બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 4.4

કિઞ્ચ પ્રતીકતારતમ્યેન ફલતારતમ્યશ્રુતેર્ન પ્રતીકધ્યાયિનાં બ્રહ્મપ્રાપ્તિરિત્યાહ- વિશેષં ચેતિ ।
તસ્માદસતિ વચને બ્રહ્મધ્યાયિન એવ બ્રહ્મગન્તાર ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.6.16
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્કૃતૌ ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥3॥
॥ ઇતિ ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય સગુણવિદ્યાવતો મૃતસ્યોત્તરમાર્ગામિધાનાખ્યસ્તૃતીયઃ પાદઃ ॥
ચતુર્થે ઽધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.1.1ઃ
સંપદ્યાવિર્ભાવઃ સ્વેન શબ્દાત્

પૂર્વપાદે બ્રહ્મોપાસકાનાં કાર્યબ્રહ્મપ્રાપ્તિરુક્તા, સંપ્રતિ તેષામૈશ્વર્યવિશેષં બ્રાહ્મલૌકિકં પાદસ્યોત્તરાર્ધેન પ્રપઞ્ચયિષ્યન્નાદાવભ્યર્હિતપરવિદ્યાપ્રાપ્યં નિર્વિશેષબ્રહ્મભાવમાહ- સંપદ્યાવિર્ભાવઃ સ્વેનશબ્દાત્ ।
નિર્ગુણવિદ્યાફલવાક્યમુદાહૃત્ય સ્વશબ્દસ્ય સ્વીયાગન્તુકરૂપસ્વાત્મરૂપવાચિત્વાભ્યાં સંશયમાહ- એવમિતિ ।
પૂર્વપક્ષે મોક્ષસ્ય સ્વર્ગાદવિશેષઃ, સિદ્ધાન્તે વિશેષ ઇતિ ફલં, તત્ર મોક્ષ આગન્તુકઃ, ફલત્વાત્સ્વર્ગવદિતિ ન્યાયોપેતયાભિનિષ્પત્તિશ્રુત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- કિમિત્યાદિના ।
સ્વશબ્દશ્રુતિબાધિતો ન્યાયઃ અભિનિષ્પત્તિશ્ચ સાક્ષાત્કારવૃત્ત્યભિપ્રાયા બન્ધધ્વંસજન્મન્યૌપચારિક્વેવેતિ મત્વા સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
મોક્ષસ્ય ફલત્વેન પ્રાપ્તાગન્તુકત્વનિરાસાર્થઃ સ્વશબ્દ ઇતિ યુક્તં સ્વીયવાચિત્વે ઽત્વનર્થકાનુવાદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.1.2ઃ
મુક્તઃ પ્રતિજ્ઞાનાત્

સૂત્રાન્તરં ગૃહ્ણાતિ- કઃ પુનરિતિ ।
જાગરિતે હ્યાન્ધ્યાદિદેહધર્મવાન્ભવતિ સ્વપ્ને તુ હત એવ કેનચિત્ ।
અપિચ પુત્રાદિનાશાદ્રોદિતીવ ભવતિ, સુષુપ્તૌ તુ વિશેષાજ્ઞાનાદ્વિનષ્ટ ઇવેતિ, બન્ધદશાયાં કલુષિતાત્મના તિષ્ઠતિ મોક્ષે તુ વિગલિતાખિલદુઃખઃ પરિતઃ પ્રદ્યોતમાનપૂર્ણાનન્દાત્મનાવતિષ્ઠત ઇતિ મહાન્ વિશેષ ઇત્યર્થઃ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.1.3ઃ
આત્મા પ્રકરણાત્

કાર્યગોચરમિતિ ।
કાર્યં જ્યોતિઃપ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
કાર્યં પ્રાપ્તો ઽપિ મુક્તઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ન ચાનતિવૃત્ત ઇતિ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.2.4ઃ
અવિભાગેન દૃષ્ટત્વાત્

