બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.4

અથોચ્યેત વિભુત્વે ઽપ્યત્મનઃ શરીરપ્રતિષ્ઠેન મનસા સંયોગઃ શરીરાવચ્છિન્ન એવાત્મપ્રદેશે ભવિષ્યતીતિ અતઃ પ્રદેશકૃતા વ્યવસ્થાભિસંધ્યાદીનામદૃષ્ટસ્ય સુખદુઃખયોશ્ચ ભવિષ્યતીતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
અન્તર્ભાવાત્ ।
વિભુત્વાવિશેષાદ્ધિ સર્વ એવાત્માનઃ સર્વશરીરેષ્વન્તર્ભવન્તિ ।
તત્ર ન વૈશેષિકૈઃ શરીરાવચ્છિન્નો ઽપ્યાત્માનઃ પ્રદેશઃ કલ્પયિતું શક્યઃ ।
કલ્પ્યમાનો ઽપ્યયં નિષ્પ્રદેશસ્યાત્મનઃ પ્રદેશઃ કાલ્પનિકત્વાદેવ ન પારમાર્થિકં કાર્યં નિયન્તું શક્નોતિ ।
શરીરમપિ સર્વાત્મસંનિધાવુત્પદ્યમાનમસ્યૈવાત્મનો નેતરેષામિતિ ન નિયન્તું શક્યમ્ ।
પ્રદેશવિશેષાભ્યુપગમે ઽપિ ચ દ્વયોરાત્મનોઃ સમાનસુખદુઃખભાજોઃ કદાચિદેકેનૈવ તાવચ્છરીરેણોપભોગસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
સમાનપ્રદેશસ્યાપિ દ્વયોરાત્મનોરદૃષ્ટસ્ય સંભવાત્ ।
તથાહિ- દેવદત્તો યસ્મિન્પ્રદેશે સુખદુઃખમન્વભૂત્તસ્માત્પ્રદેશાદપક્રાન્તે તચ્છરીરે યજ્ઞદત્તશરીરે ચ તં પ્રદેશમનુપ્રાપ્તે તસ્યાપીતરેણ સમાનઃ સુખદુઃખાનુભવો દૃશ્યતે સ ન સ્યાદ્યદિ દેવદત્તયજ્ઞદત્તયોઃ સમાનપ્રદેશમનિષ્ટં ન સ્યાત્ ।
સ્વર્ગાદ્યનુપભોગપ્રસઙ્ગશ્ચ પ્રદેશવાદિનઃ સ્યાત્ ।
બ્રાહ્મણાદિશરીરપ્રદેશેષ્વદૃષ્ટનિષ્પત્તેઃ પ્રદેશાન્તરવર્તિત્વાચ્ચ સ્વાર્ગાદ્યુપભોગસ્ય ।
સર્વગતત્વાનુપપત્તિશ્ચ બહૂનામાત્મનાં, દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ ।
વદ તાવત્ત્વં કે બહવઃ સમાનપ્રદેશાશ્ચેતિ ।
રૂપાદય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તેષામપિ ધર્મ્યંશેનાભેદાલ્લક્ષણભેદાચ્ચ ।
નતુ બહૂનામાત્મનાં લક્ષણભેદો ઽસ્તિ ।
અન્ત્યવિશેષવશાદ્ભેદોપપત્તિરિતિચેત્ ।
ન ।
ભેદકલ્પનાય અન્ત્યવિશેષકલ્પનાયાશ્ચેતરેતરાશ્રયત્વાત્ ।
આકાશાદીનામપિ વિભુત્વં બ્રહ્મવાદિનો ઽસિદ્ધં કાર્યત્વાભ્યુપગમાત્, તસ્માદાત્મૈકત્વપક્ષ એવ સર્વદોષાભાવ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ 53 ॥
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ શ્રીશારીરકમીમાંસાભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ સમાપ્તઃ ॥ 3 ॥
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
દ્વિતીયાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
અત્ર પાદે લિઙ્ગશરીરશ્રુતીનાં વિરોધપરિહારઃ
1 પ્રાણોત્પત્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 1-4
તથા પ્રાણાઃ

વિયદાદિવિષયઃ શ્રુતિવિપ્રતિષેધસ્તૃતીયેન પાદેન પરિહૃતઃ ।
ચતુર્થેનેદાનીં પ્રાણવિષયઃ પરિહ્રિયતે ।
ઽતત્ર તાવત્ તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છાન્દો. 6.2.3) ઇતિ, ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈત્તિ. 2.1.1) ઇતિ ચૈવમાદિષૂત્પત્તિપ્રકરણેષુ પ્રાણાનામુત્પજિર્નામ્નાયતે ક્વચિચ્ચાનુત્પત્તિરેવૈષામામ્નાયતે ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ (તૈ. 2.7) ઽતદાહુઃ કિં તદસદાસીદિત્યૃષયો વાવ તે ઽગ્રે ઽસદાસીત્ ।
તદાહુઃ કે તે ઋષય ઇતિ ।
પ્રાણા વાવ ઋષયઃઽ ઇત્યત્ર પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રાણાનાં સદ્ભાવશ્રવણાત્ ।
અન્યત્ર તુ પ્રાણાનામપ્યુત્પત્તિઃ પઠ્યતે- ઽયથાગ્નેર્જ્વલતઃ ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચરન્ત્યેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃઽ ઇતિ, ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચઽ (મુણ્ડ. 2.1.3) ઇતિ, ઽસપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્ઽ (મુ. 2.1.8) ઇતિ, ઽસ પ્રાણમસૃજત પ્રાણાચ્છ્રદ્ધાં ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવીન્દ્રિયં મનો ઽન્નમ્ઽ (પ્ર. 6.4) ઇતિ ચૈવમાદિપ્રદેશેષુ ।
તત્ર તત્ર શ્રુતિવિપ્રતિષેધાદન્યતરનિર્ધારણકારણાનિરૂપણાચ્ચાપ્રતિપત્તિઃ પ્રાપ્નોતિ ।
અથવા પ્રાગુત્પત્તેઃ સદ્ભાવશ્રવણાદ્ગૌણી પ્રાણાનામુત્પત્તિરિતિ પ્રાપ્નોતિ ।
અત ઉત્તરમિદં પઠતિ- ઽતથા પ્રાણાઃઽ ઇતિ ।
કથં પુનરત્ર તથેત્યક્ષરાનુલોમ્યં પ્રકૃતોપમાનાભાવાત્ ।
સર્વગતાત્મબહુત્વવાદિદૂષણમતીતાનન્તરપાદાન્તે પ્રકૃતં તત્તાવન્નોપમાનં સંભવતિ સાદૃશ્યાભાવાત્ ।
સાદૃશ્યે હિ સત્યુપમાનં સ્યાત્ ।
યથા સિંહસ્તથા બલવર્મોતિ ।
અદૃષ્ટસામ્યપ્રતિપાદનાર્થમિતિ યદ્યુચ્યેત, યથાદૃષ્ટસ્ય સર્વાત્મસંનિધાવુત્પદ્યમાનસ્યાનિયતત્વમેવં પ્રાણાનામપિ સર્વાત્મનઃ પ્રત્યનિયતત્વમિતિ ।
તદપિ દેહાનિયમેનૈવોક્તત્વાત્પુનરુક્તં ભવેત્ ।
નચ જીવેન પ્રાણા ઉપમીયેરન્સિદ્ધાન્તવિરોધાત્ ।
જીવસ્ય હ્યનુત્પત્તિરાખ્યાતા ।
પ્રાણાનાં તૂત્પત્તિર્વ્યાચિખ્યાસિતા ।
તસ્માત્તથેત્યસંબદ્ધમિવ પ્રતિભાતિ ।
ન ।
ઉદાહરણોપાત્તેનાપ્યુપમાનેન સંબન્ધોપપત્તેઃ ।
અત્ર પ્રાણોત્પત્તિવાદિવાક્યજાતમુજદાહરણમ્- ઽએતસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વે લોકાઃ સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ વ્યુચ્ચરન્તિઽ (બૃ. 2.1.20) ઇત્યેવઞ્જાતીયકમ્ ।
તત્ર યથા લોકાદયઃ પરસ્માદ્બ્રહ્મણ ઉત્પદ્યન્તે તથા પ્રાણા અપીત્યર્થઃ ।
તથા- ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણીઽ (મુણ્ડ. 2.1.3) ઇત્યેવમાદિષ્વપિ ખાદિવત્પ્રાણાનામુત્પત્તિરિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અથવા ઽપાનવ્યાપચ્ચ તદ્વત્ઽ (જૈ.અ. 3.4.15) ઇત્યેવમાદિષુ વ્યવહિતોપમાનસંબન્ધસ્યાપ્યાશ્રિતત્વાત્ ।
યથાતીતાનન્તરપાદાદ્યુક્તા વિયદાદયઃ પરસ્ય બ્રહ્મણો વિકારાઃ સમધિગતાસ્તથા પ્રાણા અપિ પરસ્ય બ્રહ્મણો વિકારા ઇતિ યોજયિતવ્યમ્ ।
કઃ પુનઃ પ્રાણાનાં વિકારત્વે હેતુઃ ।
શ્રુતત્વમેવ ।
નનુ કેષુચિત્પ્રદેશેષુ ન પ્રાણાનામુત્પત્તિઃ શ્રૂયત ઇત્યુક્તં તદયુક્તમ્ ।
પ્રદેશાન્તરેષુ શ્રવણાત્ ।
નહિ ક્વચિદશ્રવણમન્યત્ર શ્રુતં નિવારયિતુમુત્સહતે ।
તસ્માચ્છ્રુતત્વાવિશેષાદાકાશાદિવત્પ્રાણા અપ્યુત્પદ્યન્ત ઇતિ સૂક્તમ્ ॥ 1 ॥
fન્: પ્રાણવિષયઃ પ્રાણોત્પત્તિસંખ્યાતત્ત્વાદિવિષયઃ ।
આનુલોમ્યમાઞ્જસ્યમ્ ।
યથા તૃતીયાધ્યયે ચતુર્થપાદેષ્વપ્રતિગ્રહેષ્વધિકરણપૂર્વપક્ષન્યાયો બહુસૂત્રવ્યવહિતો ઽપિ સોમવમને પરામૃશ્યતે તદ્વદત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
ગૌણ્યસંભવાત્

