બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.2

યદ્યપ્યધ્યાત્મસંબન્ધભૂમદર્શનાન્ન પરાચીનસ્ય દેવતાત્મન ઉપદેશઃ તથાપિ ન બ્રહ્મવાક્યં ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ, જીવલિઙ્ગાન્મુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાચ્ચ ।
જીવસ્ય તાવદસ્મિન્વાક્યે વિસ્પષ્ટં લિઙ્ગમુપલભ્યતે ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદિ ।
અત્ર હિ વાગાદિભિઃ કરણૈર્વ્યાપૃતસ્ય કાર્યકરણાધ્યક્ષસ્ય જીવસ્ય વિજ્ઞેયત્વમભિધીયતે ।
તથા મુખ્યપ્રાણલિઙ્ગમપિ- ઽઅથ ખલુ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ ઇતિ ।
શરીરધારણં ચ મુખ્યપ્રાણસ્ય ધર્મઃ, પ્રાણસંવાદે વાગાદીન્પ્રાણાન્પ્રકૃત્ય- ઽતાન્વરિષ્ઠઃ પ્રાણ ઉવાચ મા મોહમાપદ્યથાહમેવૈતત્પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્યૈતદ્પ્રાણમવષ્ટભ્ય વિધારયામિઽ (પ્ર. 2.3) ઇતિ શ્રવણાત્ ।
યે તુ ઇમં શરીરં પરિગૃહ્ય ઇતિ પઠન્તિ તેષામિમં જીવમિન્દ્રિયગ્રામં વા પરિગૃહ્ય શરીરમુત્થાપયતીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
પ્રજ્ઞાત્મત્વમપિ જીવે તાવચ્ચેતનત્વાદુપપન્નમ્ ।
મુખ્યે ઽપિ પ્રાણે પ્રજ્ઞાસાધનપ્રાણાન્તરાશ્રયત્વાદુપપન્નમેવ ।
જીવમુખ્યપ્રાણપરિગ્રહે ચ પ્રાણપ્રજ્ઞાત્મનોઃ સહવૃત્તિત્વેનાભેદનિર્દેશઃ સ્વરૂપેણ ચ ભેદનિર્દેશ ઇત્યુભયયા નિર્દેશ ઉપપદ્યતે- ઽયો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વૈ પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ સહ હ્યેતાવસ્મિઞ્શરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃઽ ઇતિ ।
બ્રહ્મપરિગ્રહે તુ કિં કસ્મદ્ભિદ્યેત ।
તસ્માદિહજીવમુખ્યપ્રાણયોરન્તર ઉભૌ વા પ્રતીયેયાતાં ન બ્રહ્મેતિ ચેત્, નૈતદેવં, ઉપાસાત્રૈવિદ્યાત્ ।
એવં સતિ ત્રિવિધમુપાસનં પ્રસજ્યેત- જીવોપાસને મુખ્યપ્રાણોપાસનં બ્રહ્મોપાસનં ચેતિ ।
નચૈતદેકસ્મિન્વાક્યે ઽભ્યુપગન્તું યુક્તમ્ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં હિ વાક્યૈકત્વમવગમ્યતે ।
ઽમામેવ વિજાનીહિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽપ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમિત્યુપાઃસ્વઽ ઇત્યુક્ત્વાન્તે ઽસ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ ઇત્યેકરૂપાવુપક્રમોપસંહારૌ દૃશ્યેતે ।
તત્રાર્થૈકત્વં યુક્તમાશ્રયિતુમ્ ।
નચ બ્રહ્મલિઙ્ગમન્યપરત્વેન પરિણેતું શક્યમ્ ।
દશાનાં ભૂતમાત્રાણાં પ્રજ્ઞામાત્રાણાં ચ બ્રહ્મણો ઽન્યત્રાર્પણાનુપપત્તેઃ ।
આશ્રિતતાવાચ્ચાન્યત્રાપિ બ્રહ્મલિઙ્ગવશાત્પ્રાણશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ વૃત્તેઃ ।
ઇહાપિ ચ હિતતમોપન્યાસાદિબ્રહ્મલિઙ્ગયોગાદ્બ્રહ્મોપદેશ એવાયમિતિ ગમ્યતે ।
યત્તુ મુખ્યપ્રાણલિઙ્ગં દર્શિતમ્- ઽઇદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ ઇતિ, તદસત્ ।
પ્રાણવ્યાપારસ્યાપિ પરમાત્માયત્તત્વાત્પરમાત્મન્યુપચરિતું શક્યત્વાત્ ।
ઽન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન ।
ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્નેતાવુપાશ્રિતૌઽ (કાઠ. 2.5.5) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદપિ ન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ ઇત્યાદિ જીવલિઙ્ગં દર્શિતં તદપિ ન બ્રહ્મપક્ષં નિવારયતિ ।
નહિ જીવો નામાત્યન્તભિન્નો બ્રહ્મણઃ, ઽતત્ત્વમસિઽ, ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતં તુ વિશેષમાશ્રિત્ય બ્રહ્મૈવ સઞ્જીવઃ કર્તા ભોક્તા ચેત્યુચ્યતે ।
તસ્યોપાધિકૃતવિશેષપરિત્યાગેન સ્વરૂપં બ્રહ્મ દર્શયિતું ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદિના પ્રત્યગાત્માભિમુખીકરણાર્થમુપદેશો ન વિરુધ્યતે ।
ઽયદ્વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે ॥
ઽ (કે. 1.4) ઇત્યાદિ ચ શ્રુત્યન્તરં વચનાદિક્રિયાવ્યાપૃતસ્યૈવાત્મનો બ્રહ્મત્વં દર્શયતિ ।
યત્પુનરેતદુક્તમ્- ઽસહ હ્યેતાવસ્મિઞ્શરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃઽ ઇતિ પ્રાણપ્રજ્ઞાત્મનોર્ભેદદર્શનં બ્રહ્મવાદે નોપપદ્યત ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
જ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વયાશ્રયયોર્બુદ્ધિપ્રાણયોઃ પ્રત્યગાત્મોપાધિભૂતયોરભેદનિર્દેશોપપત્તેઃ ઉપાધિદ્વયોપહિતસ્ય તુ પ્રત્યગાત્મનઃ સ્વરૂપેણાભેદ ઇત્યતઃ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેત્યેકીકરણમવિરુદ્ધમ્ ।
અથવા નોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદિહ તદ્યોગાત્ ઇત્યસ્યાયમન્યોર્ઽથઃ- ન બ્રહ્મવાક્યો ઽપિ જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગં વિરુધ્યતે ।
કથમ્, ઉપાસાત્રૈવિધ્યાત્ ।
ત્રિવિધમિહ બ્રહ્મોપાસને વિવક્ષિતં પ્રાણધર્મેણ પ્રજ્ઞાધર્મેણ સ્વધર્મેણ ચ ।
તત્ર ઽઆયુરમૃતમુપાઃસ્વાયુઃ પ્રાણઃઽ ઇતિ, ઽઇદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ ઇતિ, ઽતસ્માદેતદેવોક્થમુપાસીતઽ ઇતિ ચ પ્રાણધર્મઃ ।
ઽઅથ યથાસ્યૈ પ્રજ્ઞાયૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યેકીભવન્તિ તદ્વ્યાખ્યાસ્યામઃઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽવાગેવાસ્યા એકમઙ્ગમદૂદુહત્તસ્યૈ નામ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા પ્રજ્ઞયા વાચં સમારુહ્ય વાચા સર્વાણિ નામાન્યાપ્નોતિઽ ઇત્યાદિઃ પ્રજ્ઞાધર્મઃ ।
તા વા એતા દશૈવ ભૂતમાત્રા અધિપ્રજ્ઞં દશ પ્રજ્ઞામાત્રા અધિભૂતમ્ ।
યદ્ધિ ભૂતમાત્રા ન સ્યુર્ન પ્રજ્ઞામાત્રાઃ સ્યુઃ ।
યદ્ધિ પ્રજ્ઞામાત્રા ન સ્યુર્ન ભૂતમાત્રાઃ સ્યુઃ ।
નહ્યન્તરતો રૂપં કિઞ્ચન સિદ્ધ્યેત્ ।
નો એતન્નાના ।
ઽતદ્યથા રથસ્યારેષુ નેમિરર્પિતા નાભાવરા અર્પિતા એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણે ઽર્પિતાઃ સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માઽ ઇત્યાદિર્બ્રહ્મધર્મઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મ એવૈતદુપાધિદ્વયધર્મેણ સ્વધર્મેણ ચૈકમુપાસનં ત્રિવિધં વિવક્ષિતમ્ ।
અન્યત્રાપિ ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યાદાવુપાધિધર્મેણ બ્રહ્મણ ઉપાસનમાશ્રિતમ્ ।
ઇહાપિ તદ્યુજ્યતે વાક્યસ્યોપક્રમોપસંહારાભ્યામેકાર્થત્વાવગમાત્પ્રાણપ્રજ્ઞાબ્રહ્મલિઙ્ગાવગમાચ્ચ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મવાક્યમેતદિતિ સિદ્ધમ્ ॥ 31 ॥
ઇતિ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાભાષ્યે શ્રીશઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥ 1 ॥
fન્: યથાયોગં કિઞ્ચિદત્ર જીવવાક્યં કિઞ્ચિન્મુખ્યપ્રાણવાક્યં કિઞ્ચિદ્બ્રહ્મવાક્યમિત્યર્થઃ ।
પ્રાણસંવાદે- વાગાદયઃ સર્વે પ્રત્યેકમાત્મનઃ શ્રૈષ્ઠ્યં મન્યમાનાસ્તન્નિર્દિધારયિષયા પ્રજાપતિમુપજગ્મુઃ ।
સ તાનુવાચ યસ્મિન્નુત્ક્રાન્તે શરીરં પાપિષ્ઠતરમિવ ભવતિ સ વઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ ।
તતઃ ક્રમેણ વાગાદિષૂત્ક્રાન્તેષ્વપિ શરીરં સ્વસ્થમસ્થત્ ।
મુખ્યપ્રાણસ્યોચ્ચિક્રમિષાયાં સર્વેષાં વ્યાકુલત્વે ।
વરિષ્ઠઃ પ્રાણો ઽબ્રવીદહમેવ પઞ્ચધા પ્રાણાપાનાદિભાવેનાત્માનં વિભજ્ય એતદ્ભાતિ ગચ્છતીતિ વાનં તદેવ બાણમસ્થિરં શરીરમવષ્ટભ્યાશ્રિત્યેતિ ।
પઞ્ચ શબ્દાદયઃ પઞ્ચ પૃથિવ્યાદય ઇતિ દશ ભૂતમાત્રાઃ ।
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધય ઇતિ દશ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ ।
અન્યત્ર ઽઅત એવ પ્રાણઽ ઇત્યાદૌ ।
યેન ચૈતન્યેન વાગભ્યુદ્યતે પ્રેર્યતે વદનસામર્થ્યમાપદ્યતે તદેવ વાગાદેરગમ્યં બ્રહ્મ ।
ઉપાસેતિ સ્વતન્ત્રાણાં ત્રયાણામુપાસ્તૌ વાક્યભેદઃ, નત્વેકસ્યૈવ બ્રહ્મણસ્તદ્ધર્મેણેત્યર્થઃ ।
તસ્યાયુષ્ટ્વં જીવનસ્ય તદધીનત્વાત્ ।
ઉત્થાપયતીત્યુક્થમિતિ પ્રાણધર્મઃ ।
અથેતિ જીવધર્મઃ ।
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
પ્રથમાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
[અત્રાસ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગયુક્તવાક્યાનામુપાસ્યબ્રહ્મવિષયાણાં વિચારઃ] ।
1 સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ્યધિકરણમ્ । સૂ. 1-8
પ્રથમે પાદે ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇત્યાકાશાદેઃ સમસ્તસ્ય જગતો જન્માદિકારણં બ્રહ્મેત્યુક્તમ્ ।

તસ્ય સમસ્તજગત્કારણસ્ય બ્રહ્મણો વ્યાપિત્વં, નિત્યત્વં, સર્વજ્ઞત્વં, સર્વશક્તિત્વં, સર્વાત્મત્વમિત્યેવઞ્જાતીયકા ધર્મા ઉક્તા એવ ભવન્તિ ।
અર્થાન્તરપ્રસિદ્ધાનાં ચ કેષાઞ્ચિચ્છબ્દાનાં બ્રહ્મવિષયત્વહેતુપ્રતિપાદનેન કાનિચિદ્વાક્યાનિ સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાનિ સંદિહ્યમાનાનિ બ્રહ્મપરતયા નિર્ણીતીનિ ।
પુનરપ્યન્યાનિ વાક્યાન્યસ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાનિ સંદિહ્યન્તે- કિં પરં બ્રહ્મ પ્રતિપાદયન્ત્યાહોસ્વિદર્થાન્તરં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
તન્નિર્ણયાય દ્વિતીયતૃતીયૌ પાદાવારભ્યેતે ।
સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્

ઇદમામ્નાયતે- ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીત ।
અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિંલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ સ ક્રતું કુર્વીતઽ, ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃઽ (છા. 3.14.1,2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિમિહ મનોમયત્વાદિભિર્ધર્મૈઃ શારીર આત્મોપાસ્યત્વેનોપદિશ્યત આહોસ્વિત્પરં બ્રહ્મેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
શારીર ઇતિ ।
કુતઃ, તસ્ય હિ કાર્યકરણાધિપતેઃ પ્રસિદ્ધો મનઆદિભિઃ સંબન્ધો ન પરસ્ય બ્રહ્મણઃ, ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ (મુ. 2.1.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
નનુ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ ઇતિ સ્વશબ્દેનૈવ બ્રહ્મોપાત્તં, કથમિહ શારીર આત્મોપાસ્ય આશઙ્ક્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
નેદં વાક્યં બ્રહ્મોપાસનાવિધિપરં કિં તર્હિ શમવિધિપરમ્ ।
યત્કારણં ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીતઽ ઇત્યાહ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યસ્માત્સર્વમિદં વિકારજાતં બ્રહ્મૈવ, તજ્જત્વાત્તલ્લત્વાત્તદનત્વાચ્ચ ।
નચ સર્વસ્યૈકાત્મત્વે રાગાદયઃ સંભવન્તિ, તસ્માચ્છાન્ત ઉપાસીતેતિ ।
નચ શમવિધિપરત્વે સત્યનેન વાક્યેન બ્રહ્મોપાસનં નિયન્તું શક્યતે ।
ઉપાસનં તુ ઽસ ક્રતું કુર્વીતઽ ઇત્યનેન વિધીયતે ।
ક્રતુઃ સંકલ્પો ધ્યાનમિત્યર્થઃ ।
તસ્ય ચ વિષયત્વંન શ્રૂયતે- ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ ઇતિ જીવલિઙ્ગમ્ ।
અતો બ્રૂમો જીવવિષયમેતદુપાસનમિતિ ।
ઽસર્વકર્મા સર્વકામઃઽ ઇત્યાદ્યપિ શ્રૂયમાણં પર્યાયેણ જીવવિષયમુપપદ્યતે ।
ઽએષ મ આત્માન્તર્હૃદયે ઽણીયાન્વ્રીહેર્વા યવાદ્વાઽ ઇતિ ચ હૃદયાયતનત્વમણીયસ્ત્વં ચારાગ્રમાત્રસ્ય જીવસ્યાવકલ્પતે નાપરિચ્છિન્નસ્ય બ્રહ્મણઃ ।
નનુ ઽજ્યાયાન્પૃથિવ્યાઽ ઇત્યાદ્યપિ ન પરિચ્છિન્ને ઽવકલ્પત ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ- ન તાવદણીયસ્ત્વં જ્યાયસ્ત્વં ચોભયમેકસ્મિન્સમાશ્રયિતું શક્યં, વિરોધાત્ ।
અન્યતરાશ્રયણે ચ પ્રથમશ્રુતત્વાદણીયસ્ત્વં યુક્તમાશ્રયિતું, જ્યાયસ્ત્વં તુ બ્રહ્મભાવાપેક્ષયા ભવિષ્યતીતિ ।
નિશ્ચિતે ચ જીવવિષયત્વે યદન્તે બ્રહ્મસંકીર્તનં ઽએતદ્બ્રહ્મઽ (છા. 3.14.4) ઇતિ, તદપિ પ્રકૃતપરામર્શાર્થત્વાજ્જીવવિષયમેવ ।
તસ્માન્મનોમયત્વાદિભિર્ધર્મૈરુપાસ્યમ્ ।
કુતઃ, સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્ ।
યત્સર્વેષુ વેદાન્તેષુ પ્રસિદ્ધં બ્રહ્મશબ્દસ્યાલમ્બનં જગત્કારણંસ ઇહ ચ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ ઇતિ વાક્યોપક્રમે શ્રુતે, તદેવ મનોમયત્વાદિધર્મૈર્વિશિષ્ટમુપદિશ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
એવઞ્ચ પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયે ન ભવિષ્યતઃ ।
નનુ વાક્યોપક્રમે શમવિધિવિવક્ષયા બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં ન સ્વવિવક્ષયેત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- યદ્યપિ શમવિધિવિવક્ષયા બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં તથાપિ મનોમયત્વાદિષૂપદિશ્યમાનેષુ તદેવ બ્રહ્મ સંનિહિતં ભવતિ ।
જીસ્તુ ન સંનિહિતો નચ સ્વશબ્દેનોપાત્ત ઇતિ વૈષમ્યમ્ ॥ 1 ॥
fન્.:તસ્મિન્ જાયત ઇતિ તજ્જં, તસ્મિન્ ઇતિ તલ્લં, તસ્મિન્નનિતિ ચેષ્ટત ઇતિ તદનં તજ્જં ચતલ્લં ચ તદનં ચેતિ તજ્જલાન્ ।
શાકપાર્થિવાદિન્યાયેન મધ્યમસ્ય તચ્છબ્દસ્ય લોપઃ ।
તજ્જલાનમિતિ વક્તવ્યે છાન્દસો ઽવયવલોપઃ ।
વિભક્તિવ્યત્યયેન મનોમયં પ્રાણશરીરં ભારૂપં ધ્યાયેદિત્યર્થઃ ।
યત એવમાહ તસ્માચ્છમવિધિપરમિત્યર્થઃ ।
તોત્રપ્રોતાયઃશલાકાગ્રપરિમાણસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રાણઃ શરીરમસ્યેતિ સમાસગતસર્વનામ્ના સંનિહિતાર્થેન પ્રકૃતં બ્રહ્મ હિત્વા જીવમપ્રકૃતમિચ્છતઃ પ્રકૃતહાનિરપ્રકૃતપ્રક્રિયાચેત્યર્થઃ ।
વૈષમ્યં જીવબ્રહ્મણોરિતિ શેષઃ ।
વિવક્ષિતગુણોપપત્તેશ્ ચ