અવિભાગેન દૃષ્ટત્વાત્ ।
સ્વરૂપસ્થિતમુક્તમુપજીવ્ય વાદિવિવાદાત્ બ્રહ્મભેદાભેદસંશયે સત્યત્યન્તભેદં પૂર્વપક્ષમુક્ત્વા સિદ્ધાન્તમાહ- યસ્યેતિ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.2.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.3.5ઃ
બ્રાહ્મેણ જૈમિનિર્ ઉપન્યાસાદિભ્યઃ

બ્રાહ્મેણ જૈમિનિઃ ઉક્તં બ્રહ્મ સ્વરૂપમુપજીવ્ય સ કિં સત્યેન સર્વજ્ઞત્વાદિધર્મેણ યુક્તસ્તિષ્ઠતિ ઉત ધર્મસ્ય શશશૃઙ્ગવદત્યન્તાસત્ત્વાચ્ચિન્માત્રાત્મના તિષ્ઠતિ કિં વા વસ્તુતશ્ચિન્માત્રો ઽપિ જીવાન્તરવ્યવહારદૃષ્ટ્યા કલ્પિતસર્વજ્ઞત્વાદિમાનિતિ મુનિવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયે સત્યાદ્યં પૂર્વપક્ષમાહ- અધુનેત્યાદિના ।
તત્તત્પક્ષસિદ્ધિરેવ ફલં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સો ઽન્વેષ્ટવ્ય ઇતિવિધ્યર્થ ઉદ્દેશો ય આત્મેત્યાદિરૂપન્યાસશબ્દાર્થઃ ।
આદિપદાદ્વિધિવ્યપદેશગ્રહઃ ।
તત્રાજ્ઞાતજ્ઞાપકો વિધિસ્તમાહ- તથા સ તત્રેતિ ।
સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિસ્તુ વ્યપદેશો ઽયં હિ નોદ્દેશઃ વિધ્યભાવાન્નાપિ વિધિઃ સિદ્ધવન્નિર્દેશાદિત્યર્થઃ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.3.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.3.6ઃ
ચિતિતન્માત્રેણ તદાત્મકત્વાદ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ

સત્યત્વાદિધર્માણાં સત્યત્વં દૂષયન્નત્યન્તાસત્ત્વપક્ષમાહ- ચિતિતન્માત્રેણેતિ ।
ચિતિશ્ચૈતન્યં, શબ્દજ્ઞાનાદ્યો વિકલ્પો ઽસન્પ્રત્યયસ્તજ્જાઃ અત્યન્તાસન્ત ઇતિ યાવત્ ।
અસ્ત્વભાવધર્માણામસત્ત્વં ભાવધર્માણાં તુ સત્ત્વમિત્યાશઙ્ક્ય તેષામપ્યૌપાધિકત્વાદસત્ત્વમિત્યાહ- સત્યકામેતિ ।
ચિન્માત્રે મુક્તે જક્ષણાદિશ્રુતિઃ કથં તત્રાહ- અત એવ ચેતિ ।
સર્વધર્મનિષેધાદેવેત્યર્થઃ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.3.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.3.7ઃ
એવમ્ અપ્ય્ ઉપન્યાસાત્ પૂર્વભાવાદ્ અવિરોધં બાદરાયણઃ