યત્પુનરુક્તં પ્રાગુત્પત્તેઃ સદ્ભાવશ્રવણાદ્ગૌણી પ્રાણાનામુત્પત્તિશ્રુતિરિતિ ।
તત્પ્રત્યાહ- ગૌણ્યસંભવાદિતિ ।
ગૌણ્યા અસંભવો ગૌણ્યસંભવઃ ।
નહિ પ્રાણાનામુત્પત્તિશ્રુતિર્ગૌણી સંભવતિ ।
પ્રતિજ્ઞાહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ (મુણ્ડ. 1.1.3) ઇતિ હ્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાય તત્સાધનાયેદમામ્નાયતે- ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.3) ઇત્યાદિ ।
સા ચ પ્રતિજ્ઞા પ્રાણાદેઃ સમસ્તસ્ય જાગતો બ્રહ્મવિકારત્વે સતિ પ્રકૃતિવ્યતિરેકેણ વિકારાભાવાત્સિદ્ધ્યતિ ।
ગૌણ્યાં તુ પ્રાણાનામુત્પત્તિશ્રુતૌ પ્રતિજ્ઞેયં હીયેત ।
તથાચ પ્રતિજ્ઞાતાર્થમુપસંહરતિ- ઽપુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મ તપો બ્રહ્મ પરામૃતમ્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઇતિ, ઽબ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમિદં વરિષ્ટમ્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઇતિ ચ ।
તથા ઽઆત્મનો વા અરે દર્શનેન શ્રવણેન મત્યા વિજ્ઞાનેનેદં સર્વં વિદિતમ્ઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકાસુ શ્રુતિષ્વેષૈવ પ્રતિજ્ઞા યોજયિતવ્યા ।
કથં પુનઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રાણાનાં સદ્ભાવશ્રવણમ્ ।
નૈતન્મૂલપ્રકૃતિવિષયમ્ ।
ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો હ્યક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ (મુણ્ડ, 2.1.2) ઇતિ મૂલપ્રકૃતેઃ પ્રાણાદિસમસ્તવિશેષરહિતત્વાવધારણાત્ ।
અવાન્તરપ્રકૃતિવિષયં ત્વેતત્સ્વવવિકારાપેક્ષં પ્રગુત્પત્તેઃ પ્રાણાનાં સદ્ભાવાવધારણમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વ્યાકૃતવિષયાણામપિ ભૂયસીનામવસ્થાનાં શ્રુતિસ્મૃત્યોઃ પ્રકૃતિવિકારભાવપ્રસિદ્ધેઃ ।
વિયદધિકરણે હિ ઽગૌણ્યસંભવાત્ઽ ઇતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રત્વાદ્ગૌણી જન્મશ્રુતિરસંભવાદિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાહાન્યા ચ તત્ર સિદ્ધાન્તો ઽભિહિતઃ ।
ઇહ તુ સિદ્ધાન્તસૂત્રત્વાદ્ગોણ્યા જન્મશ્રુતેરસંભવાદિતિ વ્યાક્યાતમ્ ।
તદનુરોદેન ત્વિહાપિ ગૌણી જન્મશ્રુતિસંભવાદિતિ વ્યાચક્ષાણૈઃ પ્રતિજ્ઞાહાનિરુપેક્ષિતા સ્યાત્ ॥ 2 ॥
તત્પ્રાક્શ્રુતેશ્ ચ

ઇતશ્ચાકાશાદીનામિવ પ્રાણાનામપિ મુખ્યૈવ જન્મશ્રુતિઃ ।
યજ્જાયત ઇત્યેકં જન્મવાચિપદં પ્રાણેષુ પ્રાક્શ્રુતં સદુત્તરેષ્વપ્યાકાશાદિષ્વનુવર્તતે ।
ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ (મુ. 2.1.3) ઇત્યત્રાકાશાદિષુ મુખ્યં જન્મેતિ પ્રતિષ્ઠાપિતં તત્સામાન્યાત્પ્રાણેષ્વપિ મુખ્યમેવ જન્મ ભવિતુમર્હતિ ।
નહ્યેકસ્મિન્પ્રકરણ એકસ્મિંશ્ચ વાક્ય એકઃ શબ્દઃ સકૃદુચ્ચરિતો બહુભિઃ સંબધ્યમાનઃ ક્વચિન્મુખ્યઃ ક્વચિદ્ગૌણ ઇત્યધ્યવસાતું શક્યમ્ ।
વૈરૂપ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ઽસ પ્રાણમસૃજત પ્રાણાચ્છ્રદ્ધામ્ઽ (પ્રશ્ન. 6.4) ઇત્યત્રાપિ પ્રાણેષુ શ્રુતઃ સૃજતિઃ પરેષ્વપ્યુત્પત્તિમત્સુ શ્રદ્ધાદિષ્વનુષજ્યતે ।
યત્રાપિ પશ્ચચ્છ્રુત ઉત્પત્તિવચનઃ શબ્દઃ પૂર્વૈઃ સંબધ્યતે તત્રાપ્યેષ એવ ન્યાયઃ ।
યથા ઽસર્વાણિ ભૂતાનિ વ્યુચ્ચરન્તિઽ ઇત્યયમન્તે પઠિતો વ્યુચ્ચરન્તિશબ્દઃ પૂર્વૈરપિ પ્રાણાદિભિઃ સંબધ્યતે ॥ 3 ॥
તત્પૂર્વકત્વાદ્ વાચઃ

યદ્યપિ ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇત્યેતસ્મિન્પ્રકરણે પ્રાણાનામુત્પત્તિર્ન પઠ્યતે, તેજોબન્નાનામેવ ચ ત્રયાણાં ભૂતાનામુત્પત્તિશ્રવણાત્ ।
તથાપિ બ્રહ્મપ્રકૃતિકતેજોબન્નપીર્વકત્વાભિધાનાદ્વાક્પ્રાણમનસાં તત્સામાન્યાચ્ચ સર્વેષામેવ પ્રાણાનાં બ્રહ્મપ્રભવત્વં સિદ્ધં ભવતિ ।
તથાહિ- અસ્મિન્નેવ પ્રકરણે તેજોબન્નપૂર્વકત્વં વાક્પ્રાણમનસામામ્નાયતે- ઽઅન્નમયં હિ સોમ્ય મન આપોમયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાક્ઽ (છા. 6.5.4) ઇતિ ।
તત્ર યદિ તાવન્મુખ્યમેવૈષામન્નાદિમયત્વં તતો વર્તત એવ બ્રહ્મપ્રભવત્વમ્ ।
અથ ભાક્તં તતાપિ બ્રહ્મકર્તૃકાયાં નામરૂપવ્યાક્રિયાયાં શ્રવણાત્ ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિઽ (છા. 6.1.3) ઇતિ ચોપક્રમાત્ ઽઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ ચોપસંહારાચ્છ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધેશ્ચ બ્રહ્મકાર્યત્વપ્રપઞ્ચનાર્થમેવ મનઆદીનામન્નાદિમયત્વવચનમિતિ ગમ્યતે ।
તસ્માદપિ પ્રાણાનાં બ્રહ્મવિકારત્વસિદ્ધિઃ ॥ 4 ॥
2 સપ્તગત્યધિકરણમ્ । સૂ. 5-6
સપ્ત ગતેર્ વિશેષિતત્વાચ્ ચ

ઉત્પત્તિવિષયઃ શ્રુતિવિપ્રતિષેધઃ પ્રાણાનાં પરિહૃતઃ ।
સંખ્યવિષય ઇદાનીં પરિહ્રિયતે ।
તત્ર મુખ્યં પ્રાણમુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યતિ ।
સંપ્રતિ તુ કતીતરે પ્રાણા ઇતિ સંપ્રધારયતિ ।
શ્રુતિવિપ્રતિપત્તેશ્ચાત્ર વિશયઃ ।
ક્વચિત્સપ્ત પ્રાણાઃ સંકીર્ત્યન્તે- ઽસપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્ઽ (મુણ્ડ. 2.1.8) ઇતિ ।
ક્વચિચ્ચાષ્ટૌ પ્રાણા ગ્રહત્વેન ગુણેન સંકીર્ત્યન્તે- ઽ અષ્ટૌ ગ્રહા અષ્ટાવતિગ્રહાઃઽઽ (બૃ. 3.2.1) ઇતિ ।
ક્વચિન્નવ- ઽસપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણા દ્વાવવાઞ્ચૌઽ (તૈ. સં. 5.1.7.1) ઇતિ ।
ક્વચિદ્દશ- ઽનવ વૈ પુરુષે પ્રાણા નાભિર્દશમીઽ ઇતિ ।
ક્વચિદેકાદશ- ઽદશેમે પુરુષે પ્રાણા આત્મૈકાદશઃઽ (બૃ. 3.9.4) ઇતિ ।
ક્વચિદ્દ્વાદશ- ઽસર્વેષાં સ્પર્શાનાં ત્વગેકાયનમ્ઽ (બૃ. 2.4.11) ઇત્યત્ર ।
ક્વચિત્ત્રયોદશ ઽચક્ષુશ્ચ દ્રષ્ટવ્યં ચઽ (બૃ. 4.8) ઇત્યત્ર ।
એવં હિ વિપ્રતિપન્નાઃ પ્રાણેયત્તાં પ્રતિ શ્રુતયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
સપ્તૈવ પ્રાણા ઇતિ ।
કુતઃ ગતેઃ ।
યતસ્તાવન્તો ઽવગમ્યન્તે- ઽસપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્ઽ (મુણ્ડ. 2.1.8) ઇત્યેવંવિધાસુ શ્રુતિષુ ।
વિશેષિતાશ્ચૈતે ઽસપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃઽ ઇત્યત્ર ।
નનુ ઽપ્રાણા ગુહાશયા નિહિતાઃ સપ્ત સપ્તઽ (મુણ્ડ. 2.1.8) ઇતિ વીપ્સા શ્રૂયતે, સા સપ્તભ્યો ઽતિરિક્તાન્પ્રાણાન્ગમયતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
પુરુષભેદાભિપ્રાયેયં વીપ્સા પ્રતિપુરુષં સપ્ત સપ્ત પ્રાણા ઇતિ, ન તત્ત્વભેદાભિપ્રાયા સપ્ત સપ્તાન્યે ઽન્યે પ્રાણા ઇતિ ।
નન્વષ્ટત્વાદિકાપિ સંખાયા પ્રાણેષૂદાહૃતા કથં સપ્તૈવ સ્યુઃ ।
સત્યમુદાહૃતા ।
વિરોધાત્ત્વન્યતમા સંક્યાધ્યવસાતવ્યા ।
તત્ર સ્તોકકલ્પનાનુરોધાત્સપ્તસંખ્યાધ્યવસાનમ્ ।
વૃત્તિભેદાપેક્ષં ચ સંખ્યાન્તરશ્રવણમિતિ મન્યતે ॥ 5 ॥
fન્: વિશયઃ સંશયઃ ।
ગ્રહત્વં બન્ધકત્વમ્ ।
ગૃહ્ણન્તિ બધ્નન્તીતિ ગ્રહા ઇન્દ્રિયાણિ ।
અતિગ્રહાઃ ગ્રહાનતિક્રાન્તા વિષયા ઇત્યર્થઃ ।
અવાઞ્ચૌ પાયૂપસ્થૌ ।
ગતેઃ અવગતેઃ ।
અત્રોચ્યતે-
હસ્તાદયસ્ તુ સ્થિતે ઽતો નૈવમ્