વક્તુમિષ્ટા વિવક્ષિતાઃ ।
યદ્યપ્યપૌરુષેયે વેદે વક્તુરભાવાન્નેચ્ચાર્થઃ સંભવતિ તથાપ્યુપાદાનેન ફલેનોપચર્યતે ।
લોકે હિ યચ્છબ્દાભિહિતમુપાદેયં ભવતિ તદ્વિવક્ષિતમિત્યુચ્યતે, યદનુપાદેયં તદવિવક્ષિતમિતિ ।
તદમવેદે ઽપ્યુપાદેયત્વેનાભિહિતં વિવક્ષિતં ભવતિ, ઇતરદવિવક્ષિતમ્ ।
ઉપાદાનાનુપાદાને તુ વેદવાક્યતાત્પર્યાભ્યામવગમ્યતે ।
તદિહ યે વિવક્ષિતા ગુણા ઉપાસનાયામુપાદેયત્વેનોપદિષ્ટાઃ સત્યસંકલ્પપ્રભૃતયસ્તે પરસ્મિન્બ્રહ્મણ્યુપપદ્યન્તે ।
સત્યસંકલ્પત્વં હિ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારેષ્વપ્રતિબદ્ધશક્તિત્વાત્પરમાત્મન એવાવકલ્પતે ।
પરમાત્મગુણત્વેન ચ ઽય આત્માપહૃતપાપ્માઽ (છા. 8.7.1) ઇત્યત્ર ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઽ ઇતિ શ્રુતમ્ ।
આકાશાત્મેત્યાદિનાકાશવદાત્માસ્યેત્યર્થઃ ।
સર્વગતત્વાદિભિર્ધર્ણૈઃ સંભવત્યાકાશેન સામ્યં બ્રહ્મણઃ ।
ઽજ્યાયાન્પૃથિવ્યાઃઽ ઇત્યાદિના ચૈતદેવ દર્શયતિ ।
યદાપ્યાકાશ આત્મા યસ્યેતિ વ્યાખ્યાયચતે, તદપિ સંભવતિ સર્વજગત્કારણસ્ય સર્વાત્મનો બ્રહ્મ આકાશાત્મત્વમ્ ।
અત એવ ઽસર્વકર્માઽ ઇત્યાદિ ।
એવમિહોપાસ્યતયા વિવક્ષિતા ગુણા બ્રહ્મણ્યુપપદ્યન્તે ।
યત્તૂક્તં ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ ઇતિ જીવલિઙ્ગં ન તદ્બ્રહ્મણ્યુપપદ્યત ઇતિ, તદપિ બ્રહ્મણ્યુપપદ્યત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
સર્વાત્મત્વાદ્ધિ બ્રહ્મણો જીવસંબન્ધીનિ મનોમયત્વાદીનિ બ્રહ્મસંબન્ધીનિ ભવન્તિ ।
તથાચ બ્રહ્મવિષયે શ્રુતિસ્મૃતી ભવતઃ- ઽત્વં સ્ત્રી ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી ।
ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ ત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃઽ (શ્વે. 4.3) ઇતિ, સર્વતઃપાણિપાદં તત્સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતઃશ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ (ગી. 13.13) ઇતિ ચ ।
ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ ઇતિ શ્રુતિઃ શુદ્ધબ્રહ્મવિષયા, ઇયં તુ ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ ઇતિ સગુણબ્રહ્મવિષયેતિ વિશેષઃ ।
અતો વિવક્ષિતગુણોપપત્તેઃ પરમેવ બ્રહ્મેહોપાસ્યત્વેનોપદિષ્ટમિતિ ગમ્યતે ॥ 2 ॥
fન્: ઉપાદાનાનુપાદાને પરિગ્રહપરિત્યાગૌ ।
તાત્તર્યં નામ ફલવદર્થપ્રતીત્યનુકૂત્વં શબ્દધર્મઃ ।
ઉપક્રમાદિના જ્ઞાનાત્તયોરવગમ ઇત્યર્થઃ ।
જીર્ણઃ સ્થવિરો ભૂત્વા યોદણ્ડેન વઞ્ચતિ ગચ્છતિ, તથા યો જાતઃ બાલઃ સો ઽપિ ત્વમેવ ।
અનુપપત્તેસ્ તુ ન શારીરઃ

પૂર્વેણ સુત્રેણ બ્રહ્મણિ વિવક્ષિતાનાં ગુણાનામુપપત્તિરુક્તા ।
અનેન તુ શારીરે તેષામનુપપત્તિરુચ્યતે ।
તુશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
બ્રહ્મૈવોક્તેન ન્યાયેન મનોમયત્વાદિગુણં, નતુ શારીરો જીવો મનોમયત્વાદિગુણઃ ।
યત્કારણં ઽસત્યસંકલ્પઃ, આકાશાત્મા, અવાકી, અનાદરઃ, જ્યાયાન્પૃથિવ્યાઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકા ગુણા ન શારીર આઞ્જસ્યેનોપપદ્યન્તે ।
શારીર ઇતિ શરીરે ભવ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વીશ્વરો ઽપિ શરીરે ભવતિ ।
સત્યમ્ ।
શરીરે ભવતિ નતુ શરીર એવ ભવતિ, ઽજ્યાયાન્પૃથિવ્યા જ્યાયાનન્તરિક્ષાત્ઽ, ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ ઇતિ ચ વ્યાપિતત્વશ્રવણાત્ ।
જીવસ્તુ શરીર એવ ભવતિ, તસ્ય ભોગાધિષ્ઠાનાચ્છરીરાદન્યત્ર વૃત્ત્યભાવાત્ ॥ 3 ॥
fન્: વાગેવ વાકઃ સો ઽસ્યાસ્તીતિ વાકી ન વાકી અવાકી વાગાદિસર્વેન્દ્રિયરહિતઃ ।
આપ્તકામત્વાન્ન કુત્રચિતદાદરો ઽસ્તીત્યનાદરઃ ।
કર્મકર્તૃવ્યપદેશાચ્ ચ

ઇતશ્ચ ન શારીરો મનોમયત્વાદિગુણઃ, યસ્માત્કર્મકર્તૃવ્યપદેશો ભવતિ ઽએતમિતઃ પ્રેત્યાભિસંભવિતાસ્મિઽ (છા. 3.14.4) ઇતિ ।
એતમિતિ પ્રકૃતં મનોમયત્વાદિગુણમુપાસ્યમાત્માનં કર્મત્વેન પ્રાપ્યત્વેન વ્યપદિશતિ ।
અભિસંભવિતાસ્મીતિ શારીરમુપાસકં કર્તૃત્વેન પ્રાપકત્વેન ।
અભિસંભવિતાસ્મીતિ ।
પ્રાપ્તાસ્મીત્યર્થઃ ।
નચ સત્યાં ગતાવેકસ્ય કર્મકર્તૃવ્યપદેશો યુક્તઃ ।
તથોપાસ્યોપાસકભાવો ઽપિ ભેદાધિષ્ઠાન એવ ।
તસ્માદપિ ન શારીરો મનોમયત્વાદિવિશિષ્ટઃ ॥ 4 ॥
fન્: એતમિતિ પ્રાપકત્વેન વ્યપદિશતીતિ સંબન્ધઃ ।
શબ્દવિશેષાત્

ઇતશ્ચ શારીરાદન્યો મનોમયત્વાદિગુણઃ, યસ્માચ્છબ્દવિશેષો ભવતિ સમાનપ્રકરણે શ્રુત્યન્તરિ- ઽયથાવ્રીહિર્વા યવો વા શ્યમકો વા શ્યમાકતણ્ડુલો વૈવમયમન્તરાત્મન્પુરુષો હિરણ્મયઃઽ (શત. બ્રા. 10.6.3.2) ઇતિ ।
શારીરસ્યત્નો યઃ શબ્દો ઽભિધાયકઃ સપ્તમ્યન્તો ઽન્તરાત્મન્નિતિ તસ્માદ્વિશિષ્ટો ઽન્યઃ પ્રથમાન્તઃ પુરુષશબ્દો મનોમયત્વાદિવિશિષ્ટસ્યાત્મનો ઽભિધાયકઃ ।
તસ્માત્તયોર્ભેદો ઽધિગમ્યતે ॥ 5 ॥
fન્: સમાનપ્રકરણત્વમેકવિદ્યાવિષયત્વામ્ ।
અન્તરાત્મન્નિતિ છાન્દસો વિભક્તિલોપઃ ।
અન્તરાત્મનીત્યર્થઃ ।
સ્મૃતેશ્ ચ

સ્મૃતિશ્ચ શારીરપરમાત્મનોર્ભેદં દર્શયતિ- ઽઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેર્ઽજુન તિષ્ટતિ ।
ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયાઽ ।
(ગી. 18.61) ઇત્યાદ્યા ।
અત્રાહ- કઃ પુનરયં શારીરો નામ પરમાત્મનો ઽન્યઃ, યઃ પ્રતિષિધ્યતે ઽઅનુપપત્તેસ્તુ ન શારીરઃઽ ઇત્યાદિના ।
શ્રુતિસ્તુ- ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા શ્રોતાઽ (બૃહ. 3.7.23) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા પરમાત્મનો ઽન્યમાત્માનં વારયતિ ।
તથા સ્મૃતિરપિ- ઽક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારતઽ (ગી. 13.2) ઇત્યેવઞ્જાતીયકેતિ ।
અત્રોચ્યતે- સત્યમેતત્ ।
પર એવાત્મા દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યુપાધિભિઃ પરિચ્છિદ્યમાનો બાલૈઃ શારીર ઇત્યુપચર્યતે ।
યથા ઘટકરકાદ્યુપાધિવશાદપરિચ્છિન્નમપિ નભઃ પરિચ્છિન્નવદવભાસતે, તદ્વત્ ।
તદપેક્ષયા ચ કર્મકર્તૃત્વાદિભેદવ્યવહારો ન વિરુધ્યતે પ્રાક્ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યાત્મૈકત્વોપદેશઘણાત્ ।
ગૃહીતે ત્વાત્મૈકત્વે બન્ધમોક્ષાદિસર્વવ્યવહારપરિસમાપ્તિરેવ સ્યાત્ ॥ 6 ॥
fન્: તદપેક્ષયા ઔપાધિકભેદાપેક્ષયા ।
અર્ભકૌસ્ત્વાત્ તદ્વ્યપદેશાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન નિચાય્યત્વાદ્ એવં વ્યોમવચ્ ચ

અર્ભકમલ્પમોકો નીડં, ઽએષ મ આત્માન્તર્હૃદયેઽ ઇતિ પરિચ્છિન્નાયતનત્વાત્, સ્વશબ્દેન ચ ઽઅણીયાન્વ્રીહેર્વા યવાદ્વાઽ ઇત્યણીયસ્ત્વવ્યપદેશાત્, શારીર એવારાગ્રમાત્રો જીવ ઇહોપદિશ્યતે, ન કર્વગતઃ પરમાત્મેતિ યદુક્તં તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નાયં દોષઃ ।
ન તાવત્પરિચ્છિન્નદેશસ્ય સર્વગતત્વવ્યપદેશઃ કથમપ્યુપપદ્યતે ।
સર્વગતસ્ય તુ સર્વદેશેષુ વિદ્યમાનત્વાત્પરિચ્છિન્નદેશવ્યપદેશો ઽપિ કયાચિદપેક્ષયા સંભવતિ ।
યથા સમસ્તવસુધાધિપતિરપિ હિ સન્નયોધ્યાધિપતિરિતિ વ્યપદિશ્યતે કયા પુનરપેક્ષયા સર્વગતઃ સન્નીશ્વરોર્ઽભકૌકા અણીયાંશ્ચ વ્યપદિશ્યત ઇતિ ।
નિચાય્યત્વાદેવમિતિ બ્રૂમઃ ।
એવમણીયસ્ત્વાદિગુણગણોપેત ઈશ્વરસ્તત્ર હૃદયપુણ્ડરીકે નિચાય્યો દ્રષ્ટવ્ય ઉપદિશ્યતે ।
યથા શાલગ્રામે હરિઃ ।
તત્રાસ્ય બુદ્ધિવિજ્ઞાનં ગ્રાહકમ્ ।
સર્વગતો ઽપીશ્વરસ્તત્રોપાસ્યમાનઃ પ્રસીદતિ ।
વ્યોમવચ્ચૈતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથા સર્વગતમપિ સદ્વ્યોમ સૂચીપાશાદ્યપેક્ષાયાર્ભકૌકો ઽણીયશ્ચ વ્યપદિશ્યતે, એવં બ્રહ્માપિ ।
તદેવં નિચાય્યત્વાપેક્ષં બ્રહ્મણોર્ઽભકૌકસ્ત્વમણીયસ્ત્વં ચ ન પારમાર્થિકમ્ ।
તત્ર યદશઙ્ક્યતે, હૃદયાયતનત્વાદ્બ્રહ્મણો હૃદયાયતનાનાં ચ પ્રતિશરીરં ભિન્નત્વાદ્ભિન્નાયતનાનાં ચ શુકાદીનામનેકત્વસાવયવત્વાનિત્યત્વાદિદોષદર્શનાદ્બ્રહ્મણો ઽપિ તત્પ્રસઙ્ગ ઇતિ, તદપિ પરિહૃતં ભવતિ ॥ 7 ॥
fન્: અર્ભકશબ્દસ્ય શિશુવિષયત્વનિષેધાર્થમલ્પમિતિ પર્યાયત્વોક્તિ ।
કથમપિ બ્રહ્મભાવપેક્ષે ઽપિ ।
નિચાય્યત્વાદ્દ્રષ્ટવ્યત્વાત્ ।
સંભોગપ્રાપ્તિર્ ઇતિ ચેન્ ન વૈશેષ્યાત્

