Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Chapter 4.4
kiñca pratīkatāratamyena phalatāratamyaśruterna pratīkadhyāyināṃ brahmaprāptirityāha- viśeṣaṃ ceti /
tasmādasati vacane brahmadhyāyina eva brahmagantāra iti siddham //16//
END BsRp_4,3.6.16
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindānandabhagavatkṛtau bhāṣyaratnaprabhāyāṃ caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //3//
// iti caturthasyādhyāyasya saguṇavidyāvato mṛtasyottaramārgāmidhānākhyastṛtīyaḥ pādaḥ //
caturthe 'dhyāye caturthaḥ pādaḥ /
START BsRp_4,4.1.1ḥ
saṃpadyāvirbhāvaḥ svena śabdāt
pūrvapāde brahmopāsakānāṃ kāryabrahmaprāptiruktā, saṃprati teṣāmaiśvaryaviśeṣaṃ brāhmalaukikaṃ pādasyottarārdhena prapañcayiṣyannādāvabhyarhitaparavidyāprāpyaṃ nirviśeṣabrahmabhāvamāha- saṃpadyāvirbhāvaḥ svenaśabdāt /
nirguṇavidyāphalavākyamudāhṛtya svaśabdasya svīyāgantukarūpasvātmarūpavācitvābhyāṃ saṃśayamāha- evamiti /
pūrvapakṣe mokṣasya svargādaviśeṣaḥ, siddhānte viśeṣa iti phalaṃ, tatra mokṣa āgantukaḥ, phalatvātsvargavaditi nyāyopetayābhiniṣpattiśrutyā pūrvapakṣamāha- kimityādinā /
svaśabdaśrutibādhito nyāyaḥ abhiniṣpattiśca sākṣātkāravṛttyabhiprāyā bandhadhvaṃsajanmanyaupacārikveveti matvā siddhāntayati- evamiti /
mokṣasya phalatvena prāptāgantukatvanirāsārthaḥ svaśabda iti yuktaṃ svīyavācitve 'tvanarthakānuvādaḥ syādityarthaḥ //1//
END BsRp_4,4.1.1
START BsRp_4,4.1.2ḥ
muktaḥ pratijñānāt
sūtrāntaraṃ gṛhṇāti- kaḥ punariti /
jāgarite hyāndhyādidehadharmavānbhavati svapne tu hata eva kenacit /
apica putrādināśādroditīva bhavati, suṣuptau tu viśeṣājñānādvinaṣṭa iveti, bandhadaśāyāṃ kaluṣitātmanā tiṣṭhati mokṣe tu vigalitākhiladuḥkhaḥ paritaḥ pradyotamānapūrṇānandātmanāvatiṣṭhata iti mahān viśeṣa ityarthaḥ //2//
END BsRp_4,4.1.2
START BsRp_4,4.1.3ḥ
ātmā prakaraṇāt
kāryagocaramiti /
kāryaṃ jyotiḥprāptamityarthaḥ /
kāryaṃ prāpto 'pi muktaḥ kiṃ na syādityata āha- na cānativṛtta iti //3//
END BsRp_4,4.1.3
START BsRp_4,4.2.4ḥ
avibhāgena dṛṣṭatvāt
avibhāgena dṛṣṭatvāt /
svarūpasthitamuktamupajīvya vādivivādāt brahmabhedābhedasaṃśaye satyatyantabhedaṃ pūrvapakṣamuktvā siddhāntamāha- yasyeti //4//
END BsRp_4,4.2.4
START BsRp_4,4.3.5ḥ
brāhmeṇa jaiminir upanyāsādibhyaḥ
brāhmeṇa jaiminiḥ uktaṃ brahma svarūpamupajīvya sa kiṃ satyena sarvajñatvādidharmeṇa yuktastiṣṭhati uta dharmasya śaśaśṛṅgavadatyantāsattvāccinmātrātmanā tiṣṭhati kiṃ vā vastutaścinmātro 'pi jīvāntaravyavahāradṛṣṭyā kalpitasarvajñatvādimāniti munivipratipatteḥ saṃśaye satyādyaṃ pūrvapakṣamāha- adhunetyādinā /
tattatpakṣasiddhireva phalaṃ draṣṭavyam /
so 'nveṣṭavya itividhyartha uddeśo ya ātmetyādirūpanyāsaśabdārthaḥ /
ādipadādvidhivyapadeśagrahaḥ /
tatrājñātajñāpako vidhistamāha- tathā sa tatreti /
