Brahmasūtra with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya (with commentary) · Chapter 1.2
yadyapyadhyātmasaṃbandhabhūmadarśanānna parācīnasya devatātmana upadeśaḥ tathāpi na brahmavākyaṃ bhavitumarhati /
kutaḥ, jīvaliṅgānmukhyaprāṇaliṅgācca /
jīvasya tāvadasminvākye vispaṣṭaṃ liṅgamupalabhyate 'na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt' ityādi /
atra hi vāgādibhiḥ karaṇairvyāpṛtasya kāryakaraṇādhyakṣasya jīvasya vijñeyatvamabhidhīyate /
tathā mukhyaprāṇaliṅgamapi- 'atha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati' iti /
śarīradhāraṇaṃ ca mukhyaprāṇasya dharmaḥ, prāṇasaṃvāde vāgādīnprāṇānprakṛtya- 'tānvariṣṭhaḥ prāṇa uvāca mā mohamāpadyathāhamevaitatpañcadhātmānaṃ pravibhajyaitadprāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmi' (pra. 2.3) iti śravaṇāt /
ye tu imaṃ śarīraṃ parigṛhya iti paṭhanti teṣāmimaṃ jīvamindriyagrāmaṃ vā parigṛhya śarīramutthāpayatīti vyākhyeyam /
prajñātmatvamapi jīve tāvaccetanatvādupapannam /
mukhye 'pi prāṇe prajñāsādhanaprāṇāntarāśrayatvādupapannameva /
jīvamukhyaprāṇaparigrahe ca prāṇaprajñātmanoḥ sahavṛttitvenābhedanirdeśaḥ svarūpeṇa ca bhedanirdeśa ityubhayayā nirdeśa upapadyate- 'yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vai prajñā sa prāṇaḥ saha hyetāvasmiñśarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ' iti /
brahmaparigrahe tu kiṃ kasmadbhidyeta /
tasmādihajīvamukhyaprāṇayorantara ubhau vā pratīyeyātāṃ na brahmeti cet, naitadevaṃ, upāsātraividyāt /
evaṃ sati trividhamupāsanaṃ prasajyeta- jīvopāsane mukhyaprāṇopāsanaṃ brahmopāsanaṃ ceti /
nacaitadekasminvākye 'bhyupagantuṃ yuktam /
upakramopasaṃhārābhyāṃ hi vākyaikatvamavagamyate /
'māmeva vijānīhi' ityupakramya 'prāṇo 'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāḥsva' ityuktvānte 'sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro 'mṛtaḥ' ityekarūpāvupakramopasaṃhārau dṛśyete /
tatrārthaikatvaṃ yuktamāśrayitum /
naca brahmaliṅgamanyaparatvena pariṇetuṃ śakyam /
daśānāṃ bhūtamātrāṇāṃ prajñāmātrāṇāṃ ca brahmaṇo 'nyatrārpaṇānupapatteḥ /
āśritatāvāccānyatrāpi brahmaliṅgavaśātprāṇaśabdasya brahmaṇi vṛtteḥ /
ihāpi ca hitatamopanyāsādibrahmaliṅgayogādbrahmopadeśa evāyamiti gamyate /
yattu mukhyaprāṇaliṅgaṃ darśitam- 'idaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati' iti, tadasat /
prāṇavyāpārasyāpi paramātmāyattatvātparamātmanyupacarituṃ śakyatvāt /
'na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana /
itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau' (kāṭha. 2.5.5) iti śruteḥ /
yadapi na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt ityādi jīvaliṅgaṃ darśitaṃ tadapi na brahmapakṣaṃ nivārayati /
nahi jīvo nāmātyantabhinno brahmaṇaḥ, 'tattvamasi', 'ahaṃ brahmāsmi' ityādiśrutibhyaḥ /
buddhyādyupādhikṛtaṃ tu viśeṣamāśritya brahmaiva sañjīvaḥ kartā bhoktā cetyucyate /
tasyopādhikṛtaviśeṣaparityāgena svarūpaṃ brahma darśayituṃ 'na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt' ityādinā pratyagātmābhimukhīkaraṇārthamupadeśo na virudhyate /
'yadvācānabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate /
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate //
' (ke. 1.4) ityādi ca śrutyantaraṃ vacanādikriyāvyāpṛtasyaivātmano brahmatvaṃ darśayati /
yatpunaretaduktam- 'saha hyetāvasmiñśarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ' iti prāṇaprajñātmanorbhedadarśanaṃ brahmavāde nopapadyata iti /
naiṣa doṣaḥ /
jñānakriyāśaktidvayāśrayayorbuddhiprāṇayoḥ pratyagātmopādhibhūtayorabhedanirdeśopapatteḥ upādhidvayopahitasya tu pratyagātmanaḥ svarūpeṇābheda ityataḥ prāṇa eva prajñātmetyekīkaraṇamaviruddham /
athavā nopāsātraividhyādāśritatvādiha tadyogāt ityasyāyamanyor'thaḥ- na brahmavākyo 'pi jīvamukhyaprāṇaliṅgaṃ virudhyate /
katham, upāsātraividhyāt /
trividhamiha brahmopāsane vivakṣitaṃ prāṇadharmeṇa prajñādharmeṇa svadharmeṇa ca /
tatra 'āyuramṛtamupāḥsvāyuḥ prāṇaḥ' iti, 'idaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati' iti, 'tasmādetadevokthamupāsīta' iti ca prāṇadharmaḥ /
'atha yathāsyai prajñāyai sarvāṇi bhūtānyekībhavanti tadvyākhyāsyāmaḥ' ityupakramya 'vāgevāsyā ekamaṅgamadūduhattasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti' ityādiḥ prajñādharmaḥ /
tā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ daśa prajñāmātrā adhibhūtam /
yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuḥ /
yaddhi prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syuḥ /
nahyantarato rūpaṃ kiñcana siddhyet /
no etannānā /
'tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe 'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmā' ityādirbrahmadharmaḥ /
tasmādbrahma evaitadupādhidvayadharmeṇa svadharmeṇa caikamupāsanaṃ trividhaṃ vivakṣitam /
anyatrāpi 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' (chā. 3.14.2) ityādāvupādhidharmeṇa brahmaṇa upāsanamāśritam /
ihāpi tadyujyate vākyasyopakramopasaṃhārābhyāmekārthatvāvagamātprāṇaprajñābrahmaliṅgāvagamācca /
tasmādbrahmavākyametaditi siddham // 31 //
iti śrīmacchārīrakamīmāṃsābhāṣye śrīśaṅkarabhagavatpādakṛtau prathamādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ // 1 //
FN: yathāyogaṃ kiñcidatra jīvavākyaṃ kiñcinmukhyaprāṇavākyaṃ kiñcidbrahmavākyamityarthaḥ /
prāṇasaṃvāde- vāgādayaḥ sarve pratyekamātmanaḥ śraiṣṭhyaṃ manyamānāstannirdidhārayiṣayā prajāpatimupajagmuḥ /
sa tānuvāca yasminnutkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataramiva bhavati sa vaḥ śreṣṭha iti /
tataḥ krameṇa vāgādiṣūtkrānteṣvapi śarīraṃ svasthamasthat /
mukhyaprāṇasyoccikramiṣāyāṃ sarveṣāṃ vyākulatve /
variṣṭhaḥ prāṇo 'bravīdahameva pañcadhā prāṇāpānādibhāvenātmānaṃ vibhajya etadbhāti gacchatīti vānaṃ tadeva bāṇamasthiraṃ śarīramavaṣṭabhyāśrityeti /
pañca śabdādayaḥ pañca pṛthivyādaya iti daśa bhūtamātrāḥ /
pañca buddhīndriyāṇi pañca buddhaya iti daśa prajñāmātrāḥ /
anyatra 'ata eva prāṇa' ityādau /
yena caitanyena vāgabhyudyate preryate vadanasāmarthyamāpadyate tadeva vāgāderagamyaṃ brahma /
upāseti svatantrāṇāṃ trayāṇāmupāstau vākyabhedaḥ, natvekasyaiva brahmaṇastaddharmeṇetyarthaḥ /
tasyāyuṣṭvaṃ jīvanasya tadadhīnatvāt /
utthāpayatītyukthamiti prāṇadharmaḥ /
atheti jīvadharmaḥ /
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
prathamādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ /
[atrāspaṣṭabrahmaliṅgayuktavākyānāmupāsyabrahmaviṣayāṇāṃ vicāraḥ] /
1 sarvatra prasiddhyadhikaraṇam / sū. 1-8
prathame pāde 'janmādyasya yataḥ' ityākāśādeḥ samastasya jagato janmādikāraṇaṃ brahmetyuktam /
tasya samastajagatkāraṇasya brahmaṇo vyāpitvaṃ, nityatvaṃ, sarvajñatvaṃ, sarvaśaktitvaṃ, sarvātmatvamityevañjātīyakā dharmā uktā eva bhavanti /
arthāntaraprasiddhānāṃ ca keṣāñcicchabdānāṃ brahmaviṣayatvahetupratipādanena kānicidvākyāni spaṣṭabrahmaliṅgāni saṃdihyamānāni brahmaparatayā nirṇītīni /
punarapyanyāni vākyānyaspaṣṭabrahmaliṅgāni saṃdihyante- kiṃ paraṃ brahma pratipādayantyāhosvidarthāntaraṃ kiñcidasti /
tannirṇayāya dvitīyatṛtīyau pādāvārabhyete /
sarvatra prasiddhopadeśāt
idamāmnāyate- 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta /
atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmiṃlloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṃ kurvīta', 'manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ' (chā. 3.14.1,2) ityādi /
tatra saṃśayaḥ- kimiha manomayatvādibhirdharmaiḥ śārīra ātmopāsyatvenopadiśyata āhosvitparaṃ brahmeti /
kiṃ tāvatprāptam /
śārīra iti /
kutaḥ, tasya hi kāryakaraṇādhipateḥ prasiddho manaādibhiḥ saṃbandho na parasya brahmaṇaḥ, 'aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ' (mu. 2.1.2) ityādiśrutibhyaḥ /
nanu 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma' iti svaśabdenaiva brahmopāttaṃ, kathamiha śārīra ātmopāsya āśaṅkyate /
naiṣa doṣaḥ /
nedaṃ vākyaṃ brahmopāsanāvidhiparaṃ kiṃ tarhi śamavidhiparam /
yatkāraṇaṃ 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta' ityāha /
etaduktaṃ bhavati- yasmātsarvamidaṃ vikārajātaṃ brahmaiva, tajjatvāttallatvāttadanatvācca /
naca sarvasyaikātmatve rāgādayaḥ saṃbhavanti, tasmācchānta upāsīteti /
naca śamavidhiparatve satyanena vākyena brahmopāsanaṃ niyantuṃ śakyate /
upāsanaṃ tu 'sa kratuṃ kurvīta' ityanena vidhīyate /