વ્યેમવત્સર્વગતસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વપ્રાણિહૃદયસંબન્ધાત્, ચિદ્રૂપતયા ચ શારીરાદવિશિષ્ટત્વાત્, સુખદુઃખાદિસંભોગો ઽપ્યવિશિષ્ટઃ પ્રસજ્યેત ।
એકત્વાચ્ચ ।
નહિ પરસ્માદાત્મનો ઽન્યઃ કશ્ચિદાત્મા સંસારી વિદ્યતે, ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતાઽ (બૃ. 3.7.23) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તસ્માત્પરસ્યેવ સંસારસંભોગપ્રાપ્તિરિતિ ચેત્, ન વૈશેષ્યાત્ ।
ન તાવત્સર્વપ્રાણિહૃદયસંબન્ધાચ્છરીરવદ્બ્રહ્ણઃ સંભોગપ્રસઙ્ગઃ, વૈશેષ્યાત્ ।
વિશેષો હિ ભવતિ શારીરપરમેશ્વરયોઃ ।
એકઃ કર્તા ભોક્તા ધર્માધર્મસાધનઃ સુખદુઃખાદિમાંશ્ચ ।
એકસ્તદ્વિપરીતો ઽપહતપાપ્મત્વાદિગુણઃ ।
એતસ્માદનયોર્વિશેષાદેકસ્ય ભોગો નેતરસ્ય ।
યદિ ચ સંનિધાનમાત્રેણ વસ્તુશક્તિમનાશ્રિત્ય કાર્યસંબન્ધો ઽભ્યુપગમ્યેત, આકાશાદીનામપિ દાહાદિપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વગતાનેકાત્મવાદિનામપિ સમાવેતૌ ચોદ્યપરિહારૌ ।
યદપ્યેકત્વાદ્બ્રહ્મણ આત્માન્તરાભાવાચ્છરીરસ્ય ભોગેન બ્રહ્ણો ભોગપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
અત્ર વદામઃ- ઇદં તાવદ્દેવાનાંપ્રિયઃ પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કથમયં ત્વયાત્માન્તરાભાવો ઽધ્યવસિત ઇતિ ।
ઽતત્તવમસિઽ ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતાઽ ઇત્યાદિશાસ્ત્રેભ્ય ઇતિ ચેત્, યથાશાસ્ત્રં તર્હિ શાસ્ત્રીયોર્ઽથઃ પ્રતિપત્તવ્યો ન તત્રાર્ધજરતીયં લભ્યમ્ ।
શાસ્ત્રં ચ તત્ત્વમસિ ઇત્યપહતપાપ્મત્વાદિવિશેષણં બ્રહ્મ શારીરસ્યાત્મત્વેનોપદિશચ્છારીરસ્યૈવ તાવદુપભોક્તૃત્વં વારયતિ ।
કુતસ્તદુપભોગેન બ્રહ્મણ ઉપભોગપ્રસઙ્ગઃ ।
અથાગૃહીતં શારીરસ્ય બ્રહ્મણૈકત્વં તદા મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તઃ શારીરસ્યોપભોગઃ, ન તેન પરમાર્થરૂપસ્ય બ્રહ્મણઃ સંસ્પર્શઃ ।
નહિ બાલૈસ્તલમલિનતાદિભિર્વ્યોમ્નિ વિકલ્પ્યમાને તલમલિતાદિવિશિષ્ટમેવ પરમાર્થતો વ્યોમ ભવતિ ।
તદાહ- ન વૈશેષ્યાદિતિ ।
નૈકત્વે ઽપિ શારીરસ્યોપભોગેન બ્રહ્મણ ઉપભોગપ્રસઙ્ગઃ, વૈશેષ્યાત્ ।
વિશેષો હિ ભવતિ મિથ્યાજ્ઞાનસમ્યગ્જ્ઞનયોઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનકલ્પિત ઉપભોગઃ, સમ્યગ્જ્ઞાનદૃષ્ટમેકત્વમ્ ।
નચ મિથ્યાજ્ઞાનકલ્પિતેનોપભોગેન સમ્યગ્જ્ઞાનદૃષ્ટં વસ્તુ સંસ્પૃશ્યતે ।
તસ્માન્નોપભોગગન્ધો ઽપિ શક્ય ઈશ્વરસ્ય કલ્પયિતુમ્ ॥ 8 ॥
fન્: ધર્માધર્મત્ત્વમુપાધિરિત્યર્થઃ ।
અયમેવ વિશેષો વૈશેષ્યં ।
સ્વાર્થે ષ્યઞ્ પ્રત્યયઃ ।
વિશેષસ્યાતિશયાર્થો વા ।
ધર્માદેઃ સ્વાશ્રયે ફલહેતુત્વમતિશયસ્તસ્માદિતિ સુત્રાર્થઃ ।
વિભવો બહવશ્ચાત્મન ઇતિ વાદિનામ્ ।
અર્ધેતિ ।
અર્ધંમુખમાત્રં જરત્યા બુદ્ધાયાઃ કામયતે નાઙાગાનીતિ સો ઽયમર્ધજરતીન્યાયઃ ।
મનોમયત્વાદિવિશિષ્ટસ્યૈવેશ્વરસ્ય ધ્યાનાર્થં હાર્દત્વે ઽપિ નિર્દેષત્વાત્તસ્મિન્નેવ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાવિદ્યે સર્વં ઇત્યાદિવાક્યં સમન્વિતમિત્યર્થઃ ।
2 અન્ત્રધિકરણમ્ ।
9-10
અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્

કઠવલ્લીષુ પઠ્યતે- ઽયસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે ભવત ઓદનઃ ।
મૃત્યૂર્યસ્યોપસેવનં ક ઇત્યા વેદ યત્ર સઃઽ (1.2.24) ઇતિ ।
અત્ર કશ્ચિદોદનોપસેચનસૂચિતો ઽત્તા પ્રતીયતે ।
તત્ર કિમગ્નિરત્તા સ્યાત્, ઉત જીવઃ, અથવા પરમાત્મેતિ સંશયઃ ।
વિશેષાનવધારણાત્ ।
ત્રયાણાં ચાગ્નિજીવપરમાત્મનામસ્મિન્ગ્રન્થે પ્રશ્નોપન્યાસોપલબ્ધેઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
અગ્નિરત્તેતિ ।
કુતઃ, ઽઅગ્નિરન્નાદઃઽ (બૃ. 1.4.6) ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધિભ્યામ્ ।
જીવો વાત્તા સ્યાત્, ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽ ઇતિ દર્શનાત્ ।
ન પરમાત્મા, ઽઅનશ્નન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽ (મુણ્ડ. 3.1.1) ઇતિ દર્શનાદિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- અત્તાત્ર પરમાત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ, ચરાચરગ્રહણાત્ ।
ચરાચરં હિ સ્થાવરજઙ્ગમં મૃત્યુપસેચનમિહાદ્યાત્વેન પ્રતીયતે, તાદૃશસ્ય ચાદ્યસ્ય ન પરમાત્મનો ઽન્યઃ કાર્ત્સ્યેનાત્તા સંભવતિ ।
પરમાત્મા તુ વિકારજાતં સંહરન્સર્વમત્તીત્યુપપદ્યતે ।
નન્વિહ ચરાચરગ્રહણં નોપલભ્યતે, કથં સિદ્ધવચ્ચરાચરગ્રહણં હેતુત્વેનોપાદીયતે ।
નૈષ દોષઃ ।
મૃત્યુપસેચનત્વેન સર્વસ્ય પ્રાણિનિકાયસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્, બ્રહ્મક્ષત્રયોશ્ચ પ્રાધાન્યાત્પ્રદર્શનાર્થત્વોપપત્તેઃ ।
યત્તુ પરમાત્મનો ઽપિ નાત્તૃત્વં સંભવતિ, ઽઅનશ્નન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽ ઇતિ દર્શનાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- કર્મફલભોગસ્યપ્રતિષેધકમેતદ્દર્શનં, તસ્ય સંનિહિતત્વાત્ ।
ન વિકારસંહારસ્ય પ્રતિષેધકં,
સર્વવેદાન્તેષુ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારકારણત્વેન બ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્પરમાત્માત્મૈવેહાત્તા ભવિતુમર્હતિ ॥ 9 ॥
fન્: યસ્ય પરમાત્મનો બ્રહ્મ ક્ષત્રં ચોભે જાતી પ્રસિદ્ધાન્નવદોદનૌ ભવતઃ, યસ્ય મૃત્યુઃ સર્વમારકઃ સન્નુપસેચનમોદનમિશ્રઘૃવત્તિષ્ઠતિ, યત્ર સો ઽત્તા કારણાત્મા વર્તતે, તં નિર્વિશેષમાત્માનં ઽનાવિરતો દુશ્ચરિતાત્ઽ ઇતિ મન્ત્રોક્તોપાયવાન્યથા વેદ ઇત્થા ઇત્થમન્યસ્તદ્રહિતો ન વેદેત્યર્થઃ ।
પ્રદર્શનમુપલક્ષણમ્ ।
નચ બ્રહ્ક્ષત્રે એવાત્ર વિવક્ષિતે, મૃત્યૂપસેચનેન પ્રાણભૃન્માત્રોપસ્થાપનાત્ ।
પ્રાણિષુ પ્રધાનત્વેન ચ બ્રહ્મક્ષત્રોપન્યાસસ્યોપપત્તેઃ ।
પ્રકરણાચ્ ચ

ઇતશ્ચ પરમાત્મૈવેહાત્તા ભવિતુમર્હતિ, યત્કારણં પ્રકરણમિદં પરમત્મનઃ, ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽ (કાઠ. 1.2.18) ઇત્યાદિ પ્રકૃતગ્રહણં ચ ન્યાય્યમ્ ।
ઽક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃઽ ઇતિ ચ દુર્વિજ્ઞાનત્વં પરમાત્મલિઙ્ગમ્ ॥ 10 ॥
3 ગુહાપ્રવિષ્ટાધિકરણમ્ । સૂ. 11-12
ગુહાં પ્રવિષ્ટાવ્ આત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્

કઠવલ્લીષ્વેવ પઠ્યતે- ઽઋતં પિબન્તૌ લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે ।
છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ટગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃઽ (કાઠ. 1.3.1) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ, કિમિહ બુદ્ધિજીવૌ નિર્દિષ્ટાવુત જીવપરમાત્માનાવિતિ ।
યદિ બુદ્ધિજીવૌ, તતો બુદ્ધિપ્રધાનાત્કાર્યકરણસંઘાતાદ્વિલક્ષણો જીવઃ પ્રતિપાદિતો ભવતિ ।
તદપીહ પ્રતિપાદિતવ્યં, ઽયેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે ઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે ।
એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાહં વરાણામેષ વરસ્તૃતીયઃઽ (કાઠ. 1.1.20) ઇતિ પૃષ્ટત્વાત્ ।
અથ જીવપરમાત્માનૌ તતો જીવાદ્વિલક્ષણઃ પરમાત્મા પ્રતિપાદિતો ભવતિ ।
તદપીહ પ્રતિપાદયિતવ્યં, ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્મદન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદઽ (કાઠ. 1.2.14) ઇતિ પૃષ્ટત્વાત્ ।
અત્રાહાક્ષેપ્તા- ઉભાપ્યેતૌ પક્ષૌ ન સંભવતઃ ।
કસ્માત્, ઋતપાનં કર્મફલોપભોગઃ, સુકૃતસ્ય લોકે, ઇતિ ચ દ્વિવચનેન દ્વયોઃ પાનં દર્શયતિ શ્રુતિઃ ।
અતો બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞપક્ષસ્તાવન્ન સંભવતિ ।
અત એવ ક્ષેત્રજ્ઞપરમાત્મપક્ષો ઽપિ ન સંભવતિ, ચેતને ઽપિ પરમાત્મનિ ઋતપાનાસંભવાત્ ।
ઽઅનશ્ નન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽ ઇતિ મન્ત્રવર્ણાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- નૈષ દોષઃ ।
છત્રિણો ગચ્છન્તીત્યેકેનાપિ છત્રિણા બહૂનાં છત્રિત્વોપચારદર્શનાત્ ।
એવમેકેનાપિ પિબતા દ્વૌ પિબન્તાવુચ્યેતે ।
યદ્વા જીવસ્તાવત્પિબતિ, ઈશ્વરસ્તુ પાયયતિ ।
પાયયન્નપિ પિબતીત્યુચ્યતે ।
પાચયિતર્યપિ પ્રક્તૃત્વપ્રસિદ્ધિદર્શનાત્ ।
બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞપરિગ્રહો ઽપિ સંભવતિ, કરણે કર્તૃત્વોપચારાત્ ।
એધાંસિ પચન્તીતિ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
નચાધ્યત્માધિકારે ઽન્યૌ કૌચિધાવૃતં પિબન્તૌ સંભવતઃ ।
તસ્માદ્બુદ્ધિજીવૌ સ્યાતાં, જીવપરમાત્માનૌ વેતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં. બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞાવિતિ ।
કુતઃ, ઽગુહાં પ્રવિષ્ટૌઽ ઇતિ વિશેષણાત્ ।
યદિ શરીરં ગુહા, યદિ વા હૃદયં, ઉભયથાપિ બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞૌ ગુહાં પ્રવિષ્ટાવુપપદ્યેતે ।
નચ સતિ સંભવેસર્વગતસ્ય બ્રહ્મણો વિશિષ્ટદેશત્વં યુક્તં કલ્પયિતુમ્ ।
ઽસુકૃતસ્ય લોકેઽ ઇતિ ચ કર્મગોચરાનતિક્રમં દર્શયતિ ।
પરમાત્મા તુ ન સુકૃતસ્ય વા દુષ્કૃતસ્ય વા ગોચરે વર્તતે, ઽન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽછાયાતપૌઽ ઇતિ ચ તેતનાચેતનયોર્નિર્દેશ ઉપપદ્યતે ।
છાયાતપવત્પરસ્પરવિલક્ષણત્વાત્ ।
તસ્માદ્બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞાવિહોચ્યેયાતામિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્માનાવિહોચ્યેયાતામ્ ।
કસ્માત્, આત્માનૌ હિ તાવુભાવપિ ચેતનૌ સમાનસ્વભાવૌ ।
સંખ્યાશ્રવણે ચ સમાનસ્વભાવેષ્વેવ લોકે પ્રતીતિર્દૃશ્યતે ।
અસ્ય ગોર્દ્વિતીયો ઽન્વેષ્ટવ્ય ઇત્યુક્તે ગૌરેવ દ્વિતીયો ઽન્વિષ્યતે, નાશ્વઃ પુરુષો વા ।
તદિહ ઋતપાનેન લિઙ્ગેન નિશ્ચિતે વિજ્ઞાનાત્મનિ દ્વિતીયાન્વેષણાયાં સમાનસ્વભાવશ્ચેતનઃ પરમાત્મૈવ પ્રતીયતે ।
નનૂક્તં ગુહાહિતત્વદર્શનાન્ન પરમાત્મા પ્રત્યેતવ્ય ઇતિ ।
ગુહાહિતત્વદર્શનાદેવ પરમાત્માપ્રત્યેતવ્ય ઇતિ વદામઃ ।
ગુહાહિતત્વં તુ શ્રુતિસ્મૃતિષ્વસકૃત્પરમાત્મન એવ દૃશ્યતે- ઽગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ઽ (કાઠ. 1.2.12) ઽયો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ઽ (તૈ. 2.1) ઽઆત્માનમન્વિચ્છ ગુહાં પ્રવિષ્ટમ્ઽ ઇત્યાદ્યાસુ ।
સર્વગતસ્યાપિ બ્રહ્મણ ઉપલબ્ધ્યર્થો દેશવિશેષોપદેશો ન વિરુધ્યત ઇત્યેદપ્યુક્તમેવ ।
સુકૃતલોકવર્તિત્વં તુ છત્રિત્વવદેકસ્મિન્નપિ વર્તમાનમુભયોરવિરુદ્ધમ્ ।
છાયાતપાવિત્યપ્યવિરુદ્ધમ્ ।
છાયાતપવત્પરસ્પરવિલક્ષણત્વાત્સંસારિત્વાસંસારિત્વયોઃ ।
અવિદ્યાકૃતત્વાત્સંસારિત્વસ્ય ।
પારમાર્થિકત્વાચ્ચાસંસારિત્વસ્ય ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનાત્મપરમાતમાનૌ ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ ગૃહ્યેતે ॥ 11॥
કુતશ્ચ વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્માનૌ ગૃહ્યેતે-
fન્: ઋતં સત્યં કર્મફલં પિબન્તૌ, ભુઞ્જાનૌ સુકૃતસ્ય લોકે સમ્યગર્જિતસ્યાદૃષ્ટસ્ય કાર્યે દેહે વર્તમાનો પરસ્ય બ્રહ્મણોર્ઽધં સ્થાનમર્હતીતિ પરાર્ધં હૃદયં તસ્મિન્પરમે શ્રેષ્ઠે યા ગુહા નભોક્ષણા તાં પ્રવિશ્ય સથિતૌ છાયાતપવન્મિથો વિરુદ્ધૌ, તૌ ચ બ્રહ્મવિદઃ કર્મિણશ્ચ વદન્તિ ।
ત્રિર્નાચિકેતો ઽગ્નિશ્ચિતો યૈસ્તે ઽપિ વદન્તિ ।
મનુષ્યે પ્રેતે મૃતેસતિ યેયં વિચિકિત્સા સંશયઃ ।
પરલોકભોક્તાસ્તીત્યેકે નાસ્તીતિ ચાન્યે ।
ત્વયોપદિષ્ટો ઽહમેતત્તત્વં જ્ઞાતુમિચ્છામીત્યર્થઃ ।
અન્યત્ર ધર્માધર્માભ્યામન્યત્ર, અસ્માત્કૃતાકૃતાત્ ધર્માધર્માસ્પૃષ્ટં, કૃતાકૃતાત્ કાર્યકારણાદ્ભિન્નં યત્ તદ્બ્રહ્મ ।
યદ્વેતિ ।
સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં હિ કર્તૃત્વં તચ્ચ પાતુરિવ પાયયિતુરપ્યસ્તીતિ સો ઽપિ કર્તા ।
અતએવાહુર્યઃ કારયતિ સો ઽપિ કર્તેતિ ।
ગુહાહિતં બુદ્ધૌ સ્થિતં ગહ્વરે ઽનેકાનર્થસંકુલે દેહે સ્થિતં, પુરાણમાદિપુરુષમ્ ।
પરમે વ્યોમન્ શ્રેષ્ઠે હાર્દાકાશે તત્ર ગુહાયાં બુદ્દૌ ।
અન્વિચ્છ વિચારય ।
વિશેષણાચ્ ચ