ધર્માણાં સત્યત્વમત્યન્તાસત્ત્વં ચેતિ પક્ષદ્વયમયુક્તમ્ ।
અદ્વૈતશ્રુતીનાં સર્વજ્ઞત્વાદિશ્રુતિવ્યવહારયોશ્ચ બાધાપાતાદતસ્તૃતીયપક્ષઃ શ્રેયાનિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમપીતિ ।
અત્ર કેચિન્મુહ્યન્તિ-અખણ્ડચિન્માત્રજ્ઞાનાન્મુક્તસ્યાજ્ઞાનાભાવાત્કુત આજ્ઞાનિકધર્મયોગ ઇતિ, તે ઇત્થં બોધનીયાઃ ।
યે ઈશ્વરધર્માસ્ત એવ ચિદાત્મનિ મુક્તે જીવાન્તરૈર્વ્યવહ્રિયન્તે ઇતિ ।
નચ મૂલાવિદ્યૈક્યાત્તન્નાશે કુતો જીવાન્તરમિતિ વાચ્યં, ન વયં તન્નાશે જીવાન્તરવ્યવહારં બ્રૂમઃ, કિન્તુ તદંશનાશેનાંશારબ્ધાધ્યાત્મિકશરીરદ્વયાભિમાનિનો મુક્તાવંશાન્તરોપાધિકા જીવા વ્યવહર્તાર ઇતિ વદામઃ ।
તર્હિ નાનવિદ્યાપક્ષ એવ કુતો નાદ્રિયતે જીવભેદસ્યાવશ્યકત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રકૃતિનાનાત્વં પ્રતિજીવં પ્રપઞ્ચભેદ ઇત્યાદ્યપ્રામાણિકાનેકાર્થગૌરવાદિતિ સર્વવૃદ્ધસંમત એકાવિદ્યાપક્ષ એવ શ્રેયાન્, અંશભેદેન ચ બન્ધમુક્તિવ્યવસ્થેતિ સંક્ષેપઃ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.3.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.4.8ઃ
સંકલ્પાદ્ એવ તુ તચ્છ્રુતેઃ

એવં પરવિદ્યાફલમુક્તમિદાનીમપરવિદ્યાફલં પ્રપઞ્ચયતિ- સંકલ્પાદેવ તુ તચ્છ્રુતેઃ ।
એવકારસ્યાયોગાન્યયોગવ્યવચ્છેદસાધારણ્યાત્સંશયઃ, બ્રહ્મલોકં ગતસ્યોપાસકસ્ય સંકલ્પો યત્નાન્તરસાપેક્ષઃ, ભોગસામગ્રીસંકલ્પત્વાદસ્મદાદિસંકલ્પવત્ ।
ન ચૈવકારવિરોધઃ સંકલ્પેન સામગ્ર્યા અયોગવ્યવચ્છેદેન સૌલભ્યાર્થત્વાત્, યત્નાનઙ્ગીકારે ભોગપુષ્ટ્યસિદ્ધેશ્ચેતિ પૂર્વપક્ષાર્થઃ ।
અત્ર લોકવૃત્તાનુસરણં ફલં, સિદ્ધાન્તે તુ વિદ્યાબલેન સંકલ્પસ્યૈવ ભોગપુષ્ટિકરત્વસિદ્ધિરિતિ બેદઃ ।
કિઞ્ચ યદિ ભોગસંકલ્પાનન્તરમપિ યત્નાન્તરસાધ્યનિમિત્તાપેક્ષા સ્યાત્તર્હિ નિમિત્તપ્રાપ્તેઃ પ્રાગ્જાતસંકલ્પસ્ય વન્ધ્યત્વં સ્યાદ્ભોગે વિલમ્બાત્તતઃ સત્યસંકલ્પશ્રુતેર્ન યત્નાન્તરાપેક્ષેત્યાહ- નિમિત્તાન્તરમપિ ત્વિતિ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.4.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.4.9ઃ
અત એવ ચાનન્યાધિપતિઃ

નન્વીશ્વરાધીનસ્ય વિદુષઃ કથં સંકલ્પમાત્રાદ્ભોગસિદ્ધિસ્તત્રાહ- અત એવેતિ ।
ઈશ્વરધર્મ એવ વિદુષ્યાવિર્ભૂત ઇતિ ન સંકલ્પભઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.4.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.5.10-11ઃ
અભાવં બાદરિર્ આહ હ્ય્ એવમ્

