બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 3.3

સિદ્ધાન્તયતિ- પૂર્વં ત્વિતિ ।
અચેતનસ્ય કર્મણઃ સ્વતઃ પ્રવૃત્ત્યયોગાત્સેવાદિદૃષ્ટાન્તાનુસારિશ્રુતેર્બલીયસ્ત્વાત્સર્વવેદાન્તેષ્વીરશ્વસ્ય જગદ્ધેતુત્વશ્રુતેશ્ચેશ્વરાધિષ્ઠિતાત્કર્મણો જગદન્તઃપાતિફલસિદ્ધિરિતિ સમુદાયાર્થઃ ॥41॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,2.8.41
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં તૃતીયસ્યાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
॥ ઇતિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય તત્ત્વંપદાર્થપરિશોધનાખ્યો દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
તૃતીયાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
માર્તણ્ડં ધ્વાન્તનાશાય તિલકસ્વામિનં મુદે ।
વિઘ્નેશં વિઘ્નવિધ્વસ્ત્યૈ પ્રણમામિ મુહુર્મુહુઃ ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.1.1ઃ
સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચોદનાદ્યવિશેષાત્

બ્રહ્મસ્વરૂપં નિર્ધાર્ય તજ્જ્ઞાનસાધનોપાસનાસ્વરૂપમાહ- સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચોદનાદ્યવિશેષાદિતિ ।
પાદસંગતિમાહ- વ્યાખ્યાતમિતિ ।
પૂર્વપાદે તત્ત્વંપદાર્થવિવેકઃ કૃતઃ ।
ઇહ તત્ફલં વાક્યાર્થજ્ઞાનમાનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્યેતિ સૂત્રેણાપુનરુક્તાપેક્ષિતતત્પદદ્વાચ્યાર્થોપસંહારેણ નિર્ધાર્યત ઇતિ ફલફલિભાવઃ સંગતિઃ ।
સગુણવાક્યાર્થવિદ્યાચિન્તા તુ તદ્વિદ્યાનાં ચિત્તૈકાગ્ર્યદ્વારા નિર્ગુણજ્ઞાનસાધનત્વાત્ક્રિયત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
સંપ્રતિઃ ।
નિર્ગુણજ્ઞાનં ભેદાભેદવિચારવિષયત્વેનોક્તમિતિ મન્વાન આક્ષિપતિ- નન્વિતિ ।
વેદ્યભેદે વિદ્યાભેદચિન્તા સ્યાત્ બ્રહ્મણસ્તુ વેદ્યસ્યૈક્યાન્ન ચિન્તાવસર ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મૈક્યે ઽપિ ધર્મભેદાચ્ચિન્તેત્યત આહ- એકરૂપત્વાચ્ચેતિ ।
નિર્ધર્મત્વાદિત્યર્થઃ ।
એકરૂપે ઽપિ બ્રહ્મણ્યનેકપ્રકારસંભવાદ્ભેદશઙ્કા ઇત્યત આહ- નચેત્યાદિના ।
પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનભેદશઙ્કાનુપપત્તિમુક્ત્વા ચોદનાદ્યભેદાજ્જ્ઞાનાભેદ ઇતિ સિદ્ધાન્તો ઽપ્યયુક્ત ઇત્યાહ- નાપ્યસ્યેતિ ।
એવં પાદારમ્ભમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- તદુચ્યત ઇતિ ।
સગુણવિદ્યાસ્વેવ ભેદાભેદચિન્તા ક્રિયતે નિર્ગુણવિદ્યાયાં ત્વૈક્યં સિદ્ધમિતિ વાચ્યાર્થરૂપગુણોપસંહારમાત્રં ક્રિયતે વાક્યાર્થનિર્ણયાયેતિ ભાવઃ ।
પઞ્ચાગ્નિપ્રાણદહરશાણ્ડિલ્યવૈશ્વાનરાદિવિદ્યા મિથોભિન્ના ઇતિ ઽનાનાશબ્દાદિભેદાત્ઽઇત્યત્ર વક્ષ્યતે ।
અત્ર તુ મિથોભિન્નાસ્તાઃ કિં પ્રતિશાખં ભિદ્યાન્તે ન વેતિ નામાદિભેદાચ્ચોદનાદ્યવિશેષાચ્ચ સંશયઃ ।
પૂર્વપક્ષે વિદ્યાભેદાદ્ગુણાનુપસંહારઃ સિદ્ધાન્તે ત્વભેદાદુપસંહાર ઇતિ ફલભેદઃ ।
પૂર્વતન્ત્રે શાખાન્તરાધિકરણપૂર્વપક્ષસૂત્રં નામરૂપધર્મવિશેષપુનરુક્તિનિન્દાશક્તિસમાપ્તિવચનપ્રાયશ્ચિત્તાન્યાર્થદર્શનાચ્છાખાન્તરે કર્મભેદઃ સ્યાદિતિ ।
તત્રોક્તા હેતવો નામાદયો વિદ્યાભેદાર્થમિહોચ્યન્તે ઽઅથૈષ જ્યોતિરથૈષ સર્વજ્યોતિરેતેન સહસ્રદક્ષિણેન યજેતઽઇત્યત્ર પ્રકૃતજ્યોતિષ્ટોમાનુવાદેન સહસ્રદક્ષિણાખ્યગુણવિધિમાશઙ્ક્ય જ્યોતિરિતિપદસ્ય કર્માન્તરનામત્વસંભવે જ્યોતિષ્ટોમલક્ષકત્વાયોગાદથેતિ પ્રકરણવિચ્છેદાચ્ચ જ્યોતિષ્ટોમાત્કર્માન્તરં વિશિષ્ટદક્ષિણાકં વિધીયત ઇતિ નામ્નઃ કર્મભેદકત્વમુક્તમ ।
જ્યોતિરાદિષ્વિત્યાદિપદેનાધ્વર્યવં હૌત્રમિતિ સંજ્ઞાભેદાત્કર્મભેદો ગ્રાહ્યઃ ।
તપ્તં ક્ષીરં દધ્ના કઠિનમામિક્ષા, તત્ર દ્રવં જલરૂપં વાજિનમિતિ ભેદઃ, ઽતપ્તે પયસિ દધ્યાનયતિ સા વૈશ્વદેવ્યામિક્ષા વાજિભ્યો વાજિનમ્ઽઇત્યત્ર વૈશ્વદેવ્યામિક્ષાયાગે વાજિનાખ્યગુણવિધિઃ વાજિભ્ય ઇતિ વિશ્વેદેવાનુવાદાદિત્યાશઙ્ક્યામિક્ષાં પર્યુપસર્જનત્વેનોક્તવિશ્વદેવાનાં વાજિભ્ય ઇત્યનુવાદાયોગાદુત્પત્તિશિષ્ટામિક્ષાવરુદ્ધે કર્મણિ વાજિનદ્રવ્યસ્યાનાકાઙ્ક્ષિતસ્ય વિધ્યયોગાદ્વાજિદેવતાકો વાજિનયાગઃ કર્માન્તરમિતિ દ્રવ્યદેવતાખ્યરૂપભેદાત્કર્મભેદઃ સિદ્ધાન્તિતઃ ।
આદિપદાત્ ઽઐન્દ્રં દધ્યૈન્દ્રં પયઃઽઇતિ દ્રવ્યભેદાદ્યાગભેદો ગ્રાહ્યઃ ।