વિશેષણં ચ વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્મનોરેવ ભવતિ ।
ઽઆત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ તુઽ (કા. 1.3.3) ઇત્યાદિના પરેણ ગ્રન્થેન રથિરથાદિરૂપકકલ્પનયા વિજ્ઞાનાત્નાં રથિનં સંસારમોક્ષયોર્ગન્તારં કલ્પયતિ ।
ઽસો ઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ઽ ।
(કા. 1.3.9) ઇતિ ચ પરમાત્માનં ગન્તવ્યમ્ ।
તથા ઽતં દુર્દર્શ ગૂઢમનુપ્રવિષ્ઠં પુરાણમ્ ।
અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિઽ (કા. 1.2.12) ઇતિ પૂર્વસ્મિન્નપિ ગ્રન્થે મન્તૃમન્તવ્યત્વેનૈતાવેવ વિશેષિતૌ ।
પ્રકરણં ચેદ પરમાત્મનઃ ।
બ્રહ્મવિદો વદન્તિ ઇતિ ચ વક્તૃવિશેષોપાદનં પરમાત્મપરિગ્રહે ઘટતે ।
તસ્માદિહ જીવપરમાત્માનાવુચ્યેયાતામ્ ।
એષ એવ ન્યાયઃ ઽદ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયાઽ (મુણ્ડ. 3.1.1) ઇત્યેવમાદિષ્વપિ ।
તત્રાપિ હ્યધ્યાત્માધિકારાન્ન પ્રાકૃતૌ સુપર્ણાવુચ્યેતે ।
તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદિત્તિ ઇત્યદનલિઙ્ગાદ્વિજ્ઞાનાત્મા ભવતિ ।
અનશ્ નન્નન્યો ઽભિચાકશીતિ ઇત્યનશનચેતનાભ્યાં પરમાત્મા ।
અનન્તરે ચ મન્ત્રે તાવેવ દ્રષ્ટૃદ્રષ્ટવ્યભાવેન વિશિનષ્ટિ- ઽસમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નો ઽનીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ ।
જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમિતિ વીતશોકઃઽ (મુણ્ડ. 3.1.2) ઇતિ ।
અપર આહ- ઽદ્વા સુપર્ણાઽ ઇતિ નેયમૃગસ્યાધિકરણસ્ય સિદ્ધાન્તં ભજતે, પૈઙ્ગિરહસ્યબ્રાહ્મણેનાન્યથા વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદિત્તીતિ સત્ત્વમનશ્ નન્નન્યો ઽભિચાકશીતીત્યનશ્ નન્નન્યો ઽભિપશ્યતિ જ્ઞસ્તાવેતૌ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞૌઽ ઇતિ ।
સત્ત્વશબ્દોતીત્યનશ્ નન્નન્યો ઽભિપશ્યતિ યદુચ્યતે, તન્ન, સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞશબ્દયોરન્તઃકરણશરીરપરતયા પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
તત્રૈવ ચ વ્યાખ્યાતત્વાત્- ઽતદેતત્સત્ત્વં યેન સ્વપ્નં પશ્યતિ, અથ યો ઽયં શારીર ઉપદ્રષ્ટા સ ક્ષેત્રજ્ઞસ્તાવેતૌ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞૌઽ ઇતિ ।
નાપ્યસ્યાધિકરણસ્ય પૂર્વપક્ષં ભજતે ।
નહ્યત્ર શારીરઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિના સંસારધર્મેણોપેતો વિવક્ષ્યતે ।
કથં તર્હિ સર્વસંસારધર્માતીતો બ્રહ્મભાવશ્ચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપઃ ઽઅનશ્ નન્નન્યો ઽભિચાકશીતિઽ, ઽઅનશ્ નન્નન્યો ઽભિચાકશીતિ જ્ઞઃઽ ઇતિ વચનાત્ ।
ઽતત્ત્વમસિઽ ઽક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિઽ (ગી. 13.2) ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
તાવતા ચ વિદ્યોપસંહારદર્શનમેલમેવાવકલ્પતે, તાવેતૌ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞૌ ન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચન રચ આધ્વંસતે ઇત્યાદિ ।
કથં પુનરસ્મિન્પક્ષે તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદિત્તીતિ સત્ત્વમ્ ઇત્યચેતને સત્ત્વે ભોક્તૃત્વાવચનમ્તિ ।
ઉચ્યતે- નેયં શ્રુતિરચેતનસ્ય સત્ત્વસ્ય ભોક્તૃત્વં વક્ષ્યામીતિ પ્રવૃત્તા ।
કિં તર્હિ ચેતનસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞસ્યાભોક્તૃત્વં બ્રહ્મસ્ભાવતાં ચ વક્ષ્યામીતિ ।
તદર્થં સુખાદિવિક્રિયાવતિ સત્ત્વે ભોક્તૃત્વમધ્યારોપયતિ ।
ઇદં હિ કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં ત સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞયોરિતરેતિસ્વભાવાવિવેકકૃતં કલ્પ્યતે ।
પરમાર્થતસ્તુ નાન્યતરસ્યાપિ સંભવતિ, અચેતનત્વાત્સત્ત્વસ્ય, અવિક્રિયત્વાચ્ચ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય ।
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતસ્વભાવત્વાચ્ચ સત્ત્વસ્ય સુતરાં ન સંભવતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ- ઽયત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્તત્રાન્યો ઽન્યત્પશ્યેત્ઽ ઇત્યાદિના સ્વપ્નદૃષ્ટહસ્ત્યાદિવ્યવહારવદવિદ્યાવિષય એવ કર્તૃત્વાદિવ્યવહારં દર્શયતિ ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિના ચ વિવેકિનઃ કર્તૃત્વાદિવ્યવહરાભાવમ્ દર્શયતિ ॥ 12 ॥
fન્: સ ઇતિ જીવઃ સર્વનામાર્થઃ ।
અધ્વનઃ સંસારમાર્ગસ્ય ।
દુર્દર્શે દુર્જ્ઞાનં, તત એવ ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટં ગહનતાં ગતમીશ્વરમ્ અધ્યાત્મપ્રયોગઃ પ્રત્યગાત્મન્યેવ ચિત્તસમાધાનં તેનાધિગમો મહાવાક્યજા વૃત્તિસ્તયા વિદિત્વેત્યર્થઃ ।
સહૈવ યુજ્યેતે નિયમ્યનિયામકત્વેનેતિ સયુજૌ ।
અનીશયા સ્વસ્યેશ્વરત્વાપ્રતીત્યા ।
જુષ્ટં ધ્યાનાદિના સેવિતં યદા ધ્યાનપરિપાકદશાયામીશમન્યં વિશિષ્ટરૂપાદ્ભિન્નં પસ્યતિ ।
સત્ત્વં બુદ્ધિઃ ।
તાવતા મન્ત્રવ્યાખ્યામાત્રેણ ।
રજઃ અવિદ્યા, આધ્વંસતે, સંશ્લિષતિ ।
અન્યદિવાભાસભૂતં નાનાત્વં દૃષ્ટં સ્યાત્તત્ર અવિદ્યકબુદ્ધ્યાદિસંબન્ધાદન્યો ભૂત્વાન્યચક્ષુષા પશ્યેત્ ।
તત્રાવિદ્યાયામ્ ।
યત્ર તુ વિદ્યાવસ્થાયામ્ ।
4 અન્તરધિકરણમ્ । સૂ. 13-17
અન્તર ઉપપત્તેઃ

ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ ।
એતદ્યપ્યસ્મિન્સર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મનિ એવ ગચ્છતિઽ (છા. 4.15.1) ઇત્યાદિ શ્ર8યતે ।
તત્ર સંશયઃ કિમયં પ્રતિબિમ્બાત્મક્ષ્યધિકરણો નિર્દિશ્યતે ઽથવા વિજ્ઞાનાત્મા ઉત દેવતાત્મેન્દ્રિયસ્યાધિષ્ઠાતાથવેશ્વર ઇતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્, છાયાત્મા પુરુષપ્રતિરૂપા ઇતિ ।
કુતઃ, તસ્ય દૃશ્યમાનત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ ઇતિ ચ પ્રસિદ્દવદુપદેશાત્ ।
વિજ્ઞાનાત્મનો વાયં નિર્દેશ ઇતિ યુક્તમ્ ।
સ હિ ચક્ષુષા રૂપં પશ્યંશ્ચક્ષુષિ સંનિહિતો ભવતિ ।
આત્મશબ્દશ્ચાસ્મિન્પક્ષે ઽનુકૂલો ભવતિ ।
આદિત્યપુરુષો વા ચક્ષુષો ઽનુગ્રાહકઃ પ્રતીયતે, ઽરશ્મિભિરેષો ઽસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતઃઽ (બૃ. 5.5.2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અમૃતત્વાદીનાં ચ દેવતાત્ન્યપિ કથઞ્ચિત્સંભવાત્ ।
નેશ્વરઃ, સ્થાનવિશેષનિર્દેશાદિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
પરમેશ્વર એવાક્ષિણ્યભ્યન્તરઃ પુરુષ ઇહોપદિષ્ટ ઇતિ ।
કસ્માત્, ઉપપત્તેઃ ।
ઉપપદ્યતે હિ પરમેશ્વરે ગુણજાતમિહોપદિશ્યમાનમ્ ।
આત્મત્વં તાવન્મુખ્યયા વૃત્ત્યા પરમેશ્વર ઉપપદ્યતે ।
ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અમૃતત્વાભયત્વે ચ તસ્મિન્નસકૃચ્છ્રુતૌ શ્રૂયેતે ।
તથા પરમેશ્વરાનુરૂપમેતદક્ષિસ્થાનમ્ ।
યથાહિ પરમેશ્વરઃ સર્વદોષૈરલિપ્તઃ, અપહતપાપ્મત્વાદિશ્રવણાત્ ।
તથાક્ષિસ્થાનં સર્વલેપરહિમુપદિષ્ટં, ઽતદ્યદ્યપ્યસ્મિન્સર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મનિ એવ ગચ્છતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સંયદ્વામત્વાદિગુણોપદેશશ્ચ તસ્મિન્નવકલ્પતે ।
ઽએતં સંયદ્ધામ ઇત્યાચક્ષતે એતં હિ સર્વાણિ વામાન્યભિસંયન્તિઽ ।
ઽએષ ઉ એવ વામનીરેષ હિ સર્વાણિ વામાનિ નયતિઽ ।
ઽ એષ ઉ એવ ભામાનીરેષ હિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિઽ (છા. 4.15.2,3,4) ઇતિ ચ ।
અત ઉપપત્તેરન્તરઃ પરમેશ્વરઃ ॥ 13 ॥
fન્: વર્ત્મનિ પક્ષ્મસ્થાને ।
પ્રસિદ્ધવદુપદેશશ્ચક્ષુષત્વોક્તિરેવ ।
ઇહેત્યક્ષિપુરુષોક્તિઃ ।
સંયદ્ધામેતિ ।
વામાનિ કર્મફલાન્યેતમક્ષિપુરુષં હેતુમાશ્રિત્ય અભિસંયન્ત્યુત્પદ્યન્તે ।
વામનીર્વામાનિ શોભનાનિ લોકં પ્રાપયતિ ।
ભામનીર્ભામાનિ ભાનાનિ સર્વત્ર નયતીતિ ।
સ્થાનાદિવ્યપદેશાચ્ ચ

કથં પુનરાકશવત્સર્વગતસ્ય બ્રહ્મણો ઽક્ષ્યલ્પસ્થાનમુપપદ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ભવેદેષાનવકૢપ્તિઃ, યદ્યેતદેવૈકં સ્થાનમસ્ય નિર્દિષ્ટં ભવેત્ ।
સન્તિ હ્યન્યાન્યપિ પૃથિવ્યાદીનિ સ્થાનાન્યસ્ય નિર્દિષ્ટાનિ- ઽયઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ઽ (બૃ. 3.7.3) ઇત્યાદિના ।
તેષુ હિ ચક્ષુરપિ નિર્દિષ્ટમ્- ઽયશ્ચક્ષુષિ તિષ્ઠન્ઽ ઇતિ ।
ઽસ્થાનાદિવ્યપદેશાત્ઽ ઇત્યાદિગ્રહણેનૈતદ્દર્શયતિ- ન કેવલં સ્થાનમેવૈકમનુચિતં બ્રહ્મણો નિર્દિશ્યમાનં દૃશ્યતે, કિં તર્હિ નામરૂપમિત્યેવઞ્જાતીયકમપ્યનામરૂપસ્ય બ્રહ્મણો ઽનુચિતં નિર્દિશ્યમાનં દૃશ્યતે- ઽતસ્યોદિતિ નામઽ ઽહિરણ્યશ્મશ્રુઃઽ (છા. 1.6.7,6) ઇત્યાદિ ।
નિર્ગુણમપિ સદ્બ્રહ્મ નામરૂપગતૈર્ગુણૈઃ સગુણમુપાસનાર્થં તત્ર તત્રોપદિશ્યત ઇત્યેતદપ્યુક્તમેવ ।
સર્વગતસ્યાપિ બ્રહ્મણ ઉપલબ્ધ્યર્થં સ્થાનવિશેષો ન વિરુધ્યતે, શાલગ્રામ ઇવ વિષ્ણોરિત્યેતદપ્યુક્તમેવ ॥ 14 ॥
fન્: સ્થાનાદન્યાદયો યેષાં તે સ્થાનાદયો નામરૂપપ્રકારાસ્તેષાં વ્યપદેશાત્સર્વઙ્ગતસ્યૈકસ્થાનનિયમો નાવકલ્પતે ।
સુખવિશિષ્ટાભિધાનાદ્ એવ ચ