kratuḥ saṃkalpo dhyānamityarthaḥ /
tasya ca viṣayatvaṃna śrūyate- 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' iti jīvaliṅgam /
ato brūmo jīvaviṣayametadupāsanamiti /
'sarvakarmā sarvakāmaḥ' ityādyapi śrūyamāṇaṃ paryāyeṇa jīvaviṣayamupapadyate /
'eṣa ma ātmāntarhṛdaye 'ṇīyānvrīhervā yavādvā' iti ca hṛdayāyatanatvamaṇīyastvaṃ cārāgramātrasya jīvasyāvakalpate nāparicchinnasya brahmaṇaḥ /
nanu 'jyāyānpṛthivyā' ityādyapi na paricchinne 'vakalpata iti /
atra brūmaḥ- na tāvadaṇīyastvaṃ jyāyastvaṃ cobhayamekasminsamāśrayituṃ śakyaṃ, virodhāt /
anyatarāśrayaṇe ca prathamaśrutatvādaṇīyastvaṃ yuktamāśrayituṃ, jyāyastvaṃ tu brahmabhāvāpekṣayā bhaviṣyatīti /
niścite ca jīvaviṣayatve yadante brahmasaṃkīrtanaṃ 'etadbrahma' (chā. 3.14.4) iti, tadapi prakṛtaparāmarśārthatvājjīvaviṣayameva /
tasmānmanomayatvādibhirdharmairupāsyam /
kutaḥ, sarvatra prasiddhopadeśāt /
yatsarveṣu vedānteṣu prasiddhaṃ brahmaśabdasyālambanaṃ jagatkāraṇaṃsa iha ca 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma' iti vākyopakrame śrute, tadeva manomayatvādidharmairviśiṣṭamupadiśyata iti yuktam /
evañca prakṛtahānāprakṛtaprakriye na bhaviṣyataḥ /
nanu vākyopakrame śamavidhivivakṣayā brahma nirdiṣṭaṃ na svavivakṣayetyuktam /
atrocyate- yadyapi śamavidhivivakṣayā brahma nirdiṣṭaṃ tathāpi manomayatvādiṣūpadiśyamāneṣu tadeva brahma saṃnihitaṃ bhavati /
jīstu na saṃnihito naca svaśabdenopātta iti vaiṣamyam // 1 //
FN.:tasmin jāyata iti tajjaṃ, tasmin iti tallaṃ, tasminnaniti ceṣṭata iti tadanaṃ tajjaṃ catallaṃ ca tadanaṃ ceti tajjalān /
śākapārthivādinyāyena madhyamasya tacchabdasya lopaḥ /
tajjalānamiti vaktavye chāndaso 'vayavalopaḥ /
vibhaktivyatyayena manomayaṃ prāṇaśarīraṃ bhārūpaṃ dhyāyedityarthaḥ /
yata evamāha tasmācchamavidhiparamityarthaḥ /
totraprotāyaḥśalākāgraparimāṇasyetyarthaḥ /
prāṇaḥ śarīramasyeti samāsagatasarvanāmnā saṃnihitārthena prakṛtaṃ brahma hitvā jīvamaprakṛtamicchataḥ prakṛtahāniraprakṛtaprakriyācetyarthaḥ /
vaiṣamyaṃ jīvabrahmaṇoriti śeṣaḥ /
vivakṣitaguṇopapatteś ca
vaktumiṣṭā vivakṣitāḥ /
yadyapyapauruṣeye vede vakturabhāvānneccārthaḥ saṃbhavati tathāpyupādānena phalenopacaryate /
loke hi yacchabdābhihitamupādeyaṃ bhavati tadvivakṣitamityucyate, yadanupādeyaṃ tadavivakṣitamiti /
tadamavede 'pyupādeyatvenābhihitaṃ vivakṣitaṃ bhavati, itaradavivakṣitam /
upādānānupādāne tu vedavākyatātparyābhyāmavagamyate /
tadiha ye vivakṣitā guṇā upāsanāyāmupādeyatvenopadiṣṭāḥ satyasaṃkalpaprabhṛtayaste parasminbrahmaṇyupapadyante /
satyasaṃkalpatvaṃ hi sṛṣṭisthitisaṃhāreṣvapratibaddhaśaktitvātparamātmana evāvakalpate /
paramātmaguṇatvena ca 'ya ātmāpahṛtapāpmā' (chā. 8.7.1) ityatra 'satyakāmaḥ satyasaṃkalpa' iti śrutam /
ākāśātmetyādinākāśavadātmāsyetyarthaḥ /
sarvagatatvādibhirdharṇaiḥ saṃbhavatyākāśena sāmyaṃ brahmaṇaḥ /
'jyāyānpṛthivyāḥ' ityādinā caitadeva darśayati /
yadāpyākāśa ātmā yasyeti vyākhyāyacate, tadapi saṃbhavati sarvajagatkāraṇasya sarvātmano brahma ākāśātmatvam /
ata eva 'sarvakarmā' ityādi /
evamihopāsyatayā vivakṣitā guṇā brahmaṇyupapadyante /
yattūktaṃ 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' iti jīvaliṅgaṃ na tadbrahmaṇyupapadyata iti, tadapi brahmaṇyupapadyata iti brūmaḥ /
sarvātmatvāddhi brahmaṇo jīvasaṃbandhīni manomayatvādīni brahmasaṃbandhīni bhavanti /
tathāca brahmaviṣaye śrutismṛtī bhavataḥ- 'tvaṃ strī tvaṃ kumāra uta vā kumārī /
tvaṃ jīrṇo daṇḍena vañcasi tvaṃ jāto bhavasi viśvatomukhaḥ' (śve. 4.3) iti, sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham /
sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati (gī. 13.13) iti ca /
'aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ' iti śrutiḥ śuddhabrahmaviṣayā, iyaṃ tu 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' iti saguṇabrahmaviṣayeti viśeṣaḥ /
ato vivakṣitaguṇopapatteḥ parameva brahmehopāsyatvenopadiṣṭamiti gamyate // 2 //
FN: upādānānupādāne parigrahaparityāgau /
tāttaryaṃ nāma phalavadarthapratītyanukūtvaṃ śabdadharmaḥ /
upakramādinā jñānāttayoravagama ityarthaḥ /
jīrṇaḥ sthaviro bhūtvā yodaṇḍena vañcati gacchati, tathā yo jātaḥ bālaḥ so 'pi tvameva /
anupapattes tu na śārīraḥ
pūrveṇa sutreṇa brahmaṇi vivakṣitānāṃ guṇānāmupapattiruktā /
anena tu śārīre teṣāmanupapattirucyate /
tuśabdo 'vadhāraṇārthaḥ /
brahmaivoktena nyāyena manomayatvādiguṇaṃ, natu śārīro jīvo manomayatvādiguṇaḥ /
yatkāraṇaṃ 'satyasaṃkalpaḥ, ākāśātmā, avākī, anādaraḥ, jyāyānpṛthivyā' iti caivañjātīyakā guṇā na śārīra āñjasyenopapadyante /
śārīra iti śarīre bhava ityarthaḥ /
nanvīśvaro 'pi śarīre bhavati /
satyam /
śarīre bhavati natu śarīra eva bhavati, 'jyāyānpṛthivyā jyāyānantarikṣāt', 'ākāśavatsarvagataśca nityaḥ' iti ca vyāpitatvaśravaṇāt /
jīvastu śarīra eva bhavati, tasya bhogādhiṣṭhānāccharīrādanyatra vṛttyabhāvāt // 3 //
FN: vāgeva vākaḥ so 'syāstīti vākī na vākī avākī vāgādisarvendriyarahitaḥ /
āptakāmatvānna kutracitadādaro 'stītyanādaraḥ /
karmakartṛvyapadeśāc ca
itaśca na śārīro manomayatvādiguṇaḥ, yasmātkarmakartṛvyapadeśo bhavati 'etamitaḥ pretyābhisaṃbhavitāsmi' (chā. 3.14.4) iti /
etamiti prakṛtaṃ manomayatvādiguṇamupāsyamātmānaṃ karmatvena prāpyatvena vyapadiśati /
abhisaṃbhavitāsmīti śārīramupāsakaṃ kartṛtvena prāpakatvena /
abhisaṃbhavitāsmīti /
prāptāsmītyarthaḥ /
naca satyāṃ gatāvekasya karmakartṛvyapadeśo yuktaḥ /
tathopāsyopāsakabhāvo 'pi bhedādhiṣṭhāna eva /
tasmādapi na śārīro manomayatvādiviśiṣṭaḥ // 4 //
FN: etamiti prāpakatvena vyapadiśatīti saṃbandhaḥ /
śabdaviśeṣāt
itaśca śārīrādanyo manomayatvādiguṇaḥ, yasmācchabdaviśeṣo bhavati samānaprakaraṇe śrutyantari- 'yathāvrīhirvā yavo vā śyamako vā śyamākataṇḍulo vaivamayamantarātmanpuruṣo hiraṇmayaḥ' (śata. brā. 10.6.3.2) iti /
śārīrasyatno yaḥ śabdo 'bhidhāyakaḥ saptamyanto 'ntarātmanniti tasmādviśiṣṭo 'nyaḥ prathamāntaḥ puruṣaśabdo manomayatvādiviśiṣṭasyātmano 'bhidhāyakaḥ /
tasmāttayorbhedo 'dhigamyate // 5 //
FN: samānaprakaraṇatvamekavidyāviṣayatvām /
antarātmanniti chāndaso vibhaktilopaḥ /
antarātmanītyarthaḥ /
smṛteś ca
smṛtiśca śārīraparamātmanorbhedaṃ darśayati- 'īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśer'juna tiṣṭati /
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā' /
(gī. 18.61) ityādyā /
atrāha- kaḥ punarayaṃ śārīro nāma paramātmano 'nyaḥ, yaḥ pratiṣidhyate 'anupapattestu na śārīraḥ' ityādinā /
śrutistu- 'nānyo 'to 'sti draṣṭā śrotā' (bṛha. 3.7.23) ityevañjātīyakā paramātmano 'nyamātmānaṃ vārayati /
tathā smṛtirapi- 'kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata' (gī. 13.2) ityevañjātīyaketi /
atrocyate- satyametat /
para evātmā dehendriyamanobuddhyupādhibhiḥ paricchidyamāno bālaiḥ śārīra ityupacaryate /
yathā ghaṭakarakādyupādhivaśādaparicchinnamapi nabhaḥ paricchinnavadavabhāsate, tadvat /
tadapekṣayā ca karmakartṛtvādibhedavyavahāro na virudhyate prāk 'tattvamasi' ityātmaikatvopadeśaghaṇāt /
gṛhīte tvātmaikatve bandhamokṣādisarvavyavahāraparisamāptireva syāt // 6 //
FN: tadapekṣayā aupādhikabhedāpekṣayā /
arbhakaustvāt tadvyapadeśāc ca neti cen na nicāyyatvād evaṃ vyomavac ca
arbhakamalpamoko nīḍaṃ, 'eṣa ma ātmāntarhṛdaye' iti paricchinnāyatanatvāt, svaśabdena ca 'aṇīyānvrīhervā yavādvā' ityaṇīyastvavyapadeśāt, śārīra evārāgramātro jīva ihopadiśyate, na karvagataḥ paramātmeti yaduktaṃ tatparihartavyam /
atrocyate- nāyaṃ doṣaḥ /
na tāvatparicchinnadeśasya sarvagatatvavyapadeśaḥ kathamapyupapadyate /
sarvagatasya tu sarvadeśeṣu vidyamānatvātparicchinnadeśavyapadeśo 'pi kayācidapekṣayā saṃbhavati /
yathā samastavasudhādhipatirapi hi sannayodhyādhipatiriti vyapadiśyate kayā punarapekṣayā sarvagataḥ sannīśvaror'bhakaukā aṇīyāṃśca vyapadiśyata iti /
nicāyyatvādevamiti brūmaḥ /
evamaṇīyastvādiguṇagaṇopeta īśvarastatra hṛdayapuṇḍarīke nicāyyo draṣṭavya upadiśyate /
yathā śālagrāme hariḥ /
tatrāsya buddhivijñānaṃ grāhakam /
sarvagato 'pīśvarastatropāsyamānaḥ prasīdati /
vyomavaccaitaddraṣṭavyam /
yathā sarvagatamapi sadvyoma sūcīpāśādyapekṣāyārbhakauko 'ṇīyaśca vyapadiśyate, evaṃ brahmāpi /
tadevaṃ nicāyyatvāpekṣaṃ brahmaṇor'bhakaukastvamaṇīyastvaṃ ca na pāramārthikam /
tatra yadaśaṅkyate, hṛdayāyatanatvādbrahmaṇo hṛdayāyatanānāṃ ca pratiśarīraṃ bhinnatvādbhinnāyatanānāṃ ca śukādīnāmanekatvasāvayavatvānityatvādidoṣadarśanādbrahmaṇo 'pi tatprasaṅga iti, tadapi parihṛtaṃ bhavati // 7 //