એવમિહાપિ પઞ્ચાગ્નિષડગ્નિરૂપભેદાદ્વિદ્યાભેદો વાજિચ્છન્દોગયોઃ ।
તથા રેતોન્યૂના વાગાદયશ્છાન્દોગ્યે તત્સહિતા વાજિનામિતિ પ્રાણવિદ્યાભેદઃ, કારીરિવાક્યાધ્યયને તૈત્તિરીયકાણાં ભૂમૌ ભોજનં ધર્મવિશેષો નાન્યેષાં, અગ્ન્યધ્યયને કેષાઞ્ચિદુપાધ્યાયાર્થમુદકાહરણં ધર્મો નાન્યેષાં, અશ્વમેધાધ્યયને ઽશ્વઘાસાનયનં કેષાઞ્ચિદેવ નાન્યેષાં, નચ તાન્યેવ કારીર્યાદીનિ કર્માણિ ધર્મવિશેષમપેક્ષન્તે નાપેક્ષન્તે ચેતિ યુક્તં, અતો ધર્મવિશેષાચ્છાખાન્તરે કર્મભેદઃ શઙ્કિતસ્તથાત્રાપિ મુણ્ડકાધ્યયેન કેષાઞ્ચિદેવ શિરસ્યઙ્ગારપાત્રધારણરૂપં વ્રતં નાન્યેષામિતિ વિદ્યાભેદઃ સ્યાત્ પુનરુક્તિરભ્યાસઃ ।
યથા ઽસમિધો યજતિ તનૂનપાતં યજતિઽઇતિ યજત્યભ્યાસાત્પ્રયાજાનાં ભેદ ઉક્તસ્તથા શાખાન્તરે ઽભ્યાસાદ્વિદ્યાભેદઃ ।
આદિપદાન્નિન્દાદિગ્રહઃ, ઽપ્રાતઃ પ્રાતરનૃતં તે વદન્તિ પુરોદયાજ્જુહ્વતિ યે ઽગ્નિહોત્રમ્ઽઇત્યનુદિતહોમસ્ય ઽયદુદિતે સૂર્યે પ્રાતર્જુહુયાદ્યથાતિથયે પ્રદ્રુતાય શૂન્યાયાવસાથાયાહાર્યં હરન્તિ તાદૃગેવ તત્ઽઇત્યુદિતહોમસ્ય ચ નિન્દાશ્રુતેર્ભેદઃ, એકસ્યૈવોદિતે ઽનુદિતે ચાનુષ્ઠાનાયોગાત્, તથોદિતાનુદિતહોમાતિક્રમકૃતપ્રાયશ્ચિત્તાદપ્યગ્નિહોત્રભેદઃ શઙ્કિતઃ ।
એતે નિન્દાપ્રયશ્ચિત્તે વેદાન્તવિદ્યાસુ ન વિદ્યેતે ઇતિ નોદાહ્રિયેતે ।
યથા સર્વશાખાવિહિતસ્ય કર્મણો જ્ઞાતું કર્તું ચાશક્તેર્ભેદસ્તથા સર્વવેદાન્તાધ્યયનજ્ઞાનાદ્યશક્તેસ્તત્તદ્વેદાન્તવિદ્યાભેદઃ સ્યાત્ તથા શાખાનાં સર્વાસામેકરૂપા સમાપ્તિર્નોચ્યતે કિન્તુ કસ્યાશ્ચિત્ક્વચિત્કર્મણિ સમાપ્તિરતઃ સમાપ્તિવચનભેદાત્પ્રતિશાખં કર્મભેદઃ શઙ્કિતઃ, તથા કસ્યચિદ્વેદાન્તસ્યોઙ્કારસાર્વાત્મ્યે સમાપ્તિઃ કસ્યચિદન્યત્રેતિ વિદ્યાભેદઃ, અન્યાર્થદર્શનમર્થવાદસ્તદ્ભેદાત્કર્મભેદવદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રોક્તા હેતવો દર્શિતાસ્તે કેચિત્સિદ્ધાન્તે પૂર્વપક્ષે ચાત્રોપયુઞ્જન્ત ઇતિ ।
તથા શબ્દાન્તરાભ્યાસસંખ્યાગુણપ્રક્રિયાનામધેયાનિ કર્મભેદકાનિ, તત્ર નામધેયં ગુણો રૂપમભ્યાસશ્ચેતિ ત્રયં વ્યાખ્યાતં, યજેદ્દદ્યાજ્જુહુયાદિતિ પ્રકૃતિશબ્દભેદેન ધાત્વર્થભેદાત્તદવચ્છિન્નભાવનાખ્યકર્મભેદ ઉક્તસ્તથાત્ર વેદોપાસ્ત ઇત્યાદિશબ્દભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ, ઽતિસ્ર આહુતીર્જુહોતિઽઇતિ સંખ્યયા કર્મભેદવત્ ઽવાયુપ્રાણૌઽઇતિ દ્વિત્વસંખ્યયા સંવર્ગવિદ્યાભેદઃ સ્યાત્ ।
નિત્યાગ્નિહોત્રપ્રકરણાત્પ્રકરણાન્તરે કુણ્ડપાયિનામયને ઽમાસમગ્નિહોત્રં જુહ્વતિઽઇતિ શ્રુતમગ્નિહોત્રં પ્રકરણાન્તરસ્થત્વાત્કર્માન્તરમિતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
તથાત્ર વેદાન્તભેદે પ્રકરણભેદાદુભાસ્તિભેદ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
સર્વૈર્વેદાન્તૈઃ પ્રતીયન્ત ઇતિ સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાનિ તૈર્વિહિતાનીત્યર્થઃ ।
ઉક્તનામાદિભિરગ્નિહોત્રાદિકર્મણાં પ્રતિશાખં ભેદે પ્રાપ્તે શાખાન્તરાધિકરણસિદ્ધાન્તસૂત્રં ઽએકં વા સંયોગરૂપચોદનાખ્યાવિશેષાત્ઽઇતિ ।
તત્ર ચોદનાવિધાયકઃ શબ્દશ્ચોદિતઃ પ્રયત્નો વા ।
તસ્યા અવિશેષમાહ- યથૈકસ્મિન્નિતિ ।
એકધાત્વર્થહોમાવચ્છિન્નપ્રયત્નૈક્યાદુપાસ્તિયત્નૈક્યમિત્યર્થઃ ।
યથા જ્યેષ્ઠત્વાદિગુણકપ્રાણવિદ્યા સર્વશાખાસ્વેકા તથા પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાપ્યેકા ફલસંયોગાદ્યવિશેષાત્, તથાન્યાપિ વિદ્યાભિન્નેત્યાહ- એવં પઞ્ચાગ્નીતિ ।
પૂર્વપક્ષહેતૂન્નિરાચષ્ટે- યે ત્વિતિ ।
કાઠકમિત્યાદિનામ્ના કર્મભેદો ન યુક્તઃ, કુતઃ અચોદનાભિધાનત્વાત્કાઠકાદિશબ્દાનાં ગ્રન્થનામતયા કર્મવાચિત્વાભાવાદતો ભિન્નનામકશાખાગ્રન્થભેદે ઽપિ તાદ્વિહિતં કર્મૈકમેવ, અલ્પરૂપભેદો ઽપિ ન કર્મૈક્યવિરોધી, ધર્મવિશેષસ્ત્વધ્યયનાઙ્ગં ન કર્માઙ્ગમતો ન કર્મભેદકઃ શાખાભેદે પુનરુક્તિરસિદ્ધા,
નિન્દાન્યાર્થદર્શનયોરપિ ન ભેદકત્વં તત્તદ્વિધિસ્તુતિમાત્રત્વાદ્બહુશાખાધ્યયનાશક્તાવપિ સ્વશાખનુક્તવિશેષસ્યાપેક્ષિતસ્યાન્યતો ગ્રહણસંભવાદશક્તિરભેદિકા, એકસ્મિન્નપિ કર્મણ્યઙ્ગલોપાદિના પ્રાયશ્ચિત્તં સંભવતિ ।
એવં સમાપ્તિવચનભેદો ઽપ્યપ્રયોજક ઇત્યૈવં કર્માભેદપ્રમાણપ્રાબલ્યે ભેદહેતવઃ પરિહૃતા ઇત્યર્થઃ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.1.1

સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.1.2ઃ
ભેદાન્ નેતિ ચેન્ નૈકસ્યામ્ અપિ

તર્હિ શાખાન્તરન્યાયેનૈવ કર્મૈક્યવદ્વિદ્યૈક્યસિદ્ધૈઃ પુનરુક્તિરિત્યત આહ- ઇહાપીતિ ।
રૂપસ્યોત્પત્તિશિષ્ટત્વં વિશેષઃ ।
પઞ્ચાગ્નીન્વેદેત્યાદ્યુપાસનોત્પત્તિવિધિસ્થપઞ્ચાગ્ન્યાદિરૂપભેદાદુપાસનાભેદઃ સ્યાદામિક્ષાવાજિનરૂપભેદાત્કર્મભેદવાદિત્યધિકાશઙ્કાનિરાસાર્થત્વાન્ન પૌનરુક્ત્યમસ્યાધિકરણસ્યેતિ મત્વા શઙ્કાં વ્યાચષ્ટે- સ્યાદિત્યાદિના ।
અસ્ય પૃથક્શાસ્ત્રત્વાત્કર્મન્યાયાનાં માનસવિદ્યાસુ વિના સૂત્રં દુર્યોજત્વાચ્ચ પુનરુક્તિગન્ધો ઽપિ નાસ્તીતિ મન્તવ્યમ્ ।
નનુ તસ્ય મૃતસ્ય દાહાર્થમગ્નિરન્ત્યેષ્ટિગતઃ ષષ્ઠો યઃ પ્રસિદ્ધવદ્વાજિભિરુક્તઃ સ છાન્દોગ્યે ઉપસંહાર્ય ઇતિ ન રૂપભેદઃ, તત્રાહ- ન ચાત્રેતિ ।
અસ્તુ પ્રજનનગુણવતો રેતસો વાજિનામાવાપશ્છન્દોગાનાં ચ તસ્યોદ્વાપસ્તતઃ કિમિત્યત આહ- આવાપેતિ ।
છાન્દોગ્યે ષષ્ઠાગ્ન્યભાવમઙ્ગીકૃત્યાલ્પરૂપભેદો ન વિદ્યૈક્યવિરોધીતિ પરિહરતિ- નૈષ ઇત્યાદિના ।
અઙ્ગીકારં ત્યજતિ- પઠ્યતે ઽપીતિ ।
ઇતો ઽસ્માલ્લોકાદિષ્ટં લોકાન્તરં પ્રેતં ગતં જ્ઞાતયો ઽગ્નયે હરન્તીત્યર્થઃ ।
નનુ છાન્દોગ્યે ઽગ્નિમાત્રં શ્રુતં વાજિભિસ્તુ સમિદાદિવિશેષઃ પઠ્યતે ઇતિ રૂપભેદસ્તદવસ્થઃ, તત્રાહ- વાજસનેયિનસ્ત્વિતિ ।
ષષ્ઠાગ્નેસ્તદ્વિશેષસ્ય ચાનુવાદમાત્રત્વેનાનુપાસ્યત્વાત્પઞ્ચાગ્નય એવોપાસ્યા ઉભયત્રેતિ ન રૂપભેદ ઇત્યર્થઃ ।
સવિશેષસ્ય ષષ્ઠાગ્નેરૂપાસ્યત્વે ઽપિ ન રૂપભેદ ઇત્યાહ- અથાપીતિ ।
દ્યુલોકાદીનાં પઞ્ચાનામનગ્નીનામગ્નિત્વસંપત્તિવિધિનૈવાર્થાત્પઞ્ચત્વં સંપત્તિકલ્પિતાગ્નીનાં સિદ્ધમનૂદ્યતે ન ધ્યેયત્વેન વિધીયત ઇત્યર્થઃ ।
છન્દોગૈર્વાજિશાખાસ્થં રેત ઉપસંહર્તવ્યમિત્યુક્ત્વાનુપસંહારે ઽપિ ન વિદ્યાભેદ ઇત્યાહ- ન ચાવાપેતિ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.1.3ઃ
સ્વાધ્યાયસ્ય તથાત્વેન હિ સમાચારે ઽધિકારાચ્ ચ સવવચ્ ચ તન્નિયમઃ

એવં રૂપભેદો ન વિદ્યાભેદક ઇત્યુક્ત્વા ધર્મવિશેષો ઽપિ ન ભેદક ઇત્યાહ- સ્વાધ્યાયસ્યેતિ ।
ગોદાનવદધ્યયનાઙ્ગત્વેન શિરોવ્રતમાથર્વણિકાનાં સૂત્રે વિહિતં ન વિદ્યાઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
અધિકારાચ્ચેતિ વ્યાચષ્ટે- નૈતદિતિ ।
એતત્પ્રકૃતં મુણ્ડકમનનુષ્ઠિતશિરોવ્રતો નરો નાધીત ઇતિ શ્રુતેર્મુણ્ડકાધ્યયનાઙ્ગમેવ શિરોવ્રતમિત્યર્થઃ ।
નનુ વિદ્યાઙ્ગત્વેનાપિ ઇદં વ્રતં શ્રુતમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
સર્વશાખાસુ બ્રહ્મવિદ્યૈકૈવ ચેદ્વિદ્યાસંયુક્તં વ્રતમપિ સર્વત્ર સંબધ્યેત ।
નચ સંબધ્યત ઇતિ વિદ્યાભેદ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતગ્રન્થવાચ્યૈતચ્છબ્દબલાદ્બ્રહ્મપ્રકાશગ્રન્થપરો બ્રહ્મવિદ્યાશબ્દ ઇતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
તસ્ય શિરોવ્રતસ્ય મુણ્ડકાધ્યયને નિયમ ઇત્યત્ર સવવદિતિ નિદર્શનનિર્દેશઃ ।
સવા હોમાઃ ।
અથર્વણૈઃ સ્વસૂત્રે ઉદિત એકો ઽગ્નિરેકર્ષિસંજ્ઞયા પ્રસિદ્ધસ્તસ્મિન્નગ્નૌ કાર્યા ઇતિ યથા નિયમ્યન્તે તથેત્યર્થઃ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.1.4ઃ
દર્શયતિ ચ

કિઞ્ચ વેદ્યૈક્યેન નિર્ગુણબ્રહ્મવિદ્યૈક્યં તાવચ્છ્રુતિર્દર્શયતિ, તત્સંનિધિપાઠાત્સગુણવિદ્યાનામપિ સર્વશાખાસ્વૈક્યસિદ્ધિરિત્યાહ સૂત્રકારઃ- દર્શયતિ ચેતિ ।
સગુણમપ્યેકં વેદત્રયે વેદ્યં દર્શયતીત્યાહ- તથેતિ ।
કિઞ્ચ શાખાન્તરોક્તપાદાર્થસ્ય શાખાન્તરે સિદ્ધવત્પરામર્શો વિદ્યૈક્યં દર્શયતીત્યાહ- તથા મહદ્ભયમિત્યાદિના ।
એષ નર એતસ્મિન્નદ્વયે ઽલ્પમપ્યન્તરં ભેદં યદા પશ્યત્યથ તદા તસ્ય સંસારભયં ભવત્યેવ, યસ્માદ્વિદુષો નરસ્ય ભેદદર્શિનસ્તદેવ બ્રહ્મ ભયઙ્કરં ભવતિ, બ્રહ્મૈવાહમિત્યમન્વાનસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રાદેશમાત્રમુપાસ્ત ઇતિ સિદ્ધવદુપાસનં વૈશ્વાનરવિદ્યૈક્યં દર્શયતીત્યાહ- તથેતિ ।
કિઞ્ચ સર્વેષુ વેદાન્તેષૂક્થાદીનાં પ્રતીયમાનત્વેન હેતુનૈતદવગમ્યતે-અન્યત્રોક્તાનાં તેષામન્યત્રોપાસ્ત્યર્થમુપાદાનમિતિ ।
તતસ્તદુપાસ્તીનામપિ સર્વવેદાન્તપ્રમાણકત્વેનૈક્યં બાહુલ્યેન સિધ્યતીત્યાહ- તથેતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યૈક્યવદુક્થાદિવિદ્યૈક્યમિત્યર્થઃ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.2.5ઃ
ઉપસંહારોર્ઽથાભેદાદ્વિધિશેષવત્સમાને ચ