અપિચ નૈવાત્ર વિવદિતવ્યં, કિં બ્રહ્માસ્મિન્વાક્યે ઽભિધીયતે ન વેતિ ।
સુખવિશિષ્ટાભિધાનમેવ બ્રહ્મત્વં સિદ્ધમ્ ।
સુખવિશિષ્ટં હિ બ્રહ્મ યદ્વાક્યોપક્રમે પ્રક્રાન્તં ઽપ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ ઇતિ તદેવેહાભિહિતં, પ્રકૃતપરિગ્રહસ્ય ન્યાય્યત્વાત્ ।
ઽઆચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તાઽ (છા. 4 14.1) ઇતિ ચ ગતિમાત્રાભિધાનપ્રતિજ્ઞાનાત્ ।
કથં પુનર્વાક્યોપક્રમે સુખવિશિષ્ટં બ્રહ્મ વિજ્ઞાયત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ઽપ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ ઇત્યેતદગ્નીનાં વચનં શ્રુત્વોપકોસલ ઉવાચ- ઽવિજાનામ્યહં યત્પ્રાણો બ્રહ્મ કં ચ તુ ખં ચ ન વિજાનામિઽ ઇતિ ।
તત્રેદં પ્રતિવચનમ્- ઽયદ્વાવ કં તદેવ ખં યદેવ ખં તદેવ કંઽ (છા. 4.10.5)
ઇતિ ।
તત્ર ખંશબ્દો ભૂતાકાશે નિરૂઢો લોકે ।
યદિ તસ્ય વિશેષણત્વેન કંશબ્દઃ સુખવાચી નોપાદીયેત ।
તથા સતિ કેવલે ભૂતાકાશે બ્રહ્મશબ્દો નામાદિષ્વિવ પ્રતીકાભિપ્રાયેણ પ્રયુક્ત ઇતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
તથા કંશબ્દસ્ય વિષયેન્દ્રિયસંપર્કજનિતે સામયે સુખે પ્રસિદ્ધત્વાત્, યદિ તસ્ય ખંશબ્દો વિશેષણત્વેન નોપાદીયેત, લૌકિકં સુખં બ્રહ્મેતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ઇતરેતરવિશેષતૌ તુ કઙ્ખંશબ્દૌ સુખાત્મકં બ્રહ્મ ગમયતઃ ।
તત્ર દ્વિતીયે બ્રહ્મશબ્દે ઽનુપાદીયમાને કં ખં બ્રહ્મેત્યેવોચ્યમાને કંશબ્દસ્ય વિશેષણત્વેનૈવોપયુક્તત્વાતસુખસ્ય ગુણસ્યાધ્યેયત્વં સ્યાત્, તન્મા ભૂદિત્યુભયોઃ કઙ્ખંશબ્દયોર્બ્રહ્મશબ્દશિરસ્ત્વં ઽકં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ ઇતિ ।
ઇષ્ટં હિ સુખસ્યાપિ ગુણસ્ય ગુણવદ્ધ્યેયત્વમ્ ।
તદેવં વાક્યોપક્રમે સુખવિશિષ્ટં બ્રહ્મોપદિષ્ટમ્ ।
પ્રત્યેકં ચ ગાર્હપત્યાદયો ઽગ્નયઃ સ્વં સ્વં મહિમાનમુપદિશ્ય ઽએષા સોમ્ય તે ઽસ્મદ્વિદ્યાત્મવિદ્યા ચઽ ઇત્યુપસંહરન્તઃ પૂર્વત્ર બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમિતિ જ્ઞાપયન્તિ ।
ઽઆચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તાઽ ઇતિ ચ ગતિમાત્રાભિધાનપ્રતિજ્ઞાનમર્થાન્તરવિવક્ષાં વારયતિ ।
ઽયથા પુષ્કરપલાશા આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતેઽ (છા. 4.14.3) ઇતિ ચાક્ષિસ્થાનં પુરુષં વિજાનતઃ પાપેનાનુપઘાતં બ્રુવન્નક્ષિસ્થાનસ્ય પુરુષસ્ય બ્રહ્મત્વં દર્શયતિ ।
તસ્માત્પ્રકૃતસ્યૈવ બ્રહ્મણો ઽક્ષિસ્થાનતાં સંયદ્વામત્વાદિગુણતાં ચોક્ત્વાર્ચિરાદિકાં તદ્વિદો ગતિં વક્ષ્યામીત્યુપક્રમતે- ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચઽ (છા. 4.15.1) ઇતિ ॥ 15 ॥
fન્: પ્રતીકો નામાશ્રયાન્તરપ્રત્યયસ્યાશ્રયાન્તરે પ્રક્ષેપઃ ।
ક્ષયિતા પારતન્ત્ર્યાદિર્વા આમયસ્તત્સહિત ઇત્યર્થઃ ।
તદર્થયોર્વિશેષિતત્વાત્છબ્દાવપિ વિશેષિતાવુચ્યેતે ।
વિશેષણત્વેન સ્વસ્ય ભૂતત્વવ્યાવર્તકત્વેન ।
બ્રહ્મપદં શિરો યયોસ્તે બ્રહ્મશિરસી તયોર્ભાવો બ્રહ્મશિરસ્ત્વમ્ ।
શ્રુતોપનિષત્કગત્યભિધાનાચ્ ચ

ઇતશ્ચાક્ષિસ્થાનઃ પુરુષઃ પરમેશ્વરઃ, યસ્માચ્છ્રુતોપનિષત્કસ્ય શ્રુતરહસ્યવિજ્ઞાનસ્ય બ્રહ્મવિદો યા ગતિર્દેવયાનાખ્યા પ્રસિદ્ધા શ્રુતૌ- ઽઅથોત્તરેણ તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા વિદ્યયાત્માનમન્વિષ્યાદિત્યમભિજયન્ત એતદ્વૈ પ્રાણાનામાયતનમેતદમૃતમભયમેતત્પરાયણમેતસ્માન્ન પુનરાવર્તન્તેઽ (પ્રશ્ન. 1.10) ઇતિ ।
સ્મૃતાવપિ- ઽઅગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ ।
તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃઽ (ગી. 8.24) ઇતિ ।
સૈવાહાક્ષિપુરુષવિદો ઽભિધીયમાના દૃશ્યતે ।
ઽઅથ યદુ ચૈવાસ્મિઞ્છવ્યં કુર્વન્તિ યદિ ચ નાર્ચિષમેવાભિસંભવન્તિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽઆદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્પુરુષો ઽમાનવઃ સ એનાન્બ્રહ્મ ગમયત્યેવ દેવપથો બ્રહ્મપથ એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમાવર્તે નાવર્તન્તેઽ (છા. 4.17.5) ઇતિ ।
તદિહ બ્રહ્મવિદ્વિષયા પ્રસિદ્ધયા ગત્યાક્ષિસ્થાનસ્ય બ્રહ્મત્વં નિશ્ચીયતે ॥ 16 ॥
fન્: દેહપાતાનન્તર્યમથશબ્દાર્થઃ ।
એતત્ વ્યષ્ટિસમષ્ટિકારણાત્મકં હૈરણ્યગર્ભં પદમ્ ।
અસ્મિન્નુપાસકે મૃતે પુત્રાદયઃ શવ્યં શવસંબન્ધિ સંસ્કારાદિકર્મ કુર્વન્તિ ।
માનવં મનોઃ સર્ગે, આવર્તે જન્મમરણાદ્યાવૃત્તિયુક્તમ્ ।
અનવસ્થિતેર્ અસંભવાચ્ ચ નેતરઃ

યત્પુનરુક્તં છાયાત્મા, વિજ્ઞાનાત્મા, દેવતાત્મા વા સ્યાદક્ષિસ્થાન ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન છાયાત્માદિરિતર ઇહ ગ્રહણમર્હતિ ।
કસ્માત્, અનવસ્થિતેઃ ।
ન તાવચ્છાયાત્મનશ્ચક્ષુષિ નિત્યમવસ્થાનં સંભવતિ ।
યદૈવ હિ કશ્ચિત્પુરુષશ્ચક્ષુરાસીદતિ તદા ચક્ષુષિ પુરુષચ્છાયા દૃશ્યતે, અપગતે તસ્મિન્ન દૃશ્યતે ।
ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષઃઽ ઇતિ ચ શ્રુતિઃ સંનિધાનાત્સ્વચક્ષુષિ દૃશ્યમાનં પુરુષમુપાસ્યત્વેનોપદિશતિ ।
નચોપાસનાકાલે છાયાકરં કઞ્ચિત્પુરુષં ચક્ષુઃસમીપે સંનિધાપ્યોપાસ્ત ઇતિ યુક્તં કલ્પયિતુમ્ ।
ઽઅસ્યૈવ શરીરસ્ય નાશમન્વેષ નશ્યતિઽ (છા. 8.9.1) ઇતિ શ્રુતિશ્છાયાત્મનો ઽપ્યનવસ્થિતત્વં દર્શયતિ ।
અસંભવાચ્ચ તસ્મિન્નમૃતત્વાદીનાં ગુણાનાં ન છાયાત્મનિ પ્રતીતિઃ ।
તથા વિજ્ઞાનાત્મનો ઽપિ સાધારણે કૃત્સ્નશરીરેન્દ્રિયસંબન્ધે સતિ ચક્ષુષ્યેવાવસ્થિતત્વં વક્તું ન શક્યમ્ ।
બ્રહ્મણસ્તુ વ્યાપિનો ઽપિ દૃષ્ટ ઉપલબ્ધ્યર્થો હૃદયાદિદેશવિશેષસંબન્ધઃ ।
સમાનશ્ચ વિજ્ઞાનાત્મન્યપ્યમૃતત્વાદીનાં ગુણાનામસંબન્ધઃ ।
યદ્યપિ વિજ્ઞાનાત્મા પરમાત્મનો ઽનન્ય એવ, તથાપ્યવિદ્યાકામકર્મકૃતં તસ્મિન્મર્ત્યત્વમધ્યરોપિતં ભયં ચેત્યમૃતત્વાભયત્વે નોપપદ્યેતે ।
સંયદ્વામત્વાદયશ્ચૈતસ્મિન્નનૈશ્વર્યાદનુપપન્ના એવ ।
દેવતાત્મનસ્તુ ઽરશ્મિભિરેષો ઽસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતઃઽ ઇતિ શ્રુતેર્યદ્યપિ ચક્ષુષ્યવસ્થાનં સ્યાત્તથાપ્યાત્મત્વં તાવન્ન સંભવતિ, પરાગ્રૂપત્વાત્ ।
અમૃતત્વાદયો ઽપિ ન સંભવન્તિ, ઉત્પત્તિપ્રલયશ્રવણાત્ ।
અમરત્વમપિ દેવાનાં ચિરકાલાવસ્થાનાપેક્ષમ્ ।
ઐશ્વર્યમપિ પરમેશ્વરાયત્તં ન સ્વાભાવિકમ્ ।
ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્યઃ ।
ભીષાસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃઽ (તૈ. 2.8) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવાયમક્ષિસ્થાનઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
અસ્મિંશ્ચ પક્ષે દૃશ્યત ઇતિ પ્રસિદ્ધવદુપાદાનં શાસ્ત્રાદ્યપેક્ષં વિદ્વદ્વિષયં પ્રરોચનાર્થમિતિ વ્યાખ્યેયમ્ ॥ 17 ॥
fન્.:અસ્ય છાયાકરસ્ય બિમ્બસ્ય ।
પરાક્ બાહ્યં જગત્ ।
ભીષા ભયેન, અસ્માત્ બ્રહ્મણઃ, પવતે ચલતિ ।
ઉક્તાપેક્ષયા પઞ્ચમો મૃત્યુઃ સમાપ્તાયુષાં નિકટે ધાવતીત્યર્થઃ ।
5 અન્તર્યામ્યધિકરણમ્ । સૂ. 18-20
અન્તર્યામ્યધિદૈવાધિલોકાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્

ઽય ઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ યો ઽન્તરો યમયતિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય શ્રૂયતે- ઽયઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃઽ (બૃહ. 3.7.1,2) ઇત્યાદિ ।
અત્રાધિદૈવતમધિલોકમધિવેદમધિયજ્ઞમધિભૂતમધ્યાત્મં ચ કશ્ચિદન્તરવસ્થિતો યમયિતાન્તર્યામીતિ શ્રૂયતે ।
સ કિમધિદૈવાદ્યભિમાની દેવતાત્મા કશ્ચિત્કિંવા પ્રાપ્તાણિમાદ્યૈશ્વર્યઃ કશ્ચિદ્યોગી કિંવા પરમાત્મા કિંવાર્થાન્તરં કિઞ્ચિદિત્યપૂર્વસંજ્ઞાદર્શનાત્મસંશયઃ ।
કિં તાવન્નઃ પ્રતિભાતિ, સંજ્ઞયા અપ્રસિદ્ધત્વાત્સંજ્ઞિનો ઽપ્યસિદ્ધેનાર્થાન્તરેણ કેનચિદ્ભવિતવ્યમિતિ ।
અથવા નાનિરૂપિતરૂપમર્થાન્તરં શક્યમસ્ત્યભ્યુપગન્તુમ્ ।
અન્તર્યામિશબ્દશ્ચાન્તર્યમનયોગેન પ્રવૃત્તો નાત્યન્તમપ્રસિદ્ધઃ ।
તસ્માત્પૃથિવ્યાદ્યભિમાની કશ્ચિદ્દેવો ઽન્તર્યામી સ્યાત્ ।
તથાચ શ્રૂયતે- ઽપૃથિવ્યેવ યસ્યાયતનમગ્નિર્લોકો મનો જ્યોતિઃઽ (બૃ. 3.9.10) ઇત્યાદિ ।
સ ચ કાર્યકારણવત્ત્વાત્પૃથિવ્યાદીનન્તસ્તિષ્ઠન્યમયતીતિ યુક્તં દેવતાત્મનો યમયિતૃત્વમ્ ।
યોગિનો વા કસ્યચિત્સિદ્ધસ્ય સર્વાનુપ્રવેશેન યમયિતૃત્વં સ્યાત્, નતુ પરમાત્મા પ્રતીયેત, અકાર્યકરણત્વાદિત્યેવં પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે- યો ઽન્તર્યામ્યધિદૈવાદિષુ શ્રૂયતે સ પરમાત્મૈવ સ્યાન્નાન્ય ઇતિ ।
કુતઃ, તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ ।
તસ્ય હિ પરમાત્મનો ધર્મા ઇહ નિર્દિશ્યમાના દૃશ્યન્તે ।
પૃથિવ્યાદિ તાવદધિદૈવતાદિભેદભિન્નં સમસ્તં વિકારજાતમન્તસ્તિષ્ટન્યમયતીતિ પરમાત્મનો યમયિતૃત્વં ધર્મ ઉપપદ્યતે ।
સર્વવિકારકારણત્વે સતિ સર્વશક્ત્યુપપત્તેઃ ।
એષ ત ઽઆત્માન્તર્યામ્યમૃતઃઽ ઇતિ ચાત્મત્વામૃતત્વે મુખ્યે પરમાત્મન ઉપપદ્યેતે ।
ઽયં પૃથિવી ન વેદઽ ઇતિ ચ પૃથિવીદેવતાયા અવિજ્ઞેયમન્તર્યામિણં બ્રુવન્દેવતાત્મનો ઽન્યમન્તર્યામિણં દર્શયતિ ।
ઽપૃથિવી દેવતા હ્યહમસ્મિ પૃથિવીત્યત્માનં વિજાનીયાત્ઽ ।
તથા ઽઅદૃષ્ટો ઽશ્રુતઃઽ ઇત્યાદિવ્યપદેશો રૂપાદિવિહીનત્વાત્પરમાત્મન ઉપપદ્યત ઇતિ ।
યત્ત્વકાર્યકરણસ્ય પરમાત્મનો યમયિતૃત્વં નોપપદ્યત ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
યાન્નિયચ્છતિ તત્કાર્યકરણૈરેવ, તસ્ય કાર્યકરણત્ત્વોપપત્તેઃ ।
તસ્યાપ્યન્યો નિયન્તેત્યનવસ્થાદોષશ્ચ ન સંભવતિ, ભેદાભાવાત્ ।
ભેદે હિ સત્યનવસ્થાદોષોપપત્તિઃ ।
તસ્માત્પરમાત્મૈવાન્તર્યામી ॥ 18 ॥
fન્: આયતનં શરીરં, લોક્યતે ઽનેનેતિ લોકચક્ષુઃ, જ્યોતિર્મનઃ ।
ન ચ સ્માર્તમ્ અતદ્ધર્માભિલાપાત્