FN: arbhakaśabdasya śiśuviṣayatvaniṣedhārthamalpamiti paryāyatvokti /
kathamapi brahmabhāvapekṣe 'pi /
nicāyyatvāddraṣṭavyatvāt /
saṃbhogaprāptir iti cen na vaiśeṣyāt
vyemavatsarvagatasya brahmaṇaḥ sarvaprāṇihṛdayasaṃbandhāt, cidrūpatayā ca śārīrādaviśiṣṭatvāt, sukhaduḥkhādisaṃbhogo 'pyaviśiṣṭaḥ prasajyeta /
ekatvācca /
nahi parasmādātmano 'nyaḥ kaścidātmā saṃsārī vidyate, 'nānyo 'to 'sti vijñātā' (bṛ. 3.7.23) ityādiśrutibhyaḥ /
tasmātparasyeva saṃsārasaṃbhogaprāptiriti cet, na vaiśeṣyāt /
na tāvatsarvaprāṇihṛdayasaṃbandhāccharīravadbrahṇaḥ saṃbhogaprasaṅgaḥ, vaiśeṣyāt /
viśeṣo hi bhavati śārīraparameśvarayoḥ /
ekaḥ kartā bhoktā dharmādharmasādhanaḥ sukhaduḥkhādimāṃśca /
ekastadviparīto 'pahatapāpmatvādiguṇaḥ /
etasmādanayorviśeṣādekasya bhogo netarasya /
yadi ca saṃnidhānamātreṇa vastuśaktimanāśritya kāryasaṃbandho 'bhyupagamyeta, ākāśādīnāmapi dāhādiprasaṅgaḥ /
sarvagatānekātmavādināmapi samāvetau codyaparihārau /
yadapyekatvādbrahmaṇa ātmāntarābhāvāccharīrasya bhogena brahṇo bhogaprasaṅga iti /
atra vadāmaḥ- idaṃ tāvaddevānāṃpriyaḥ praṣṭavyaḥ /
kathamayaṃ tvayātmāntarābhāvo 'dhyavasita iti /
'tattavamasi' 'ahaṃ brahmāsmi' 'nānyo 'to 'sti vijñātā' ityādiśāstrebhya iti cet, yathāśāstraṃ tarhi śāstrīyor'thaḥ pratipattavyo na tatrārdhajaratīyaṃ labhyam /
śāstraṃ ca tattvamasi ityapahatapāpmatvādiviśeṣaṇaṃ brahma śārīrasyātmatvenopadiśacchārīrasyaiva tāvadupabhoktṛtvaṃ vārayati /
kutastadupabhogena brahmaṇa upabhogaprasaṅgaḥ /
athāgṛhītaṃ śārīrasya brahmaṇaikatvaṃ tadā mithyājñānanimittaḥ śārīrasyopabhogaḥ, na tena paramārtharūpasya brahmaṇaḥ saṃsparśaḥ /
nahi bālaistalamalinatādibhirvyomni vikalpyamāne talamalitādiviśiṣṭameva paramārthato vyoma bhavati /
tadāha- na vaiśeṣyāditi /
naikatve 'pi śārīrasyopabhogena brahmaṇa upabhogaprasaṅgaḥ, vaiśeṣyāt /
viśeṣo hi bhavati mithyājñānasamyagjñanayoḥ /
mithyājñānakalpita upabhogaḥ, samyagjñānadṛṣṭamekatvam /
naca mithyājñānakalpitenopabhogena samyagjñānadṛṣṭaṃ vastu saṃspṛśyate /
tasmānnopabhogagandho 'pi śakya īśvarasya kalpayitum // 8 //
FN: dharmādharmattvamupādhirityarthaḥ /
ayameva viśeṣo vaiśeṣyaṃ /
svārthe ṣyañ pratyayaḥ /
viśeṣasyātiśayārtho vā /
dharmādeḥ svāśraye phalahetutvamatiśayastasmāditi sutrārthaḥ /
vibhavo bahavaścātmana iti vādinām /
ardheti /
ardhaṃmukhamātraṃ jaratyā buddhāyāḥ kāmayate nāṅāgānīti so 'yamardhajaratīnyāyaḥ /
manomayatvādiviśiṣṭasyaiveśvarasya dhyānārthaṃ hārdatve 'pi nirdeṣatvāttasminneva śāṇḍilyavidyāvidye sarvaṃ ityādivākyaṃ samanvitamityarthaḥ /
2 antradhikaraṇam /
9-10
attā carācaragrahaṇāt
kaṭhavallīṣu paṭhyate- 'yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odanaḥ /
mṛtyūryasyopasevanaṃ ka ityā veda yatra saḥ' (1.2.24) iti /
atra kaścidodanopasecanasūcito 'ttā pratīyate /
tatra kimagnirattā syāt, uta jīvaḥ, athavā paramātmeti saṃśayaḥ /
viśeṣānavadhāraṇāt /
trayāṇāṃ cāgnijīvaparamātmanāmasmingranthe praśnopanyāsopalabdheḥ /
kiṃ tāvatprāptam /
agniratteti /
kutaḥ, 'agnirannādaḥ' (bṛ. 1.4.6) iti śrutiprasiddhibhyām /
jīvo vāttā syāt, 'tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti' iti darśanāt /
na paramātmā, 'anaśnannanyo 'abhicākaśīti' (muṇḍa. 3.1.1) iti darśanādityevaṃ prāpte brūmaḥ- attātra paramātmā bhavitumarhati /
kutaḥ, carācaragrahaṇāt /
carācaraṃ hi sthāvarajaṅgamaṃ mṛtyupasecanamihādyātvena pratīyate, tādṛśasya cādyasya na paramātmano 'nyaḥ kārtsyenāttā saṃbhavati /
paramātmā tu vikārajātaṃ saṃharansarvamattītyupapadyate /
nanviha carācaragrahaṇaṃ nopalabhyate, kathaṃ siddhavaccarācaragrahaṇaṃ hetutvenopādīyate /
naiṣa doṣaḥ /
mṛtyupasecanatvena sarvasya prāṇinikāyasya pratīyamānatvāt, brahmakṣatrayośca prādhānyātpradarśanārthatvopapatteḥ /
yattu paramātmano 'pi nāttṛtvaṃ saṃbhavati, 'anaśnannanyo 'abhicākaśīti' iti darśanāditi /
atrocyate- karmaphalabhogasyapratiṣedhakametaddarśanaṃ, tasya saṃnihitatvāt /
na vikārasaṃhārasya pratiṣedhakaṃ,
sarvavedānteṣu sṛṣṭisthitisaṃhārakāraṇatvena brahmaṇaḥ prasiddhatvāt /
tasmātparamātmātmaivehāttā bhavitumarhati // 9 //
FN: yasya paramātmano brahma kṣatraṃ cobhe jātī prasiddhānnavadodanau bhavataḥ, yasya mṛtyuḥ sarvamārakaḥ sannupasecanamodanamiśraghṛvattiṣṭhati, yatra so 'ttā kāraṇātmā vartate, taṃ nirviśeṣamātmānaṃ 'nāvirato duścaritāt' iti mantroktopāyavānyathā veda itthā itthamanyastadrahito na vedetyarthaḥ /
pradarśanamupalakṣaṇam /
naca brahkṣatre evātra vivakṣite, mṛtyūpasecanena prāṇabhṛnmātropasthāpanāt /
prāṇiṣu pradhānatvena ca brahmakṣatropanyāsasyopapatteḥ /
prakaraṇāc ca
itaśca paramātmaivehāttā bhavitumarhati, yatkāraṇaṃ prakaraṇamidaṃ paramatmanaḥ, 'na jāyate mriyate vā vipaścit' (kāṭha. 1.2.18) ityādi prakṛtagrahaṇaṃ ca nyāyyam /
'ka itthā veda yatra saḥ' iti ca durvijñānatvaṃ paramātmaliṅgam // 10 //
3 guhāpraviṣṭādhikaraṇam / sū. 11-12
guhāṃ praviṣṭāv ātmānau hi taddarśanāt
kaṭhavallīṣveva paṭhyate- 'ṛtaṃ pibantau loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhe /
chāyātapau brahmavido vadanti pañṭagnayo ye ca triṇāciketāḥ' (kāṭha. 1.3.1) iti /
tatra saṃśayaḥ, kimiha buddhijīvau nirdiṣṭāvuta jīvaparamātmānāviti /
yadi buddhijīvau, tato buddhipradhānātkāryakaraṇasaṃghātādvilakṣaṇo jīvaḥ pratipādito bhavati /
tadapīha pratipāditavyaṃ, 'yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye 'stītyeke nāyamastīti caike /
etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ' (kāṭha. 1.1.20) iti pṛṣṭatvāt /
atha jīvaparamātmānau tato jīvādvilakṣaṇaḥ paramātmā pratipādito bhavati /
tadapīha pratipādayitavyaṃ, 'anyatra dharmādanyatrādharmadanyatrāsmātkṛtākṛtāt /
anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada' (kāṭha. 1.2.14) iti pṛṣṭatvāt /
atrāhākṣeptā- ubhāpyetau pakṣau na saṃbhavataḥ /
kasmāt, ṛtapānaṃ karmaphalopabhogaḥ, sukṛtasya loke, iti ca dvivacanena dvayoḥ pānaṃ darśayati śrutiḥ /
ato buddhikṣetrajñapakṣastāvanna saṃbhavati /
ata eva kṣetrajñaparamātmapakṣo 'pi na saṃbhavati, cetane 'pi paramātmani ṛtapānāsaṃbhavāt /
'anaś nannanyo 'abhicākaśīti' iti mantravarṇāditi /
atrocyate- naiṣa doṣaḥ /
chatriṇo gacchantītyekenāpi chatriṇā bahūnāṃ chatritvopacāradarśanāt /
evamekenāpi pibatā dvau pibantāvucyete /
yadvā jīvastāvatpibati, īśvarastu pāyayati /
pāyayannapi pibatītyucyate /
pācayitaryapi praktṛtvaprasiddhidarśanāt /
buddhikṣetrajñaparigraho 'pi saṃbhavati, karaṇe kartṛtvopacārāt /
edhāṃsi pacantīti prayogadarśanāt /
nacādhyatmādhikāre 'nyau kaucidhāvṛtaṃ pibantau saṃbhavataḥ /
tasmādbuddhijīvau syātāṃ, jīvaparamātmānau veti saṃśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptaṃ. buddhikṣetrajñāviti /
kutaḥ, 'guhāṃ praviṣṭau' iti viśeṣaṇāt /
yadi śarīraṃ guhā, yadi vā hṛdayaṃ, ubhayathāpi buddhikṣetrajñau guhāṃ praviṣṭāvupapadyete /
naca sati saṃbhavesarvagatasya brahmaṇo viśiṣṭadeśatvaṃ yuktaṃ kalpayitum /
'sukṛtasya loke' iti ca karmagocarānatikramaṃ darśayati /
paramātmā tu na sukṛtasya vā duṣkṛtasya vā gocare vartate, 'na karmaṇā vardhate no kanīyān' iti śruteḥ /
'chāyātapau' iti ca tetanācetanayornirdeśa upapadyate /
chāyātapavatparasparavilakṣaṇatvāt /
tasmādbuddhikṣetrajñāvihocyeyātāmityevaṃ prāpte brūmaḥ- vijñānātmaparamātmānāvihocyeyātām /
kasmāt, ātmānau hi tāvubhāvapi cetanau samānasvabhāvau /
saṃkhyāśravaṇe ca samānasvabhāveṣveva loke pratītirdṛśyate /
asya gordvitīyo 'nveṣṭavya ityukte gaureva dvitīyo 'nviṣyate, nāśvaḥ puruṣo vā /
tadiha ṛtapānena liṅgena niścite vijñānātmani dvitīyānveṣaṇāyāṃ samānasvabhāvaścetanaḥ paramātmaiva pratīyate /
nanūktaṃ guhāhitatvadarśanānna paramātmā pratyetavya iti /
guhāhitatvadarśanādeva paramātmāpratyetavya iti vadāmaḥ /
guhāhitatvaṃ tu śrutismṛtiṣvasakṛtparamātmana eva dṛśyate- 'guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam' (kāṭha. 1.2.12) 'yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman' (tai. 2.1) 'ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭam' ityādyāsu /
sarvagatasyāpi brahmaṇa upalabdhyartho deśaviśeṣopadeśo na virudhyata ityedapyuktameva /
sukṛtalokavartitvaṃ tu chatritvavadekasminnapi vartamānamubhayoraviruddham /
chāyātapāvityapyaviruddham /
chāyātapavatparasparavilakṣaṇatvātsaṃsāritvāsaṃsāritvayoḥ /