હસ્તાદયસ્ત્વપરે સપ્તભ્યો ઽતિરિક્તાઃ પ્રાણાઃ શ્રૂયન્તે- ઽહસ્તૌ વૈ ગ્રહઃ સ કર્મણાતિગ્રહેણ ગૃહીતો હસ્તાભ્યાં હિ કર્મ કરોતિઽ (બૃ. 3.2.8) ઇત્યેવમાદ્યાસુ શ્રુતિષુ ।
સ્થિતે ચ સપ્તત્વાતિરેકે સપ્તત્વમન્તર્ભાવાચ્છક્યતે સંભાવયિતુમ્ ।
હીનાધિકસંખ્યાવિપ્રતિપત્તૌ હ્યધિકા સંખ્યા સંગ્રાહ્યા ભવતિ તસ્યાં હીનાન્તર્ભવતિ નતુ હીનાયામધિકા ।
અતશ્ચ નૈવં મન્તવ્યં સ્તોકકલ્પનાનુરોધાત્સપ્તૈવ પ્રાણાઃ સ્યુરિતિ ।
ઉત્તરસંખ્યાનુરોધાત્ત્વેકાદશૈવ તે પ્રાણાઃ સ્યુઃ ।
તથા ચોદાહૃતા શ્રુતિઃ - ઽદશેમે પુરુષે પ્રાણા આત્મૈકાદશઃઽ (બૃ. 3.9.4) ઇતિ ।
આત્મશબ્દેન ચાત્રાન્તઃકરણં પરિગૃહ્યતે, કરણાધિકારાત્ ।
નન્વેકાદશત્વાદપ્યધિકે દ્વાદશત્રયોદશત્વે ઉદાહૃતે ।
સત્યમુદાહૃતે ।
નન્વેકાદશાભ્યઃ કાર્યજાતેભ્યો ઽધિકં કાર્યજાતમસ્તિ યદર્થમધિકં કરણં કલ્પ્યેત ।
શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધવિષયાઃ પઞ્ચ બુદ્ધિભેદાસ્તદર્થાનિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ।
વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાઃ પઞ્ચ કર્મભેદાસ્તદર્થાનિ ચ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ।
સર્વાર્થવિષયં ત્રૈકાલ્યવૃત્તિ મનત્વેકમનેકવૃત્તિકમ્ ।
તદેવ વૃત્તિભેદાત્ ક્વચિદ્ભિન્નવદ્વ્યપદિશ્યતે- ઽમનો બુદ્ધિરઙંકારશ્ચિત્તં ચઽ ઇતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ કામાદ્યા નાનાવિધા વૃત્તિરનુક્રમ્યાહ- ઽએતત્સર્વં મન એવઽ (બૃ. 1.5.3) ઇતિ ।
અપિચ સપ્તૈવ શીર્ષણ્યાન્પ્રાણાનભિમન્યમાનસ્ય ચત્વાર એવ પ્રાણા અભિમતાઃ સ્યુઃ ।
સ્થાનભેદાદ્ધ્યેતે ચત્વારઃ સન્તઃ સપ્ત ગણ્યન્તે ઽદ્વે શ્રોત્રે દ્વે ચક્ષુષી દ્વે નાસિકે એકા વાક્ઽ ઇતિ ।
નચ તાવતામેવ વૃત્તિભેદા ઇતરે પ્રાણા ઇતિ શક્યતે વક્તું, હસ્તાદિવૃત્તીનામત્યન્તવિજાતીયત્વાત્ ।
તથા ઽનવ વૈ પુરુષે પ્રાણા નાભિર્દશમીઽ
ઇત્યત્રાપિ દેહચ્છિદ્રભેદાભિપ્રાયેણૈવ દશ પ્રાણા ઉચ્યન્તે ન પ્રાણતત્ત્વભેદાભિપ્રાયેણ ।
નાભિદ્દશમિતિ વચનાત્ ।
નહિ નાભિર્નામ કશ્ચિત્પ્રાણઃ પ્રસિદ્ધો ઽસ્તિ ।
મુખ્યસ્ય તુ પ્રાણસ્ય ભવતિ નાભિરપ્યેકં વિશેષાયતનમિત્યતો નાભિર્દશમીત્યુચ્યતે ।
ક્વચિદુપાસનાર્થં કતિચિત્પ્રાણા ગણ્યન્તે ક્વચિત્પ્રદર્શનાર્થમ્ ।
તદેવં વિચિત્રે પ્રાણેયત્તામ્નાને સતિ ક્વ કિંપરમામ્નાનમિતિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
કાર્યજાતવશાત્ત્વેકાદશાત્વામ્નાનં પ્રાણવિષયં પ્રમાણમિતિ સ્થિતમ્ ।
ઇયમપરા સૂત્રદ્વયયોજના ।
સપ્તૈવ પ્રાણાઃ સ્યુર્યતઃ સપ્તાનામેવ ગતિઃ શ્રૂયતે- ઽતમુત્ક્રામન્તં પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.2) ઇત્યત્ર ।
નનુ સર્વશબ્દો ઽપ્યત્ર પઠ્યતે, તત્કથં સપ્તનામેવ ગતિઃ પ્રતિજ્ઞાયત ઇતિ ।
વિશેષિતત્વાદિત્યાહ ।
સપ્તૈવ હિ પ્રાણાશ્ચક્ષુરાદયસ્ત્વક્પર્યન્તા વિશેષિતા ઇહ પ્રકૃતાઃ ઽસ યત્રૈવ ચાક્ષુષઃ પુરુષઃ પરાઙ્પર્યાવર્તતે ઽથારૂપજ્ઞો ભવતિઽ (બૃ. 4.4.1) ઽએકીભવતિ ન પશ્યતીત્યાહુઃઽ (બૃ. 4.4.2) ઇત્યેવમાદિનાનુક્રમણેન ।
પ્રકૃતગામી ચ સર્વશબ્દો ભવતિ યથા સર્વે બ્રાહ્મણા ભોજયિતવ્યા ઇતિ યે નિમન્ત્રિતાઃ પ્રકૃતા બ્રાહ્મણાસ્ત એવ સર્વશબ્દેનોચ્યન્તે નાન્યે ।
એવમિહાપિ યે પ્રકૃતાઃ સપ્ત પ્રાણાસ્ત એવ સર્વશબ્દેનોચ્યન્તે નાન્ય ઇતિ ।
નન્વત્ર વિજ્ઞાનમષ્ટમમનુક્રાન્તં, કથં સપ્તાનામેવાનુક્રમણમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
મનોવિજ્ઞાનયોસ્તત્ત્વાભેદાદ્વૃત્તિભેદે ઽપિ સપ્તત્વોપપત્તેઃ ।
તસ્માત્સપ્તૈવ પ્રાણા ઇતિ ।
એવંપ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - હસ્તાદયસ્ત્વપરે સપ્તભ્યો ઽતિરિક્તાઃ પ્રાણાઃ પ્રતીયન્તે-ઽ હસ્તૌ વૈ ગ્રહઃઽ (બૃ. 3.2.8) ઇત્યાદિશ્રુતિષુ ।
ગ્રહત્વં ચ બન્ધનભાવો ગૃહ્યતે,બધ્યતે ક્ષેત્રજ્ઞો ઽનેન ગ્રહસંજ્ઞકેન બન્ધનેનેતિ ।
સ ચ ક્ષેત્રજ્ઞો નૈકસ્મિન્નેવ શરીરે બધ્યતે, શરીરાન્તરેષ્વિ તુલ્યત્વાદ્બન્ધનસ્ય ।
તસ્માચ્છરીરાન્તરસંચારીદં ગ્રહસંજ્ઞકં બન્દનમિત્યર્થાદુક્તં ભવતિ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ - પુર્યષ્ટકેન લિઙ્ગેન પ્રાણાદ્યેન સ યુજ્યતે ।
તેન બદ્ધસ્ય વૈ બન્ધો મોક્ષો મુક્તસ્ય તેન ચ ।
ઇતિ પ્રાઙ્મોક્ષાદ્ગ્રહસંજ્ઞકેનાનેન બન્ધનેનાવિયોગં દર્શયતિ ।
આથર્વણે ચ વિષયેન્દ્રિયાનુક્રમણે ચક્ષુષ દ્રષ્ટવ્યં ચ ઇત્યત્ર તુલ્યવદ્ધસ્તાદીનીન્દ્રિયાણિ સવિષયાણ્યનુક્રામતિ-ઽ હસ્તૌ ચાદાતવ્યં ચોપસ્થશ્ચાનન્દયિતવ્યં ચ પાયુશ્ચ વિસર્જયિતવ્યં ચ પાદૌ ચ ગન્તવ્યં ચઽ ( પ્ર. 4.8) ઇતિ ।
તથા ઽદશેમે પુરુષે પ્રાણા આત્મૈકાદશસ્તે યદાસ્માચ્છરીરાન્મર્ત્યાદુત્ક્રામન્ત્યથ રોદયન્તિઽ (બૃ. 3.9.4) ઇત્યેકાદશાનાં પ્રાણાનામુત્ક્રાન્તિં દર્શયતિ ।
સર્વશબ્દો ઽપિ ચ પ્રાણશબ્દેન સંબધ્યમાનો ઽશેષાન્પ્રાણાનભિદધાનો દર્શયતિ ।
સર્વશબ્દો ઽપિ ચ પ્રાણશબ્દેન સંબધ્યમાનો ઽશેષાન્પ્રાણાનભિદધાનો ન પ્રકરણવશેન સપ્તસ્વેવાવસ્થાપયિતું શક્યતે, પ્રકરણાચ્છબ્દસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ ।
સર્વે બ્રાહ્મણા ભોજયિતવ્યા ઇત્યત્રાપિ સર્વેષામેવાવનિવર્તિનાં બ્રાહ્મણાનાં ગ્રહણં ન્યાય્યં, સર્વશબ્દસામર્થ્યાત્ ।
સર્વભોજનાસંભવાત્તુ તત્ર નિમન્ત્રિતમાત્રવિષયા સર્વશબ્દસ્ય વૃત્તિરાશ્રિતા ।
ઇહ તુ ન કિઞ્ચિત્સર્વશબ્દાર્થસંકોચને કારણમસ્તિ ।
તસ્માત્સર્વશબ્દેનાત્રાશેષાણાં પ્રાણાનાં પરિગ્રહઃ ।
પ્રદર્શનાર્થે ચ સપ્તાનામનુક્રમણમિત્યનવદ્યમ્ ।
તસ્માદેકાદશૈવ પ્રાણાઃ શબ્દતઃ કાર્યતશ્ચેતિ સિદ્ધમ્ ॥ 6 ॥
fન્: ગુહાયાં હૃદયે શેરત ઇતિ ગુહાશયાઃ સ્વસ્તાનેષુ નિહિતાઃ નિક્ષિપ્તાઃ ।
કર્મણા હસ્તનિર્વર્ત્યાદાનેન ગૃહીતઃ સંબદ્ધઃ ।
ત્રયઃ કાલાસ્ત્રૈકાલ્યં તદ્વિષય વૃત્તિર્યસ્ય તન્ત્રૈકાલ્યવૃત્તિ ।
ચક્ષુરાદયસ્ત્વક્પર્યન્તા ઉત્ક્રાન્તૌ વિશેષિતાઃ ।
ઇહ ઉત્ક્રાન્તિપ્રકરણે ।
પ્રાણાદિપઞ્ચકં ભૂતસૂક્ષ્મપઞ્ચકં જ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચકં કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકં અન્તઃકરણચતુષ્ટયં અવિદ્યા કામઃ કર્મ ચેતિ પર્યુષ્ટકમ્ ।
પ્રાણાણુત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 7
અણવશ્ ચ