સ્યાદેતત્ ।
અદૃષ્ટત્વાદયો ધર્માઃ સાંખ્યસ્મૃતિકલ્પિતસ્ય પ્રધાનસ્યાપ્યુપપદ્યન્તે, રૂપાદિહીનતયા તસ્ય તૈરભ્યુપગમાત્ ।
ઽઅપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં પ્રસુપ્તમિવ સર્વતઃઽ (મનુ. 1.5) ઇતિ હિ સ્મરન્તિ, તસ્યાપિ નિયન્તૃત્વં સર્વવિકારકારણત્વાદુપપદ્યતે ।
તસ્માત્પ્રધાનમન્તર્યામિશબ્દં સ્યાત્ ।
ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ (બ્ર. 1.1.5) ઇત્યત્ર નિરાકૃતમપિ સત્પ્રધાનમિહાદૃષ્ટત્વાદિવ્યપદેશસંભવેન પુનરાશઙ્ક્યતે ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે- નચ સ્માર્તે પ્રધાનમન્તર્યામિશબ્દં ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્,અતદ્ધર્માભિલાપાત્ ।
યદ્યપ્યદૃષ્ટત્વાદિવ્યપદેશઃ પ્રધાનસ્યસંભવતિ તથાપિ ન દ્રષ્ટૃત્વાદિવ્યપેશઃ સંભવતિ, પ્રધાનસ્યાચેતનત્વેન તૈરભ્યુપગમાત્ ।
ઽઅદૃષ્ટો દ્રષ્ટાશ્રુતઃ શ્રોતામતો મન્તાવિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતાઽ (બૃહ. 3.7.23) ઇતિ હિ વાક્યશેષ ઇહ ભવતિ ।
આત્મત્વમપિ ન પ્રધાનસ્યોપપદ્યતે ।
19 ॥
યદિ પ્રધાનમાત્મત્વદ્રષ્ટૃત્વાદ્યસંભવાન્નાન્તર્યામ્યભ્યુપગમ્યતે, શારીરસ્તર્હ્યન્તર્યામી ભવતુ ।
શારીરો હિ ચેતનત્વાદ્દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા ચ ભવતિ, આત્મા ચ પ્રત્યક્ત્વાત્ ।
અમૃતશ્ચ, ધર્માધર્મફલોપભોગોપપત્તેઃ ।
અદૃષ્ટત્વાદયશ્ચ ધર્માઃ શારીરે પરસિદ્ધાઃ દર્શનાદિક્રિયાયાઃ કર્તરિ પ્રવૃત્તિવિરોધાત્ ।
ઽન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃઽ (બૃ. 3.4.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
તસ્ય ચ કાર્યકરણસંઘાતમન્તર્યમયિતું શીલં, ભોક્તૃત્વાત્ ।
તસ્માચ્છારીરો ઽન્તર્યામીત્યત ઉત્તરં પઠતિ-
fન્: અમૃતશ્ચેતિ વિનાશિનો દેહાન્તરભોગાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
કર્તરીતિ ક્રિયાયાં ગુણઃ કર્તા, પ્રધાનં કર્મ, તત્રૈકસ્યાં ક્રિયાયામેકસ્ય ગુણત્વપ્રધાનત્વયોર્વિરોધાન્ન કર્તુઃ કર્મત્વમિત્યર્થઃ ।
શરીરશ્ ચોભયે ઽપિ હિ ભેદેનૈનમ્ અધીયતે

નેતિ પૂર્વસૂત્રાદનુવર્તતે ।
શારીરશ્ચ નાન્તર્યામીષ્યતે ।
કસ્માત્ ।
યદ્યપિ દ્રષ્ટૃત્વાદયો ધર્મસ્તસ્ય સંભવન્તિ તથાપિ ઘટાકાશવદુપાધિપરિચ્છિન્નત્વાન્ન કાર્ત્સ્યેન પૃથિવ્યાદિષ્વન્તરવસ્થાતું નિયન્તું ચ શક્નોતિ ।
અપિચોભયે ઽપિ હિ શાખિનઃ કાણ્વા માધ્યન્દિનાનાશ્ચાન્તર્યામિણો ભેદેનૈનં શારીરં પૃથિવ્યાદિવદધિષ્ઠાનત્વેન નિયમ્યત્વેન ચાધીયતે- ઽયો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્ઽ (બૃ. 3.7.22) ઇતિ કાણ્વાઃ ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽ ઇતિ માધ્યન્દિનાઃ ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽ ઇત્યસ્મિન્સ્તાવત્પાઠે ભવત્યાત્મશબ્દઃ શારીરસ્ય વાચકઃ ।
ઽયો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્ઽ ઇત્યસ્મિન્નપિ પાઠે વિજ્ઞાનશબ્દેન શારીર ઉચ્યતે ।
વિજ્ઞાનમયો હિ શારીરઃ ।
તસ્માચ્છારીરદન્ય ઈશ્વરો ઽન્તર્યામીતિ સિદ્ધમ્ ।
કથં પુનરેકસ્મિન્દેહે દ્વૌ દ્રષ્ટારવુપપદ્યેતે, યશ્ચાયમીશ્વરો ઽન્તર્યામી યશ્ચાયમિતરઃ શારીરઃ ।
કા પુનરિહાનુપપત્તિઃ ।
ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિવચનં વિરુધ્યેત ।
અત્ર હિ પ્રકૃતાદન્તર્યામિણો ઽન્યં દ્રષ્ટારં, શ્રોતારં, મન્તારં, વિજ્ઞાતારં ચાત્માનં પ્રતિષેધતિ ।
નિયન્ત્રન્તરપ્રતિષેધાર્થમેતદ્વચનમિતિચેત્, ન, નિયન્ત્રન્તરાપ્રસઙ્ગાદવિશેષશ્રવણાચ્ચ ।
અત્રોચ્યતે-
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતકાર્યકરણોપાધિનિમિત્તો ઽયં શારીરાન્તર્યામિણોર્ભેદવ્યપદેશો ન પારમાર્થિકઃ ।
એકો હિ પ્રત્યગાત્મા ભવતિ, ન દ્વૌ પ્રત્યગાત્માનૌ સંભવતઃ ।
એકસ્યૈવ તુ ભેદવ્યવહાર ઉપાધિકૃતો યથા ઘટાકાશો મહાકાશ ઇતિ ।
તતશ્ચ જ્ઞાતૃજ્ઞેયાદિભેદશ્રુતયઃ પ્રત્યક્ષાદીનિ ચ પ્રમાણાનિ સંસારાનુભવો વિધિપ્રતિષેધશાસ્ત્રં ચેતિ સર્વમેતદુપપદ્યતે ।
તથાચ શ્રુતિઃ ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિઽ ઇત્વવિદ્યાવિષયે સર્વે વ્યવહારં દર્શયતિ ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ ઇતિ વિદ્યાવિષયે સર્વે વ્યવહારં વારયતિ ॥ 20 ॥
અદૃશ્યત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 21-23
અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ

ઽઅથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતેઽ, ઽયત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રમવર્ણમચક્ષુઃશ્રોત્રં તદપાણિપાદં નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં તદવ્યયં યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃઽ (મુણ્ડ. 1.1.5,6) ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ- કિમયમદ્રેશ્યત્વાદિગુણકો ભૂતયોનિઃ પ્રધાનં સ્યાદુત શારીર આહોસ્વિત્પરમેશ્વર ઇતિ ।
તત્ર પ્રધાનમચેતનં ભૂતયોનિરિતિ યુક્તં, અચેતનાનામેવ તદ્દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદાનાત્ ।
ઽયથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્યતે ચ યથા પૃથિવ્યામોષધઃ સંભવન્તિ ।
યથા સતઃ પુરુષોત્કેશલોમાનિ તથાક્ષરાત્સંભવતીહ વિશ્વમ્ઽ (મુણ્ડ. 1.1.7) ઇતિ ।
નનૂર્ણનાભિઃ પુરુષશ્ચ ચેતનાવિહ દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાત્તૌ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
નહિ કેવલસ્ય ચેતનસ્ય તત્ર સૂત્રયોનિત્વં કેશલોમયોનિત્વં ચાસ્તિ ।
ચેતનાધિષ્ઠિતં હ્યચેતનમૂર્ણનાભિશરીરં સૂત્રસ્ય યોનિઃ, પુરુષશરીરં ચ કેશલોમ્નામિતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અપિચ પૂર્વત્રાદૃષ્ટત્વાદ્યભિલાષસંભવે ઽપિ દ્રષ્ટૃત્વાદ્યભિલાષાસંભવાન્ન પ્રધાનમભ્યુપગતમ્ ।
ઇહ ત્વદૃશ્યત્વાદયો ધર્માઃ પ્રધાને સંભવન્તિ ।
નચાત્ર વિરુધ્યમાનો ધર્મઃ કશ્ચિદભિલપ્યતે ।
નનુ ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ (મુણ્ડ. 1.1.9) ઇત્યયં વાક્યશેષો ઽચેતને પ્રધાને ન સંભવન્તિ, કથં પ્રધાનં ભૂતયોનિઃ પ્રતિજ્ઞાયત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ઽયયા તદક્ષરમધિગમ્યતેઽ ઽયત્તદદ્રેશ્યમ્ઽ ઇત્યક્ષરશબ્દેનાદૃશ્યત્વાદિગુણકં ભૂતયોનિં શ્રાવયિત્વા પુનરન્તે શ્રાવયિષ્યતિ- ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.2) ઇતિ ।
તત્ર યઃ પરો ઽક્ષરાચ્છ્રુતઃ સ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્સંભવિષ્યતિ ।
પ્રધાનમેવ ત્વક્ષરશબ્દનિર્દિષ્ટં ભૂતયોનિઃ ।
યદા તુ યોનિશબ્દો નિમિત્તવાચી તદા શારીરો ઽપિ ભૂતયોનિઃ સ્યાત્, ધર્માધર્માભ્યાં ભૂતજાતસ્યોપાર્જનાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- યોયમદૃશ્યત્વાદિગુણકો ભૂતયોનિઃ સ પરમેશ્વર એવ સ્યાન્નાન્ય ઇતિ ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
ધર્મોક્તેઃ ।
પરમેશ્વરસ્ય હિ ધર્મ ઇહોચ્યમાનો દૃશ્યતે- ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ ઇતિ ।
નહિ પ્રધાનસ્યાચેતનસ્ય શારીરસ્ય વોપાધિપરિચ્છિન્નદૃષ્ટેઃ સર્વજ્ઞત્વં સર્વવિત્ત્વં વા સંભવતિ ।
નન્વક્ષરશબ્દનિર્દિષ્ટાદ્ભૂતયોનેઃ પરસ્યૈવ તત્સર્વજ્ઞત્વં ચ ન ભૂતયોનિવિષયમિત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નૈવં સંભવતિ ।
યત્કારણં ઽઅક્ષરાત્સંભવતીહ વિશ્વમ્ઽ ઇતિ પ્રકૃતં ભૂતયોનિમિહ જાયમાનપ્રકૃતિત્વેન નિર્દિશ્યાનન્તરમપિ જાયમાનપ્રકૃતિત્વેનૈવ સર્વજ્ઞં નિર્દિશતિ- ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ ।
તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયતેઽ ઇતિ ।
તસ્માન્નિર્દેશસામ્યેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્પ્રકૃતસ્યૈવાક્ષરસ્ય ભૂતયોનેઃ સર્વજ્ઞત્વં સર્વવિત્ત્વં ચ ધર્મ ઉચ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ ઇત્યત્રાપિ ન પ્રકૃતાદ્ભૂતયોનેરક્ષરાત્પરઃ કશ્ચિદભિધૂયતે ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
ઽયેનાક્ષરં પુરુષં વેદ સત્યં પ્રોવાચ તાં તત્ત્વતો બ્રહ્મવિદ્યામ્ઽ (મુણ્ડ. 1.2.13) ઇતિ પ્રકૃત્ય તસ્યૈવાક્ષરસ્ય ભૂતયોનેરદૃશ્યત્વાદિગુણકસ્ય વક્તવ્યત્વેન પ્રતિજ્ઞાતત્વાત્ ।
કથં તર્હિ ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ ઇતિ વ્યપદિશ્યત ઇતિ, ઉત્તરસૂત્રે તદ્વક્ષ્યામઃ ।
અપિચાત્ર દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે ઉક્તે- ઽપરા ચૈવાપરા ચઽ ઇતિ ।
તત્રાપરામૃગ્વેદાદિલક્ષણાં વિદ્યામુક્ત્વા બ્રવીતિ- ઽઅથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે ઇત્યાદિ ।
તત્ર પરસ્યા વિદ્યાયા વિષયત્વેનાક્ષરં શ્રુતમ્ ।
યદિ પુનઃ પરમેશ્વરાદન્યદદૃશ્યત્વાદિગુણકમક્ષરં પરિકલ્પ્યેત નેયં પરા વિદ્યા સ્યાત્ ।
પરાપરવિભાગો હ્યયં વિદ્યયોરભ્યુદયનિઃશ્રેયસફલતયા પરિકલ્પ્યતે ।
નચ પ્રધાનવિદ્યા નિઃશ્રેયસફલા કેનચિદભ્યુપગમ્યતે ।
તિસ્રશ્ચ વિદ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયેરન્, ત્વત્પક્ષે ઽક્ષરાદ્ભૂતયોનેઃ પરસ્ય પરમાત્મનઃ પ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ ।
દ્વે એવ તુ વિદ્યે વેદિતવ્યે ઇહ નિર્દિષ્ટે ।
ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ (મુણ્ડ. 1.1.3) ઇતિ ચૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનાપેક્ષણં સર્વાત્મકે બ્રહ્મણિ વિવક્ષ્યમાણે ઽવકલ્પ્યતે, નાચેતનમાત્રૈકાયતને પ્રધાને, ભોગ્યવ્યતિરિક્તે વા ભોક્તરિ ।
અપિચ ઽસ બ્રહ્મવિદ્યાં સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠામથર્વાય જ્યેષ્ઠપુત્રાય પ્રાહઽ (મુણ્ડ. 1.1.1) ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યાં પ્રાધાન્યેનોપક્રમ્ય પરાપરવિભાગેન પરાં વિદ્યામક્ષરાધિગમનીં દર્શયંસ્તયા બ્રહ્મવિદ્યાત્વં દર્શયતિ ।
સા ચ બ્રહ્મવિદ્યાસમાખ્યા તદધિગમ્યસ્યાક્ષરસ્યાબ્રહ્મત્વે બાધિતા સ્યાત્ ।
અપરર્ગ્વેદાદિલક્ષણા કર્મવિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યોપક્રમ ઉપન્યસ્યતે બ્રહ્મવિદ્યાપ્રશંસાયૈ ।
ઽપ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા અષ્ટાદશોક્તમવરં યેષુ કર્મ ।
એતચ્છ્રેયો યો ઽભિનન્દન્તિ મૂઢા જરામૃત્યું તે પુનરેવાપિયન્તિઽ (મુણ્ડ. 1.2.7) ઇત્યેવમાદિનિન્દાવચનાત્ ।
નિન્દિત્વા ચાપરાં વિદ્યાં તતો વિરક્તસ્ય પરવિદ્યાધિકારં દર્શયતિ- ઽપરીક્ષ્ય લોકાન્કર્મચિતાન્બ્રાહ્મણો નિર્વેદમાયાન્નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન ।
તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમેવાભિગચ્છેત્સમિત્પાણિઃ શ્રેત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠમ્ઽ (મુણ્ડ. 1.2.12) ઇતિ ।
યત્તૂક્તમચેતનાનાં પૃથિવ્યાદીનાં દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદાનાદ્દાર્ષ્ટાન્તિકેનાપ્યચેતનેન ભૂતયોનિના ભવિતવ્યમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
નહિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોરત્યન્તસામ્યેન ભવિતવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
અપિચ સ્થૂલાઃ પૃથિવ્યાદયો દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાત્તા ઇતિ ન સ્થૂલ એવ દાર્ષ્ટાન્તિકો ભૂતયોનિરભ્યુપગમ્યતે ।
તસ્માદદૃશ્યત્વાદિગુણકો ભૂતયોનિઃ પરમેશ્વર એવ ॥ 21 ॥
fન્: અદ્રેશ્યમદૃશ્યં જ્ઞાનેન્દ્રિયૈઃ, અગ્રાહ્યં કર્મેન્દ્રિયૈઃ ।
ઊર્ણનાભિર્લૂતાકીટઃ ।
પૂર્વત્ર પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે ।
નહીતિ ।
ઽઅક્તાઃ શર્કરા ઉપદધાતીઽ ત્યત્ર ઽતેજો વૈ ઘૃતંઽ ઇતિ શેષાન્નિર્ણયવદત્રાપિ અદૃશ્યવાદેઃ શેષાન્નિર્ણયઃ ।
યેન જ્ઞાનેનાક્ષરં પ્રકૃતં ભૂતયોનિં પુરુષં સત્યં વેદ ।
સર્વવિદ્યાનાં પ્રતિષ્ઠા સમાપ્તિર્યસ્યામ્ ।
પ્લવન્તે ગચ્છન્તિ અસ્થાયિન ઇતિ પ્લવાઃ ।
અષ્ટાદશેતિ ષોડશાર્ત્વિજઃ યજમાનઃ પત્ની ચેત્યષ્ટાદશ ।
યેષૂક્તં અવરમનિત્યં કર્મ યજ્ઞઃ ।
અપિયન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
પ્રત્યક્ષાદિના કર્મસાધ્યાંલ્લોકાનનિત્યતયા જ્ઞાત્વા નિર્વેદં વૈરાગ્યં ગચ્છેત્ ।
કુતઃ, કૃતેન કર્મણા અકૃતો મોક્ષો નાસ્તિ ।
વિશેષણભેદવ્યપદેશાભ્યાં ચ નેતરૌ