avidyākṛtatvātsaṃsāritvasya /
pāramārthikatvāccāsaṃsāritvasya /
tasmādvijñānātmaparamātamānau guhāṃ praviṣṭau gṛhyete // 11//
kutaśca vijñānātmaparamātmānau gṛhyete-
FN: ṛtaṃ satyaṃ karmaphalaṃ pibantau, bhuñjānau sukṛtasya loke samyagarjitasyādṛṣṭasya kārye dehe vartamāno parasya brahmaṇor'dhaṃ sthānamarhatīti parārdhaṃ hṛdayaṃ tasminparame śreṣṭhe yā guhā nabhokṣaṇā tāṃ praviśya sathitau chāyātapavanmitho viruddhau, tau ca brahmavidaḥ karmiṇaśca vadanti /
trirnāciketo 'gniścito yaiste 'pi vadanti /
manuṣye prete mṛtesati yeyaṃ vicikitsā saṃśayaḥ /
paralokabhoktāstītyeke nāstīti cānye /
tvayopadiṣṭo 'hametattatvaṃ jñātumicchāmītyarthaḥ /
anyatra dharmādharmābhyāmanyatra, asmātkṛtākṛtāt dharmādharmāspṛṣṭaṃ, kṛtākṛtāt kāryakāraṇādbhinnaṃ yat tadbrahma /
yadveti /
svātantryalakṣaṇaṃ hi kartṛtvaṃ tacca pāturiva pāyayiturapyastīti so 'pi kartā /
ataevāhuryaḥ kārayati so 'pi karteti /
guhāhitaṃ buddhau sthitaṃ gahvare 'nekānarthasaṃkule dehe sthitaṃ, purāṇamādipuruṣam /
parame vyoman śreṣṭhe hārdākāśe tatra guhāyāṃ buddau /
anviccha vicāraya /
viśeṣaṇāc ca
viśeṣaṇaṃ ca vijñānātmaparamātmanoreva bhavati /
'ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu' (kā. 1.3.3) ityādinā pareṇa granthena rathirathādirūpakakalpanayā vijñānātnāṃ rathinaṃ saṃsāramokṣayorgantāraṃ kalpayati /
'so 'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam' /
(kā. 1.3.9) iti ca paramātmānaṃ gantavyam /
tathā 'taṃ durdarśa gūḍhamanupraviṣṭhaṃ purāṇam /
adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti' (kā. 1.2.12) iti pūrvasminnapi granthe mantṛmantavyatvenaitāveva viśeṣitau /
prakaraṇaṃ ceda paramātmanaḥ /
brahmavido vadanti iti ca vaktṛviśeṣopādanaṃ paramātmaparigrahe ghaṭate /
tasmādiha jīvaparamātmānāvucyeyātām /
eṣa eva nyāyaḥ 'dvā suparṇā sayujā sakhāyā' (muṇḍa. 3.1.1) ityevamādiṣvapi /
tatrāpi hyadhyātmādhikārānna prākṛtau suparṇāvucyete /
tayoranyaḥ pippalaṃ svāditti ityadanaliṅgādvijñānātmā bhavati /
anaś nannanyo 'bhicākaśīti ityanaśanacetanābhyāṃ paramātmā /
anantare ca mantre tāveva draṣṭṛdraṣṭavyabhāvena viśinaṣṭi- 'samāne vṛkṣe puruṣo nimagno 'nīśayā śocati muhyamānaḥ /
juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya mahimānamiti vītaśokaḥ' (muṇḍa. 3.1.2) iti /
apara āha- 'dvā suparṇā' iti neyamṛgasyādhikaraṇasya siddhāntaṃ bhajate, paiṅgirahasyabrāhmaṇenānyathā vyākhyātatvāt /
'tayoranyaḥ pippalaṃ svādittīti sattvamanaś nannanyo 'bhicākaśītītyanaś nannanyo 'bhipaśyati jñastāvetau sattvakṣetrajñau' iti /
sattvaśabdotītyanaś nannanyo 'bhipaśyati yaducyate, tanna, sattvakṣetrajñaśabdayorantaḥkaraṇaśarīraparatayā prasiddhatvāt /
tatraiva ca vyākhyātatvāt- 'tadetatsattvaṃ yena svapnaṃ paśyati, atha yo 'yaṃ śārīra upadraṣṭā sa kṣetrajñastāvetau sattvakṣetrajñau' iti /
nāpyasyādhikaraṇasya pūrvapakṣaṃ bhajate /
nahyatra śārīraḥ kṣetrajñaḥ kartṛtvabhoktṛtvādinā saṃsāradharmeṇopeto vivakṣyate /
kathaṃ tarhi sarvasaṃsāradharmātīto brahmabhāvaścaitanyamātrasvarūpaḥ 'anaś nannanyo 'bhicākaśīti', 'anaś nannanyo 'bhicākaśīti jñaḥ' iti vacanāt /
'tattvamasi' 'kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi' (gī. 13.2) ityādiśrutismṛtibhyaśca /
tāvatā ca vidyopasaṃhāradarśanamelamevāvakalpate, tāvetau sattvakṣetrajñau na ha vā evaṃvidi kiñcana raca ādhvaṃsate ityādi /
kathaṃ punarasminpakṣe tayoranyaḥ pippalaṃ svādittīti sattvam ityacetane sattve bhoktṛtvāvacanamti /
ucyate- neyaṃ śrutiracetanasya sattvasya bhoktṛtvaṃ vakṣyāmīti pravṛttā /
kiṃ tarhi cetanasya kṣetrajñasyābhoktṛtvaṃ brahmasbhāvatāṃ ca vakṣyāmīti /
tadarthaṃ sukhādivikriyāvati sattve bhoktṛtvamadhyāropayati /
idaṃ hi kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ta sattvakṣetrajñayoritaretisvabhāvāvivekakṛtaṃ kalpyate /
paramārthatastu nānyatarasyāpi saṃbhavati, acetanatvātsattvasya, avikriyatvācca kṣetrajñasya /
avidyāpratyupasthāpitasvabhāvatvācca sattvasya sutarāṃ na saṃbhavati /
tathāca śrutiḥ- 'yatra vā anyadiva syāttatrānyo 'nyatpaśyet' ityādinā svapnadṛṣṭahastyādivyavahāravadavidyāviṣaya eva kartṛtvādivyavahāraṃ darśayati /
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛ. 4.5.15) ityādinā ca vivekinaḥ kartṛtvādivyavaharābhāvam darśayati // 12 //
FN: sa iti jīvaḥ sarvanāmārthaḥ /
adhvanaḥ saṃsāramārgasya /
durdarśe durjñānaṃ, tata eva gūḍhamanupraviṣṭaṃ gahanatāṃ gatamīśvaram adhyātmaprayogaḥ pratyagātmanyeva cittasamādhānaṃ tenādhigamo mahāvākyajā vṛttistayā viditvetyarthaḥ /
sahaiva yujyete niyamyaniyāmakatveneti sayujau /
anīśayā svasyeśvaratvāpratītyā /
juṣṭaṃ dhyānādinā sevitaṃ yadā dhyānaparipākadaśāyāmīśamanyaṃ viśiṣṭarūpādbhinnaṃ pasyati /
sattvaṃ buddhiḥ /
tāvatā mantravyākhyāmātreṇa /
rajaḥ avidyā, ādhvaṃsate, saṃśliṣati /
anyadivābhāsabhūtaṃ nānātvaṃ dṛṣṭaṃ syāttatra avidyakabuddhyādisaṃbandhādanyo bhūtvānyacakṣuṣā paśyet /
tatrāvidyāyām /
yatra tu vidyāvasthāyām /
4 antaradhikaraṇam / sū. 13-17
antara upapatteḥ
'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti /
etadyapyasminsarpirvodakaṃ vā siñcati vartmani eva gacchati' (chā. 4.15.1) ityādi śra8yate /
tatra saṃśayaḥ kimayaṃ pratibimbātmakṣyadhikaraṇo nirdiśyate 'thavā vijñānātmā uta devatātmendriyasyādhiṣṭhātāthaveśvara iti /
kiṃ tāvatprāptam, chāyātmā puruṣapratirūpā iti /
kutaḥ, tasya dṛśyamānatvaprasiddheḥ /
'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyate' iti ca prasiddavadupadeśāt /
vijñānātmano vāyaṃ nirdeśa iti yuktam /
sa hi cakṣuṣā rūpaṃ paśyaṃścakṣuṣi saṃnihito bhavati /
ātmaśabdaścāsminpakṣe 'nukūlo bhavati /
ādityapuruṣo vā cakṣuṣo 'nugrāhakaḥ pratīyate, 'raśmibhireṣo 'sminpratiṣṭhitaḥ' (bṛ. 5.5.2) iti śruteḥ /
amṛtatvādīnāṃ ca devatātnyapi kathañcitsaṃbhavāt /
neśvaraḥ, sthānaviśeṣanirdeśādityevaṃ prāpte brūmaḥ /
parameśvara evākṣiṇyabhyantaraḥ puruṣa ihopadiṣṭa iti /
kasmāt, upapatteḥ /
upapadyate hi parameśvare guṇajātamihopadiśyamānam /
ātmatvaṃ tāvanmukhyayā vṛttyā parameśvara upapadyate /
'sa ātmā tattvamasi' iti śruteḥ /
amṛtatvābhayatve ca tasminnasakṛcchrutau śrūyete /
tathā parameśvarānurūpametadakṣisthānam /
yathāhi parameśvaraḥ sarvadoṣairaliptaḥ, apahatapāpmatvādiśravaṇāt /
tathākṣisthānaṃ sarvaleparahimupadiṣṭaṃ, 'tadyadyapyasminsarpirvodakaṃ vā siñcati vartmani eva gacchati' iti śruteḥ /
saṃyadvāmatvādiguṇopadeśaśca tasminnavakalpate /
'etaṃ saṃyaddhāma ityācakṣate etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti' /
'eṣa u eva vāmanīreṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati' /
' eṣa u eva bhāmānīreṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti' (chā. 4.15.2,3,4) iti ca /
ata upapatterantaraḥ parameśvaraḥ // 13 //
FN: vartmani pakṣmasthāne /
prasiddhavadupadeśaścakṣuṣatvoktireva /
ihetyakṣipuruṣoktiḥ /
saṃyaddhāmeti /
vāmāni karmaphalānyetamakṣipuruṣaṃ hetumāśritya abhisaṃyantyutpadyante /
vāmanīrvāmāni śobhanāni lokaṃ prāpayati /
bhāmanīrbhāmāni bhānāni sarvatra nayatīti /
sthānādivyapadeśāc ca
kathaṃ punarākaśavatsarvagatasya brahmaṇo 'kṣyalpasthānamupapadyata iti /
atrocyate- bhavedeṣānavakḷptiḥ, yadyetadevaikaṃ sthānamasya nirdiṣṭaṃ bhavet /
santi hyanyānyapi pṛthivyādīni sthānānyasya nirdiṣṭāni- 'yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan' (bṛ. 3.7.3) ityādinā /
teṣu hi cakṣurapi nirdiṣṭam- 'yaścakṣuṣi tiṣṭhan' iti /
'sthānādivyapadeśāt' ityādigrahaṇenaitaddarśayati- na kevalaṃ sthānamevaikamanucitaṃ brahmaṇo nirdiśyamānaṃ dṛśyate, kiṃ tarhi nāmarūpamityevañjātīyakamapyanāmarūpasya brahmaṇo 'nucitaṃ nirdiśyamānaṃ dṛśyate- 'tasyoditi nāma' 'hiraṇyaśmaśruḥ' (chā. 1.6.7,6) ityādi /
nirguṇamapi sadbrahma nāmarūpagatairguṇaiḥ saguṇamupāsanārthaṃ tatra tatropadiśyata ityetadapyuktameva /
sarvagatasyāpi brahmaṇa upalabdhyarthaṃ sthānaviśeṣo na virudhyate, śālagrāma iva viṣṇorityetadapyuktameva // 14 //
FN: sthānādanyādayo yeṣāṃ te sthānādayo nāmarūpaprakārāsteṣāṃ vyapadeśātsarvaṅgatasyaikasthānaniyamo nāvakalpate /
sukhaviśiṣṭābhidhānād eva ca
apica naivātra vivaditavyaṃ, kiṃ brahmāsminvākye 'bhidhīyate na veti /
sukhaviśiṣṭābhidhānameva brahmatvaṃ siddham /
sukhaviśiṣṭaṃ hi brahma yadvākyopakrame prakrāntaṃ 'prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma' iti tadevehābhihitaṃ, prakṛtaparigrahasya nyāyyatvāt /