સર્વશાખાસુ વિદ્યૈક્યચિન્તાયાઃ ફલમાહ- ઉપસંહાર ઇતિ ।
શાખાભેદે સમાનવિદ્યાયાં શ્રુતા ગુણા યથાશ્રુતિ વ્યવસ્થિતા ઉત એકત્રાશ્રુતા ઇતરશાખાત ઉપસંહર્તવ્યા ઇતિ સંદેહે વિદ્યૈક્યે ઽપિ તત્ર તત્રોક્તૈરેવ ગુણૈર્વિદ્યોપકારસિદ્ધેઃ શાખાભેદેન ગુણા વ્યવસ્થિતા ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ, તત્ર પ્રકૃતવિદ્યૈક્યચિન્તાનૈષ્ફલ્યમિતિ ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તત્વેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સ્થિતે ચેત્યાદિના ।
ગુણાનાં ગુણ્યવિનાભાવાદેતચ્છાખાસ્થા વિદ્યા શાખાન્તરોક્તતદ્વિદ્યાગુણવતી, તદભિન્નત્વાત્, તદ્વિદ્યાવદિત્યનુમાનદ્વિદ્યૈક્યે ગુણોપસંહારસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પ્રધાનૈક્યે તત્તદુપકારકાણમઙ્ગાનામુપસંહારે દૃષ્ટાન્તમાહ- વિધિશેષવદિતિ ।
ઉક્તમેવ વ્યતિરેકમુખેનાહ- યદિહીતિ ।
નન્વાગ્નેયયાગાવરુદ્ધાનાં ગુણાનાં તતો ઽભિન્ને સૌર્યે પ્રાપ્તિવદ્વિદ્યાન્તરસ્થગુણાનાં વિદ્યાન્તરે પ્રાપ્તિઃ કિં સ્યાદિત્યત આહ- પ્રકૃતીતિ ।
પ્રકૃતિગુણાનાં વિકારે પ્રાપ્તિર્યુક્તા વિદ્યાનાં તુ પ્રકૃતિવિકૃતિભાવાસિદ્ધેર્ન તત્પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
નૈવમિતિ ગુણાનુપસંહારો નેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરસૂત્રાણામનેન સૂત્રેણ પૌનરુક્ત્યં વારયતિ- અસ્યૈવેતિ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.2.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.3.6ઃ
અન્યથાત્વં શબ્દાદ્ ઇતિ ચેન્ નાવિશેષાત્

પૂર્વં ચોદનાદ્યવિશેષાદુત્સર્ગતો વિદ્યૈક્યમુક્તં તસ્યાપવાદં વક્તુમાહ- અન્યથાત્વમિતિ ।
અત્ર વાજિનામુદ્રીયબ્રાહ્મણં છન્દોગાનામુદ્ગીથાધ્યાયં ચ વિષયમાહ- વાજેત્યાદિના ।
ઽતે હ દેવાઃ સાત્ત્વિકવૃત્તયઃ પ્રાણા અન્યોન્યમુચૂર્હન્તેદાનીમસ્મિન્યજ્ઞે ઉદ્ગીથેનૌદ્ગાત્રેણ કર્મણા રજસ્તમોવૃત્તિરૂપાનસુરાનતીત્ય દેવત્વં ગચ્છામઃઽઇતિ તે ચૈવં નિર્દેષમુદ્ગીથકર્તારમુપાસ્યં નિર્ધારયિતું કૃતસંવાદાઃ પ્રથમં વાચ્યં પરીક્ષિતવન્તસ્ત્વમૌદ્ગાત્રં નો ઽસ્માકં કુર્વિતિ તયા ત્વનૃતં કૃતં તથા ઘ્રાણચક્ષુઃશ્રોત્રમનાંસ્યપિ કામેનાસુરપાપ્મના ગ્રસ્તાનીતિ નિન્દિત્વા આસન્યમાસ્યે ભવં મુખમધ્યસ્થં પ્રાણમુપાસ્યં નિર્ધારિતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તત્તત્રાન્યોન્યભિભવાત્મકયુદ્ધે પ્રવૃત્તે દેવાઃ પૂર્વવદુદ્ગીથમાહૃતવન્તઃ અનેનોદ્ગીથેનૈનાનસુરાઞ્જયેમેત્યર્થઃ ।
ભેદાભેદમાનાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અત્ર પૂર્વાધિકરણસિદ્ધાન્તન્યાયેનોદ્ગીથવિદ્યેતિ સંજ્ઞૈક્યેન વિદ્યૈક્યમિતિ પૂર્વપક્ષે મિથો ગુણોપસંહારઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે સંજ્ઞૈક્યે ઽપિ વિદ્યૈક્યાપવાદાદનુપસંહાર ઇતિ ।
એવં યત્ર પૂર્વન્યાયેન પૂર્વપક્ષઃ તત્રાપવાદિકી સંગતિરિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સૂત્રસ્થસિદ્ધાન્તિશઙ્કાભાગં વ્યાચષ્ટે- નનુ ન યુક્તમિતિ ।
સંપૂર્ણોદ્ગીથકર્મકર્તા પ્રાણો વાજિનામુપાસ્યઃ, ઉદ્ગાયેતિ કર્તૃશબ્દાચ્છન્દોગાનાં તૂદ્ગીથાવયવ ઓઙ્કારઃ પ્રાણદૃષ્ટ્યોપાસ્યઃ, ઓંમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમિત્યુપક્રમ્ય પ્રાણમુદ્ગીથમિતિ કર્મરૂપત્વશબ્દાત્, તથાચ કર્તૃકર્મણોરૂપાસ્યયોર્ભેદાદ્વિદ્યયોરન્યથાત્વં ભેદ ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ઉદ્ગીથત્વેનેતિ ઓઙ્કારત્વેનેત્યર્થઃ ।
અલ્પરૂપભેદો ન વિદ્યૈક્યવિરોધીત્યુક્તન્યાયેન પૂર્વપક્ષી પરિહરતિ- નૈષ ઇતિ ।
અસુરાત્યયાભિપ્રાયઃ અસુરજયાર્થં સંવાદઃ, યથાશ્માનં પ્રાપ્ય લોષ્ટો વિધ્વંસતે તથા પ્રાણં હન્તુમાગતા અસુરાસ્તસ્ય વીર્યેણ સ્વયમેવ ધ્વસ્તા ઇતિ શ્રુતમુભયત્રેત્યર્થઃ ।
અલ્પરૂપભેદમઙ્ગીકૃત્યાપિ વિદ્યૈક્યમુક્તં સો ઽપિ નાસ્તીત્યાહ- વાજેતિ ।
ઉદ્ગીથકર્તૃરૂપત્વેન પ્રાણસ્યોભયત્ર શ્રુતત્વાદેકત્ર શ્રુતં કર્તૃત્વમપ્યુભયત્ર દ્રષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.3.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.3.7ઃ
ન વા પ્રકરણભેદાત્ પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્