ભાવં જૈમિનિર્ વિકલ્પામનનાત્

એવકારવન્મનસેતિ વિશેષણેનાન્યયોગવ્યવચ્છેદાદ્દેહાદ્યભાવ ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- અભાવં બાદરિરાહ હ્યેવમ્ ।
અત્રાપિ વાદિવિવાદાત્સંશયઃ, તત્ર દેહાદયો ન સન્ત્યેવ સદા સન્ત્યેવેતિ ચ પક્ષદ્વયં પૂર્વપક્ષઃ ।
કાલભેદેનેચ્છયા સન્તિ ન સન્તિ ચેતિ સિદ્ધાન્તપક્ષો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ફલં તુ તત્તચ્છ્રુતેર્મુખ્યત્વમિતિ વિવેકઃ ॥10 ॥ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.5.10
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.5.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.5.12-14ઃ
દ્વાદશાહવદ્ ઉભયવિધં બાદરાયણો ઽતઃ

તન્વભાવે સન્ધ્યવદ્ ઉપપત્તેઃ

ભાવે જાગ્રદ્વત્

દ્વાદશાહવદિતિ ।
ય એવંવિદ્વાંસઃ સત્રમુપયન્તિ ઇત્યુપાયિચોદનાગમ્યત્વશ્રુતેર્દ્વાદશાહસ્ય સત્રત્વં, આસતેતિ ચોપયન્તીતિ વા ચોદિતત્વં સત્રલક્ષણમિતિ સ્થિતિઃ ।
તથા દ્વાદશાહેન પ્રજાકામં યાજયેદિતિ યજતિચોદનાદર્શનાન્નિયતકર્તૃકત્વાવગમેન દ્વિરાત્રાદિવદહીનત્વં ચેત્યર્થઃ ॥12 ॥ ॥13 ॥ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.5.12-14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.5.15ઃ
પ્રદીપવદાવેશસ્ તથા હિ દર્શયતિ

પ્રદીપવદાવેશઃ ।
સંકલ્પમાત્રાન્નિર્મિતદેહાનુપજીવ્ય તેષૂભયથાદર્શનાત્સંશયમાહ- ભાવમિતિ ।
અનાદિલિઙ્ગશરીરસ્યૈકસ્મિન્નેવ શરીરે ભાવાન્નિર્મિતાનેકદેહેષુ ભોગાસિદ્ધિઃ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ મત્વા સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યથેત્યાદિના ।
સ એકધા ત્રિધા પઞ્ચધેત્યાદિશ્રુત્યા વિદુષ એવાનેકધાભાવ ઉક્તઃ ।
વિદ્વાંસ્તુ ન દેહો નાપિ ચિન્માત્રઃ ।
કિન્તુ લિઙ્ગોપહિતાત્મા ।
નચ તસ્ય લિઙ્ગભેદં વિનાનેકત્વં સંભવતિ ।
અતઃ શ્રુતિબલાદેકસ્યૈવાનાદિલિઙ્ગસ્યાનેકદેહેષુ પ્રવેશેન ભેદ એષ્ટવ્યઃ ।
યદ્યપિ મૂલપ્રદીપસ્ય વર્ત્યન્તરેષૂત્પન્નદીપાનાં ચાત્યન્તભેદો ઽસ્તિ લિઙ્ગસ્ય તુ દેહભેદકૃતો ભેદો ન સ્વતઃ, સ્વતો લિઙ્ગભેદે તદુપહિતજીવભેદાદનુસંધાનાનુપપત્તેઃ ।
આગન્તુકાનેકલિઙ્ગસૃષ્ટાવસત્કાર્યવાદાપાતાચ્ચ ।
તથાપિ પ્રદીપત્વજાત્યૈક્યેન વ્યક્તિષ્વૈક્યારોપાત્ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ સામ્યં દૃષ્ટવ્યમ્ ।
તથાચ યથા પ્રદીપો ઽનૈકવર્તિષુ પ્રવિશતિ એવં વિદ્યાયોગબલાદ્વિદ્વલિઙ્ગસ્ય વ્યાપિત્વાદનેકદેહેષુ યુગપદાવેશ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
વિદુષો ઽનેકધાત્વં શ્રુતમન્યથા ન ઘટત ઇત્યાહ- નૈતદિતિ ।
ઇતશ્ચ સાત્મકત્વમિત્યાહ- નચ નિરાત્મકાનામિતિ ।
યદનાદિ મન એકદેહસ્થં તદનુસારીણિ દેહાન્તરસ્થાપિ મનાંસિ ભવન્તિ તદવસ્થાનાં તન્નિયમ્યત્વસંભવાદિતિ ।
અત્ર યોગશાસ્ત્રસંમતિમાહ- એષૈવેતિ ।
નિર્માણચિત્તાન્યસ્મિતામાત્રાત્પ્રવૃત્તિભેદે પ્રયોજકં ચિત્તમેકમનેકેષામિતિ હિ ભગવત્પતઞ્જલિના સૂત્રિતમ્ ।
યોગિનો ઽભિમાનમાત્રાન્નિર્માણચિત્તાનિ નિર્માણદેહેષુ ભવન્તિ, તેષાં નિયામકમનાદિચિત્તમિત્યર્થઃ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.5.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.6.16ઃ
સ્વાપ્યયસંપત્યોર્ અન્યતરાપેક્ષમ્ આવિષ્કૃતં હિ