'ācāryastu te gatiṃ vaktā' (chā. 4 14.1) iti ca gatimātrābhidhānapratijñānāt /
kathaṃ punarvākyopakrame sukhaviśiṣṭaṃ brahma vijñāyata iti /
ucyate- 'prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma' ityetadagnīnāṃ vacanaṃ śrutvopakosala uvāca- 'vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahma kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmi' iti /
tatredaṃ prativacanam- 'yadvāva kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kaṃ' (chā. 4.10.5)
iti /
tatra khaṃśabdo bhūtākāśe nirūḍho loke /
yadi tasya viśeṣaṇatvena kaṃśabdaḥ sukhavācī nopādīyeta /
tathā sati kevale bhūtākāśe brahmaśabdo nāmādiṣviva pratīkābhiprāyeṇa prayukta iti pratītiḥ syāt /
tathā kaṃśabdasya viṣayendriyasaṃparkajanite sāmaye sukhe prasiddhatvāt, yadi tasya khaṃśabdo viśeṣaṇatvena nopādīyeta, laukikaṃ sukhaṃ brahmeti pratītiḥ syāt /
itaretaraviśeṣatau tu kaṅkhaṃśabdau sukhātmakaṃ brahma gamayataḥ /
tatra dvitīye brahmaśabde 'nupādīyamāne kaṃ khaṃ brahmetyevocyamāne kaṃśabdasya viśeṣaṇatvenaivopayuktatvātasukhasya guṇasyādhyeyatvaṃ syāt, tanmā bhūdityubhayoḥ kaṅkhaṃśabdayorbrahmaśabdaśirastvaṃ 'kaṃ brahma khaṃ brahma' iti /
iṣṭaṃ hi sukhasyāpi guṇasya guṇavaddhyeyatvam /
tadevaṃ vākyopakrame sukhaviśiṣṭaṃ brahmopadiṣṭam /
pratyekaṃ ca gārhapatyādayo 'gnayaḥ svaṃ svaṃ mahimānamupadiśya 'eṣā somya te 'smadvidyātmavidyā ca' ityupasaṃharantaḥ pūrvatra brahma nirdiṣṭamiti jñāpayanti /
'ācāryastu te gatiṃ vaktā' iti ca gatimātrābhidhānapratijñānamarthāntaravivakṣāṃ vārayati /
'yathā puṣkarapalāśā āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate' (chā. 4.14.3) iti cākṣisthānaṃ puruṣaṃ vijānataḥ pāpenānupaghātaṃ bruvannakṣisthānasya puruṣasya brahmatvaṃ darśayati /
tasmātprakṛtasyaiva brahmaṇo 'kṣisthānatāṃ saṃyadvāmatvādiguṇatāṃ coktvārcirādikāṃ tadvido gatiṃ vakṣyāmītyupakramate- 'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovāca' (chā. 4.15.1) iti // 15 //
FN: pratīko nāmāśrayāntarapratyayasyāśrayāntare prakṣepaḥ /
kṣayitā pāratantryādirvā āmayastatsahita ityarthaḥ /
tadarthayorviśeṣitatvātchabdāvapi viśeṣitāvucyete /
viśeṣaṇatvena svasya bhūtatvavyāvartakatvena /
brahmapadaṃ śiro yayoste brahmaśirasī tayorbhāvo brahmaśirastvam /
śrutopaniṣatkagatyabhidhānāc ca
itaścākṣisthānaḥ puruṣaḥ parameśvaraḥ, yasmācchrutopaniṣatkasya śrutarahasyavijñānasya brahmavido yā gatirdevayānākhyā prasiddhā śrutau- 'athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayātmānamanviṣyādityamabhijayanta etadvai prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayametatparāyaṇametasmānna punarāvartante' (praśna. 1.10) iti /
smṛtāvapi- 'agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam /
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ' (gī. 8.24) iti /
saivāhākṣipuruṣavido 'bhidhīyamānā dṛśyate /
'atha yadu caivāsmiñchavyaṃ kurvanti yadi ca nārciṣamevābhisaṃbhavanti' ityupakramya 'ādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo 'mānavaḥ sa enānbrahma gamayatyeva devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvarte nāvartante' (chā. 4.17.5) iti /
tadiha brahmavidviṣayā prasiddhayā gatyākṣisthānasya brahmatvaṃ niścīyate // 16 //
FN: dehapātānantaryamathaśabdārthaḥ /
etat vyaṣṭisamaṣṭikāraṇātmakaṃ hairaṇyagarbhaṃ padam /
asminnupāsake mṛte putrādayaḥ śavyaṃ śavasaṃbandhi saṃskārādikarma kurvanti /
mānavaṃ manoḥ sarge, āvarte janmamaraṇādyāvṛttiyuktam /
anavasthiter asaṃbhavāc ca netaraḥ
yatpunaruktaṃ chāyātmā, vijñānātmā, devatātmā vā syādakṣisthāna iti /
atrocyate- na chāyātmādiritara iha grahaṇamarhati /
kasmāt, anavasthiteḥ /
na tāvacchāyātmanaścakṣuṣi nityamavasthānaṃ saṃbhavati /
yadaiva hi kaścitpuruṣaścakṣurāsīdati tadā cakṣuṣi puruṣacchāyā dṛśyate, apagate tasminna dṛśyate /
'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣaḥ' iti ca śrutiḥ saṃnidhānātsvacakṣuṣi dṛśyamānaṃ puruṣamupāsyatvenopadiśati /
nacopāsanākāle chāyākaraṃ kañcitpuruṣaṃ cakṣuḥsamīpe saṃnidhāpyopāsta iti yuktaṃ kalpayitum /
'asyaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati' (chā. 8.9.1) iti śrutiśchāyātmano 'pyanavasthitatvaṃ darśayati /
asaṃbhavācca tasminnamṛtatvādīnāṃ guṇānāṃ na chāyātmani pratītiḥ /
tathā vijñānātmano 'pi sādhāraṇe kṛtsnaśarīrendriyasaṃbandhe sati cakṣuṣyevāvasthitatvaṃ vaktuṃ na śakyam /
brahmaṇastu vyāpino 'pi dṛṣṭa upalabdhyartho hṛdayādideśaviśeṣasaṃbandhaḥ /
samānaśca vijñānātmanyapyamṛtatvādīnāṃ guṇānāmasaṃbandhaḥ /
yadyapi vijñānātmā paramātmano 'nanya eva, tathāpyavidyākāmakarmakṛtaṃ tasminmartyatvamadhyaropitaṃ bhayaṃ cetyamṛtatvābhayatve nopapadyete /
saṃyadvāmatvādayaścaitasminnanaiśvaryādanupapannā eva /
devatātmanastu 'raśmibhireṣo 'sminpratiṣṭhitaḥ' iti śruteryadyapi cakṣuṣyavasthānaṃ syāttathāpyātmatvaṃ tāvanna saṃbhavati, parāgrūpatvāt /
amṛtatvādayo 'pi na saṃbhavanti, utpattipralayaśravaṇāt /
amaratvamapi devānāṃ cirakālāvasthānāpekṣam /
aiśvaryamapi parameśvarāyattaṃ na svābhāvikam /
bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ /
bhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ' (tai. 2.8) iti mantravarṇāt /
tasmātparameśvara evāyamakṣisthānaḥ pratyetavyaḥ /
asmiṃśca pakṣe dṛśyata iti prasiddhavadupādānaṃ śāstrādyapekṣaṃ vidvadviṣayaṃ prarocanārthamiti vyākhyeyam // 17 //
FN.:asya chāyākarasya bimbasya /
parāk bāhyaṃ jagat /
bhīṣā bhayena, asmāt brahmaṇaḥ, pavate calati /
uktāpekṣayā pañcamo mṛtyuḥ samāptāyuṣāṃ nikaṭe dhāvatītyarthaḥ /
5 antaryāmyadhikaraṇam / sū. 18-20
antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt
'ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāni yo 'ntaro yamayati' ityupakramya śrūyate- 'yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhanpṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ' (bṛha. 3.7.1,2) ityādi /
atrādhidaivatamadhilokamadhivedamadhiyajñamadhibhūtamadhyātmaṃ ca kaścidantaravasthito yamayitāntaryāmīti śrūyate /
sa kimadhidaivādyabhimānī devatātmā kaścitkiṃvā prāptāṇimādyaiśvaryaḥ kaścidyogī kiṃvā paramātmā kiṃvārthāntaraṃ kiñcidityapūrvasaṃjñādarśanātmasaṃśayaḥ /
kiṃ tāvannaḥ pratibhāti, saṃjñayā aprasiddhatvātsaṃjñino 'pyasiddhenārthāntareṇa kenacidbhavitavyamiti /
athavā nānirūpitarūpamarthāntaraṃ śakyamastyabhyupagantum /
antaryāmiśabdaścāntaryamanayogena pravṛtto nātyantamaprasiddhaḥ /
tasmātpṛthivyādyabhimānī kaściddevo 'ntaryāmī syāt /
tathāca śrūyate- 'pṛthivyeva yasyāyatanamagnirloko mano jyotiḥ' (bṛ. 3.9.10) ityādi /
sa ca kāryakāraṇavattvātpṛthivyādīnantastiṣṭhanyamayatīti yuktaṃ devatātmano yamayitṛtvam /
yogino vā kasyacitsiddhasya sarvānupraveśena yamayitṛtvaṃ syāt, natu paramātmā pratīyeta, akāryakaraṇatvādityevaṃ prāpta idamucyate- yo 'ntaryāmyadhidaivādiṣu śrūyate sa paramātmaiva syānnānya iti /
kutaḥ, taddharmavyapadeśāt /
tasya hi paramātmano dharmā iha nirdiśyamānā dṛśyante /
pṛthivyādi tāvadadhidaivatādibhedabhinnaṃ samastaṃ vikārajātamantastiṣṭanyamayatīti paramātmano yamayitṛtvaṃ dharma upapadyate /
sarvavikārakāraṇatve sati sarvaśaktyupapatteḥ /
eṣa ta 'ātmāntaryāmyamṛtaḥ' iti cātmatvāmṛtatve mukhye paramātmana upapadyete /
'yaṃ pṛthivī na veda' iti ca pṛthivīdevatāyā avijñeyamantaryāmiṇaṃ bruvandevatātmano 'nyamantaryāmiṇaṃ darśayati /
'pṛthivī devatā hyahamasmi pṛthivītyatmānaṃ vijānīyāt' /
tathā 'adṛṣṭo 'śrutaḥ' ityādivyapadeśo rūpādivihīnatvātparamātmana upapadyata iti /
yattvakāryakaraṇasya paramātmano yamayitṛtvaṃ nopapadyata iti /
naiṣa doṣaḥ /
yānniyacchati tatkāryakaraṇaireva, tasya kāryakaraṇattvopapatteḥ /
tasyāpyanyo niyantetyanavasthādoṣaśca na saṃbhavati, bhedābhāvāt /
bhede hi satyanavasthādoṣopapattiḥ /
tasmātparamātmaivāntaryāmī // 18 //
FN: āyatanaṃ śarīraṃ, lokyate 'neneti lokacakṣuḥ, jyotirmanaḥ /
na ca smārtam ataddharmābhilāpāt
syādetat /
adṛṣṭatvādayo dharmāḥ sāṃkhyasmṛtikalpitasya pradhānasyāpyupapadyante, rūpādihīnatayā tasya tairabhyupagamāt /
'apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvataḥ' (manu. 1.5) iti hi smaranti, tasyāpi niyantṛtvaṃ sarvavikārakāraṇatvādupapadyate /
tasmātpradhānamantaryāmiśabdaṃ syāt /
'īkṣaternāśabdam' (bra. 1.1.5) ityatra nirākṛtamapi satpradhānamihādṛṣṭatvādivyapadeśasaṃbhavena punarāśaṅkyate /
ata uttaramucyate- naca smārte pradhānamantaryāmiśabdaṃ bhavitumarhati /
kasmāt,ataddharmābhilāpāt /