sarvajña ityādistu vyapadeśo 'yaṃ hi noddeśaḥ vidhyabhāvānnāpi vidhiḥ siddhavannirdeśādityarthaḥ //5//
END BsRp_4,4.3.5
START BsRp_4,4.3.6ḥ
cititanmātreṇa tadātmakatvād ity auḍulomiḥ
satyatvādidharmāṇāṃ satyatvaṃ dūṣayannatyantāsattvapakṣamāha- cititanmātreṇeti /
citiścaitanyaṃ, śabdajñānādyo vikalpo 'sanpratyayastajjāḥ atyantāsanta iti yāvat /
astvabhāvadharmāṇāmasattvaṃ bhāvadharmāṇāṃ tu sattvamityāśaṅkya teṣāmapyaupādhikatvādasattvamityāha- satyakāmeti /
cinmātre mukte jakṣaṇādiśrutiḥ kathaṃ tatrāha- ata eva ceti /
sarvadharmaniṣedhādevetyarthaḥ //6//
END BsRp_4,4.3.6
START BsRp_4,4.3.7ḥ
evam apy upanyāsāt pūrvabhāvād avirodhaṃ bādarāyaṇaḥ
dharmāṇāṃ satyatvamatyantāsattvaṃ ceti pakṣadvayamayuktam /
advaitaśrutīnāṃ sarvajñatvādiśrutivyavahārayośca bādhāpātādatastṛtīyapakṣaḥ śreyāniti siddhāntayati- evamapīti /
atra kecinmuhyanti-akhaṇḍacinmātrajñānānmuktasyājñānābhāvātkuta ājñānikadharmayoga iti, te itthaṃ bodhanīyāḥ /
ye īśvaradharmāsta eva cidātmani mukte jīvāntarairvyavahriyante iti /
naca mūlāvidyaikyāttannāśe kuto jīvāntaramiti vācyaṃ, na vayaṃ tannāśe jīvāntaravyavahāraṃ brūmaḥ, kintu tadaṃśanāśenāṃśārabdhādhyātmikaśarīradvayābhimānino muktāvaṃśāntaropādhikā jīvā vyavahartāra iti vadāmaḥ /
tarhi nānavidyāpakṣa eva kuto nādriyate jīvabhedasyāvaśyakatvāditi cet /
na /
prakṛtinānātvaṃ pratijīvaṃ prapañcabheda ityādyaprāmāṇikānekārthagauravāditi sarvavṛddhasaṃmata ekāvidyāpakṣa eva śreyān, aṃśabhedena ca bandhamuktivyavastheti saṃkṣepaḥ //7//
END BsRp_4,4.3.7
START BsRp_4,4.4.8ḥ
saṃkalpād eva tu tacchruteḥ
evaṃ paravidyāphalamuktamidānīmaparavidyāphalaṃ prapañcayati- saṃkalpādeva tu tacchruteḥ /
evakārasyāyogānyayogavyavacchedasādhāraṇyātsaṃśayaḥ, brahmalokaṃ gatasyopāsakasya saṃkalpo yatnāntarasāpekṣaḥ, bhogasāmagrīsaṃkalpatvādasmadādisaṃkalpavat /
na caivakāravirodhaḥ saṃkalpena sāmagryā ayogavyavacchedena saulabhyārthatvāt, yatnānaṅgīkāre bhogapuṣṭyasiddheśceti pūrvapakṣārthaḥ /
atra lokavṛttānusaraṇaṃ phalaṃ, siddhānte tu vidyābalena saṃkalpasyaiva bhogapuṣṭikaratvasiddhiriti bedaḥ /
kiñca yadi bhogasaṃkalpānantaramapi yatnāntarasādhyanimittāpekṣā syāttarhi nimittaprāpteḥ prāgjātasaṃkalpasya vandhyatvaṃ syādbhoge vilambāttataḥ satyasaṃkalpaśruterna yatnāntarāpekṣetyāha- nimittāntaramapi tviti //8//
END BsRp_4,4.4.8
START BsRp_4,4.4.9ḥ
ata eva cānanyādhipatiḥ
nanvīśvarādhīnasya viduṣaḥ kathaṃ saṃkalpamātrādbhogasiddhistatrāha- ata eveti /
īśvaradharma eva viduṣyāvirbhūta iti na saṃkalpabhaṅga iti bhāvaḥ //9//
END BsRp_4,4.4.9
START BsRp_4,4.5.10-11ḥ
abhāvaṃ bādarir āha hy evam
bhāvaṃ jaiminir vikalpāmananāt
evakāravanmanaseti viśeṣaṇenānyayogavyavacchedāddehādyabhāva iti pūrvapakṣayati- abhāvaṃ bādarirāha hyevam /