ઉત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યશઙ્કામાહ- કથં પુનરિતિ ।
સલિલવત્સલિલઃ, સ્વચ્છ ઇત્યર્થઃ ।
ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તીતિ ક્વચિત્સુષુપ્તિમધિકૃત્યોક્તં ઽતત્કેન કમ્ઽઇત્યાદિ ક્વચિન્મુક્તિં પ્રકૃત્યોક્તમ્ ।
એવં વિશેષજ્ઞાનાભાવવચનં સુષુપ્તિમુક્ત્યન્યતરાપેક્ષં સગુણોપાસકસ્ય ભોગોક્તૌ ન વિરુધ્યતે ભિન્નવિષયત્વાદિત્યાહ- સ્વાપ્યયેતિ ।
તત્રૈવ શ્રુતૌ તદધિકારવશાત્સુષુપ્ત્યાદિપ્રકરણબલાત્, ઉક્તવચનાનામન્યતરાપેક્ષત્વમાવિષ્કૃતં હિ યતસ્તતો ઽવગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર સમુત્થાનાદિવાક્યં મુક્તિવિષયં યત્ર સુપ્તા ઇતિ સુપ્તિવિષયમિતિ વિભાગઃ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.6.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.17ઃ
જગદ્વ્યાપારવર્જં પ્રકરણાદ્ અસંનિહિતત્વાચ્ ચ

જગદ્વ્યાપારવર્જમ્ ।
સંકલ્પાદેવેત્યાદિનોક્તૈશ્વર્યસ્ય જગત્સૃષ્ટ્યાદિવ્યતિરિક્તવિષયત્વેનાત્રાપવાદાત્સંગતિઃ ।
ઉભયથા દર્શનાત્સંશયઃ ।
ઈશ્વરનાનાત્વં પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તુ વિદ્યાયોગિનામીશ્વરનિયમ્યત્વાદેકસ્ય નિત્યસિદ્ધસ્યેશ્વરસ્યૈવ જગત્કર્તૃત્વસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
પ્રલયાત્સર્ગસમયે યસ્યેક્ષણપૂર્વં કર્તૃત્વં શ્રુતૌ પ્રકૃતં તસ્યૈવ નિયન્તૃત્વાદિર્જગદ્વ્યાપારઃ ।
નદ્ધ્યુપાસકાનાં દેહં વિનેક્ષણં સંભવતિ ।
કિઞ્ચેશ્વરસ્ય નિત્યસિદ્ધત્વાચ્છબ્દૈકસમધિગમ્યત્વાચ્ચ જગત્સ્રષ્ટૃત્વં યુક્તં, ન તુ તત્પ્રસાદલબ્ધસિદ્ધીનાં જીવાનામિત્યાહ- નિત્યશબ્દનિબન્ધનત્વાચ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ વિદુષાં સમપ્રાધાન્યે મિથો વિરોધઃ ।
એકં પ્રત્યન્યેષાં ગુણત્વે ત્વેક એવેશ્વર ઇત્યાહ- સમનસ્કત્વાદિતિ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.18ઃ
પ્રત્યક્ષોપદેશાદ્ ઇતિ ચેન્ નાધિકારિકમણ્ડલસ્થોક્તેઃ

