥ pratyekaṃ pratiniyatavyāpārāḥ santaḥ saṃbhūyaikaṃ pañjaraṃ cālayanti, evamekaśarīravartina ekādaśa prāṇāḥ pratyekaṃ pratiniyatavṛttayaḥ santaḥ saṃbhūyaikāṃ prāṇākhyāṃ vṛttiṃ pratilapsyanta iti /
netyucyate /
yuktaṃ tatra pratyekavṛttibhiravāntaravyāpāraiḥ pañjaracālanānurūpairevopetāḥ pakṣiṇaḥ saṃbhūyaikaṃ pañjaraṃ cālayeyuriti /
tathā dṛṣṭatvāt /
iha tu śravaṇādyavāntaravyāpāropetāḥ prāṇa na saṃbhūya prāṇyuriti yuktam, pramāṇābhāvāt /
atyantavijātīyatvācca śravaṇādibhyaḥ prāṇanasya /
tathā prāṇasya śreṣṭhatvādyudghoṣaṇaṃ guṇabhāvopagamaśca taṃ prati vāgādīnāṃ, na karaṇavṛttimātre prāṇe 'vakalpate /
tasmādanyo vāyukriyābhyāṃ prāṇaḥ /
kathaṃ tarhīyaṃ śrutiḥ 'yaḥ prāṇaḥ sa vāyuḥ' iti /
ucyate- vāyurevāyamadhyātmamāpannaḥ pañcavyūho viśeṣātmanāvatiṣṭhamānaḥ prāṇo nāma bhaṇyate na tattvāntaraṃ nāpi vāyumātram /
ataścobhe api bhedābhedaśrutī na virudhyete // 9 //
syādetat /
prāṇo 'pi tarhi jīvavadasmiñśarīre svātantryaṃ prāpnoti /
śreṣṭhatvādguṇabhāvopagamācca taṃ prati vāgādīnāmindriyāṇām /
tathāhyanekavidhā vibhūtiḥ prāṇasya śrāvyate- 'supteṣu vāgādiṣu prāṇa eko hi jāgarti prāṇa eko mṛtyunānāptaḥ prāṇaḥ saṃvargo vāgādīnsaṃvṛṅ kte prāṇa itarānprāṇānrakṣati māteva putrān' iti /
tasmātprāṇasyāpi jīvavatsvātantryaprasaṅgaḥ /
taṃ pariharati-
cakṣurādivat tu tatsahaśiṣṭyādibhyaḥ

tuśabdaḥ prāṇasya jīvavatsvātantryaṃ vyavartayati /
yathā cakṣurādīni rājaprakṛtivajjīvasya kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca pratyupakaraṇāni na svatantrāṇi /
tathā mukhyo 'pi prāṇo rājamantrivajjīvasya sarvārthakaratvenopakaraṇabhūto na svatantraḥ /
kutaḥ /
tatsahaśiṣṭyādibhyaḥ /
taiścakṣurādibhiḥ sahaiva prāṇaḥ śiṣyate prāṇasaṃvādādiṣu /
samānadharmāṇāṃ ca saha śāsanaṃ yuktaṃ bṛhadrathantarādivat /
ādiśabdena saṃhatatvācetanatvādīnprāṇasya svātantryanirākaraṇahetūndarśati // 10 //
syādetat /
yadi cakṣurādivatprāṇasya jīvaṃ prati karaṇabhāvo 'bhāyupagamyeta,viṣayāntaraṃ rūpādivatprasajyeta /
rūpādyālocanādibhirvṛttibhiryathāsvaṃ cakṣurādīnāṃ jīvaṃ prati karaṇabhāvo bhavati /
apicaikādaśaiva kāryajātāni rūpālocanādīni parigaṇitāni yadarthamekādaśa prāṇāḥ saṃgṛhītāḥ natu dvādaśamaparaṃ kāryajātamadhigamyate yadarthamayaṃ dvādaśaḥ prāṇaḥ pratijñāyeteti /
ata uttaraṃ paṭhati-
akaraṇatvāc ca na doṣas tathā hi darśayati

na tāvadviṣayāntaraprasaṅgo doṣaḥ /
akaraṇatvātprāṇasya /
nahi cakṣurādivatprāṇasya viṣayaparicchedena karaṇatvamabhyupagamyate /
nacāsyaitāvatā kāryābhāva eva /
kasmāt /