yadyapyadṛṣṭatvādivyapadeśaḥ pradhānasyasaṃbhavati tathāpi na draṣṭṛtvādivyapeśaḥ saṃbhavati, pradhānasyācetanatvena tairabhyupagamāt /
'adṛṣṭo draṣṭāśrutaḥ śrotāmato mantāvijñāto vijñātā' (bṛha. 3.7.23) iti hi vākyaśeṣa iha bhavati /
ātmatvamapi na pradhānasyopapadyate /
19 //
yadi pradhānamātmatvadraṣṭṛtvādyasaṃbhavānnāntaryāmyabhyupagamyate, śārīrastarhyantaryāmī bhavatu /
śārīro hi cetanatvāddraṣṭā śrotā mantā vijñātā ca bhavati, ātmā ca pratyaktvāt /
amṛtaśca, dharmādharmaphalopabhogopapatteḥ /
adṛṣṭatvādayaśca dharmāḥ śārīre parasiddhāḥ darśanādikriyāyāḥ kartari pravṛttivirodhāt /
'na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ' (bṛ. 3.4.2) ityādiśrutibhyaśca /
tasya ca kāryakaraṇasaṃghātamantaryamayituṃ śīlaṃ, bhoktṛtvāt /
tasmācchārīro 'ntaryāmītyata uttaraṃ paṭhati-
FN: amṛtaśceti vināśino dehāntarabhogānupapatterityarthaḥ /
kartarīti kriyāyāṃ guṇaḥ kartā, pradhānaṃ karma, tatraikasyāṃ kriyāyāmekasya guṇatvapradhānatvayorvirodhānna kartuḥ karmatvamityarthaḥ /
śarīraś cobhaye 'pi hi bhedenainam adhīyate
neti pūrvasūtrādanuvartate /
śārīraśca nāntaryāmīṣyate /
kasmāt /
yadyapi draṣṭṛtvādayo dharmastasya saṃbhavanti tathāpi ghaṭākāśavadupādhiparicchinnatvānna kārtsyena pṛthivyādiṣvantaravasthātuṃ niyantuṃ ca śaknoti /
apicobhaye 'pi hi śākhinaḥ kāṇvā mādhyandinānāścāntaryāmiṇo bhedenainaṃ śārīraṃ pṛthivyādivadadhiṣṭhānatvena niyamyatvena cādhīyate- 'yo vijñāne tiṣṭhan' (bṛ. 3.7.22) iti kāṇvāḥ /
'ya ātmani tiṣṭhan' iti mādhyandināḥ /
'ya ātmani tiṣṭhan' ityasminstāvatpāṭhe bhavatyātmaśabdaḥ śārīrasya vācakaḥ /
'yo vijñāne tiṣṭhan' ityasminnapi pāṭhe vijñānaśabdena śārīra ucyate /
vijñānamayo hi śārīraḥ /
tasmācchārīradanya īśvaro 'ntaryāmīti siddham /
kathaṃ punarekasmindehe dvau draṣṭāravupapadyete, yaścāyamīśvaro 'ntaryāmī yaścāyamitaraḥ śārīraḥ /
kā punarihānupapattiḥ /
'nānyo 'to 'sti draṣṭā' ityādi śrutivacanaṃ virudhyeta /
atra hi prakṛtādantaryāmiṇo 'nyaṃ draṣṭāraṃ, śrotāraṃ, mantāraṃ, vijñātāraṃ cātmānaṃ pratiṣedhati /
niyantrantarapratiṣedhārthametadvacanamiticet, na, niyantrantarāprasaṅgādaviśeṣaśravaṇācca /
atrocyate-
avidyāpratyupasthāpitakāryakaraṇopādhinimitto 'yaṃ śārīrāntaryāmiṇorbhedavyapadeśo na pāramārthikaḥ /
eko hi pratyagātmā bhavati, na dvau pratyagātmānau saṃbhavataḥ /
ekasyaiva tu bhedavyavahāra upādhikṛto yathā ghaṭākāśo mahākāśa iti /
tataśca jñātṛjñeyādibhedaśrutayaḥ pratyakṣādīni ca pramāṇāni saṃsārānubhavo vidhipratiṣedhaśāstraṃ ceti sarvametadupapadyate /
tathāca śrutiḥ 'yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati' itvavidyāviṣaye sarve vyavahāraṃ darśayati /
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' iti vidyāviṣaye sarve vyavahāraṃ vārayati // 20 //
adṛśyatvādhikaraṇam / sū. 21-23
adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ
'atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate', 'yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādaṃ nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ' (muṇḍa. 1.1.5,6) iti śrūyate /
tatra saṃśayaḥ- kimayamadreśyatvādiguṇako bhūtayoniḥ pradhānaṃ syāduta śārīra āhosvitparameśvara iti /
tatra pradhānamacetanaṃ bhūtayoniriti yuktaṃ, acetanānāmeva taddṛṣṭāntatvenopādānāt /
'yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhyate ca yathā pṛthivyāmoṣadhaḥ saṃbhavanti /
yathā sataḥ puruṣotkeśalomāni tathākṣarātsaṃbhavatīha viśvam' (muṇḍa. 1.1.7) iti /
nanūrṇanābhiḥ puruṣaśca cetanāviha dṛṣṭāntatvenopāttau /
neti brūmaḥ /
nahi kevalasya cetanasya tatra sūtrayonitvaṃ keśalomayonitvaṃ cāsti /
cetanādhiṣṭhitaṃ hyacetanamūrṇanābhiśarīraṃ sūtrasya yoniḥ, puruṣaśarīraṃ ca keśalomnāmiti prasiddham /
apica pūrvatrādṛṣṭatvādyabhilāṣasaṃbhave 'pi draṣṭṛtvādyabhilāṣāsaṃbhavānna pradhānamabhyupagatam /
iha tvadṛśyatvādayo dharmāḥ pradhāne saṃbhavanti /
nacātra virudhyamāno dharmaḥ kaścidabhilapyate /
nanu 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' (muṇḍa. 1.1.9) ityayaṃ vākyaśeṣo 'cetane pradhāne na saṃbhavanti, kathaṃ pradhānaṃ bhūtayoniḥ pratijñāyata iti /
atrocyate- 'yayā tadakṣaramadhigamyate' 'yattadadreśyam' ityakṣaraśabdenādṛśyatvādiguṇakaṃ bhūtayoniṃ śrāvayitvā punarante śrāvayiṣyati- 'akṣarātparataḥ paraḥ' (muṇḍa. 2.1.2) iti /
tatra yaḥ paro 'kṣarācchrutaḥ sa sarvajñaḥ sarvavitsaṃbhaviṣyati /
pradhānameva tvakṣaraśabdanirdiṣṭaṃ bhūtayoniḥ /
yadā tu yoniśabdo nimittavācī tadā śārīro 'pi bhūtayoniḥ syāt, dharmādharmābhyāṃ bhūtajātasyopārjanāditi /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- yoyamadṛśyatvādiguṇako bhūtayoniḥ sa parameśvara eva syānnānya iti /
kathametadavagamyate /
dharmokteḥ /
parameśvarasya hi dharma ihocyamāno dṛśyate- 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' iti /
nahi pradhānasyācetanasya śārīrasya vopādhiparicchinnadṛṣṭeḥ sarvajñatvaṃ sarvavittvaṃ vā saṃbhavati /
nanvakṣaraśabdanirdiṣṭādbhūtayoneḥ parasyaiva tatsarvajñatvaṃ ca na bhūtayoniviṣayamityuktam /
atrocyate- naivaṃ saṃbhavati /
yatkāraṇaṃ 'akṣarātsaṃbhavatīha viśvam' iti prakṛtaṃ bhūtayonimiha jāyamānaprakṛtitvena nirdiśyānantaramapi jāyamānaprakṛtitvenaiva sarvajñaṃ nirdiśati- 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ /
tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate' iti /
tasmānnirdeśasāmyena pratyabhijñāyamānatvātprakṛtasyaivākṣarasya bhūtayoneḥ sarvajñatvaṃ sarvavittvaṃ ca dharma ucyata iti gamyate /
'akṣarātparataḥ paraḥ' ityatrāpi na prakṛtādbhūtayonerakṣarātparaḥ kaścidabhidhūyate /
kathametadavagamyate /
'yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca tāṃ tattvato brahmavidyām' (muṇḍa. 1.2.13) iti prakṛtya tasyaivākṣarasya bhūtayoneradṛśyatvādiguṇakasya vaktavyatvena pratijñātatvāt /
kathaṃ tarhi 'akṣarātparataḥ paraḥ' iti vyapadiśyata iti, uttarasūtre tadvakṣyāmaḥ /
apicātra dve vidye veditavye ukte- 'parā caivāparā ca' iti /
tatrāparāmṛgvedādilakṣaṇāṃ vidyāmuktvā bravīti- 'atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate ityādi /
tatra parasyā vidyāyā viṣayatvenākṣaraṃ śrutam /
yadi punaḥ parameśvarādanyadadṛśyatvādiguṇakamakṣaraṃ parikalpyeta neyaṃ parā vidyā syāt /
parāparavibhāgo hyayaṃ vidyayorabhyudayaniḥśreyasaphalatayā parikalpyate /
naca pradhānavidyā niḥśreyasaphalā kenacidabhyupagamyate /
tisraśca vidyāḥ pratijñāyeran, tvatpakṣe 'kṣarādbhūtayoneḥ parasya paramātmanaḥ pratipādyamānatvāt /
dve eva tu vidye veditavye iha nirdiṣṭe /
'kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati' (muṇḍa. 1.1.3) iti caikavijñānena sarvavijñānāpekṣaṇaṃ sarvātmake brahmaṇi vivakṣyamāṇe 'vakalpyate, nācetanamātraikāyatane pradhāne, bhogyavyatirikte vā bhoktari /
apica 'sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhaputrāya prāha' (muṇḍa. 1.1.1) iti brahmavidyāṃ prādhānyenopakramya parāparavibhāgena parāṃ vidyāmakṣarādhigamanīṃ darśayaṃstayā brahmavidyātvaṃ darśayati /
sā ca brahmavidyāsamākhyā tadadhigamyasyākṣarasyābrahmatve bādhitā syāt /
aparargvedādilakṣaṇā karmavidyā brahmavidyopakrama upanyasyate brahmavidyāpraśaṃsāyai /
'plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭādaśoktamavaraṃ yeṣu karma /
etacchreyo yo 'bhinandanti mūḍhā jarāmṛtyuṃ te punarevāpiyanti' (muṇḍa. 1.2.7) ityevamādinindāvacanāt /
ninditvā cāparāṃ vidyāṃ tato viraktasya paravidyādhikāraṃ darśayati- 'parīkṣya lokānkarmacitānbrāhmaṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena /
tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchetsamitpāṇiḥ śretriyaṃ brahmaniṣṭham' (muṇḍa. 1.2.12) iti /
yattūktamacetanānāṃ pṛthivyādīnāṃ dṛṣṭāntatvenopādānāddārṣṭāntikenāpyacetanena bhūtayoninā bhavitavyamiti /
tadayuktam /
nahi dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoratyantasāmyena bhavitavyamiti niyamo 'sti /
apica sthūlāḥ pṛthivyādayo dṛṣṭāntatvenopāttā iti na sthūla eva dārṣṭāntiko bhūtayonirabhyupagamyate /
tasmādadṛśyatvādiguṇako bhūtayoniḥ parameśvara eva // 21 //
FN: adreśyamadṛśyaṃ jñānendriyaiḥ, agrāhyaṃ karmendriyaiḥ /
ūrṇanābhirlūtākīṭaḥ /
pūrvatra pūrvasminnadhikaraṇe /
nahīti /
'aktāḥ śarkarā upadadhātī' tyatra 'tejo vai ghṛtaṃ' iti śeṣānnirṇayavadatrāpi adṛśyavādeḥ śeṣānnirṇayaḥ /
yena jñānenākṣaraṃ prakṛtaṃ bhūtayoniṃ puruṣaṃ satyaṃ veda /
sarvavidyānāṃ pratiṣṭhā samāptiryasyām /