અધુના પ્રાણાનામેવ સ્વભાવાન્તરમભ્યુચ્ચિનોતિ ।
અણવશ્ચૈતે પ્રકૃતાઃ પ્રાણાઃ પ્રતિપત્તવ્યાઃ ।
અણુત્વં ચૈષાં સૌક્ષ્મ્યપરિચ્છેદૌ ન પરમાણુતુલ્યત્વં, કૃત્સ્નદેહવ્યાપિકાર્યાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સૂક્ષ્મા એતે પ્રાણાઃ સ્થૂલાશ્ચેત્સ્યુર્મરણકાલે શરીરાન્નિર્ગચ્છન્તો બિલાદહિરિવોપલભ્યેરન્મ્રિયમાણસ્ય પાર્શ્વસ્થૈઃ ।
પરિચ્છિન્નાશ્ચૈતે પ્રાણાઃ સર્વગતાશ્ચેત્સ્યુરુત્ક્રાન્તિગત્યાગતિશ્રુતિવ્યાકોપઃ સ્યાત્ ।
તદ્ગુણસારત્વં ચ જીવસ્ય ન સિદ્ધ્યેત્ ।
સર્વગતાનામપિ વૃત્તિલાભઃ શરીરદેશે સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન. વૃત્તિમાત્રસ્ય કરણત્વોપપત્તેઃ ।
યદેવ હ્યુપલબ્ધિસાધનં વૃત્તિરન્યદ્વા તસ્યૈવ નઃ કરણત્વં સંજ્ઞામાત્રે વિવાદ ઇતિ કરણાનાં વ્યાપિત્વકલ્પના નિરર્થિકા ।
તસ્માત્સૂક્ષ્માઃ પરિચ્છિન્નાશ્ચ પ્રાણા ઇત્યધ્યવસ્યામઃ ॥ 7 ॥
fન્: અનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શત્વં સૂક્ષ્મત્વમ્ ।
પરિચ્છેદો ઽલ્પત્વમ્ ।
4 પ્રાણશ્રૈષ્ઠ્યાધિકરણમ્ । સૂ. 8
શ્રેષ્ઠશ્ ચ

મુખ્યશ્ચ પ્રાણ ઇતરપ્રાણવદ્બ્રહ્મવિકાર ઇત્યતિદિશતિ ।
તચ્ચાવિસેષેણૈવ સર્વપ્રાણાનાં બ્રહ્મવિકારત્વમાખ્યાતમ્ ।
ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચઽ (મુણ્ડ. 2.1.3) ઇતિ સેન્દ્રિયમનોવ્યતિરેકેણ પ્રાણસ્યોત્પત્તિશ્રવણાત્ ।
ઽસ પ્રાણમસૃજતઽ (પ્ર. 6.4) ઇત્યાદિ શ્રવણેભ્યશ્ચ ।
કિમર્થઃ પુનરતિદેશઃ,
અધિકાશઙ્કાપાકરણાર્થઃ ।
નાસદાસીયે હિ બ્રહ્મપ્રધાને સૂક્તે મન્ત્રવર્ણો ભવતિ ઽન મૃત્યુરાસીદમૃતં ન તર્હિ ન રાત્ર્યા અહ્નુ આસીત્પ્રકેતઃ ।
આનીદવાતં સ્વધયા તદેકં તસ્માદ્ધાન્યન્ન પરઃ કિઞ્ચનાસઽ (ઋ.સં. 8.7.17) ઇતિ ।
આનીદિતિ પ્રાણકર્મોપાદાનાત્પ્રાગુત્પત્તેઃ સન્તમિવ પ્રાણં સૂચયતિ ।
તસ્માદજઃ પ્રાણ ઇતિ જાયતે કસ્યચિન્મતિઃ ।
તામતિદેશેનાપનુદતિ ।
આનીચ્છબ્દો ઽપિ ન પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રાણસદ્ભાવં સૂચયતિ ।
અવાતમિતિ વિશેષણાત્ ।
ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ ઇતિ ચ મુલપ્રકૃતેઃ પ્રાણાદિસમસ્તવિશેષરહિતત્વસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
તસ્માત્કારણસદ્ભાવપ્રદર્શનાર્થ એવાયમાનીચ્છબ્દ ઇતિ ।
શ્રેષ્ઠ ઇતિ ચ મુખ્યં પ્રાણમભિદધાતિ- ઽપ્રાણો વાવ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચઽ (છા. 5.1.1) ઇતિ શ્રુતિનિર્દેશાત્ ।
જ્યેષ્ઠશ્ચ પ્રાણઃ શુક્રનિષેકકાલાદારભ્ય તસ્ય વૃત્તિલાભાત્ ।
ન ચેતસ્ય તદાનીં વૃત્તિલાભઃ સ્યાદ્યોનૌ નિષિક્તં શુક્રં પૂયેત ન સંભવેદ્વા ।
શ્રોત્રાદીનાં તુ કર્ણશષ્કુલ્યાદિસ્થાનવિભાગનિષ્પત્તૌ વૃત્તિલાભાન્ન જ્યેષ્ઠત્વમ્ ।
શ્રેષ્ઠશ્ચ પ્રાણો ગુણાધિક્યાત્, ઽન વૈ શક્ષ્યામસ્ત્વદૃતે જીવિતુમ્ઽ (બૃ. 6.1.13) ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ 8 ॥
fન્: તર્હિ તદા પ્રલયકાલે મૃત્યુર્મારકો મૃત્યુમત્કાર્યં વા નાસીત્, અમૃતં દેવભોગ્યં નાસીત્, રાત્ર્યાઃ પ્રકેતશ્ચિહ્નરૂપશ્ચન્દ્રઃ અહઃ પ્રકેતઃ સૂર્યશ્ચ નાસ્તાં, સ્વધયા પિતૃદેયાગ્નેન સહ, આનીત્ ચેષ્ટાં કૃતવત્ ।
5 વાયુક્રિયાધિકરણમ્ । સૂ. 9-12
ન વાયુક્રિયે પૃથગુપદેશાત્