બહુવિરુદ્ધરૂપભેદાત્ ન વિદ્યૈક્યમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- ન વેતિ ।
અક્ષરં વિશિનષ્ટિ- ઉદ્ગીથમિતિ ।
તદવયવમિત્યર્થઃ પૃથિવ્યાદિરસાનાં રસતમ ઓઙ્કારઃ, આપ્તિઃ સમૃદ્ધિરિતિ ગુણાનુક્ત્વા ગુણવત્યોઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિવિધાનાયાખ્યાયિકા પ્રસ્તુતેત્યાહ- રસતમેતિ ।
નનુ વાજિવાક્યૈકવાક્યત્વાર્થં છાન્દોગ્યોપક્રમસ્થમુદ્ગીથપદં સંપૂર્ણસામભક્તિપરમસ્તુ, પ્રાણમુદ્ગીથમિત્યત્રાપ્યુદ્ગીથકર્તા પ્રાણ ઉપાસ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાયતામિત્યત આહ- તત્ર યદ્યુદ્ગીથેતિ ।
ઓઙ્કારોપાસ્ત્યુપક્રમસઙ્ગ ઉદ્ગીથપદે કર્તૃલક્ષણા ચેતિ દોષદ્વયં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ સિદ્ધાન્તે ઽપિ તત્પદે ઽવયવલક્ષણા સ્વીકાર્યા તતો વરં કર્તૃલક્ષણા શ્રુત્યન્તરાનુગ્રહાત્તથા ચોપસંહારે કર્તૃપ્રાણોપાસ્તિનિશ્ચયાદુપક્રમે ઽપિ તન્નિશ્ચય ઇત્યત આહ- ઉપક્રમેતિ ।
સંદિગ્ધોપક્રમો હિ વાક્યશેષાન્નિશ્ચીયતે ।
યથા ઽઅક્તાઃ શર્કરાઃઽઇત્યત્રાઞ્જનદ્રવ્યસંદેહે ઽતેજો ઘૃતમ્ઽઇતિ શેષાન્નિશ્ચયઃ ।
ઇહ તૂપક્રમે ઽક્ષરસ્યોપાસ્યત્વં નિશ્ચિતં, તત્સમાનાધિકારણોદ્ગીથપદસ્યાવયવલક્ષણા ચ વિનિશ્ચિતેતિ પ્રાણમુદ્ગીથમિત્યુપસંહારસ્તદેકાર્થતયા નેય ઇત્યર્થઃ ।
એવં છાન્દોગ્યે ઓઙ્કાર ઉપાસ્ય ઉક્ત ઇતરત્ર તુ પ્રાણ ઇત્યુપાસ્યભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇત્યાહ- વાજેતિ ।
યદુક્તં વાજિશ્રુતાવપિ પ્રાણસ્યોદ્ગીથરૂપત્વશ્રુતેરૂપાસ્યૈક્યમિતિ તદ્દૂષયતિ- યદપીત્યાદિના ।
તત્રોદ્ગીથ ઉપાસ્યતયા નોક્તઃ કિન્તુ પ્રાણસ્યોપાસ્યસ્ય ગુણતયેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચોદ્ગીથ ઓઙ્કારશ્છાન્દોગ્યે ઽત્ર તુ ભક્તિરિત્યુપાસ્યભેદ ઇત્યાહ- સકલેતિ ।
પ્રાણસ્ય જડત્વાન્નોદ્ગાતૃત્વં કિન્તૂદ્ગીથત્વમેવ વાજિભરપિ ગ્રાહ્યમિત્યૈક્યમાશઙ્ક્યાહ- નચેતિ ।
સ ઉદ્ગાતા વાગ્વિશિષ્ટપ્રાણેનૌદ્ગાત્રં કૃતવાનિતિ શ્રુતેરસંભવો ઽપિ નેત્યર્થઃ ।
યદુક્તં બહુતરાર્થાવિશેષાદ્ધિ વિદ્યૈક્યમિતિ, તત્રાહ- નચેતિ ।
એકત્રોદ્ગાતા પ્રાણ ઉપાસ્યો ઽન્યત્રોઙ્કાર ઇત્યન્તરઙ્ગોપાસ્યરૂપભેદે સ્પષ્ટે સતિ બહિરઙ્ગાર્થવાદસામ્યમાત્રેણ નોપાસનૈક્યં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
વાક્યસામ્યમાત્રેણાર્થૈક્યં નાસ્તીત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- તથાહીતિ ।
ઽવિ વા એતં પ્રજયા પશુભિરર્ધયતિ વર્ધયત્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યં યસ્ય હવિર્નિરુપ્તં પુરસ્તાચ્ચન્દ્રમા અભ્યુદેતિ ત્રેધા તણ્ડુલાન્વિભજેદ્યે મધ્યમાઃ સ્યુસ્તાનગ્નયે દાત્રે પુરોડાશમષ્ટાકપાલં કુર્યાદ્યે સ્થવિષ્ઠાસ્તાનિન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ચરું યે ઽણિષ્ઠાસ્તાન્વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્ઽઇત્યભ્યુદયવાક્યમ્ ।
અસ્યાર્થઃ-યસ્ય યજમાનસ્ય ચતુર્દશ્યામેવામાવાસ્યાભ્રાન્ત્યાદર્શકર્માર્થં પ્રવૃત્તસ્ય પુરસ્તાત્પૂર્વં હવિસ્તણ્ડુલદધિપયોરૂપં નિરુપ્તં દર્શદેવતાભ્યો ઽગ્ન્યાદિભ્યઃ સઙ્કલ્પિતં ચન્દ્રમાશ્ચ પશ્ચાદભ્યુદેતિ તમેતં યજમાનં કાલવ્યત્યયાપરાધાત્તદેવ નિરુપ્તં હવિઃ પ્રજાદિનાર્ધયતિ વિયોજયતિ શત્રું ચાસ્ય વર્ધયતિ યસ્માત્કાલભ્રાન્તિમાન્યજમાનઃ, યે મધ્યમાદિભાવેન ત્રેધા ભૂતાસ્તણ્ડુલા દધ્યાદિસહિતા નિરુપ્તાસ્તાન્વિભજેદગ્ન્યાદિભ્યો વિયોજયદ્વિયોજ્ય ચ દાતૃત્વાદિગુણકાનગ્ન્યાદિભ્યો દર્શદેવાભિન્નેભ્યો નિર્વપેદિતિ દધન્ દધનિ સ્થવિષ્ઠતણ્ડુલચરું શૃતે દુગ્ધે ઽણિષ્ઠચરુમિત્યર્થઃ ।
અત્ર કાલાપરાધે દેવાન્તરયુક્તં પ્રાયશ્ચિત્તરૂપં દર્શાદ્ભિન્નં કર્મ વિધીયત ઇતિ પ્રાપ્તે તણ્ડુલત્રેધાત્વાદ્યનુવાદેન વિભજેદિતિ હવિષઃ પ્રકૃતદેવવિયોગેન તસ્મિન્નેવ દર્શકર્મણિ દેવતાન્તરસંબન્ધમાત્રવિધાનં ન કર્માન્તરમિતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
એવમભ્યુદયવાક્યે કાલાપરાધેનોપક્રમાદ્દર્શકર્મણ્યેવ હવિષઃ પૂર્વદેવતાભ્યો ઽપનયો વિયોગો ઽધ્યવસિતઃ, પશુકામવાક્યે તુ યદ્યપિ યે સ્થવિષ્ઠાસ્તાનગ્નયે સનિમતે ઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્યે મધ્યમાસ્તાન્ વિષણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરું યે ક્ષોદિષ્ઠાસ્તાનિન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ચરુમિતિ નિર્દેશો ઽભ્યુદયવાક્યેન સમો ઽસ્તિ, તથાપિ યઃ પશુકામઃ સ્યાત્સો ઽમાવાસ્યામિષ્ટ્વા વત્સાનપાકુર્યાદિતિ નિત્યં દર્શકર્મ સમાપ્ય પુનર્દેહાર્થં વત્સાપાકરણવિધ્યુપક્રમાત્પશુકામસ્ય યાગાન્તરવિધિરેવ નાભ્યુદયવાક્યેનાર્થૈક્યમિતિ તથા પ્રકૃતે ઽપિ નિર્દેશસામ્યં ન વિદ્યૈક્યપ્રયોજકમિત્યર્થઃ ।
વત્સાનાપાકુર્યાન્માતૃદેશાદ્દેશાન્તરં નયેદિત્યર્થઃ ।
સૂત્રોક્તં દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- પરોવરીયસ્ત્વાદિવદિતિ ।
પર ઇતિ સકારાન્તં પરસ્માત્ પરશ્ચાસૌ વરાચ્ચ વરતર ઇતિ પરોવરીયાનિત્યેકં પદમ્ ।
અનન્તશ્ચ આકાશાખ્યઃ પરમાત્મા તદ્દૃષ્ટ્યાલમ્બનત્વાદુદ્ગીથસ્તથોક્ત ઇત્યર્થઃ ।
આકાશાત્મના હિરણ્યશ્મશ્રુપુરુષાત્મના ચોદ્ગીથોપાસ્તિસામ્યે ઽપિ વિદ્યાભેદવદિહાપિ ભેદ ઇત્યર્થઃ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.3.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.3.8ઃ
સંજ્ઞાતશ્ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્ અસ્તિ તુ તદ્ અપિ