tathāhi śrutiḥ prāṇāntareṣvasaṃbhāvyamānaṃ mukhyaprāṇasya vaiśeṣikaṃ kāryaṃ darśayati prāṇasaṃvādādiṣu- 'atha ha prāṇā ahaṃśreyasi vyūdire' ityupakramya 'yasminva utkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataramiva dṛśyate sa vaḥ śreṣṭhaḥ' (chā. 5.1.6,7) iti copanyasya pratyekaṃ vāgādyutkramaṇena tadvṛttimātrahīnaṃ yathāpūrvaṃ jīvanaṃ darśayitvā prāṇoccikramiṣāyāṃ vāgādiśaithilyāpattiṃ śarīrapātaprasaṅgaṃ ca darśayantī śrutiḥ prāṇanimittāṃ śarīrendriyasthitiṃ darśayati /
'tāvanvariṣṭhaḥ prāṇa uvāca mā mohamāpadyathāhamevaitatpañcadhātmānaṃ pravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmi, iti caitamevārthaṃ śrutirāha- 'prāṇena rakṣannavaraṃ kulāyam' (bṛ.
4.3.12) iti ca supteṣu cakṣurādiṣu prāṇanimittāṃ śarīrarakṣāṃ darśayati /
'yasmātkasmāccāṅgātprāṇa utkrāmati tadaiva tacchuṣyati' (bṛ. 1.3.19) /
'tena yadaśnāti yatpibati tenetarānprāṇānavati' iti ca prāṇanimittāṃ śarīrendriyapuṣṭiṃ darśayati /
'kasminnvahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmi' iti, 'sa prāṇamasṛjata' iti ca prāṇanimitte jīvasyotkrāntapratiṣṭhe darśayati // 11 //
FN: ahaṃśreyasi svasya śreṣṭhatānimittaṃ, vyūdire vivādaṃ cakrire /
aparaṃ nīcaṃ, kulāyaṃ dehākhyaṃ gṛham /
pañcavṛttir manovat vyapadiśyate

itaścāsti mukhyasya prāṇasya vaiśeṣikaṃ kāryaṃ, yatkāraṇaṃ pañcavṛttirayaṃ vyapadiśyate śrutiṣu 'prāṇo 'pāno vyāna udānaḥ samānaḥ' (bṛ. 1.5.3) iti /
vṛttibhedaścāyaṃ kāryabhedāpekṣaḥ /
prāṇaḥ prāgvṛttirucchvāsādikarmā /
apānor'vāgvṛttirniśvāsādikarmā /
vyānastayoḥ saṃdhau vartamāno vīryavatkarmahetuḥ /
udāna ūrdhvavṛttirutkrāntyādihetuḥ /
samānaḥ samaṃ sarveṣvaṅgeṣu yo 'nnarasānnayatīti /
evaṃ pañcavṛttiḥ prāṇo manovat /
yathā manasaḥ pañca vṛttaya evaṃ prāṇasyāpītyarthaḥ /
śrotrādinimittāḥ śabdādiviṣayā manasaḥ pañca vṛttayaḥ prasiddhāḥ, natu kāmaḥ saṃkalpaḥ ityādyāḥ paripaṭhitāḥ parigṛhyeran /
pañcasaṃkhyātirekāt /
nanvatrāpi śrotrādinirapekṣā bhūtabhaviṣyadādiviṣayāparā manaso vṛttirastīti samānaḥ pañcasaṃkhyātirekaḥ /
evaṃ tarhi 'paramatamapratiṣiddhamanumataṃ bhavati' iti nyāyādihāpi yogaśāstraprasiddhā manasaḥ pañcavṛttayaḥ parigṛhyante 'pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ' (pāta. yoga. sū. 1.1.6) nāma /
bahuvṛttitvamātreṇa vā manaḥ prāṇasya nidarśanamiti draṣṭavyam /
jīvopakaraṇatvamapi prāṇasya pañcavṛttitvānmanovaditi yojayitavyam // 12 //
FN: pramāṇaṃ pramitiḥ, viparyayo bhramaḥ, śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ, tāmasī vṛttirnidrā /
6 śreṣṭhāṇutvādhikaraṇam / sū. 13