plavante gacchanti asthāyina iti plavāḥ /
aṣṭādaśeti ṣoḍaśārtvijaḥ yajamānaḥ patnī cetyaṣṭādaśa /
yeṣūktaṃ avaramanityaṃ karma yajñaḥ /
apiyanti prāpnuvanti /
pratyakṣādinā karmasādhyāṃllokānanityatayā jñātvā nirvedaṃ vairāgyaṃ gacchet /
kutaḥ, kṛtena karmaṇā akṛto mokṣo nāsti /
viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyāṃ ca netarau
itaśca parameśvara eva bhūtayonirnetarau śārīraḥ pradhānaṃ vā /
kasmāt /
viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyām /
viśinaṣṭi hi prakṛtaṃ bhūtayoniṃ śārīrādvilakṣaṇatvena- ' divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sabāhyābhyantaro hyajaḥ /
aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ' (muṇḍa. 2.1.2) iti /
nahyetaddivyādiviśeṣaṇamavidyāpratyupasthāpitanāmarūpaparicchedābhimāninastaddharmānsvātmani kalpayataḥ śārīrasyopapadyate /
tasmātsākṣādaupaniṣadaḥ puruṣa ihocyate /
tathā pradhānādapi prakṛtaṃ bhūtayoniṃ bhedena vyapadiśati- 'akṣarātparataḥ paraḥ' iti /
akṣaramavyākṛtaṃ nāmarūpabījaśaktirūpaṃ bhūtasūkṣmamīśvarāśrayaṃ tasyaivopādhibhūtaṃ sarvasmādvikārātparo yo 'vikārastasmātparataḥ para iti bhedena vyapadeśātparamātmānamiha vivakṣitaṃ darśayati /
nātra pradhānaṃ nāma kiñcitsvatantraṃ tattvamabhyupagamya tasmādbhedavyapadeśa ucyate /
kiṃ tarhi yadi pradhānamapi kalpyamānaṃ śrutyavirodhenāvyākṛtādiśabdavācyaṃ bhūtasūkṣmaṃ parikalpyeta parikalpyatām /
tasmādbhedavyapadeśātparameśvaro bhūtayonirityetadiha pratipādyate // 22 //
kutaśca parameśvaro bhūtayoniḥ-
FN: aśnoti vyāpnoti svavikārajātamityakṣaram /
avyākṛtamavyaktam /
nāmarūpayorbījamīśvarastasya śaktirūpam /
rūpopanyāsāc ca
apica 'akṣarātparataḥ paraḥ' ityasyānantaram 'etasmājjāyate prāṇaḥ' iti prāṇaprabhṛtīnāṃ pṛthivīparyantānāṃ tatvānāṃ sargamuktvā tasyaiva bhūtayoneḥ sarvavikārātmakaṃ rūpamupanyasyamānaṃ paśyāmaḥ- 'agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre vāgvivṛtāśca vedāḥ /
vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā' (muṇḍa. 2.1.4) iti /
tacca parameśvarasyaivocitaṃ, sarvavikārakāraṇatvāt /
na śārīrasya tanumahimnaḥ /
nāpi pradhānasyāyaṃ rūpopanyāsaḥ saṃbhavati, sarvabhūtāntarātmatvāsaṃbhavāt /
tasmātparameśvara eva bhūtayonirnetarāviti gamyate /
kathaṃ punarbhūtayonerayaṃ rūpopanyāsa iti gamyate, prakaraṇāt, 'eṣaḥ' iti ca prakṛtānukarṣaṇāt /
bhūtayoniṃ hi prakṛtya 'etasmājjāyate prāṇaḥ', 'eṣa sarvabhūtāntarātmā' iti vacanaṃ bhūtayoniviṣayameva bhavati /
yathopādhyāyaṃ prakṛtyaitasmādadhīṣvaiṣa vedavedāṅgapāraga iti vacanamupādhyāyaviṣayaṃ bhavati tadvat /
kathaṃ punaradṛśyatvādiguṇakasya bhūtayonervigrahavadrūpaṃ saṃbhavati /
sarvātmatvavivakṣayedamucyate natu vigrahavattvavivakṣayetyadoṣaḥ /
'ahamannamahamannādaḥ' (tai. 3.10.6) ityādivat /
anye punarmanyante- nāyaṃ bhūtayone rūpopanyāsaḥ, jāyamānatvenopanyāsāt /
'etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca /
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī' iti hi pūrvatra prāṇādipṛthivyantaṃ tattvajātaṃ jāyamānatvena niradikṣat /
uttaratrāpi ca 'tasmādagniḥ samidho yaśca sūryaḥ' ityevamādi, 'ataśca sarvā oṣadhayo rasāśca' ityevamantaṃ jāyamānatvenaiva nirdekṣyati /
ihaiva kathamakasmādantarāle bhūtayone rūpamupanyaset /
sarvātmatvamapi sṛṣṭiṃ parisamāpyopadekṣyati- 'puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma' (muṇḍa. 2.1.10) ityādinā /
śrutismṛtyośca trailokyaśarīrasya prajāpaterjanmādi nirdiśyamānamupalabhāmahe- 'hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgne bhūtasya jātaḥ patireka āsīt /
sa dādhāra pṛthivī dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema' (ṛ.sa. 10.121.1) iti /
samavartatetyajāyatetyarthaḥ /
tathā 'sa vai puruṣa ucyate /
ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata' iti ca /
vikārapuruṣasyāpi sarvabhūtāntarātmatvaṃ saṃbhavati, prāṇātmanā sarvabhūtānāmadhyātmamavasthānāt /
asminpakṣe 'puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma' ityādi sarvarūpopanyāsaḥ parameśvarapratipattiheturiti vyākhyeyam // 23 //
FN: agnirdyulokaḥ vivṛtā veda vāk, padbhyāṃ pādau /
tanumahimno 'lpaśakteḥ /
yaśca sūryo dyulokāgneḥ samidha iva bhāsakaḥ /
hiraṇyagarbhaḥ agre samavartata /
jātaḥ san bhūtagrāmasyaikaḥ patirbabhūveti śeṣaḥ /
kasmai prajāpataye /
vidhema paricarema /
vaiśvānarādhikaraṇam / sū. 24-32
vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt
'ko na ātmā kiṃ brahma' iti, 'ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpratyadhyeṣi tameva no brūhi' (chā. 5.11.1,6) iti copakramya dyusūryavāyvākāśavāripṛthivīnāṃ sutejastvādiguṇayogamekaikopāsananindayā ca vaiśvānaraṃ pratyeṣāṃ mūrdhādibhāvamupadiśyāmnāyate-
'yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāḥse sa sarveṣu lokeṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmātmā saṃdeho bahulo bastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāni barhirhṛdayaṃ gārhapatyo mano 'nvāhāryapacana āsyamāvahanīyaḥ' (chā. 5.18.2) ityādi /
tatra saṃśayaḥ- kiṃ vaiśvānaraśabdena jāṭharo 'gnirupadiśyata uta bhūtāgniratha tadabhimāninī devatā athavā śārīra āhosvitparameśvara iti /
kiṃ punaratra saṃśayakāraṇam /
vaiśvānara iti jāṭharabhūtāgnidevatānāṃ sādhāraṇaśabdaprayogādātmeti ca śārīraparameśvarayoḥ /
tatra kasyopādānaṃ nyāyyaṃ kasya vā hānamiti bhavati saṃśayaḥ /
kiṃ tāvatprāptam, jāṭharo 'gniriti /
kutaḥ /
tatra hi viśeṣaṇa kvacitprayogo dṛśyate- 'ayamagnirvaiśvānaro yo 'yamantaḥ puruṣe yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate' (bṛha. 5.9) ityādau /
agnimātraṃ vā syāt, sāmānyenāpi prayogadarśanāt 'viśvasmā agniṃ bhuvanāya devā vaiśvānaraṃ ketumahnāmakṛṇvan' (ṛ.saṃ. 10.88.12) ityādau /
agniśarīrā vā devatā syāt, tasyāmapi prayogadarśanāt 'vaiśvānarasya sumatau syāma rājā hi kaṃ bhuvanānāmabhiśrīḥ' (ṛ.saṃ. 1.18.1) ityevamādyāyāḥ śruterdevatāyāmaiśvaryādyupetāyāṃ saṃbhavāt /
athātmaśabdasāmānādhikaraṇyādupakrame ca 'ko na ātmā kiṃ brahma' iti kevalātmaśabdaprayogādātmaśabdavaśena ca vaiśvānaraśabdaḥ pariṇeya ityucyate, tathāpi śārīra ātmā syāt, tasya bhauktṛtvena vaiśvānarasaṃnikarṣāt /
prādeśamātramiti ca viśeṣaṇasya tasminnupādhiparicchinne saṃbhavāt /
tasmānneśvaro vaiśvānara ityevaṃ prāpte tata idamucyate- vaiśvānaraḥ paramātmā bhavitumarhatīti /
kutaḥ, sādhāraṇaśabdaviśeṣāt /
sādhāraṇaśabdayorviśeṣaḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣaḥ /
yadyapyetāvubhāvapyātmavaiśvānaraśabdau sādhāraṇaśabdau, vaiśvānaraśabdastu trayasya sādhāraṇaḥ, ātmaśabdaśca dvayasya tathāpi viśeṣo dṛśyate, yena parameśvaraparatvaṃ tayorabhyupagamyate, 'tasya ha vā etasyāmātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāḥ' ityādi /
atra hi parameśvara eva dyumūrdhatvādiviśiṣṭo 'vasthāntaragataḥ pratyagātmatvenopanyasta ādhyānāyeti gamyate, kāraṇatvāt /
kāraṇasya hi sarvābhiḥ kāryagatābhiravasthābhiravasthāvattvāddyulokādyavayavatvamupapadyate /
'sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti' iti ca sarvalokādyāśrayaṃ phalaṃ śrūyamāṇaṃ paramakāraṇaparigrahe saṃbhavati /
'evaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante' (chā. 5.24.3) iti ca tadvidaḥ sarvapāpmapradāhaśravaṇam /
'ko na ātmā kiṃ brahma' iti cātmabrahmaśabdābhyāmupakrama ityevametāni liṅgāni parameśvaramevāvagamayanti /
tasmātparameśvara eva vaiśvānaraḥ // 24 //
FN: ko na iti /
prācīnaśālasatyayajñendradyumnajanabuḍilāḥ sametyetthaṃ mīmāṃsāṃ cakruḥ kekayarājaṃ gatvā /
adhyeṣi smarasi /
ābhimukhyenāparokṣatayā viśvaṃ mimīte jānātītyabhivimānastam /
saṃdeho dehasya madhyabhāgaḥ /
rayirdhanam /
viśvasmai bhuvanāya vaiśvānaramagnimahnāṃ ketuṃ cihnaṃ sūryamakṛṇvandevāḥ /
tadudaye dinavyavahārāt /
vaiśvānarasya devasya sumatau śobhanabuddhau vayaṃ syāma bhavema /
tasyāsmadvaṣayā sumatirbhavatvityarthaḥ /
avasthāntaramadhyātmamadhidaivamityevaṃrūpam /
yathāgnau nikṣiptamiṣīkātūlaṃ dahyate evaṃ hāsya viduṣaḥ /
smaryamāṇam anumānaṃ syād iti
itaśca parameśvara eva vaiśvānaraḥ, yasmātparameśvarasyaivāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhetīdṛśaṃ trailokyātmakaṃ rūpaṃ smaryate- 'yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ /
sūryaścakṣurdiśaḥ śrotraṃ tasmai lokātmane namaḥ //
' iti /
etatsmaryamāṇaṃ rūpaṃ mūlabhūtāṃ śrutimanumāpayadasya vauśvānaraśabdasya parameśvaraparatve 'numānaṃ liṅgaṃ gamakaṃ syādityarthaḥ /