સ પુનર્મુખ્યઃ પ્રાણઃ કિંસ્વરૂપ ઇતીદાનીં જિજ્ઞાસ્યતે ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવચ્છ્રુતેર્વાયુઃ પ્રાણ ઇતિ ।
એવં હિ શ્રૂયતે- ઽયઃ પ્રાણઃ સ વાયુઃ સ એષ વાયુઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રાણો ઽપાનો વ્યાન ઉદાનઃ સમાનઃઽ ઇતિ ।
અથવા તન્ત્રાન્તરીયાભિપ્રાયાત્સમસ્તકરણવૃત્તિઃ પ્રાણ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં હિ તન્ત્રાન્તરીયા આચક્ષતે- ઽસામાન્યા કરણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચેઽ તિ ।
અત્રોચ્યતે- ન વાયુઃ પ્રાણો નાપિ કરણવ્યાપારઃ ।
કુતઃ - પૃથગુપદેશાત્ ।
વાયોસ્તાવત્પ્રાણસ્ય પૃથગુપદેશો ભવતિ- ઽપ્રાણ એવ બ્રહ્મણશ્ચશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સ વાયુના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચઽ (છાન્દો. 3.18.4) ઇતિ ।
નહિ વાયુરેવ સન્ વાયોઃ પૃથગુપદિશ્યેત ।
તથા કરણવૃત્તેરપિ પૃથગુપદેશો ભવતિ, વાગાદીનિ કરણાન્યનુક્રમ્ય તત્ર તત્ર પૃથક્પ્રાણસ્યાનુક્રમણાત્ ।
વૃત્તિવૃત્તિમતોશ્ચાભેદાત્ ।
નહિ કરણવ્યાપાર એવ સન્ કરણેભ્યઃ પૃથગુપદિશ્યેત ।
તથા ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુઃઽ (મુ. 2.1.3) ઇત્યેવમાદયો ઽપિ વાયોઃ કરણેભ્યશ્ચ પ્રાણસ્ય પૃથગુપદેશા અનુસર્તવ્યાઃ ।
નચ સમસ્તાનાં કરણાનામેકા વૃત્તિઃ સંભવતિ, પ્રત્યેકમેકૈકવૃત્તિત્વાત્સમુદાયસ્ય ચાકારકત્વાત્ ।
નનુ પઞ્જરચાલનન્યાયેનૈતદ્ભવિષ્યતિ ।
યથૈતપઞ્જરવર્તિન એકાદશપક્ષિણઃ પ્રત્યેકં પ્રતિનિયતવ્યાપારાઃ સન્તઃ સંભૂયૈકં પઞ્જરં ચાલયન્તિ, એવમેકશરીરવર્તિન એકાદશ પ્રાણાઃ પ્રત્યેકં પ્રતિનિયતવૃત્તયઃ સન્તઃ સંભૂયૈકાં પ્રાણાખ્યાં વૃત્તિં પ્રતિલપ્સ્યન્ત ઇતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
યુક્તં તત્ર પ્રત્યેકવૃત્તિભિરવાન્તરવ્યાપારૈઃ પઞ્જરચાલનાનુરૂપૈરેવોપેતાઃ પક્ષિણઃ સંભૂયૈકં પઞ્જરં ચાલયેયુરિતિ ।
તથા દૃષ્ટત્વાત્ ।
ઇહ તુ શ્રવણાદ્યવાન્તરવ્યાપારોપેતાઃ પ્રાણ ન સંભૂય પ્રાણ્યુરિતિ યુક્તમ્, પ્રમાણાભાવાત્ ।
અત્યન્તવિજાતીયત્વાચ્ચ શ્રવણાદિભ્યઃ પ્રાણનસ્ય ।
તથા પ્રાણસ્ય શ્રેષ્ઠત્વાદ્યુદ્ઘોષણં ગુણભાવોપગમશ્ચ તં પ્રતિ વાગાદીનાં, ન કરણવૃત્તિમાત્રે પ્રાણે ઽવકલ્પતે ।
તસ્માદન્યો વાયુક્રિયાભ્યાં પ્રાણઃ ।
કથં તર્હીયં શ્રુતિઃ ઽયઃ પ્રાણઃ સ વાયુઃઽ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- વાયુરેવાયમધ્યાત્મમાપન્નઃ પઞ્ચવ્યૂહો વિશેષાત્મનાવતિષ્ઠમાનઃ પ્રાણો નામ ભણ્યતે ન તત્ત્વાન્તરં નાપિ વાયુમાત્રમ્ ।
અતશ્ચોભે અપિ ભેદાભેદશ્રુતી ન વિરુધ્યેતે ॥ 9 ॥
સ્યાદેતત્ ।
પ્રાણો ઽપિ તર્હિ જીવવદસ્મિઞ્શરીરે સ્વાતન્ત્ર્યં પ્રાપ્નોતિ ।
શ્રેષ્ઠત્વાદ્ગુણભાવોપગમાચ્ચ તં પ્રતિ વાગાદીનામિન્દ્રિયાણામ્ ।
તથાહ્યનેકવિધા વિભૂતિઃ પ્રાણસ્ય શ્રાવ્યતે- ઽસુપ્તેષુ વાગાદિષુ પ્રાણ એકો હિ જાગર્તિ પ્રાણ એકો મૃત્યુનાનાપ્તઃ પ્રાણઃ સંવર્ગો વાગાદીન્સંવૃઙ્ ક્તે પ્રાણ ઇતરાન્પ્રાણાન્રક્ષતિ માતેવ પુત્રાન્ઽ ઇતિ ।
તસ્માત્પ્રાણસ્યાપિ જીવવત્સ્વાતન્ત્ર્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તં પરિહરતિ-
ચક્ષુરાદિવત્ તુ તત્સહશિષ્ટ્યાદિભ્યઃ

તુશબ્દઃ પ્રાણસ્ય જીવવત્સ્વાતન્ત્ર્યં વ્યવર્તયતિ ।
યથા ચક્ષુરાદીનિ રાજપ્રકૃતિવજ્જીવસ્ય કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં ચ પ્રત્યુપકરણાનિ ન સ્વતન્ત્રાણિ ।
તથા મુખ્યો ઽપિ પ્રાણો રાજમન્ત્રિવજ્જીવસ્ય સર્વાર્થકરત્વેનોપકરણભૂતો ન સ્વતન્ત્રઃ ।
કુતઃ ।
તત્સહશિષ્ટ્યાદિભ્યઃ ।
તૈશ્ચક્ષુરાદિભિઃ સહૈવ પ્રાણઃ શિષ્યતે પ્રાણસંવાદાદિષુ ।
સમાનધર્માણાં ચ સહ શાસનં યુક્તં બૃહદ્રથન્તરાદિવત્ ।
આદિશબ્દેન સંહતત્વાચેતનત્વાદીન્પ્રાણસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યનિરાકરણહેતૂન્દર્શતિ ॥ 10 ॥
સ્યાદેતત્ ।
યદિ ચક્ષુરાદિવત્પ્રાણસ્ય જીવં પ્રતિ કરણભાવો ઽભાયુપગમ્યેત,વિષયાન્તરં રૂપાદિવત્પ્રસજ્યેત ।
રૂપાદ્યાલોચનાદિભિર્વૃત્તિભિર્યથાસ્વં ચક્ષુરાદીનાં જીવં પ્રતિ કરણભાવો ભવતિ ।
અપિચૈકાદશૈવ કાર્યજાતાનિ રૂપાલોચનાદીનિ પરિગણિતાનિ યદર્થમેકાદશ પ્રાણાઃ સંગૃહીતાઃ નતુ દ્વાદશમપરં કાર્યજાતમધિગમ્યતે યદર્થમયં દ્વાદશઃ પ્રાણઃ પ્રતિજ્ઞાયેતેતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
અકરણત્વાચ્ ચ ન દોષસ્ તથા હિ દર્શયતિ

ન તાવદ્વિષયાન્તરપ્રસઙ્ગો દોષઃ ।
અકરણત્વાત્પ્રાણસ્ય ।
નહિ ચક્ષુરાદિવત્પ્રાણસ્ય વિષયપરિચ્છેદેન કરણત્વમભ્યુપગમ્યતે ।
નચાસ્યૈતાવતા કાર્યાભાવ એવ ।
કસ્માત્ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ પ્રાણાન્તરેષ્વસંભાવ્યમાનં મુખ્યપ્રાણસ્ય વૈશેષિકં કાર્યં દર્શયતિ પ્રાણસંવાદાદિષુ- ઽઅથ હ પ્રાણા અહંશ્રેયસિ વ્યૂદિરેઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽયસ્મિન્વ ઉત્ક્રાન્તે શરીરં પાપિષ્ઠતરમિવ દૃશ્યતે સ વઃ શ્રેષ્ઠઃઽ (છા. 5.1.6,7) ઇતિ ચોપન્યસ્ય પ્રત્યેકં વાગાદ્યુત્ક્રમણેન તદ્વૃત્તિમાત્રહીનં યથાપૂર્વં જીવનં દર્શયિત્વા પ્રાણોચ્ચિક્રમિષાયાં વાગાદિશૈથિલ્યાપત્તિં શરીરપાતપ્રસઙ્ગં ચ દર્શયન્તી શ્રુતિઃ પ્રાણનિમિત્તાં શરીરેન્દ્રિયસ્થિતિં દર્શયતિ ।
ઽતાવન્વરિષ્ઠઃ પ્રાણ ઉવાચ મા મોહમાપદ્યથાહમેવૈતત્પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્યૈતદ્બાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામિ, ઇતિ ચૈતમેવાર્થં શ્રુતિરાહ- ઽપ્રાણેન રક્ષન્નવરં કુલાયમ્ઽ (બૃ.
4.3.12) ઇતિ ચ સુપ્તેષુ ચક્ષુરાદિષુ પ્રાણનિમિત્તાં શરીરરક્ષાં દર્શયતિ ।
ઽયસ્માત્કસ્માચ્ચાઙ્ગાત્પ્રાણ ઉત્ક્રામતિ તદૈવ તચ્છુષ્યતિઽ (બૃ. 1.3.19) ।
ઽતેન યદશ્નાતિ યત્પિબતિ તેનેતરાન્પ્રાણાનવતિઽ ઇતિ ચ પ્રાણનિમિત્તાં શરીરેન્દ્રિયપુષ્ટિં દર્શયતિ ।
ઽકસ્મિન્ન્વહમુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો ભવિષ્યામિ કસ્મિન્વા પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામિઽ ઇતિ, ઽસ પ્રાણમસૃજતઽ ઇતિ ચ પ્રાણનિમિત્તે જીવસ્યોત્ક્રાન્તપ્રતિષ્ઠે દર્શયતિ ॥ 11 ॥
fન્: અહંશ્રેયસિ સ્વસ્ય શ્રેષ્ઠતાનિમિત્તં, વ્યૂદિરે વિવાદં ચક્રિરે ।
અપરં નીચં, કુલાયં દેહાખ્યં ગૃહમ્ ।
પઞ્ચવૃત્તિર્ મનોવત્ વ્યપદિશ્યતે