સંજ્ઞૈક્યં પૂર્વપક્ષબીજમુદ્ભાવ્ય દૂષયતિ- સંજ્ઞાત ઇતિ ।
ઉપાસ્યરૂપભેદાદ્વિદ્યાનાનાત્વં યદુક્તં તચ્છ્રુત્યક્ષરાનુગતં બલવત્, સંજ્ઞા તુ પૌરુષેયી દુર્બલેત્યર્થઃ ।
સંજ્ઞૈક્યં કર્મૈક્યવ્યભિચારિ ચેત્યાહ- અસ્તિ ચેતિ ।
કિં સંજ્ઞૈક્યં સર્વત્રાપ્રમાણમેવ નેત્યાહ- યત્ર ત્વિતિ ।
અસતિ બાધકે સંજ્ઞૈક્યમપિ માનં યથા સંવર્ગવિદ્યેતિ સંજ્ઞૈક્યાત્સર્વશાખાસુ તદ્વિદ્યૈક્યં, તથા પઞ્ચાગ્ન્યાદિવિદ્યૈક્યમિત્યાદ્યસૂત્રે દર્શિતમિત્યર્થઃ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.3.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.4.9ઃ
વ્યાપ્તેશ્ ચ સમઞ્જસમ્

વ્યાપ્તેશ્ચ સમઞ્જસમ્ ।
સામાનાધિકરણ્યં વિષયીકૃત્ય સંશયમાહ- ઓમિત્યેતદિતિ ।
અધ્યાસાદિપદાર્થાન્વ્યાચષ્ટે- તત્રાધ્યાસ ઇત્યાદિના ।
બુદ્ધિપૂર્વકાભેદારોપો ઽધ્યાસઃ, બાધો ઽપવાદઃ, એકત્વં વાસ્તવાભેદઃ, વિશેષણં વ્યાવર્તકમિતિ વિવેકઃ ।
પૂર્વમુદ્ગાતૃકર્માત્મકોદ્ગીથાવયવત્વમોઙ્કારસ્ય ધ્યેયસ્ય વિશેષણં સિદ્ધવત્કૃત્ય ધ્યેયભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ સિદ્ધાન્તિતઃ સ ન યુક્ત ઇત્યાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે પૂર્વોક્તસિદ્ધાન્તાસિદ્ધિઃ ફલં સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ મત્વા સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ચશબ્દ ઇત્યાદિના ।
પક્ષત્રયસ્ય દુષ્ટત્વં પ્રતિજ્ઞાયાધ્યાસપક્ષે દોષમાહ- તત્રાધ્યાસ ઇતિ ।
યસ્યોદ્ગીથસ્ય બુદ્ધિરોઙ્કારે ઽધ્યસ્યતે તદ્વાચકોદ્ગીથશબ્દસ્યોઙ્કારે લક્ષણા સ્યાત્તદ્બુદ્ધિવિષયત્વગુણપરત્વાત્તથા સંબન્ધો ઽપ્યસિદ્ધઃ કલ્પનીયઃ, પ્રતીકોપાસ્તેઃ ફલં ચ કલ્પ્યમિતિ ગૌરવં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ફલં ન કલ્પ્યમિતિ શઙ્કતે- શ્રૂયત ઇતિ ।
આપ્ત્યાદીતિ ।
ઽઓઙ્કાર આપ્તિઃ સમૃદ્ધિરિતિઽ ઽય ઉપાસ્તે સ કામાનાપ્નોતિઽઇતિ શ્રુતં ફલં નાધ્યાસસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉદ્ગીથોઙ્કારયોરન્યતરબુદ્યાન્યતરબુદ્યપવાદમઙ્ગીકૃત્યાન્યતરમિથ્યાબુદ્ધિનિવૃત્તિવૈફલ્યમુક્તં સંપ્રત્યન્યતરબુદ્ધેરભ્રાન્તિત્વાન્નાપવાદ ઇત્યાહ- નચ કદાચિદપીતિ ।
ભ્રાન્તિશ્ચેત્ નિવર્તેત ન તુ નિવર્તત ઇત્યભ્રન્તિરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ તત્ત્વબોધકાદ્વાક્યાદ્ભ્રાન્ત્યપવાદો ભવતિ નેદં વાક્યં તત્ત્વપરમિત્યાહ- નચેતિ ।
ઘટકુમ્ભશબ્દયોરિવોઙ્કારોદ્ગીયશબ્દયોઃ પર્યાયત્વપક્ષં દૂષયતિ- નાપીતિ ।
પર્યાયત્વમપિ નાસ્તીત્યાહ- નચેતિ ।
પરિશિષ્ટવિશેષણપક્ષે સૂત્રં યોજયતિ- વ્યાપ્તેરિતિ ।
ઽઓમિત્યક્ષરમુપાસીતઽઇત્યુક્તે સર્વવેદવ્યાપ્યોઙ્કાર ઇહોપાસ્તૌ પ્રસજ્યેત તન્નિરાસાર્થમુદ્ગીથાવયવત્વં વિશેષણં સમઞ્જસમિત્યર્થઃ ।
અધ્યાસપક્ષે તદ્બુદ્ધિવિષયત્વગુણયોગરૂપઃ સંબન્ધઃ કલ્પ્ય ઇતિ વિપ્રકૃષ્ટા લક્ષણા અવયવલક્ષણા તુ સંનિકૃષ્ટા અવયવાવયવિસંબન્ધસ્ય કૢપ્તત્વાત્, પટાવયવે દગ્ધે પટો દગ્ધ ઇતિ લોકે પ્રયોગાચ્ચ ।
નામાદૌ બ્રહ્મશબ્દસ્ય ત્વગત્યા બ્રહ્મબુદ્ધિગ્રાહ્યત્વગુણલક્ષણાશ્રિતા તત્ર પ્રતીકોપાસ્તેર્વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ઇહ તુ પ્રતીકોપાસ્તિવિધિકલ્પને આપ્ત્યાદિગુણકોઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિવિધાને ચ વાક્યભેદઃ સ્યાદતઃ સર્વવેદવ્યાપ્યોઙ્કારનિરાસેનોઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિવિધાનાર્થં વિશેષણમેવ સમઞ્જસં કલ્પ્નાલાઘવાદિતિ સિદ્ધમ્ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.4.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.5.10ઃ
સર્વાભેદાદન્યત્રેમે