aṇuś ca

aṇuścāyaṃ mukhyaḥ prāṇaḥ pratyetavya itaraprāṇavat /
aṇutvaṃ cehāpi saukṣmyaparicchedau na paramāṇutulyatvam /
pañcabhirvṛttibhiḥ kṛtsnaśarīravyāpitvāt /
sūkṣmaḥ prāṇa utkrāntau pārśvasthenānupalabhyamānatvāt /
paricchinnaścotkrāntigatyāgatiśrutibhyaḥ /
nanu vibhutvamapi prāṇasya samāmnāyate- 'samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistribhirlokaiḥ samo 'nena sarveṇa (bṛ. 1.3.22) ityevamādipradeśeṣu /
taducyate- ādhidaivikena samaṣṭivyaṣṭirūpeṇa hairaṇyagarṇeṇa prāṇātmanaivaitadvibhutvamāmnāyate nādhyātmikena /
apica samaḥ pluṣiṇetyādinā sāmyavacanena pratiprāṇivartinaḥ prāṇasya pariccheda eva pradarśyate tasmādadoṣaḥ // 13 //
FN: pluṣirmaśakādapi sūkṣmo jantuḥ, nāgo hastī /
7 jyotirādyadhikaraṇam / sū. 14-16
jyotirādyadhiṣṭhānaṃ tu tadāmananāt

te punaḥ prakṛtāḥ prāṇāḥ kiṃ svamahimnaiva svasmai kāryāya prabhavantyāhosviddevatādhiṣṭhitāḥ prabhavantīti vicāryate- tatra prāptaṃ tāvadyathā svakāryaśaktiyogātsvamahimnaiva prāṇāḥ pravarteranniti /
apica devatādhiṣṭhitānāṃ prāṇānāṃ pravṛttāvabhyupagamyamānāyāṃ tāsāmevādhiṣṭhātrīṇāṃ devatānāṃ bhoktṛtvaprasaṅgāccharīrasya bhoktṛtvaṃ pralīyeta /
ataḥ svamahimnaivaiṣāṃ pravṛttiriti /
evaṃ prāptaṃ idamucyate- jyotirādyadhiṣṭhānaṃ tu iti /
tuśabdena pūrvapakṣo vyāvartyate /
jyotirādibhiragnyādyabhimāninībhirdevatābhiradhiṣṭhitaṃ vāgādi karaṇajātaṃ svakāryeṣu pravartata iti pratijānīte /
hetuṃ vyācaṣṭe- tadāmananāditi /
tathāhyāmananti- 'agnirvāgbhūtvā mukhaṃ prāviśat' (aita. 2.4) ityādi /
agneścāyaṃ vāgbhāvo mukhapraveśaśca devatātmanādhiṣṭhātṛtvamaṅgīkṛtyocyate /
nahi devatāsaṃbandhaṃ pratyākhyāyāgnervāci mukhe vā kaścidviśeṣasaṃbandho dṛśyate /
tathā 'vāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśat' (aita. 2.4) ityevamādyapi yaujayitavyam /
tathānyatrāpi vāgeva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ so 'gninā jyotiṣā bhāti ca tapati ca' (chā. 3.18.3) ityevamādinā vāgādīnāmagnyādijyotiṣṭvādivacanenaitamevārthaṃ draḍhayati /
'sa vai vācameva prathamāmatyavahatsā yadā mṛtyumatyamucyata so 'gnirabhavat' (bṛ. 1.3.12) iti caivamādinā vāgādīnāmagnyādibhāvāpattivacanenaitamevārthaṃ dyotayati /
sarvatra cādhyātmādhidaivatavibhāgena vāgādyagnyādyanukramaṇamanayaiva pratyāsattyā bhavati /
samṛtāvapi- 'vāgadhyātmamiti prāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥ /
vaktavyamadhibhūtaṃ tu vahnistatrādhidaivacatam /
' ityādinā vāgādīnāmagnyādidevatādhiṣṭhitatvaṃ saprapañcaṃ darśitam /