ઇતશ્ચાસ્તિ મુખ્યસ્ય પ્રાણસ્ય વૈશેષિકં કાર્યં, યત્કારણં પઞ્ચવૃત્તિરયં વ્યપદિશ્યતે શ્રુતિષુ ઽપ્રાણો ઽપાનો વ્યાન ઉદાનઃ સમાનઃઽ (બૃ. 1.5.3) ઇતિ ।
વૃત્તિભેદશ્ચાયં કાર્યભેદાપેક્ષઃ ।
પ્રાણઃ પ્રાગ્વૃત્તિરુચ્છ્વાસાદિકર્મા ।
અપાનોર્ઽવાગ્વૃત્તિર્નિશ્વાસાદિકર્મા ।
વ્યાનસ્તયોઃ સંધૌ વર્તમાનો વીર્યવત્કર્મહેતુઃ ।
ઉદાન ઊર્ધ્વવૃત્તિરુત્ક્રાન્ત્યાદિહેતુઃ ।
સમાનઃ સમં સર્વેષ્વઙ્ગેષુ યો ઽન્નરસાન્નયતીતિ ।
એવં પઞ્ચવૃત્તિઃ પ્રાણો મનોવત્ ।
યથા મનસઃ પઞ્ચ વૃત્તય એવં પ્રાણસ્યાપીત્યર્થઃ ।
શ્રોત્રાદિનિમિત્તાઃ શબ્દાદિવિષયા મનસઃ પઞ્ચ વૃત્તયઃ પ્રસિદ્ધાઃ, નતુ કામઃ સંકલ્પઃ ઇત્યાદ્યાઃ પરિપઠિતાઃ પરિગૃહ્યેરન્ ।
પઞ્ચસંખ્યાતિરેકાત્ ।
નન્વત્રાપિ શ્રોત્રાદિનિરપેક્ષા ભૂતભવિષ્યદાદિવિષયાપરા મનસો વૃત્તિરસ્તીતિ સમાનઃ પઞ્ચસંખ્યાતિરેકઃ ।
એવં તર્હિ ઽપરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતં ભવતિઽ ઇતિ ન્યાયાદિહાપિ યોગશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધા મનસઃ પઞ્ચવૃત્તયઃ પરિગૃહ્યન્તે ઽપ્રમાણવિપર્યયવિકલ્પનિદ્રાસ્મૃતયઃઽ (પાત. યોગ. સૂ. 1.1.6) નામ ।
બહુવૃત્તિત્વમાત્રેણ વા મનઃ પ્રાણસ્ય નિદર્શનમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
જીવોપકરણત્વમપિ પ્રાણસ્ય પઞ્ચવૃત્તિત્વાન્મનોવદિતિ યોજયિતવ્યમ્ ॥ 12 ॥
fન્: પ્રમાણં પ્રમિતિઃ, વિપર્યયો ભ્રમઃ, શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઃ, તામસી વૃત્તિર્નિદ્રા ।
6 શ્રેષ્ઠાણુત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 13
અણુશ્ ચ

અણુશ્ચાયં મુખ્યઃ પ્રાણઃ પ્રત્યેતવ્ય ઇતરપ્રાણવત્ ।
અણુત્વં ચેહાપિ સૌક્ષ્મ્યપરિચ્છેદૌ ન પરમાણુતુલ્યત્વમ્ ।
પઞ્ચભિર્વૃત્તિભિઃ કૃત્સ્નશરીરવ્યાપિત્વાત્ ।
સૂક્ષ્મઃ પ્રાણ ઉત્ક્રાન્તૌ પાર્શ્વસ્થેનાનુપલભ્યમાનત્વાત્ ।
પરિચ્છિન્નશ્ચોત્ક્રાન્તિગત્યાગતિશ્રુતિભ્યઃ ।
નનુ વિભુત્વમપિ પ્રાણસ્ય સમામ્નાયતે- ઽસમઃ પ્લુષિણા સમો મશકેન સમો નાગેન સમ એભિસ્ત્રિભિર્લોકૈઃ સમો ઽનેન સર્વેણ (બૃ. 1.3.22) ઇત્યેવમાદિપ્રદેશેષુ ।
તદુચ્યતે- આધિદૈવિકેન સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપેણ હૈરણ્યગર્ણેણ પ્રાણાત્મનૈવૈતદ્વિભુત્વમામ્નાયતે નાધ્યાત્મિકેન ।
અપિચ સમઃ પ્લુષિણેત્યાદિના સામ્યવચનેન પ્રતિપ્રાણિવર્તિનઃ પ્રાણસ્ય પરિચ્છેદ એવ પ્રદર્શ્યતે તસ્માદદોષઃ ॥ 13 ॥
fન્: પ્લુષિર્મશકાદપિ સૂક્ષ્મો જન્તુઃ, નાગો હસ્તી ।
7 જ્યોતિરાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 14-16
જ્યોતિરાદ્યધિષ્ઠાનં તુ તદામનનાત્

તે પુનઃ પ્રકૃતાઃ પ્રાણાઃ કિં સ્વમહિમ્નૈવ સ્વસ્મૈ કાર્યાય પ્રભવન્ત્યાહોસ્વિદ્દેવતાધિષ્ઠિતાઃ પ્રભવન્તીતિ વિચાર્યતે- તત્ર પ્રાપ્તં તાવદ્યથા સ્વકાર્યશક્તિયોગાત્સ્વમહિમ્નૈવ પ્રાણાઃ પ્રવર્તેરન્નિતિ ।
અપિચ દેવતાધિષ્ઠિતાનાં પ્રાણાનાં પ્રવૃત્તાવભ્યુપગમ્યમાનાયાં તાસામેવાધિષ્ઠાત્રીણાં દેવતાનાં ભોક્તૃત્વપ્રસઙ્ગાચ્છરીરસ્ય ભોક્તૃત્વં પ્રલીયેત ।
અતઃ સ્વમહિમ્નૈવૈષાં પ્રવૃત્તિરિતિ ।
એવં પ્રાપ્તં ઇદમુચ્યતે- જ્યોતિરાદ્યધિષ્ઠાનં તુ ઇતિ ।
તુશબ્દેન પૂર્વપક્ષો વ્યાવર્ત્યતે ।
જ્યોતિરાદિભિરગ્ન્યાદ્યભિમાનિનીભિર્દેવતાભિરધિષ્ઠિતં વાગાદિ કરણજાતં સ્વકાર્યેષુ પ્રવર્તત ઇતિ પ્રતિજાનીતે ।
હેતું વ્યાચષ્ટે- તદામનનાદિતિ ।
તથાહ્યામનન્તિ- ઽઅગ્નિર્વાગ્ભૂત્વા મુખં પ્રાવિશત્ઽ (ઐત. 2.4) ઇત્યાદિ ।
અગ્નેશ્ચાયં વાગ્ભાવો મુખપ્રવેશશ્ચ દેવતાત્મનાધિષ્ઠાતૃત્વમઙ્ગીકૃત્યોચ્યતે ।
નહિ દેવતાસંબન્ધં પ્રત્યાખ્યાયાગ્નેર્વાચિ મુખે વા કશ્ચિદ્વિશેષસંબન્ધો દૃશ્યતે ।
તથા ઽવાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશત્ઽ (ઐત. 2.4) ઇત્યેવમાદ્યપિ યૌજયિતવ્યમ્ ।
તથાન્યત્રાપિ વાગેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સો ઽગ્નિના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચઽ (છા. 3.18.3) ઇત્યેવમાદિના વાગાદીનામગ્ન્યાદિજ્યોતિષ્ટ્વાદિવચનેનૈતમેવાર્થં દ્રઢયતિ ।
ઽસ વૈ વાચમેવ પ્રથમામત્યવહત્સા યદા મૃત્યુમત્યમુચ્યત સો ઽગ્નિરભવત્ઽ (બૃ. 1.3.12) ઇતિ ચૈવમાદિના વાગાદીનામગ્ન્યાદિભાવાપત્તિવચનેનૈતમેવાર્થં દ્યોતયતિ ।
સર્વત્ર ચાધ્યાત્માધિદૈવતવિભાગેન વાગાદ્યગ્ન્યાદ્યનુક્રમણમનયૈવ પ્રત્યાસત્ત્યા ભવતિ ।
સમૃતાવપિ- ઽવાગધ્યાત્મમિતિ પ્રાહુર્બ્રાહ્મણાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ।
વક્તવ્યમધિભૂતં તુ વહ્નિસ્તત્રાધિદૈવચતમ્ ।
ઽ ઇત્યાદિના વાગાદીનામગ્ન્યાદિદેવતાધિષ્ઠિતત્વં સપ્રપઞ્ચં દર્શિતમ્ ।
યદુક્તં સ્વકાર્યશક્તિયોગાત્સ્વમહિમ્નૈવ પ્રાણાઃ પ્રવર્તેરન્નિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
શક્તાનામપિ શકટાદીનામનડુદાદ્યધિષ્ઠિતાનાં પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
ઉભયથોપપત્તૌ ચાગમાદ્દેવતાધિષ્ઠિતત્વમેવ નિશ્ચીયતે ॥ 14 ॥
fન્: ભાતિ દીપ્યતે ।
તપતિ સ્વકાર્યં કરોતિ ।
સ પ્રાણો વાચં પ્રથમામુદ્ગીથકર્માણિ પ્રધાનાં અનૃતાદિપાપ્મરૂપં મૃત્યુમતીત્યાવહન્મૃત્યુના મુક્તાં કૃત્વા અગ્નિદેવતાત્મત્વં પ્રાપિતવાન્ ।
યદપ્યુક્તં દેવતાનામેવાધિષ્ઠાત્રીણાં ભોક્તૃત્વપ્રસઙ્ગો ન શારીરસ્યેતિ તત્પરિહ્રિયતે-
પ્રાણવતા શબ્દાત્