સર્વાભેદાદન્યત્રેમે ।
વિષયં વક્તું સંમતમર્થમાહ- વાજિનામિતિ ।
વાચો વસિષ્ઠત્વં ગુણો વાગ્મિનઃ સુખવાસદર્શનાત્ ।
ચક્ષુષઃ પ્રતિષ્ઠા ગુણઃ ચક્ષુષ્મતઃ પાદપ્રતિષ્ઠાદર્શનાત્ ।
શ્રોત્રં સંપદ્ગુણકં શ્રવણાત્સર્વાર્થસંપત્તેઃ ।
મન આયતનત્વગુણં તસ્ય વૃત્તિદ્વારા સર્વભોગ્યાશ્રયત્વાત્ ।
તે ચ ગુણાઃ પ્રાણસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યં નિશ્ચિત્ય વાગાદિભિસ્તસ્મિન્નર્પિતા ઇતિ શાખાદ્વયસંમતોર્ઽથઃ ।
વિષયમાહ- અન્યેષામિત્યાદિના ।
નિશ્રેયસસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યસ્યાદાનં નિર્ધારમં પ્રસ્તૂયતલ ઇત્યર્થઃ ।
દેવતા વાગાદયો ઽહંશ્રેયસે સ્વશ્રૈષ્ઠ્યાયેત્યર્થઃ ।
એવંશબ્દાચ્છૈષ્ઠ્યગુણકપ્રાણપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ગુણાનામનુપસંહારોપસંહારાવેવ પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ ફલમ્ ।
ઉદ્ગીથત્વવિશેષણાદોઙ્કારસ્ય સર્વવેદવ્યાપ્તિવ્યાવૃત્તિવત્પ્રકૃતગુણમાત્રગ્રાહકૈવંશબ્દાચ્છાખાન્તરગુણવ્યાવૃત્તરિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- તત્ર પ્રાપ્તમિતિ ।
યથા વાગાદિભ્યઃ પ્રાણશ્રૈષ્ઠ્યં સિદ્ધમથો તથા ય એવં શ્રૈષ્ઠ્યગુણં વિદ્વાનુપાસ્તે સ પ્રાણે શ્રૈષ્ઠ્યં વિદિત્વા શ્રેષ્ઠો ભવતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
એવં જાતીયકવિદ્યૈક્યાત્પ્રાપ્તમાર્થિકં વસિષ્ઠત્વાદિગુણજાતમેવંશબ્દો ન ગૃહ્ણાતિ શ્રુતાવલમ્બિત્વાદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- અસ્યેરન્નિતિ ।
વાજસનેયિબ્રાહ્મણે તાવદેવંશબ્દેન વસિષ્ઠત્વાદિગુણજાતસ્ય પ્રાણવિદ્યાસંબન્ધઃ સિદ્ધઃ સૈવ વિદ્યા કૌષીતકિશ્રુતૌ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે, તથાચ ગુણાનાં ગુણ્યવિનાભાવેનાર્થતઃ પ્રાપ્તાનામપિ શ્રુતગુણૈરવિરોધાત્સહૈવ શ્રુતમાર્થં ચ ગુણજાતં શ્રુત્યર્થાભ્યાં સંનિહિતત્વાવિશેષાત્કૌષીતકિગતેનૈવંશબ્દેન પરામૃશ્યત ઇત્યાહ- તથાપીતિ ।
કૌષીતકિશ્રુતિસ્થઃ પ્રાણો વસિષ્ઠત્વાદિગુણકઃ, શ્રેષ્ઠપ્રાણત્વાત્, વાજિશ્રુતિસ્થપ્રાણવદિત્યશ્રુતગુણાનુમાને સતિ શ્રુતહાનિર્નાસ્તિ, અવિરોધાદિત્યુક્તં, સ્પષ્ટયતિ- ન ચૈવં સતીતિ ।
અપરિગણિતા અપિ ગુણાઃ શ્રુતા એવેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- નહીતિ ।
ફલિતમાહ- તસ્માદિતિ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.5.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.6.11ઃ
આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય

આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય ।
બ્રહ્મણો જ્ઞેયસ્યૈક્યાન્નિર્વિશેષત્વાચ્ચ સંશયમાહ- તેષુ સંશય ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષે સત્યાદિપદાનુપસંહારાદ્વાક્યાર્થાનવધારણં, સિદ્ધાન્તે ત્વવધારણમિતિ ફલમ્ ।
પ્રાણસ્યસવિશેષત્વાદ્યુક્તઃ શાખાન્તરીયવસિષ્ઠત્વાદ્યુપસંહારઃ, બ્રહ્મણસ્તુ નિર્વિશેષત્વાત્સ્વશાખાગતપદૈરેવ પ્રમિતિસિદ્ધેર્વ્યર્થઃ પદાન્તરોપસંહાર ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તમાહ- ઇદમિતિ ।
આનન્દત્વસત્યત્વજ્ઞાનત્વાદિસામાન્યાનિ બ્રહ્મણિ કલ્પિતા ધર્માસ્તેષાં સર્વશાખાસૂપસંહારો નામ તદ્વાચકાનન્દાદિપદાનામેકવાક્યતયોચ્ચારણં આનન્દઃ સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ શુદ્ધમદ્વયમાત્મેતિ ।
તાનિ ચ સમાનાધિકરણાનિ પદાનિ વિરુદ્ધધર્મત્યાગેન સર્વાધિષ્ઠાનભૂતામેકામખણ્ડવ્યક્તિં ક્ષયન્તિ ।
ન ચૈકેનૈવ પદેન લક્ષ્યસિદ્ધેઃ પદાન્તરં વ્યર્થમિતિ વાચ્યં, એકસ્મિન્પદે વિરોધાભાવેન લક્ષણાનવતારાત્ ।
યદ્યપિ પદદ્વયે ઽપિ લક્ષણાવતરતિ તથાપ્યાનન્દો બ્રહ્મેત્યુક્તે દુઃખત્વાલ્પત્વભ્રન્તિનિરાસે ઽપ્યસત્ત્વજડત્વાદિભ્રમો ભવેદતસ્તન્નિરાસાર્થં સત્યજ્ઞાનાદિપદાનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ ।
નચ ભ્રમસ્યાનવધિત્વાદ્વાક્યમપર્યવસિતં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
સચ્ચિદાનન્દાત્મકં સર્વધર્મશૂન્યમદ્વયમવિકલ્પં બ્રહ્માહમિતિ વિશેષદર્શને સર્વભ્રમનિરાસાત્ ।
તચ્ચ વિશેષદર્શનં યાવદ્ભિઃ પદૈર્ભવતિ તાવન્તિ પદાન્યુપસંહર્તવ્યાનીતિ ભાવઃ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.6.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.6.12ઃ
પ્રિયશિરસ્ત્વાદ્યપ્રાપ્તિરુપચયાપચયૌ હિ ભેદે