અધિકારે નિયોજયત્યાદિત્યાદીનિત્યાધિકારિકઃ, સ ચાસૌ મણ્ડલસ્થશ્ચ તસ્ય પ્રાપ્યત્વોક્તેરિત્યર્થઃ ।
મનસસ્પતિઃ સૂર્યમણ્ડલાન્તઃસ્થઃ પરમાત્મા ઽતત્ સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ।
ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
તથાચ યદિ પૂર્વં નિરઙ્કુશં સ્વારાજ્યમુક્તં સ્યાત્તર્હિ ઈશ્વરસ્યાગ્રે પ્રાપ્યતાં ન બ્રૂયાત્ ।
અતો ભોગે સ્વારાજ્યં ન જગજ્જન્માદિષ્વિતિ ભાવઃ ।
વાક્પતિત્વાદિકમપીશ્વરાધીશ્વરાધીનમિત્યાહ- તદનુસારેણેતિ ।
ઉક્તન્યાયં કામચારાદિવાક્યેષ્વતિદિશતિ- એવમિતિ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.19ઃ
વિકારાવર્તિ ચ તથા હિ સ્થિતિમ્ આહ

જગદ્વ્યાપાર ઉપાસકપ્રાપ્યઃ તદુપાસ્યનિષ્ઠત્વાત્સંકલ્પસિદ્ધ્યાદિવદિત્યાશઙ્ક્યોપાસ્યસ્થનિર્ગુણસ્વરૂપે વ્યભિચારમાહ- વિકારાવર્તિ ચેતિ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.20ઃ
દર્શયતશ્ ચૈવં પ્રત્યક્ષાનુમાને

નિર્ગુણસ્વરૂપે પ્રમાણમાહ- દર્શયતશ્ચેતિ ।
યથા જ્ઞાનાભાવાન્નિર્ગુણં ન પ્રાપ્તં તથા ધ્યાનાભાવાજ્જગત્સ્રષ્ટૃત્વાદિ ન પ્રાપ્યતે ।
ધ્યાનાભાવશ્ચ વિધ્યભાવાદિતિ ભાવઃ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.21ઃ
ભોગમાત્રસામ્યલિઙ્ગાચ્ ચ

તમુપાસકં બ્રહ્મલોકગતમાહ-હિરણ્યગર્ભઃ મયા ખલ્વિમા આપો અમૃતરૂપા મીયન્તે ભુજ્યન્તે તવાપ્યસૌ લોકો ઽમૃતોદકલક્ષણ ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુત્યન્તરમાહ- સ યથેતિ ।
ભોગસામ્યે સ દૃષ્ટાન્તો યથેત્યર્થઃ ।
તેનો ઇત્યુશબ્દો ઽપ્યર્થઃ ।
સલોકતામપીત્યન્વયઃ ।
સાયુજ્યં સમાનદેહત્વં ક્રમેણ મુક્તિર્વા ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,4.7.22ઃ
અનાવૃત્તિઃ શબ્દાદ્ અનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્