સતીષ્વપિ પ્રાણાનામધિષ્ટાત્રીષુ દેવતાસુ પ્રાણવતા કાર્યકરણસંઘાતસ્વામિના શારીરેણૈવૈષાં પ્રાણાનાં સંબન્ધઃ શ્રુતેરવગમ્યતે ।
તથાહિ શ્રુતિઃ - ઽઅથ યત્રૈતદાકાશમનુવિષણ્ણં ચક્ષુઃ સ ચાક્ષુષઃ પુરુષો દર્શનાય તક્ષુરથ યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્મા ગન્ધાય ઘ્રાણમ્ઽ (છા. 8.124) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા શારીરેણૈવ પ્રાણાનાં સંબન્ધં શ્રાવયતિ ।
અપિચાનેકત્વાત્પ્રતિકરણમધિષ્ઠાત્રીણાં દેવતાનાં ન ભોક્તૃત્વમસ્મિઞ્શરીરે ઽવકલ્પતે ।
એકો હ્યેવમસ્મિઞ્શરીરે શારીરો ભોક્તા પ્રતિસંધાનાદિસંભવાદવગમ્યતે ॥ 15 ॥
fન્: અથ દેહે પ્રાગપ્રવેશાનન્તરં યત્ર ગોલકે એતચ્છિદ્રમનુપ્રવિષ્ટં ચક્ષુરિન્દ્રિયં તત્ર ચક્ષુષ્યભિમાની સ આત્મા ચાક્ષુષઃ તસ્ય રૂપદર્શનાય ચક્ષુઃ ।
તસ્ય ચ નિત્યત્વાત્

તસ્ય ચ શારીરસ્યાસ્મિઞ્શરીરે ભોક્તૃત્વેન નિત્યત્વેન પુણ્યપાપોપલેપસંભવાત્સુખદુઃખોપભોગસંભવાચ્ચ ન દેવતાનામ્ ।
તા હિ પરસ્મિન્નૈશ્વર્યે પદે ઽવતિષ્ઠમાના ન હિને ઽસ્મિઞ્શરીરે ભોક્તૃત્વં પ્રતિલબ્ધુમર્હન્તિ ।
શ્રુતિશ્ચ ભવતિ- ઽપુણ્યમેવામું ગચ્છતિ ન હ વૈ દેવાન્પાપં ગચ્છતિઽ (બૃ. 1.5.3) ઇતિ શારીરેણૈવ ચ નિત્યઃ પ્રાણાનાં સંબન્ધ ઉત્ક્રાન્ત્યાદિષુ તદનુવૃત્તિદર્શનાત્ ।
ઽતમુત્ક્રામન્તં પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામતિ પ્રાણમનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.2)
ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તસ્માત્સતીષ્વપિ કરણાનાં નિયન્ત્રીષુ દેવતાસુ ન શારીરસ્ય ભોક્તૃત્વમપગચ્છતિ ।
કરણપક્ષસ્યૈવ હિ દેવતા ન ભોક્તૃપક્ષસ્યેતિ ॥ 16 ॥
8 ઇન્દ્રિયાધિકરણમ્ । સૂ. 17-19
ત ઇન્દ્રિયાણિ તદ્વ્યપદેશાદ્ અન્યત્ર શ્રેષ્ઠાત્

મુખ્યશ્ચૈક ઇતરે ચૈકાદશ પ્રાણા અનુક્રાન્તાઃ ।
તત્રેદમપરં સંદિહ્યતે ।
કિં મુખ્યસ્યૈવ પ્રાણસ્ય વૃત્તિભેદા ઇતરે પ્રાણા આહોસ્વિત્તત્ત્વાન્તરાણીતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં, મુખ્યસ્યૈવેતરે વૃત્તિભેદા ઇતિ ।
કુતઃ - શ્રુતેઃ ।
તથાહિ શ્રુતિર્મુખ્યમિતરાંશ્ચ પ્રાણાન્સંનિધાપ્ય મુખ્યાત્મતામિતરેષાં ખ્યાપયતિ- ઽહન્તાસ્યૈવ સર્વે રૂપમસામેતિ ત એતસ્યૈવ સર્વે રૂપમભવન્ઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ ।
પ્રાણૈકશબ્દત્વાચ્ચૈકત્વાધ્યવસાયઃ ।
ઇતરથા હ્યન્યાય્યમનેકાર્થત્વં પ્રાણશબ્દસ્ય પ્રસજ્યેત ।
એકત્ર વા મુખ્યત્વમિતરત્ર વા લાક્ષણિકત્વામાપદ્યેત ।
તસ્માદ્યથૈકસ્યૈવ પ્રાણસ્ય પ્રાણાદ્યાઃ પઞ્ચ વૃત્તય એવં વાગાદ્યા અપ્યેકાદશેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તત્ત્વાન્તરાણ્યેવ પ્રાણાદ્વાગાદીનીતિ ।
કુતઃ -
વ્યપદેશાભાવાત્ ।
કો ઽયં વ્યપદેશભેદઃ ।
તે પ્રકૃતાઃ પ્રાણાઃ શ્રેષ્ઠં વર્જયિત્વાવશિષ્ટા એકાદશેન્જદ્રિયાણીત્યુચ્યન્તે ।
શ્રુતાવેવં વ્યપદેશદર્શનાત્ ।
ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચઽ (મુ. 2.1.3) ઇતિ હ્યેવઞ્જાતીયકેષુ પ્રદેશેષુ પૃથક્પ્રાણો વ્યપદિશ્યતે પૃથક્ત્ચેન્દ્રિયાણિ ।
નનુ મનસો ઽપ્યેવં સતિ વર્જનમિન્દ્રિયત્વેન પ્રાણવત્સ્યાત્, ઽમનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચઽ ઇતિ પૃથગ્વ્યપદેશદર્શનાત્ ।
સત્યમેતત્ ।
સ્મૃતૌ ત્વેકાદશેન્દ્રિયાણીતિ મનો ઽપીન્દ્રિયત્વેન શ્રોત્રાદિવત્સંગૃહ્યતે ।
પ્રાણસ્ય ત્વિન્દ્રિયત્વં ન શ્રુતૌ સ્મૃતૌ વા પ્રસિદ્ધમસ્તિ ।
વ્યપદેશભેદશ્ચાયં તત્ત્વભેદપક્ષ ઉપપદ્યતે ।
તત્ત્વૈકત્વે તુ સ એવૈકઃ સન્પ્રાણ ઇન્દ્રિયવ્યપદેશં લભતે ન લભતે ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
તસ્માત્તત્ત્વાન્તરભૂતા મુખ્યાદિતરે ॥ 17 ॥
fન્: અસ્યૈવ મુખ્યપ્રાણસ્ય રૂપં અસામ ભવેમેતિ સંકલ્પ્ય, તે વાગાદયઃ ।
કુતશ્ચ તત્તવાન્તરભૂતાઃ -
ભેદશ્રુતેઃ

ભેદેન વાગાદિભ્યઃ પ્રાણઃ સર્વત્ર શ્રૂયતે- ઽતે હ વાચમૂચુઃઽ (બૃ. 1.3.2) ઇત્યુપક્રમ્ય વાગાદીનસુરપાપ્મવિધ્વસ્તાનુપન્યસ્યોપસંહૃત્ય વાગાદિપ્રકરણમ્ ઽઅથ હેમમાસન્યં પ્રાણમૂચુઃઽ ઇત્યસુરવિધ્વંસિનો મુખ્યસ્ય પ્રાણસ્ય પૃથગુપક્રમાત્ ।
તથા ઽમનો વાચં પ્રાણં તાન્યાત્મને ઽકુરુતઽ ઇત્યેવમાદ્યા અપિ ભેદશ્રુતય ઉદાહર્તવ્યાઃ ।
તસ્માદપિ તત્ત્વાન્તરભૂતા મુખ્યાદિતરે ॥ 18 ॥
કુતશ્ચ તત્ત્વાન્તરભૂતાઃ -
વૈલક્ષણ્યાચ્ ચ

વૈલક્ષણ્યં ચ ભવતિ મુખ્યસ્યેતરેષાં ચ ।
સુષુપ્તેષુ વાગાદિષુ મુખ્ય એકો જાગર્તિ સ એવ ચૈકો મૃત્યુનાનાપ્ત આપ્તાસ્ત્વિતરે ।
તસ્યૈવ ચ સ્થિત્યુક્રાન્તિભ્યાં દેહધારણપતનહેતુત્વં નેન્દ્રિયાણામ્ ।
વિષયાલોચનહેતુત્વં ચેન્દ્રિયાણાં ન પ્રાણસ્યેવઞ્જાતીયકો ભૂયાલ્લક્ષણભેદઃ પ્રાણેન્દ્રિયાણામ્ ।
તસ્માદપ્યેષાં તત્ત્વાન્તરભાવસિદ્ધિઃ ।
યદુક્તમ્- ઽત એતસ્યૈવ સર્વે રૂપમભવન્ઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ શ્રુતેઃ પ્રાણ એવેન્દ્રિયાણીતિ, તદયુક્તમ્ ।
તત્રાપિ પૌર્વાપર્યાલોચનાદ્ભેદપ્રતીતેઃ ।
તથાહિ- વદિષ્યામ્યેવાહમિતિ વાગ્દધ્રેઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ વાગાદીનીન્દ્રિયાણ્યનુક્રમ્ય ઽતાનિ મૃત્યુઃ શ્રમો ભૂત્વોપયેમે તસ્માચ્છ્રામ્યત્યેવ વાક્ઽ ઇતિ ચ શ્રમરૂપેણ મૃત્યુના ગ્રસ્તત્વં વાગાદીનામભિધાય ઽઅથેમમેવ નાપ્નોદ્યો ઽયં મધ્યમઃ પ્રાણઃઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ પૃથક્પ્રાણં મૃત્યુનાનભિભૂતં તમનુક્રામતિ ।
ઽઅયં વૈ નઃ શ્રેષ્ઠઃઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ ચ શ્રેષ્ઠતામસ્યાવધારયતિ ।
તસ્માત્તદવિરોધેન વાગાદિષુ પરિસ્પન્દલાભસ્ય પ્રાણાયત્તત્વં તદ્રૂપભવનં વાગાદીનામિતિ મન્તવ્યં ન તાદાત્મ્યમ્ ।
અત એવ ચ પ્રાણશબ્દસ્યેન્દ્રિયેષુ લાક્ષણિકત્વસિદ્ધિઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽત એતસ્યૈવ સર્વે રૂપમભવન્ ।
તસ્માદેત એતેનાખ્યાયન્તે પ્રાણાઃઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ મુખ્યપ્રાણવિષયસ્યૈવ પ્રાણશબ્દસ્યેન્દ્રિયેષુ લાક્ષણિકીં વૃત્તિં દર્શયતિ ।
તસ્માત્તત્ત્વાન્તરાણિ પ્રાણાદિન્દ્રિયાણીતિ ॥ 19 ॥
fન્: મૃત્યુરાસઙ્ગદોષઃ ।
વાદ્ગગ્ધ્રે ધારણાભિપ્રાયં ચક્રે ।
9 સંજ્ઞામૂર્તિકૢપ્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 20-22
સંજ્ઞામૂર્તિકૢપ્તિસ્ તુ ત્રિવૃત્કુર્વત ઉપદેશાત્