itiśdo hetvarthaḥ /
yasmādidaṃ gamakaṃ tasmādapi vaiśvānaraḥ paramātmaivetyarthaḥ /
yadyapi stutiriyaṃ 'tasmai lokātmane namaḥ' iti /
stutitvamapi nāsati mūlabhūte vedavākye samāyagīdṛśena rūpeṇa saṃbhavati /
'dyāṃ mūrdhānaṃ yasya viprā vadanti khaṃ vai nābhiṃ candrasūryau ca netre /
diśaḥ śrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā //
' ityevañjātīyakā ca smṛtirihodāhartavyā // 25 //
śabdādibhyo 'ntaḥpratiṣṭhānāc ca neti cen na tathā dṛṣṭyupadeśād asambhavāt puruṣamapi cainam adhīyate
atrāha- na parameśvaro vaiśvanaro bhavitumarhati /
kutaḥ, śabdādibhyo 'ntaḥpratiṣṭhānācca /
śabdastāvadvaiśvānaraśabdo na parameśvare saṃbhavati, arthāntare rūḍhatvāt /
tathāgniśabdaḥ 'sa eṣo 'gnirvaiśvānaraḥ' iti /
ādiśabdāt 'hṛdayaṃ gārhapatyaḥ' (chā. 5.18.2) ityādyagnitretāprakalpanam /
'tadyadbuktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyam' (chā. 5.10.1) ityādinā ca prāṇāhutyadhikaraṇatāsaṃkīrtanam /
etebhyo hetubhyo jāṭharo vaiśvānaraḥ pratyetavyaḥ /
tathāntaḥpratiṣṭhānamapi śrūyate- 'puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti /
tacca jāṭhare saṃbhavati /
yadapyuktaṃ- mūrdhaiva sutejā ityāderviśeṣātkāraṇātparamātmā vaiśvānara iti /
atra brūmaḥ- kuto hyeṣa nirṇayaḥ, yadubhayathāpi viśeṣapratibhāne sati parameśvaraviṣaya eva viśeṣa āśrayaṇīyo na jāṭharaviṣaya iti /
athavā bhūtāgnerantarbahiścāvatiṣṭhamānasyaiṣa nirdeśo bhaviṣyati /
tasyāpi hi dyulokādisaṃbandho mantravarṇādavagamyate- 'yo bhānunā pṛthivī dyāmutemāmātatāna rodasī antarikṣam' (ṛ.sa. 10.88.3) ityādau /
athavā taccharīrāyā devatāyā aiśvaryayogāddyulokādyavayavatvaṃ bhaviṣyati /
tasmānna parameśvaro vaiśvānara iti /
atrocyate- na tathādṛṣṭyupadeśāditi /
na śabdādibhyaḥ kāraṇebhyaḥ parameśvarasya pratyākhyānaṃ yuktam /
kutaḥ, tathā jāṭharāparityāgena dṛṣṭyupadeśāt /
parameśvaradṛṣṭirhi jāṭhare vaiśvānara ihopadiśyate, 'mano brahmetyupāsīta' (chā. 3.18.1) ityādivat /
athavā jāṭharavaiśvānaropādhibhiḥ parameśvara iha draṣṭavyatvenopadiśyate, 'manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ' (chā. 3.14.2) ityādivat /
yadi ceha parameśvaro na vivakṣyeta kevala eva jāṭharo 'gnirvivakṣyeta tato mūrdhaiva sutejā ityādirviśeṣasyāsaṃbhava eva syāt /
yathā tu devatābhūtāgnivyapāśrayeṇāpyayaṃ viśeṣa upapādayituṃ na śakyate tathottarasūtre vakṣyāmaḥ /
yadi ca kevala eva jāṭharo vivakṣyeta, puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ kevalaṃ tasya syānna tu puruṣatvam /
puruṣamapi cainamadhīyate vājasaneyinaḥ- 'sa eṣo 'gnirvaiśvānaro yatpuruṣaḥ sa yo haitamevamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' (śa.brā. 10.6.1.11) iti /
parameśvarasya tu sarvātmatvātpuruṣatvaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ cobhayamupapadyate /
ye tu 'puruṣavidhamapi cainamadhīyate' iti sūtrāvayavaṃ paṭhanti, teṣāmeṣor'thaḥ- kevalajāṭharaparigrahe puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ kevalaṃ syānna puruṣavidhatvam /
puruṣavidhamapi cainamadhīyate vājasaneyinaḥ- 'puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti /
puruṣavidhatvaṃ ca prakaraṇādyadadhidaivataṃ dyumūrdhatvādi pṛthivīpratiṣṭhitatvāntaṃ, yaccādhyātmaṃ prasiddhaṃ mūrdhatvādi cubukapratiṣṭhitatvāntaṃ tatparigṛhyate // 26 //
FN: bhaktamannaṃ homīyaṃ homasādhanaṃ tena prāṇāgnihotraṃ kāryamityarthaḥ /
imāṃ pṛthivīmuta dyāmapi dyāvāpṛthivyāveva rodasī yo bhānurūpeṇātatāna vyāptavān /
antarikṣaṃ ca tayormadhyamātatāna sa devo dyulokādyavayavo dhyeya ityarthaḥ /
yat yaḥ /
puruṣaḥ pūrṇaḥ /
yo veda sa sarvatra bhuṅkte /
ata eva na devatā bhūtaṃ ca
yatpunaruktaṃ bhūtāgnerapi mantravarṇe dyulokādisaṃbandhadarśanānmūrdhaiva sutejā ityādyavayavakalpanaṃ tasyaiva bhaviṣyatīti, yaccharīrāyā devatāyā vaiśvaryayogāditi, tatparihartavyam /
atrocyate- ata evoktebhyo hetubhyo na devatā vaiśvānaraḥ /
tathābhūtāgnirapi na vaiśvānaraḥ /
nahi bhūtāgnerauṣṇyaprakāśamātrātmakasya dyumūrdhatvādikalpanopapadyate, vikārasya vikārāntarātmatvāsaṃbhavāt /
tathā devatāyāḥ satyapyaiśvaryayoge na dyumūrdhatvādikalpanā saṃbhavati /
akāraṇatvātparameśvarādhīnaiśvaryatvācca /
ātmaśabdāsaṃbhavaśca sarveṣveṣu pakṣeṣu sthita eva // 27 //
sākṣād apy avirodhaṃ jaiminiḥ
pūrve jāṭharāgnipratīko jāṭharāgnyupādhiko vā parameśvara upāsya ityuktamantaḥpratiṣṭhitatvādyanurodhena /
idānīṃ tu vinaiva pratīkopādhikalpanābhyāṃ sākṣādapi parameśvaropāsanaparigrahe na kaścidvirodha iti jaiminirācāryo manyante /
nanu jāṭharāgnyaparigrahe 'ntaḥpratiṣṭhitatvavacanaṃ śabdadīni ca kāraṇāni virudhyeranniti /
atrocyate- antaḥpratiṣṭhitatvavacanaṃ tāvanna virudhyate /
nahīha 'puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti jāṭharāgnyabhiprāyeṇedamucyate /
tasyāprakṛtatvādasaṃśabditatvācca /
kathaṃ tarhi yatprakṛtaṃ mūrdhādicubukānteṣu puruṣāvayaveṣu puruṣavidhitvaṃ kalpitaṃ tadabhiprāyeṇedamucyate- 'puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti /
yathā vṛkṣe śākhāṃ pratiṣṭhitāṃ paśyatīti tadvat /
athavā yaḥ prakṛtaḥ paramātmādhyātmamadhidaivataṃ ca puruṣavidhitvopādhistasya yatkevalaṃ sākṣirūpaṃ tadabhiprāyeṇedamucyate- 'puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti /
niścite ca pūrvāparālocanavaśena paramātmaparigrahe tadviṣaya eva vaiśvānaraśabdaḥ kenacidyogena vartiṣyate /
viśvaścāyaṃ naraśceti, viśveṣāṃ vāyaṃ naraḥ, viśve vā narā asyeti viśvānaraḥ, paramātmā, sarvātmatvāt /
viśvānara eva vaiśvānaraḥ /
taddhito 'nanyārthaḥ, rākṣasavāyasādivat /
agniśabdo 'pyagraṇītvādiyogāśrayaṇena paramātmaviṣaya eva bhaviṣyati /
gārhapatyādikalpanaṃ prāṇāhutyadhikaraṇatvaṃ ca paramātmano 'pi sarvātmatvādupapadyate // 28 //
kathaṃ punaḥ parameśvaraparigrahe prādeśamātraśrutirupapadyata iti tāṃ vyākhyātumārabhate-
FN: antaḥpratiṣṭhitatvaṃ mādhyasthyaṃ sākṣitvamityarthaḥ /
atra nare 'saṃjñāyā' miti pūrvapadasya dīrghatvam /
ananyārthatvaṃ prakṛtyarthātiriktārthaśūnyatvam /
abhivyakter ity āśmarathyaḥ
atimātrasyāpi parameśvarasya prādeśamātratvamabhivyaktinimittaṃ syāt /
abhivyajyate kila prādeśamātraparimāṇaḥ parameśvara upāsakānāṃ kṛte /
pradeśeṣu vā hṛdayādiṣūpalabdhisthāneṣu viśeṣaṇābhivyajyate /
ataḥ parameśvare 'pi prādeśamātraśrutirabhivyakterupapadyata ityāśmarathya ācāryo manyate // 29 //
FN: atikrāntā mātrāḥ parimāṇaṃ yasya tasyeti yāvat /
pradeśeṣu vā mīyata iti prādeśamātraḥ /
anusmṛter bādariḥ
prādeśamātrahṛdayapratiṣṭhena vāyaṃ manasānusmaryate tena prādeśamātra ityucyate /
yathā prasthamitāyavāḥ prasthā ityucyante tadvat /
yadyapi ca yaveṣu svagatameva parimāṇaṃ prasthasaṃbandhādvyajyate /
naceha parameśvaragataṃ kiñcitparimāṇamasti yaddhṛdayasaṃbandhādvyajyate /
tathāpi prayuktāyāḥ pradeśamātraśruteḥ saṃbhavati yathākathañcidanusmaraṇamālambanamityucyate /
prādeśamātratvena vāyamaprādeśamātro 'pyanusmaraṇīyaḥ prādeśamātraśrutyarthavattāyai /
evamanusmṛtinimittā parameśvare prādeśamātraśrutiriti bādarirācāryo manyate // 30 //
FN: prādeśena manasā mīyata iti vā /
prayuktāyāstadarthe vartamānāyāḥ /
saṃpatter iti jaiminis tathā hi darśayati
saṃpattinimittā vā syātprādeśamātraśrutiḥ /
kutaḥ /
tathāhi- samānaprakaraṇaṃ vājasaneyibrāhmaṇaṃ dyuprabhṛtīnpṛthivīparyantāṃstrailokyātmano vaiśvānarasyāvayavānadhyātmamūrdhaprabhṛtiṣu cubukaparyanteṣu dehāvayaveṣu saṃpādayatprādeśamātrasaṃpattiṃ parameśvarasya darśayati- 'prādeśamātramiva ha vai devāḥ suviditā abhisaṃpannāstathā nu va etānvakṣyāmi yathā prādeśamātramevābhisaṃpādayiṣyāmīti /
sa hovāca mūrdhānamupadiśannuvācaiṣa vā atiṣṭhā vaiśvānara iti /
cakṣuṣī upadiśannuvācaiṣa vai sutejā vaiśvānara iti /
nāsike upadiśannuvācaiṣa vai pṛthagvartmātmā vaiśvānara iti /
mukhyamākāśamupadiśannuvācaiṣa vai bahulo vaiśvanara iti /
mukhyā apa upadiśannuvācaiṣa vai rayirvaiśvānara iti /
cubukamupadiśannuvācaiṣa vai pratiṣṭhā' iti /
cubukamityadharaṃ mukhaphalakamucyate /
yadyapi vājasaneyake dyauratiṣṭhātvaguṇāsamāmnāyata ādityaśca sutejastvaguṇaḥ /
chāndogye punardyaiḥ sutejastvaguṇā samāmnāyata ādityaśca viśvarūpaguṇaḥ /
tathāpi naitāvatā viśeṣeṇa kiñciddhīyate, prādeśamātraśruteraviśeṣāt /
sarvaśākhāpratyayatvācca /
saṃpattinimittāṃ prādeśamātraśrutiṃ yuktatarāṃ jaimnirācāryo manyate // 31 //
āmananti cainam asmin
Original text: Brahmasūtra with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0