yaduktaṃ svakāryaśaktiyogātsvamahimnaiva prāṇāḥ pravarteranniti /
tadayuktam /
śaktānāmapi śakaṭādīnāmanaḍudādyadhiṣṭhitānāṃ pravṛttidarśanāt /
ubhayathopapattau cāgamāddevatādhiṣṭhitatvameva niścīyate // 14 //
FN: bhāti dīpyate /
tapati svakāryaṃ karoti /
sa prāṇo vācaṃ prathamāmudgīthakarmāṇi pradhānāṃ anṛtādipāpmarūpaṃ mṛtyumatītyāvahanmṛtyunā muktāṃ kṛtvā agnidevatātmatvaṃ prāpitavān /
yadapyuktaṃ devatānāmevādhiṣṭhātrīṇāṃ bhoktṛtvaprasaṅgo na śārīrasyeti tatparihriyate-
prāṇavatā śabdāt

satīṣvapi prāṇānāmadhiṣṭātrīṣu devatāsu prāṇavatā kāryakaraṇasaṃghātasvāminā śārīreṇaivaiṣāṃ prāṇānāṃ saṃbandhaḥ śruteravagamyate /
tathāhi śrutiḥ - 'atha yatraitadākāśamanuviṣaṇṇaṃ cakṣuḥ sa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya takṣuratha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇam' (chā. 8.124) ityevañjātīyakā śārīreṇaiva prāṇānāṃ saṃbandhaṃ śrāvayati /
apicānekatvātpratikaraṇamadhiṣṭhātrīṇāṃ devatānāṃ na bhoktṛtvamasmiñśarīre 'vakalpate /
eko hyevamasmiñśarīre śārīro bhoktā pratisaṃdhānādisaṃbhavādavagamyate // 15 //
FN: atha dehe prāgapraveśānantaraṃ yatra golake etacchidramanupraviṣṭaṃ cakṣurindriyaṃ tatra cakṣuṣyabhimānī sa ātmā cākṣuṣaḥ tasya rūpadarśanāya cakṣuḥ /
tasya ca nityatvāt

tasya ca śārīrasyāsmiñśarīre bhoktṛtvena nityatvena puṇyapāpopalepasaṃbhavātsukhaduḥkhopabhogasaṃbhavācca na devatānām /
tā hi parasminnaiśvarye pade 'vatiṣṭhamānā na hine 'smiñśarīre bhoktṛtvaṃ pratilabdhumarhanti /
śrutiśca bhavati- 'puṇyamevāmuṃ gacchati na ha vai devānpāpaṃ gacchati' (bṛ. 1.5.3) iti śārīreṇaiva ca nityaḥ prāṇānāṃ saṃbandha utkrāntyādiṣu tadanuvṛttidarśanāt /
'tamutkrāmantaṃ prāṇo 'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti' (bṛ. 4.4.2)
ityādiśrutibhyaḥ /
tasmātsatīṣvapi karaṇānāṃ niyantrīṣu devatāsu na śārīrasya bhoktṛtvamapagacchati /
karaṇapakṣasyaiva hi devatā na bhoktṛpakṣasyeti // 16 //
8 indriyādhikaraṇam / sū. 17-19
ta indriyāṇi tadvyapadeśād anyatra śreṣṭhāt

mukhyaścaika itare caikādaśa prāṇā anukrāntāḥ /
tatredamaparaṃ saṃdihyate /
kiṃ mukhyasyaiva prāṇasya vṛttibhedā itare prāṇā āhosvittattvāntarāṇīti /
kiṃ tāvatprāptaṃ, mukhyasyaivetare vṛttibhedā iti /
kutaḥ - śruteḥ /
tathāhi śrutirmukhyamitarāṃśca prāṇānsaṃnidhāpya mukhyātmatāmitareṣāṃ khyāpayati- 'hantāsyaiva sarve rūpamasāmeti ta etasyaiva sarve rūpamabhavan' (bṛ. 1.5.21) iti /
prāṇaikaśabdatvāccaikatvādhyavasāyaḥ /
itarathā hyanyāyyamanekārthatvaṃ prāṇaśabdasya prasajyeta /
ekatra vā mukhyatvamitaratra vā lākṣaṇikatvāmāpadyeta /