સત્પ્રક્રિયાયાં તેજોબન્નાનાં સૃષ્ટિમભિધાયોપદિશ્યતે- ઽસેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણીતિ ।
તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકાં કરવાણીતિઽ (છા. 6.3.2) ।
તત્ર સંશયઃ - કિં જીવકર્તૃકમિદં નામરૂપવ્યાકરણમાહોસ્વિત્પરમેશ્વરકર્તૃકમિતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવજ્જીવકર્તૃકમેવેદં નામરૂપવ્યાકરણમિતિ ।
કુતઃ - ઽઅનેન જીવેનાત્મનાઽ ઇતિ વિશેષણાત્ ।
યથા લોકે ચારેણાહં પરસૈન્યમનુપ્રવિશ્ય સંકલયાનીત્યેવઞ્જાતીયકે પ્રયોગે ચારકર્તૃકમેવ સત્સૈન્યસંકલનં હેતુકર્તૃત્વાદ્રાજાત્મન્યધ્યારોપયતિ સંકલયાનીત્યુત્તમપુરુષપ્રયોગેણ, એવં જીવકર્તૃકમેવ સન્નામરૂપવ્યાકરણં હેતુકર્તૃત્વાદ્દેવતાત્મન્યધ્યારોપયતિ વ્યાકરવાણીત્યુત્તમપુરુષપ્રયોગેણ ।
અપિચ ડિત્થડવિત્થાદિષુ નામસુ ઘટશરાવાદિષુ ચ રૂપેષુ જીવસ્યૈવ વ્યાકર્તૃત્વં દૃષ્ટમ્ ।
તસ્માજ્જીવકર્તૃકમેવેદં નામરૂપવ્યાકરણમિત્યેવં પ્રાપ્તે ઽભિધત્તે-
ઽસંજ્ઞામૂર્તિકૢપ્તસ્તુઽ ઇતિ ।
તુશબ્દેન પક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
સંજ્ઞામૂર્તિકૢપ્તિરિતિ નામરૂપવ્યાક્રિયેત્યેતત્ ।
ત્રિવૃત્કુર્વત ઇતિ પરમેશ્વરં લક્ષયતિ, ત્રિવૃત્કરણે તસ્ય નિરપવાદકર્તૃત્વનિર્દેશાત્ ।
યેયં સંજ્ઞાકૢપ્તિમૂર્તિકૢપ્તિશ્ચાગ્નિરાદિત્યશ્ચન્દ્રમા વિદ્યુદિતિ, તથા કુશકાશપલાશાદિષુ પશુમૃગમનુષ્યાદિષુ ચ પ્રત્યાકૃતિ પ્રતિવ્યક્તિ ચાનેકપ્રકારા ।
સા ખલુ પરમેશ્વરસ્યૈવ તેજોબન્નાનાં નિર્માતુઃ કૃતિર્ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ - ઉપદેશાત્ ।
તથાહિ- ઽસેયં દેવતૈક્ષતઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽવ્યાકરવાણિઽ ઇત્યુત્તમપુરુષપ્રયોગેણ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણો વ્યાકર્તૃત્વમિહોપદિશ્યતે ।
નનુ જીવેનેતિ વિશેષણાજ્જીવકર્તૃકત્વં વ્યાકરણસ્યાધ્યવસિતમ્ ।
નૈતદેવમ્ ।
જીવેનેત્યેતદનુપ્રવિશ્યેત્યનેન સંબધ્યત આનન્તર્યાત્, ન વ્યાકરવાણીત્યનેન ।
તેન હિ સંબન્ધે વ્યાકરવાણીત્યયં દેવતાવિષય ઉત્તમપુરુષ ઔપચારિકઃ કલ્પ્યેત ।
નચ ગિરિનદીસમુદ્રાદિષુ નાનાવિધેષુ નામરૂપેષ્વનીશ્વરસ્ય જીવસ્ય વ્યાકરણસામર્થ્યમસ્તિ ।
યેષ્વપિ ચાસ્તિ સામર્થ્યં તેષ્વપિ પરમેશ્વરાયત્તમેવ તત્ ।
નચ જીવો નામ પરમેશ્વરાદત્યન્તભિન્નશ્ચાર ઇવ રાજ્ઞઃ, આત્મનેતિ વિશેષણાત્ ।
ઉપાધિમાત્રનિબન્ધનત્વાચ્ચ જીવભાવસ્ય ।
તેન, તત્કૃતમપિ નામરૂપવ્યાકરણં પરમેશ્વરકૃતમેવ ભવતિ ।
પરમેશ્વર એવ ચ નામરૂપયોર્વ્યાકર્તેતિ સર્વોપનિષત્સિદ્ધાન્તઃ ।
ઽઆકાશો હ વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતાઽ (છા. 8.14.1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તસ્માત્પરમેશ્વરસ્યૈવ ત્રિવૃત્કુર્વતઃ કર્મ નામરૂપયોર્વ્યાકરણમ્ ।
ત્રિવૃત્કરણપૂર્વકમેવેદમિહ નામરૂપવ્યાકરણં વિવક્ષ્યતે, પ્રત્યેકં નામરૂપવ્યાકરણસ્ય તેજોબન્નોત્પત્તિવચનેનૈવોક્તત્વાત્ ।
તચ્ચ ત્રિવૃત્કરણમગ્ન્યાદિત્યચન્દ્રવિદ્યુત્સુ શ્રુતિર્દર્શયતિ- ઽયદગ્રે રોહિતં રૂપં તેજસસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્લં તદપાં યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યઽ (છા. 6.4.1) ઇત્યાદિના ।
તત્રાગ્નિરિતીદં રૂપં વ્યાક્રિયતે ।
સતિ ચ રૂપવ્યાકરણે વિષયપ્રતિલમ્ભાદગ્નિરિતીદં નામ વ્યાક્રિયતે ।
એવમાદિત્યચન્દ્રવિદ્યુત્સ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અનેન ચાગ્ન્યાદ્યુદાહરણેન ભૌમામ્ભસતૈજસેષુ ત્રિષ્વપિ દ્રવ્યેષ્વવિશેષેણ ત્રિવૃત્કરણમુક્તં ભવતિ ।
ઉપક્રમોપસંહારયોઃ સાધારણત્વાત્ ।
તથાહ્યવિશેષેણૈવોપક્રમઃ - ઽઇમાસ્તિસ્રો દેવતાસ્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિઽ (છા. 6.3.4) ઇતિ ।
અવિશેષેણૈવ ચોપસંહારઃ - ઽયદુ રોહિતમિવાભૂદિતિ તેજસસ્તદ્રૂપમ્ઽ ઇત્યેવમાદિઃ ઽયદવિજ્ઞાતમિવાભૂદિત્યેતાસામેવ દેવતાનાં સમાસ ઇતિઽ (છા. 6.4.6.7) એવમન્તઃ ॥ 20 ॥
fન્: પ્રક્રિયા પ્રકરણમ્ ।
તાસાં તિસૃણામેકૈકાં દેવતાં તેજોબન્નાત્મના ત્ર્યાત્મિકાં કરિષ્યામીતિ શ્રુતિઃ પઞ્ચીકરણોપલક્ષણાર્થા ।
તાસાં તિસૃણાં દેવતાનાં બહિસ્ત્રિવૃત્કૃતાનાં સતીનામધ્યાત્મમપરં ત્રિવૃત્કરણમુક્તમ્- ઽઇમાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિઽ (છા. 6.4.7) ઇતિ ।
તદિદાનીમાચાર્યો યથાશ્રુત્યેવોપદર્શયત્યાશઙ્કિતં કઞ્ચિદ્દોષં પરિહરિષ્યન્-
માંસાદિ ભૌમં યથાશબ્દમિતરયોશ્ ચ

ભૂમેસ્ત્રિવૃત્કૃતાયાઃ પુરુષેણોપભુજ્યમાનાયા માંસાદિકાર્યં યથાશબ્દં નિષ્પદ્યતે ।
તથાહિ શ્રુતિઃ - ઽઅન્નમશિતં ત્રેધા વિધીયતે તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તત્પુરીષં ભવતિ યો મધ્યમસ્તન્માંસં યો ઽણિષ્ઠસ્તન્મનઃઽ (છા. 6.5.1) ઇતિ ।
ત્રિવૃત્કૃતા ભૂમિરેવૈષા વ્રીહિયવાદ્યન્નરૂપેણાદ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તસ્યાશ્ચ સ્થવિષ્ઠં રૂપં પુરીષભાવેન બહિર્નિર્ગચ્છતિ ।
મધ્યમમધ્યાત્મં માંસં વર્ધયતિ ।
અણિષ્ઠં તુ મનઃ ।
એવમિતરયોરપ્તેજસોર્યથાશબ્દં કાર્યમવગન્તવ્યમ્ ।
એવં મૂત્રં લોહિતં પ્રાણશ્ચાપાં કાર્યમ્ ।
અસ્થિ મજ્જા વાક્તેજસ ઇતિ ॥ 21 ॥
અત્રાહ- યદિ સર્વમેવ ત્રિવૃત્કૃતં ભૂતભૌતિકમવિશેષશ્રુતેઃ ઽતાસ ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરોત્ઽ ઇતિ ।
કિઙ્કૃતસ્તર્હ્યયં વિશેષવ્યપદેશઃ ઽઇદં તેજ ઇમા આપ ઇદમન્નમ્ઽ ઇતિ ।
તથા ઽઅધ્યાત્મમિદમન્નસ્યાશિતસ્ય કાર્યં માંસાદિ ।
ઇદમપાં પીતાનાં કાર્યં લોહિતાદિ ।
ઇદં તેજસો ઽશિતસ્ય કાર્યમસ્થ્યાદિઽ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે-
વૈશેષ્યાત્ તુ તદ્વાદસ્ તદ્વાદઃ