ઇતશ્ચ પરમેશ્વર એવ ભૂતયોનિર્નેતરૌ શારીરઃ પ્રધાનં વા ।
કસ્માત્ ।
વિશેષણભેદવ્યપદેશાભ્યામ્ ।
વિશિનષ્ટિ હિ પ્રકૃતં ભૂતયોનિં શારીરાદ્વિલક્ષણત્વેન- ઽ દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ ।
અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.2) ઇતિ ।
નહ્યેતદ્દિવ્યાદિવિશેષણમવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપપરિચ્છેદાભિમાનિનસ્તદ્ધર્માન્સ્વાત્મનિ કલ્પયતઃ શારીરસ્યોપપદ્યતે ।
તસ્માત્સાક્ષાદૌપનિષદઃ પુરુષ ઇહોચ્યતે ।
તથા પ્રધાનાદપિ પ્રકૃતં ભૂતયોનિં ભેદેન વ્યપદિશતિ- ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ ઇતિ ।
અક્ષરમવ્યાકૃતં નામરૂપબીજશક્તિરૂપં ભૂતસૂક્ષ્મમીશ્વરાશ્રયં તસ્યૈવોપાધિભૂતં સર્વસ્માદ્વિકારાત્પરો યો ઽવિકારસ્તસ્માત્પરતઃ પર ઇતિ ભેદેન વ્યપદેશાત્પરમાત્માનમિહ વિવક્ષિતં દર્શયતિ ।
નાત્ર પ્રધાનં નામ કિઞ્ચિત્સ્વતન્ત્રં તત્ત્વમભ્યુપગમ્ય તસ્માદ્ભેદવ્યપદેશ ઉચ્યતે ।
કિં તર્હિ યદિ પ્રધાનમપિ કલ્પ્યમાનં શ્રુત્યવિરોધેનાવ્યાકૃતાદિશબ્દવાચ્યં ભૂતસૂક્ષ્મં પરિકલ્પ્યેત પરિકલ્પ્યતામ્ ।
તસ્માદ્ભેદવ્યપદેશાત્પરમેશ્વરો ભૂતયોનિરિત્યેતદિહ પ્રતિપાદ્યતે ॥ 22 ॥
કુતશ્ચ પરમેશ્વરો ભૂતયોનિઃ-
fન્: અશ્નોતિ વ્યાપ્નોતિ સ્વવિકારજાતમિત્યક્ષરમ્ ।
અવ્યાકૃતમવ્યક્તમ્ ।
નામરૂપયોર્બીજમીશ્વરસ્તસ્ય શક્તિરૂપમ્ ।
રૂપોપન્યાસાચ્ ચ

અપિચ ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ ઇત્યસ્યાનન્તરમ્ ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ ઇતિ પ્રાણપ્રભૃતીનાં પૃથિવીપર્યન્તાનાં તત્વાનાં સર્ગમુક્ત્વા તસ્યૈવ ભૂતયોનેઃ સર્વવિકારાત્મકં રૂપમુપન્યસ્યમાનં પશ્યામઃ- ઽઅગ્નિર્મૂર્ધા ચક્ષુષી ચન્દ્રસૂર્યૌ દિશઃ શ્રોત્રે વાગ્વિવૃતાશ્ચ વેદાઃ ।
વાયુઃ પ્રાણો હૃદયં વિશ્વમસ્ય પદ્ભ્યાં પૃથિવી હ્યેષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ (મુણ્ડ. 2.1.4) ઇતિ ।
તચ્ચ પરમેશ્વરસ્યૈવોચિતં, સર્વવિકારકારણત્વાત્ ।
ન શારીરસ્ય તનુમહિમ્નઃ ।
નાપિ પ્રધાનસ્યાયં રૂપોપન્યાસઃ સંભવતિ, સર્વભૂતાન્તરાત્મત્વાસંભવાત્ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવ ભૂતયોનિર્નેતરાવિતિ ગમ્યતે ।
કથં પુનર્ભૂતયોનેરયં રૂપોપન્યાસ ઇતિ ગમ્યતે, પ્રકરણાત્, ઽએષઃઽ ઇતિ ચ પ્રકૃતાનુકર્ષણાત્ ।
ભૂતયોનિં હિ પ્રકૃત્ય ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ, ઽએષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ ઇતિ વચનં ભૂતયોનિવિષયમેવ ભવતિ ।
યથોપાધ્યાયં પ્રકૃત્યૈતસ્માદધીષ્વૈષ વેદવેદાઙ્ગપારગ ઇતિ વચનમુપાધ્યાયવિષયં ભવતિ તદ્વત્ ।
કથં પુનરદૃશ્યત્વાદિગુણકસ્ય ભૂતયોનેર્વિગ્રહવદ્રૂપં સંભવતિ ।
સર્વાત્મત્વવિવક્ષયેદમુચ્યતે નતુ વિગ્રહવત્ત્વવિવક્ષયેત્યદોષઃ ।
ઽઅહમન્નમહમન્નાદઃઽ (તૈ. 3.10.6) ઇત્યાદિવત્ ।
અન્યે પુનર્મન્યન્તે- નાયં ભૂતયોને રૂપોપન્યાસઃ, જાયમાનત્વેનોપન્યાસાત્ ।
ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણીઽ ઇતિ હિ પૂર્વત્ર પ્રાણાદિપૃથિવ્યન્તં તત્ત્વજાતં જાયમાનત્વેન નિરદિક્ષત્ ।
ઉત્તરત્રાપિ ચ ઽતસ્માદગ્નિઃ સમિધો યશ્ચ સૂર્યઃઽ ઇત્યેવમાદિ, ઽઅતશ્ચ સર્વા ઓષધયો રસાશ્ચઽ ઇત્યેવમન્તં જાયમાનત્વેનૈવ નિર્દેક્ષ્યતિ ।
ઇહૈવ કથમકસ્માદન્તરાલે ભૂતયોને રૂપમુપન્યસેત્ ।
સર્વાત્મત્વમપિ સૃષ્ટિં પરિસમાપ્યોપદેક્ષ્યતિ- ઽપુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મઽ (મુણ્ડ. 2.1.10) ઇત્યાદિના ।
શ્રુતિસ્મૃત્યોશ્ચ ત્રૈલોક્યશરીરસ્ય પ્રજાપતેર્જન્માદિ નિર્દિશ્યમાનમુપલભામહે- ઽહિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્ને ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ ।
સ દાધાર પૃથિવી દ્યામુતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમઽ (ઋ.સ. 10.121.1) ઇતિ ।
સમવર્તતેત્યજાયતેત્યર્થઃ ।
તથા ઽસ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તતઽ ઇતિ ચ ।
વિકારપુરુષસ્યાપિ સર્વભૂતાન્તરાત્મત્વં સંભવતિ, પ્રાણાત્મના સર્વભૂતાનામધ્યાત્મમવસ્થાનાત્ ।
અસ્મિન્પક્ષે ઽપુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મઽ ઇત્યાદિ સર્વરૂપોપન્યાસઃ પરમેશ્વરપ્રતિપત્તિહેતુરિતિ વ્યાખ્યેયમ્ ॥ 23 ॥
fન્: અગ્નિર્દ્યુલોકઃ વિવૃતા વેદ વાક્, પદ્ભ્યાં પાદૌ ।
તનુમહિમ્નો ઽલ્પશક્તેઃ ।
યશ્ચ સૂર્યો દ્યુલોકાગ્નેઃ સમિધ ઇવ ભાસકઃ ।
હિરણ્યગર્ભઃ અગ્રે સમવર્તત ।
જાતઃ સન્ ભૂતગ્રામસ્યૈકઃ પતિર્બભૂવેતિ શેષઃ ।
કસ્મૈ પ્રજાપતયે ।
વિધેમ પરિચરેમ ।
વૈશ્વાનરાધિકરણમ્ । સૂ. 24-32
વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્

ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽ ઇતિ, ઽઆત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સંપ્રત્યધ્યેષિ તમેવ નો બ્રૂહિઽ (છા. 5.11.1,6) ઇતિ ચોપક્રમ્ય દ્યુસૂર્યવાય્વાકાશવારિપૃથિવીનાં સુતેજસ્ત્વાદિગુણયોગમેકૈકોપાસનનિન્દયા ચ વૈશ્વાનરં પ્રત્યેષાં મૂર્ધાદિભાવમુપદિશ્યામ્નાયતે-
ઽયસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાઃસે સ સર્વેષુ લોકેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિ તસ્ય હ વા એતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ચક્ષુર્વિશ્વરૂપઃ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સંદેહો બહુલો બસ્તિરેવ રયિઃ પૃથિવ્યેવ પાદાવુર એવ વેદિર્લોમાનિ બર્હિર્હૃદયં ગાર્હપત્યો મનો ઽન્વાહાર્યપચન આસ્યમાવહનીયઃઽ (છા. 5.18.2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિં વૈશ્વાનરશબ્દેન જાઠરો ઽગ્નિરુપદિશ્યત ઉત ભૂતાગ્નિરથ તદભિમાનિની દેવતા અથવા શારીર આહોસ્વિત્પરમેશ્વર ઇતિ ।
કિં પુનરત્ર સંશયકારણમ્ ।
વૈશ્વાનર ઇતિ જાઠરભૂતાગ્નિદેવતાનાં સાધારણશબ્દપ્રયોગાદાત્મેતિ ચ શારીરપરમેશ્વરયોઃ ।
તત્ર કસ્યોપાદાનં ન્યાય્યં કસ્ય વા હાનમિતિ ભવતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્, જાઠરો ઽગ્નિરિતિ ।
કુતઃ ।
તત્ર હિ વિશેષણ ક્વચિત્પ્રયોગો દૃશ્યતે- ઽઅયમગ્નિર્વૈશ્વાનરો યો ઽયમન્તઃ પુરુષે યેનેદમન્નં પચ્યતે યદિદમદ્યતેઽ (બૃહ. 5.9) ઇત્યાદૌ ।
અગ્નિમાત્રં વા સ્યાત્, સામાન્યેનાપિ પ્રયોગદર્શનાત્ ઽવિશ્વસ્મા અગ્નિં ભુવનાય દેવા વૈશ્વાનરં કેતુમહ્નામકૃણ્વન્ઽ (ઋ.સં. 10.88.12) ઇત્યાદૌ ।
અગ્નિશરીરા વા દેવતા સ્યાત્, તસ્યામપિ પ્રયોગદર્શનાત્ ઽવૈશ્વાનરસ્ય સુમતૌ સ્યામ રાજા હિ કં ભુવનાનામભિશ્રીઃઽ (ઋ.સં. 1.18.1) ઇત્યેવમાદ્યાયાઃ શ્રુતેર્દેવતાયામૈશ્વર્યાદ્યુપેતાયાં સંભવાત્ ।
અથાત્મશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદુપક્રમે ચ ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽ ઇતિ કેવલાત્મશબ્દપ્રયોગાદાત્મશબ્દવશેન ચ વૈશ્વાનરશબ્દઃ પરિણેય ઇત્યુચ્યતે, તથાપિ શારીર આત્મા સ્યાત્, તસ્ય ભૌક્તૃત્વેન વૈશ્વાનરસંનિકર્ષાત્ ।
પ્રાદેશમાત્રમિતિ ચ વિશેષણસ્ય તસ્મિન્નુપાધિપરિચ્છિન્ને સંભવાત્ ।
તસ્માન્નેશ્વરો વૈશ્વાનર ઇત્યેવં પ્રાપ્તે તત ઇદમુચ્યતે- વૈશ્વાનરઃ પરમાત્મા ભવિતુમર્હતીતિ ।
કુતઃ, સાધારણશબ્દવિશેષાત્ ।
સાધારણશબ્દયોર્વિશેષઃ સાધારણશબ્દવિશેષઃ ।
યદ્યપ્યેતાવુભાવપ્યાત્મવૈશ્વાનરશબ્દૌ સાધારણશબ્દૌ, વૈશ્વાનરશબ્દસ્તુ ત્રયસ્ય સાધારણઃ, આત્મશબ્દશ્ચ દ્વયસ્ય તથાપિ વિશેષો દૃશ્યતે, યેન પરમેશ્વરપરત્વં તયોરભ્યુપગમ્યતે, ઽતસ્ય હ વા એતસ્યામાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાઃઽ ઇત્યાદિ ।
અત્ર હિ પરમેશ્વર એવ દ્યુમૂર્ધત્વાદિવિશિષ્ટો ઽવસ્થાન્તરગતઃ પ્રત્યગાત્મત્વેનોપન્યસ્ત આધ્યાનાયેતિ ગમ્યતે, કારણત્વાત્ ।
કારણસ્ય હિ સર્વાભિઃ કાર્યગતાભિરવસ્થાભિરવસ્થાવત્ત્વાદ્દ્યુલોકાદ્યવયવત્વમુપપદ્યતે ।
ઽસ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિઽ ઇતિ ચ સર્વલોકાદ્યાશ્રયં ફલં શ્રૂયમાણં પરમકારણપરિગ્રહે સંભવતિ ।
ઽએવં હાસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તેઽ (છા. 5.24.3) ઇતિ ચ તદ્વિદઃ સર્વપાપ્મપ્રદાહશ્રવણમ્ ।
ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽ ઇતિ ચાત્મબ્રહ્મશબ્દાભ્યામુપક્રમ ઇત્યેવમેતાનિ લિઙ્ગાનિ પરમેશ્વરમેવાવગમયન્તિ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવ વૈશ્વાનરઃ ॥ 24 ॥
fન્: કો ન ઇતિ ।
પ્રાચીનશાલસત્યયજ્ઞેન્દ્રદ્યુમ્નજનબુડિલાઃ સમેત્યેત્થં મીમાંસાં ચક્રુઃ કેકયરાજં ગત્વા ।
અધ્યેષિ સ્મરસિ ।
આભિમુખ્યેનાપરોક્ષતયા વિશ્વં મિમીતે જાનાતીત્યભિવિમાનસ્તમ્ ।
સંદેહો દેહસ્ય મધ્યભાગઃ ।
રયિર્ધનમ્ ।
વિશ્વસ્મૈ ભુવનાય વૈશ્વાનરમગ્નિમહ્નાં કેતું ચિહ્નં સૂર્યમકૃણ્વન્દેવાઃ ।
તદુદયે દિનવ્યવહારાત્ ।
વૈશ્વાનરસ્ય દેવસ્ય સુમતૌ શોભનબુદ્ધૌ વયં સ્યામ ભવેમ ।
તસ્યાસ્મદ્વષયા સુમતિર્ભવત્વિત્યર્થઃ ।
અવસ્થાન્તરમધ્યાત્મમધિદૈવમિત્યેવંરૂપમ્ ।
યથાગ્નૌ નિક્ષિપ્તમિષીકાતૂલં દહ્યતે એવં હાસ્ય વિદુષઃ ।
સ્મર્યમાણમ્ અનુમાનં સ્યાદ્ ઇતિ

ઇતશ્ચ પરમેશ્વર એવ વૈશ્વાનરઃ, યસ્માત્પરમેશ્વરસ્યૈવાગ્નિરાસ્યં દ્યૌર્મૂર્ધેતીદૃશં ત્રૈલોક્યાત્મકં રૂપં સ્મર્યતે- ઽયસ્યાગ્નિરાસ્યં દ્યૌર્મૂર્ધા ખં નાભિશ્ચરણૌ ક્ષિતિઃ ।
સૂર્યશ્ચક્ષુર્દિશઃ શ્રોત્રં તસ્મૈ લોકાત્મને નમઃ ॥
ઽ ઇતિ ।
એતત્સ્મર્યમાણં રૂપં મૂલભૂતાં શ્રુતિમનુમાપયદસ્ય વૌશ્વાનરશબ્દસ્ય પરમેશ્વરપરત્વે ઽનુમાનં લિઙ્ગં ગમકં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઇતિશ્દો હેત્વર્થઃ ।
યસ્માદિદં ગમકં તસ્માદપિ વૈશ્વાનરઃ પરમાત્મૈવેત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ સ્તુતિરિયં ઽતસ્મૈ લોકાત્મને નમઃઽ ઇતિ ।
સ્તુતિત્વમપિ નાસતિ મૂલભૂતે વેદવાક્યે સમાયગીદૃશેન રૂપેણ સંભવતિ ।
ઽદ્યાં મૂર્ધાનં યસ્ય વિપ્રા વદન્તિ ખં વૈ નાભિં ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે ।
દિશઃ શ્રોત્રે વિદ્ધિ પાદૌ ક્ષિતિં ચ સો ઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂતપ્રણેતા ॥
ઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકા ચ સ્મૃતિરિહોદાહર્તવ્યા ॥ 25 ॥
શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન તથા દૃષ્ટ્યુપદેશાદ્ અસમ્ભવાત્ પુરુષમપિ ચૈનમ્ અધીયતે