tasmādyathaikasyaiva prāṇasya prāṇādyāḥ pañca vṛttaya evaṃ vāgādyā apyekādaśeti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - tattvāntarāṇyeva prāṇādvāgādīnīti /
kutaḥ -
vyapadeśābhāvāt /
ko 'yaṃ vyapadeśabhedaḥ /
te prakṛtāḥ prāṇāḥ śreṣṭhaṃ varjayitvāvaśiṣṭā ekādaśenjadriyāṇītyucyante /
śrutāvevaṃ vyapadeśadarśanāt /
'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca' (mu. 2.1.3) iti hyevañjātīyakeṣu pradeśeṣu pṛthakprāṇo vyapadiśyate pṛthaktcendriyāṇi /
nanu manaso 'pyevaṃ sati varjanamindriyatvena prāṇavatsyāt, 'manaḥ sarvendriyāṇi ca' iti pṛthagvyapadeśadarśanāt /
satyametat /
smṛtau tvekādaśendriyāṇīti mano 'pīndriyatvena śrotrādivatsaṃgṛhyate /
prāṇasya tvindriyatvaṃ na śrutau smṛtau vā prasiddhamasti /
vyapadeśabhedaścāyaṃ tattvabhedapakṣa upapadyate /
tattvaikatve tu sa evaikaḥ sanprāṇa indriyavyapadeśaṃ labhate na labhate ceti vipratiṣiddham /
tasmāttattvāntarabhūtā mukhyāditare // 17 //
FN: asyaiva mukhyaprāṇasya rūpaṃ asāma bhavemeti saṃkalpya, te vāgādayaḥ /
kutaśca tattavāntarabhūtāḥ -
bhedaśruteḥ

bhedena vāgādibhyaḥ prāṇaḥ sarvatra śrūyate- 'te ha vācamūcuḥ' (bṛ. 1.3.2) ityupakramya vāgādīnasurapāpmavidhvastānupanyasyopasaṃhṛtya vāgādiprakaraṇam 'atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcuḥ' ityasuravidhvaṃsino mukhyasya prāṇasya pṛthagupakramāt /
tathā 'mano vācaṃ prāṇaṃ tānyātmane 'kuruta' ityevamādyā api bhedaśrutaya udāhartavyāḥ /
tasmādapi tattvāntarabhūtā mukhyāditare // 18 //
kutaśca tattvāntarabhūtāḥ -
vailakṣaṇyāc ca

vailakṣaṇyaṃ ca bhavati mukhyasyetareṣāṃ ca /
suṣupteṣu vāgādiṣu mukhya eko jāgarti sa eva caiko mṛtyunānāpta āptāstvitare /
tasyaiva ca sthityukrāntibhyāṃ dehadhāraṇapatanahetutvaṃ nendriyāṇām /
viṣayālocanahetutvaṃ cendriyāṇāṃ na prāṇasyevañjātīyako bhūyāllakṣaṇabhedaḥ prāṇendriyāṇām /
tasmādapyeṣāṃ tattvāntarabhāvasiddhiḥ /
yaduktam- 'ta etasyaiva sarve rūpamabhavan' (bṛ. 1.5.21) iti śruteḥ prāṇa evendriyāṇīti, tadayuktam /
tatrāpi paurvāparyālocanādbhedapratīteḥ /
tathāhi- vadiṣyāmyevāhamiti vāgdadhre' (bṛ. 1.5.21) iti vāgādīnīndriyāṇyanukramya 'tāni mṛtyuḥ śramo bhūtvopayeme tasmācchrāmyatyeva vāk' iti ca śramarūpeṇa mṛtyunā grastatvaṃ vāgādīnāmabhidhāya 'athemameva nāpnodyo 'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ' (bṛ. 1.5.21) iti pṛthakprāṇaṃ mṛtyunānabhibhūtaṃ tamanukrāmati /
'ayaṃ vai naḥ śreṣṭhaḥ' (bṛ. 1.5.21) iti ca śreṣṭhatāmasyāvadhārayati /