atrāpi vādivivādātsaṃśayaḥ, tatra dehādayo na santyeva sadā santyeveti ca pakṣadvayaṃ pūrvapakṣaḥ /
kālabhedenecchayā santi na santi ceti siddhāntapakṣo draṣṭavyaḥ /
phalaṃ tu tattacchrutermukhyatvamiti vivekaḥ //10 // //11//
END BsRp_4,4.5.10
END BsRp_4,4.5.11
START BsRp_4,4.5.12-14ḥ
dvādaśāhavad ubhayavidhaṃ bādarāyaṇo 'taḥ
tanvabhāve sandhyavad upapatteḥ
bhāve jāgradvat
dvādaśāhavaditi /
ya evaṃvidvāṃsaḥ satramupayanti ityupāyicodanāgamyatvaśruterdvādaśāhasya satratvaṃ, āsateti copayantīti vā coditatvaṃ satralakṣaṇamiti sthitiḥ /
tathā dvādaśāhena prajākāmaṃ yājayediti yajaticodanādarśanānniyatakartṛkatvāvagamena dvirātrādivadahīnatvaṃ cetyarthaḥ //12 // //13 // //14//
END BsRp_4,4.5.12-14
START BsRp_4,4.5.15ḥ
pradīpavadāveśas tathā hi darśayati
pradīpavadāveśaḥ /
saṃkalpamātrānnirmitadehānupajīvya teṣūbhayathādarśanātsaṃśayamāha- bhāvamiti /
anādiliṅgaśarīrasyaikasminneva śarīre bhāvānnirmitānekadeheṣu bhogāsiddhiḥ pūrvapakṣaphalaṃ, siddhānte tatsiddhiriti matvā sūtraṃ vyācaṣṭe- yathetyādinā /
sa ekadhā tridhā pañcadhetyādiśrutyā viduṣa evānekadhābhāva uktaḥ /
vidvāṃstu na deho nāpi cinmātraḥ /
kintu liṅgopahitātmā /
naca tasya liṅgabhedaṃ vinānekatvaṃ saṃbhavati /
ataḥ śrutibalādekasyaivānādiliṅgasyānekadeheṣu praveśena bheda eṣṭavyaḥ /
yadyapi mūlapradīpasya vartyantareṣūtpannadīpānāṃ cātyantabhedo 'sti liṅgasya tu dehabhedakṛto bhedo na svataḥ, svato liṅgabhede tadupahitajīvabhedādanusaṃdhānānupapatteḥ /
āgantukānekaliṅgasṛṣṭāvasatkāryavādāpātācca /
tathāpi pradīpatvajātyaikyena vyaktiṣvaikyāropāt dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ sāmyaṃ dṛṣṭavyam /
tathāca yathā pradīpo 'naikavartiṣu praviśati evaṃ vidyāyogabalādvidvaliṅgasya vyāpitvādanekadeheṣu yugapadāveśa iti sūtrārthaḥ /
viduṣo 'nekadhātvaṃ śrutamanyathā na ghaṭata ityāha- naitaditi /
itaśca sātmakatvamityāha- naca nirātmakānāmiti /
yadanādi mana ekadehasthaṃ tadanusārīṇi dehāntarasthāpi manāṃsi bhavanti tadavasthānāṃ tanniyamyatvasaṃbhavāditi /
atra yogaśāstrasaṃmatimāha- eṣaiveti /
nirmāṇacittānyasmitāmātrātpravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣāmiti hi bhagavatpatañjalinā sūtritam /
yogino 'bhimānamātrānnirmāṇacittāni nirmāṇadeheṣu bhavanti, teṣāṃ niyāmakamanādicittamityarthaḥ //15//
END BsRp_4,4.5.15
START BsRp_4,4.6.16ḥ
svāpyayasaṃpatyor anyatarāpekṣam āviṣkṛtaṃ hi
uttarasūtravyāvartyaśaṅkāmāha- kathaṃ punariti /
salilavatsalilaḥ, svaccha ityarthaḥ /
na tu taddvitīyamastīti kvacitsuṣuptimadhikṛtyoktaṃ 'tatkena kam'ityādi kvacinmuktiṃ prakṛtyoktam /
evaṃ viśeṣajñānābhāvavacanaṃ suṣuptimuktyanyatarāpekṣaṃ saguṇopāsakasya bhogoktau na virudhyate bhinnaviṣayatvādityāha- svāpyayeti /