અત્રાહ- ન પરમેશ્વરો વૈશ્વનરો ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ, શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ચ ।
શબ્દસ્તાવદ્વૈશ્વાનરશબ્દો ન પરમેશ્વરે સંભવતિ, અર્થાન્તરે રૂઢત્વાત્ ।
તથાગ્નિશબ્દઃ ઽસ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરઃઽ ઇતિ ।
આદિશબ્દાત્ ઽહૃદયં ગાર્હપત્યઃઽ (છા. 5.18.2) ઇત્યાદ્યગ્નિત્રેતાપ્રકલ્પનમ્ ।
ઽતદ્યદ્બુક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયમ્ઽ (છા. 5.10.1) ઇત્યાદિના ચ પ્રાણાહુત્યધિકરણતાસંકીર્તનમ્ ।
એતેભ્યો હેતુભ્યો જાઠરો વૈશ્વાનરઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
તથાન્તઃપ્રતિષ્ઠાનમપિ શ્રૂયતે- ઽપુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ ।
તચ્ચ જાઠરે સંભવતિ ।
યદપ્યુક્તં- મૂર્ધૈવ સુતેજા ઇત્યાદેર્વિશેષાત્કારણાત્પરમાત્મા વૈશ્વાનર ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ- કુતો હ્યેષ નિર્ણયઃ, યદુભયથાપિ વિશેષપ્રતિભાને સતિ પરમેશ્વરવિષય એવ વિશેષ આશ્રયણીયો ન જાઠરવિષય ઇતિ ।
અથવા ભૂતાગ્નેરન્તર્બહિશ્ચાવતિષ્ઠમાનસ્યૈષ નિર્દેશો ભવિષ્યતિ ।
તસ્યાપિ હિ દ્યુલોકાદિસંબન્ધો મન્ત્રવર્ણાદવગમ્યતે- ઽયો ભાનુના પૃથિવી દ્યામુતેમામાતતાન રોદસી અન્તરિક્ષમ્ઽ (ઋ.સ. 10.88.3) ઇત્યાદૌ ।
અથવા તચ્છરીરાયા દેવતાયા ઐશ્વર્યયોગાદ્દ્યુલોકાદ્યવયવત્વં ભવિષ્યતિ ।
તસ્માન્ન પરમેશ્વરો વૈશ્વાનર ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન તથાદૃષ્ટ્યુપદેશાદિતિ ।
ન શબ્દાદિભ્યઃ કારણેભ્યઃ પરમેશ્વરસ્ય પ્રત્યાખ્યાનં યુક્તમ્ ।
કુતઃ, તથા જાઠરાપરિત્યાગેન દૃષ્ટ્યુપદેશાત્ ।
પરમેશ્વરદૃષ્ટિર્હિ જાઠરે વૈશ્વાનર ઇહોપદિશ્યતે, ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ (છા. 3.18.1) ઇત્યાદિવત્ ।
અથવા જાઠરવૈશ્વાનરોપાધિભિઃ પરમેશ્વર ઇહ દ્રષ્ટવ્યત્વેનોપદિશ્યતે, ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યાદિવત્ ।
યદિ ચેહ પરમેશ્વરો ન વિવક્ષ્યેત કેવલ એવ જાઠરો ઽગ્નિર્વિવક્ષ્યેત તતો મૂર્ધૈવ સુતેજા ઇત્યાદિર્વિશેષસ્યાસંભવ એવ સ્યાત્ ।
યથા તુ દેવતાભૂતાગ્નિવ્યપાશ્રયેણાપ્યયં વિશેષ ઉપપાદયિતું ન શક્યતે તથોત્તરસૂત્રે વક્ષ્યામઃ ।
યદિ ચ કેવલ એવ જાઠરો વિવક્ષ્યેત, પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં કેવલં તસ્ય સ્યાન્ન તુ પુરુષત્વમ્ ।
પુરુષમપિ ચૈનમધીયતે વાજસનેયિનઃ- ઽસ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરો યત્પુરુષઃ સ યો હૈતમેવમગ્નિં વૈશ્વાનરં પુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ (શ.બ્રા. 10.6.1.11) ઇતિ ।
પરમેશ્વરસ્ય તુ સર્વાત્મત્વાત્પુરુષત્વં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં ચોભયમુપપદ્યતે ।
યે તુ ઽપુરુષવિધમપિ ચૈનમધીયતેઽ ઇતિ સૂત્રાવયવં પઠન્તિ, તેષામેષોર્ઽથઃ- કેવલજાઠરપરિગ્રહે પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં કેવલં સ્યાન્ન પુરુષવિધત્વમ્ ।
પુરુષવિધમપિ ચૈનમધીયતે વાજસનેયિનઃ- ઽપુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ ।
પુરુષવિધત્વં ચ પ્રકરણાદ્યદધિદૈવતં દ્યુમૂર્ધત્વાદિ પૃથિવીપ્રતિષ્ઠિતત્વાન્તં, યચ્ચાધ્યાત્મં પ્રસિદ્ધં મૂર્ધત્વાદિ ચુબુકપ્રતિષ્ઠિતત્વાન્તં તત્પરિગૃહ્યતે ॥ 26 ॥
fન્: ભક્તમન્નં હોમીયં હોમસાધનં તેન પ્રાણાગ્નિહોત્રં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
ઇમાં પૃથિવીમુત દ્યામપિ દ્યાવાપૃથિવ્યાવેવ રોદસી યો ભાનુરૂપેણાતતાન વ્યાપ્તવાન્ ।
અન્તરિક્ષં ચ તયોર્મધ્યમાતતાન સ દેવો દ્યુલોકાદ્યવયવો ધ્યેય ઇત્યર્થઃ ।
યત્ યઃ ।
પુરુષઃ પૂર્ણઃ ।
યો વેદ સ સર્વત્ર ભુઙ્ક્તે ।
અત એવ ન દેવતા ભૂતં ચ

યત્પુનરુક્તં ભૂતાગ્નેરપિ મન્ત્રવર્ણે દ્યુલોકાદિસંબન્ધદર્શનાન્મૂર્ધૈવ સુતેજા ઇત્યાદ્યવયવકલ્પનં તસ્યૈવ ભવિષ્યતીતિ, યચ્છરીરાયા દેવતાયા વૈશ્વર્યયોગાદિતિ, તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- અત એવોક્તેભ્યો હેતુભ્યો ન દેવતા વૈશ્વાનરઃ ।
તથાભૂતાગ્નિરપિ ન વૈશ્વાનરઃ ।
નહિ ભૂતાગ્નેરૌષ્ણ્યપ્રકાશમાત્રાત્મકસ્ય દ્યુમૂર્ધત્વાદિકલ્પનોપપદ્યતે, વિકારસ્ય વિકારાન્તરાત્મત્વાસંભવાત્ ।
તથા દેવતાયાઃ સત્યપ્યૈશ્વર્યયોગે ન દ્યુમૂર્ધત્વાદિકલ્પના સંભવતિ ।
અકારણત્વાત્પરમેશ્વરાધીનૈશ્વર્યત્વાચ્ચ ।
આત્મશબ્દાસંભવશ્ચ સર્વેષ્વેષુ પક્ષેષુ સ્થિત એવ ॥ 27 ॥
સાક્ષાદ્ અપ્ય્ અવિરોધં જૈમિનિઃ

પૂર્વે જાઠરાગ્નિપ્રતીકો જાઠરાગ્ન્યુપાધિકો વા પરમેશ્વર ઉપાસ્ય ઇત્યુક્તમન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વાદ્યનુરોધેન ।
ઇદાનીં તુ વિનૈવ પ્રતીકોપાધિકલ્પનાભ્યાં સાક્ષાદપિ પરમેશ્વરોપાસનપરિગ્રહે ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ જૈમિનિરાચાર્યો મન્યન્તે ।
નનુ જાઠરાગ્ન્યપરિગ્રહે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વવચનં શબ્દદીનિ ચ કારણાનિ વિરુધ્યેરન્નિતિ ।
અત્રોચ્યતે- અન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વવચનં તાવન્ન વિરુધ્યતે ।
નહીહ ઽપુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ જાઠરાગ્ન્યભિપ્રાયેણેદમુચ્યતે ।
તસ્યાપ્રકૃતત્વાદસંશબ્દિતત્વાચ્ચ ।
કથં તર્હિ યત્પ્રકૃતં મૂર્ધાદિચુબુકાન્તેષુ પુરુષાવયવેષુ પુરુષવિધિત્વં કલ્પિતં તદભિપ્રાયેણેદમુચ્યતે- ઽપુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ ।
યથા વૃક્ષે શાખાં પ્રતિષ્ઠિતાં પશ્યતીતિ તદ્વત્ ।
અથવા યઃ પ્રકૃતઃ પરમાત્માધ્યાત્મમધિદૈવતં ચ પુરુષવિધિત્વોપાધિસ્તસ્ય યત્કેવલં સાક્ષિરૂપં તદભિપ્રાયેણેદમુચ્યતે- ઽપુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ ।
નિશ્ચિતે ચ પૂર્વાપરાલોચનવશેન પરમાત્મપરિગ્રહે તદ્વિષય એવ વૈશ્વાનરશબ્દઃ કેનચિદ્યોગેન વર્તિષ્યતે ।
વિશ્વશ્ચાયં નરશ્ચેતિ, વિશ્વેષાં વાયં નરઃ, વિશ્વે વા નરા અસ્યેતિ વિશ્વાનરઃ, પરમાત્મા, સર્વાત્મત્વાત્ ।
વિશ્વાનર એવ વૈશ્વાનરઃ ।
તદ્ધિતો ઽનન્યાર્થઃ, રાક્ષસવાયસાદિવત્ ।
અગ્નિશબ્દો ઽપ્યગ્રણીત્વાદિયોગાશ્રયણેન પરમાત્મવિષય એવ ભવિષ્યતિ ।
ગાર્હપત્યાદિકલ્પનં પ્રાણાહુત્યધિકરણત્વં ચ પરમાત્મનો ઽપિ સર્વાત્મત્વાદુપપદ્યતે ॥ 28 ॥
કથં પુનઃ પરમેશ્વરપરિગ્રહે પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિરુપપદ્યત ઇતિ તાં વ્યાખ્યાતુમારભતે-
fન્: અન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં માધ્યસ્થ્યં સાક્ષિત્વમિત્યર્થઃ ।
અત્ર નરે ઽસંજ્ઞાયાઽ મિતિ પૂર્વપદસ્ય દીર્ઘત્વમ્ ।
અનન્યાર્થત્વં પ્રકૃત્યર્થાતિરિક્તાર્થશૂન્યત્વમ્ ।
અભિવ્યક્તેર્ ઇત્ય્ આશ્મરથ્યઃ

અતિમાત્રસ્યાપિ પરમેશ્વરસ્ય પ્રાદેશમાત્રત્વમભિવ્યક્તિનિમિત્તં સ્યાત્ ।
અભિવ્યજ્યતે કિલ પ્રાદેશમાત્રપરિમાણઃ પરમેશ્વર ઉપાસકાનાં કૃતે ।
પ્રદેશેષુ વા હૃદયાદિષૂપલબ્ધિસ્થાનેષુ વિશેષણાભિવ્યજ્યતે ।
અતઃ પરમેશ્વરે ઽપિ પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિરભિવ્યક્તેરુપપદ્યત ઇત્યાશ્મરથ્ય આચાર્યો મન્યતે ॥ 29 ॥
fન્: અતિક્રાન્તા માત્રાઃ પરિમાણં યસ્ય તસ્યેતિ યાવત્ ।
પ્રદેશેષુ વા મીયત ઇતિ પ્રાદેશમાત્રઃ ।
અનુસ્મૃતેર્ બાદરિઃ

પ્રાદેશમાત્રહૃદયપ્રતિષ્ઠેન વાયં મનસાનુસ્મર્યતે તેન પ્રાદેશમાત્ર ઇત્યુચ્યતે ।
યથા પ્રસ્થમિતાયવાઃ પ્રસ્થા ઇત્યુચ્યન્તે તદ્વત્ ।
યદ્યપિ ચ યવેષુ સ્વગતમેવ પરિમાણં પ્રસ્થસંબન્ધાદ્વ્યજ્યતે ।
નચેહ પરમેશ્વરગતં કિઞ્ચિત્પરિમાણમસ્તિ યદ્ધૃદયસંબન્ધાદ્વ્યજ્યતે ।
તથાપિ પ્રયુક્તાયાઃ પ્રદેશમાત્રશ્રુતેઃ સંભવતિ યથાકથઞ્ચિદનુસ્મરણમાલમ્બનમિત્યુચ્યતે ।
પ્રાદેશમાત્રત્વેન વાયમપ્રાદેશમાત્રો ઽપ્યનુસ્મરણીયઃ પ્રાદેશમાત્રશ્રુત્યર્થવત્તાયૈ ।
એવમનુસ્મૃતિનિમિત્તા પરમેશ્વરે પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિરિતિ બાદરિરાચાર્યો મન્યતે ॥ 30 ॥
fન્: પ્રાદેશેન મનસા મીયત ઇતિ વા ।
પ્રયુક્તાયાસ્તદર્થે વર્તમાનાયાઃ ।
સંપત્તેર્ ઇતિ જૈમિનિસ્ તથા હિ દર્શયતિ

સંપત્તિનિમિત્તા વા સ્યાત્પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિઃ ।
કુતઃ ।
તથાહિ- સમાનપ્રકરણં વાજસનેયિબ્રાહ્મણં દ્યુપ્રભૃતીન્પૃથિવીપર્યન્તાંસ્ત્રૈલોક્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યાવયવાનધ્યાત્મમૂર્ધપ્રભૃતિષુ ચુબુકપર્યન્તેષુ દેહાવયવેષુ સંપાદયત્પ્રાદેશમાત્રસંપત્તિં પરમેશ્વરસ્ય દર્શયતિ- ઽપ્રાદેશમાત્રમિવ હ વૈ દેવાઃ સુવિદિતા અભિસંપન્નાસ્તથા નુ વ એતાન્વક્ષ્યામિ યથા પ્રાદેશમાત્રમેવાભિસંપાદયિષ્યામીતિ ।
સ હોવાચ મૂર્ધાનમુપદિશન્નુવાચૈષ વા અતિષ્ઠા વૈશ્વાનર ઇતિ ।
ચક્ષુષી ઉપદિશન્નુવાચૈષ વૈ સુતેજા વૈશ્વાનર ઇતિ ।
નાસિકે ઉપદિશન્નુવાચૈષ વૈ પૃથગ્વર્ત્માત્મા વૈશ્વાનર ઇતિ ।
મુખ્યમાકાશમુપદિશન્નુવાચૈષ વૈ બહુલો વૈશ્વનર ઇતિ ।
મુખ્યા અપ ઉપદિશન્નુવાચૈષ વૈ રયિર્વૈશ્વાનર ઇતિ ।
ચુબુકમુપદિશન્નુવાચૈષ વૈ પ્રતિષ્ઠાઽ ઇતિ ।
ચુબુકમિત્યધરં મુખફલકમુચ્યતે ।
યદ્યપિ વાજસનેયકે દ્યૌરતિષ્ઠાત્વગુણાસમામ્નાયત આદિત્યશ્ચ સુતેજસ્ત્વગુણઃ ।
છાન્દોગ્યે પુનર્દ્યૈઃ સુતેજસ્ત્વગુણા સમામ્નાયત આદિત્યશ્ચ વિશ્વરૂપગુણઃ ।
તથાપિ નૈતાવતા વિશેષેણ કિઞ્ચિદ્ધીયતે, પ્રાદેશમાત્રશ્રુતેરવિશેષાત્ ।
સર્વશાખાપ્રત્યયત્વાચ્ચ ।
સંપત્તિનિમિત્તાં પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિં યુક્તતરાં જૈમ્નિરાચાર્યો મન્યતે ॥ 31 ॥
આમનન્તિ ચૈનમ્ અસ્મિન્