tasmāttadavirodhena vāgādiṣu parispandalābhasya prāṇāyattatvaṃ tadrūpabhavanaṃ vāgādīnāmiti mantavyaṃ na tādātmyam /
ata eva ca prāṇaśabdasyendriyeṣu lākṣaṇikatvasiddhiḥ /
tathāca śrutiḥ - 'ta etasyaiva sarve rūpamabhavan /
tasmādeta etenākhyāyante prāṇāḥ' (bṛ. 1.5.21) iti mukhyaprāṇaviṣayasyaiva prāṇaśabdasyendriyeṣu lākṣaṇikīṃ vṛttiṃ darśayati /
tasmāttattvāntarāṇi prāṇādindriyāṇīti // 19 //
FN: mṛtyurāsaṅgadoṣaḥ /
vādgagdhre dhāraṇābhiprāyaṃ cakre /
9 saṃjñāmūrtikḷptyadhikaraṇam / sū. 20-22
saṃjñāmūrtikḷptis tu trivṛtkurvata upadeśāt

satprakriyāyāṃ tejobannānāṃ sṛṣṭimabhidhāyopadiśyate- 'seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti /
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇīti' (chā. 6.3.2) /
tatra saṃśayaḥ - kiṃ jīvakartṛkamidaṃ nāmarūpavyākaraṇamāhosvitparameśvarakartṛkamiti /
tatra prāptaṃ tāvajjīvakartṛkamevedaṃ nāmarūpavyākaraṇamiti /
kutaḥ - 'anena jīvenātmanā' iti viśeṣaṇāt /
yathā loke cāreṇāhaṃ parasainyamanupraviśya saṃkalayānītyevañjātīyake prayoge cārakartṛkameva satsainyasaṃkalanaṃ hetukartṛtvādrājātmanyadhyāropayati saṃkalayānītyuttamapuruṣaprayogeṇa, evaṃ jīvakartṛkameva sannāmarūpavyākaraṇaṃ hetukartṛtvāddevatātmanyadhyāropayati vyākaravāṇītyuttamapuruṣaprayogeṇa /
apica ḍitthaḍavitthādiṣu nāmasu ghaṭaśarāvādiṣu ca rūpeṣu jīvasyaiva vyākartṛtvaṃ dṛṣṭam /
tasmājjīvakartṛkamevedaṃ nāmarūpavyākaraṇamityevaṃ prāpte 'bhidhatte-
'saṃjñāmūrtikḷptastu' iti /
tuśabdena pakṣaṃ vyāvartayati /
saṃjñāmūrtikḷptiriti nāmarūpavyākriyetyetat /
trivṛtkurvata iti parameśvaraṃ lakṣayati, trivṛtkaraṇe tasya nirapavādakartṛtvanirdeśāt /
yeyaṃ saṃjñākḷptimūrtikḷptiścāgnirādityaścandramā vidyuditi, tathā kuśakāśapalāśādiṣu paśumṛgamanuṣyādiṣu ca pratyākṛti prativyakti cānekaprakārā /
sā khalu parameśvarasyaiva tejobannānāṃ nirmātuḥ kṛtirbhavitumarhati /
kutaḥ - upadeśāt /
tathāhi- 'seyaṃ devataikṣata' ityupakramya 'vyākaravāṇi' ityuttamapuruṣaprayogeṇa parasyaiva brahmaṇo vyākartṛtvamihopadiśyate /
nanu jīveneti viśeṣaṇājjīvakartṛkatvaṃ vyākaraṇasyādhyavasitam /
naitadevam /
jīvenetyetadanupraviśyetyanena saṃbadhyata ānantaryāt, na vyākaravāṇītyanena /
tena hi saṃbandhe vyākaravāṇītyayaṃ devatāviṣaya uttamapuruṣa aupacārikaḥ kalpyeta /
naca girinadīsamudrādiṣu nānāvidheṣu nāmarūpeṣvanīśvarasya jīvasya vyākaraṇasāmarthyamasti /
yeṣvapi cāsti sāmarthyaṃ teṣvapi parameśvarāyattameva tat /
naca jīvo nāma parameśvarādatyantabhinnaścāra iva rājñaḥ, ātmaneti viśeṣaṇāt /
upādhimātranibandhanatvācca jīvabhāvasya /