tatraiva śrutau tadadhikāravaśātsuṣuptyādiprakaraṇabalāt, uktavacanānāmanyatarāpekṣatvamāviṣkṛtaṃ hi yatastato 'vagamyata ityarthaḥ /
atra samutthānādivākyaṃ muktiviṣayaṃ yatra suptā iti suptiviṣayamiti vibhāgaḥ //16//
END BsRp_4,4.6.16
START BsRp_4,4.7.17ḥ
jagadvyāpāravarjaṃ prakaraṇād asaṃnihitatvāc ca
jagadvyāpāravarjam /
saṃkalpādevetyādinoktaiśvaryasya jagatsṛṣṭyādivyatiriktaviṣayatvenātrāpavādātsaṃgatiḥ /
ubhayathā darśanātsaṃśayaḥ /
īśvaranānātvaṃ pūrvapakṣaphalaṃ, siddhānte tu vidyāyogināmīśvaraniyamyatvādekasya nityasiddhasyeśvarasyaiva jagatkartṛtvasiddhiriti vivekaḥ /
pralayātsargasamaye yasyekṣaṇapūrvaṃ kartṛtvaṃ śrutau prakṛtaṃ tasyaiva niyantṛtvādirjagadvyāpāraḥ /
naddhyupāsakānāṃ dehaṃ vinekṣaṇaṃ saṃbhavati /
kiñceśvarasya nityasiddhatvācchabdaikasamadhigamyatvācca jagatsraṣṭṛtvaṃ yuktaṃ, na tu tatprasādalabdhasiddhīnāṃ jīvānāmityāha- nityaśabdanibandhanatvācceti /
kiñca viduṣāṃ samaprādhānye mitho virodhaḥ /
ekaṃ pratyanyeṣāṃ guṇatve tveka eveśvara ityāha- samanaskatvāditi //17//
END BsRp_4,4.7.17
START BsRp_4,4.7.18ḥ
pratyakṣopadeśād iti cen nādhikārikamaṇḍalasthokteḥ
adhikāre niyojayatyādityādīnityādhikārikaḥ, sa cāsau maṇḍalasthaśca tasya prāpyatvokterityarthaḥ /
manasaspatiḥ sūryamaṇḍalāntaḥsthaḥ paramātmā 'tat saviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi /
dhiyo yo naḥ pracodayāt'iti śruteḥ /
tathāca yadi pūrvaṃ niraṅkuśaṃ svārājyamuktaṃ syāttarhi īśvarasyāgre prāpyatāṃ na brūyāt /
ato bhoge svārājyaṃ na jagajjanmādiṣviti bhāvaḥ /
vākpatitvādikamapīśvarādhīśvarādhīnamityāha- tadanusāreṇeti /
uktanyāyaṃ kāmacārādivākyeṣvatidiśati- evamiti //18//
END BsRp_4,4.7.18
START BsRp_4,4.7.19ḥ
vikārāvarti ca tathā hi sthitim āha
jagadvyāpāra upāsakaprāpyaḥ tadupāsyaniṣṭhatvātsaṃkalpasiddhyādivadityāśaṅkyopāsyasthanirguṇasvarūpe vyabhicāramāha- vikārāvarti ceti //19//
END BsRp_4,4.7.19
START BsRp_4,4.7.20ḥ
darśayataś caivaṃ pratyakṣānumāne
nirguṇasvarūpe pramāṇamāha- darśayataśceti /
yathā jñānābhāvānnirguṇaṃ na prāptaṃ tathā dhyānābhāvājjagatsraṣṭṛtvādi na prāpyate /
dhyānābhāvaśca vidhyabhāvāditi bhāvaḥ //20//
END BsRp_4,4.7.20
START BsRp_4,4.7.21ḥ
bhogamātrasāmyaliṅgāc ca
tamupāsakaṃ brahmalokagatamāha-hiraṇyagarbhaḥ mayā khalvimā āpo amṛtarūpā mīyante bhujyante tavāpyasau loko 'mṛtodakalakṣaṇa ityarthaḥ /
śrutyantaramāha- sa yatheti /
bhogasāmye sa dṛṣṭānto yathetyarthaḥ /
teno ityuśabdo 'pyarthaḥ /
salokatāmapītyanvayaḥ /
sāyujyaṃ samānadehatvaṃ krameṇa muktirvā //21//
END BsRp_4,4.7.21
START BsRp_4,4.7.22ḥ
anāvṛttiḥ śabdād anāvṛttiḥ śabdāt
Original text: Brahmasūtra with Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā, a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0