tena, tatkṛtamapi nāmarūpavyākaraṇaṃ parameśvarakṛtameva bhavati /
parameśvara eva ca nāmarūpayorvyākarteti sarvopaniṣatsiddhāntaḥ /
'ākāśo ha vai nāma nāmarūpayornirvahitā' (chā. 8.14.1) ityādiśrutibhyaḥ /
tasmātparameśvarasyaiva trivṛtkurvataḥ karma nāmarūpayorvyākaraṇam /
trivṛtkaraṇapūrvakamevedamiha nāmarūpavyākaraṇaṃ vivakṣyate, pratyekaṃ nāmarūpavyākaraṇasya tejobannotpattivacanenaivoktatvāt /
tacca trivṛtkaraṇamagnyādityacandravidyutsu śrutirdarśayati- 'yadagre rohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasya' (chā. 6.4.1) ityādinā /
tatrāgniritīdaṃ rūpaṃ vyākriyate /
sati ca rūpavyākaraṇe viṣayapratilambhādagniritīdaṃ nāma vyākriyate /
evamādityacandravidyutsvapi draṣṭavyam /
anena cāgnyādyudāharaṇena bhaumāmbhasataijaseṣu triṣvapi dravyeṣvaviśeṣeṇa trivṛtkaraṇamuktaṃ bhavati /
upakramopasaṃhārayoḥ sādhāraṇatvāt /
tathāhyaviśeṣeṇaivopakramaḥ - 'imāstisro devatāstrivṛdekaikā bhavati' (chā. 6.3.4) iti /
aviśeṣeṇaiva copasaṃhāraḥ - 'yadu rohitamivābhūditi tejasastadrūpam' ityevamādiḥ 'yadavijñātamivābhūdityetāsāmeva devatānāṃ samāsa iti' (chā. 6.4.6.7) evamantaḥ // 20 //
FN: prakriyā prakaraṇam /
tāsāṃ tisṛṇāmekaikāṃ devatāṃ tejobannātmanā tryātmikāṃ kariṣyāmīti śrutiḥ pañcīkaraṇopalakṣaṇārthā /
tāsāṃ tisṛṇāṃ devatānāṃ bahistrivṛtkṛtānāṃ satīnāmadhyātmamaparaṃ trivṛtkaraṇamuktam- 'imāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati' (chā. 6.4.7) iti /
tadidānīmācāryo yathāśrutyevopadarśayatyāśaṅkitaṃ kañciddoṣaṃ parihariṣyan-
māṃsādi bhaumaṃ yathāśabdamitarayoś ca

bhūmestrivṛtkṛtāyāḥ puruṣeṇopabhujyamānāyā māṃsādikāryaṃ yathāśabdaṃ niṣpadyate /
tathāhi śrutiḥ - 'annamaśitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustatpurīṣaṃ bhavati yo madhyamastanmāṃsaṃ yo 'ṇiṣṭhastanmanaḥ' (chā. 6.5.1) iti /
trivṛtkṛtā bhūmirevaiṣā vrīhiyavādyannarūpeṇādyata ityabhiprāyaḥ /
tasyāśca sthaviṣṭhaṃ rūpaṃ purīṣabhāvena bahirnirgacchati /
madhyamamadhyātmaṃ māṃsaṃ vardhayati /
aṇiṣṭhaṃ tu manaḥ /
evamitarayoraptejasoryathāśabdaṃ kāryamavagantavyam /
evaṃ mūtraṃ lohitaṃ prāṇaścāpāṃ kāryam /
asthi majjā vāktejasa iti // 21 //
atrāha- yadi sarvameva trivṛtkṛtaṃ bhūtabhautikamaviśeṣaśruteḥ 'tāsa trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarot' iti /
kiṅkṛtastarhyayaṃ viśeṣavyapadeśaḥ 'idaṃ teja imā āpa idamannam' iti /
tathā 'adhyātmamidamannasyāśitasya kāryaṃ māṃsādi /
idamapāṃ pītānāṃ kāryaṃ lohitādi /
idaṃ tejaso 'śitasya kāryamasthyādi' iti /
atrocyate-
vaiśeṣyāt tu tadvādas tadvādaḥ