બ્રહ્મૈક્યાચ્ચેદાનન્દત્વાદિધર્માણાં સર્વત્ર પ્રાપ્તિસ્તર્હિ સગુણબ્રહ્મવિદ્યાગતધર્મપ્રાપ્તિરપિ સ્યાદિતિ શઙ્કાનિરાસાર્થં સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- પ્રિયેતિ ।
પુત્રદર્શનસુખં પ્રિયં તદ્વાર્તાદિના મોદસ્તસ્ય વિદ્યાદ્યતિશયે પ્રમોદ ઇત્યેવં તારતમ્યવન્તો ધર્માસ્ત્વદ્વયે જ્ઞેયે ન પ્રાપ્નુવન્તિ તેષામબ્રહ્મસ્વરૂપાણાં બ્રહ્મજ્ઞાનાનુપયોગાદિતિ ભાવઃ ।
તેષાં બ્રહ્મ ધર્મત્વં ચાસિદ્ધમિત્યાહ- ન ચૈત ઇતિ ।
બ્રહ્મણિ ચિત્તાવતારોપાયત્વે ઽપિ તેષાં પ્રાપ્તિઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- એવમપીતિ ।
અજ્ઞેયત્વાદેષાં ન જ્ઞેયે બ્રહ્મણિ પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
કિમર્થં તર્હિ સૂત્રમિત્યત આહ- બ્રહ્મધર્માનિતિ ।
કૃત્વાચિન્તાફલમાહ- સ ચેતિ ।
જ્ઞેયે બાહ્યધર્માણામનુપયોગાદપ્રાપ્તિરિતિ ન્યાયાત્સંયદ્વામત્વાદીનામપ્રાપ્તિરિતિ સૂત્રં વ્યાખ્યેયમિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનાનુપયોગે ઽપિ ધ્યાને તેષાં ધર્માણામુપયોગાદુપાસ્યબ્રહ્મૈક્યાત્પ્રાપ્તિરન્યોવિદ્યાસુ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- તેષુ હીતિ ।
ધ્યાનવિધિપરતન્ત્રાણાં ધર્માણાં યથાવિધિ વ્યવસ્થેત્યર્થઃ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.6.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.7.13ઃ
ઇતરે ત્વર્થસામાન્યાત્

સંયદ્વામત્વાદિધર્મેભ્ય આનન્દાદીનાં વૈષમ્યં જ્ઞાનોપયોગિત્વાદિતયાહ- ઇતરે ત્વિતિ ।
સત્યજ્ઞાનાનન્દાત્મબ્રહ્મશબ્દાઃ પઞ્ચ સર્વત્રોપસંહર્તવ્યા ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.7.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.8.14ઃ
આધ્યાનાય પ્રયોજનાભાવાત્

આધ્યાનાય વાક્યભેદાભેદાનવધારણાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે વાક્યભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ, સિદ્ધાન્તે વાક્યૈક્યાદ્વિદ્યૈક્યમિતિ ફલમ્ ।
પૂર્વત્ર બ્રહ્મસ્વભાવાનામાનન્દાદીનામુપસંહાર્યાણાં બ્રહ્મજ્ઞાનફલોપાયત્વમુક્તમ્, અત્રત્વબ્રહ્મસ્વભાવસ્યાર્થાદિપરત્વસ્યાનુપસંહાર્યસ્ય તદુપાયત્વમુચ્યત ઇત્યેકફલકત્વં સંગતિઃ તત્તત્પરત્વવિશિષ્ટત્વેનાર્થાદીનામપૂર્વતયા પ્રતિપાદ્યાનાં ભેદાદ્વાક્યભેદો ન દોષ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઉત્સૂત્રસિદ્ધાન્તં પ્રતિજ્ઞાય સૌત્રં હેતું વ્યાચષ્ટે- પુરુષ એવેતિ ।
ફલવત્ત્વે સત્યપૂર્વત્વાત્પુરુષસ્યૈવ પ્રાધાન્યેન પ્રતિપાદ્યત્વમફલાર્થાદીનાં પરત્વં તુ તચ્છેષત્વેનોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠાઽઇતિ વેદઃ પરનિષેધલિઙ્ગેન સર્વબાધાવધિત્વલિઙ્ગેન ચ પુરુષે તાત્પર્યં દર્શયન્પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્માદપરસ્યાપરસ્ય પરત્વોક્તિસ્તદર્થેતિ દર્શયતીત્યાહ- અપિચેતિ ।
અર્થાદીનામત્રોક્તિરાધ્યાનાય તત્તત્પરત્વાધ્યાનપૂર્વકં પુરુષદર્શનાયૈવ સ્વતઃ પ્રયોજનાભાવાદિતિ સૂત્રં યોજયતિ- આધ્યાનાયેતિ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.8.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.7.15ઃ
આત્મશબ્દાચ્ ચ

આત્મત્વાદિલિઙ્ગૈશ્ચ પુરુષ એવ પ્રતિપાદ્ય ઇત્યાહ- આત્મશબ્દાચ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ ઽતદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં, પુરષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્ઽઇત્યુપક્રમોપસંહારયોરૈકરૂપ્યાત્કૢપ્તફલવદેકપુરુષપરત્વેનૈકવાક્યત્વનિશ્ચયે સતિ વાક્યભેદફલભેદકલ્પના ન યુક્તા ગૌરવાદિત્યાહ- અપિચેતિ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.7.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.8.16ઃ
આત્મગૃહીતિર્ ઇતરવદ્ ઉત્તરાત્

આત્મગૃહીતિઃ ।
મિષત્ ચલત્ ।
લોકાનાહ- અમ્ભ ઇતિ ।
અમ્ભઃ સ્વર્ગઃ, મરીચયો ઽન્તરિક્ષલોકઃ, મરો મર્ત્યલોકઃ, આપઃ પાતાલલોક ઇત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ સૂત્રાત્મનિ ચ પ્રયોગાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે વાક્યસ્ય સૂત્રોપાસ્તિપરત્વાત્પરબ્રહ્મધર્માણામાનન્દાદીનામૈતરેયકે ઽનુપસંહારઃ, સિદ્ધાન્તે બ્રહ્મપરત્વાદુપસંહાર ઇતિ ફલમ્ ।
પુરુષવાક્યાદ્ભેદપ્રસઙ્ગાદર્થાદિવાક્યાનાં નાર્થાદિપ્રતિપાદકત્વમિત્યુક્તં તદ્વદિહાપિ પ્રજાપતે રેતો દેવા ઇતિ પૂર્વસ્માત્પ્રજાપતિવાક્યાદ્ભેદપ્રસઙ્ગાદાત્મા વા ઇત્યાદિવાક્યસ્ય ન બ્રહ્મપરત્વમિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- ન પરમાત્મેત્યાદિના ।
વાક્યસ્ય પ્રજાપતૌ તાત્પર્યદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપ્ય લોકસ્રષ્ટૃત્વલિઙ્ગાન્ન પ્રજાપતૌ વાક્યાન્વય ઇત્યાહ- નન્વિત્યાદિના ।
લોકા એવ મહાભૂતાનીત્યત આહ- લોકાશ્ચેતિ ।
લોકશબ્દસ્ય મહાભૂતેષ્વરૂઢાત્વાદ્ભૌતિકા એવ લોકાઃ ।
નિર્વચનાચ્ચેત્યાહ- તથાચેતિ ।
અમ્ભો મરીચીર્મરમાપ ઇતિ સૂત્રયિત્વા સ્વયમેવ શ્રુતિર્વ્યાચષ્ટે-પરેણ દિવં દિવઃ પરસ્તાદ્દિવિ પ્રતિષ્ઠિતશ્ચન્દ્રામ્ભસા વ્યાપ્તો યો લોકઃ તદમ્ભઃ, અન્તરિક્ષં મરીચયઃ, પૃથિવી મરઃ, યા અધસ્તાત્તા આપ ઇતિ ।
નનુ લોકસૃષ્ટિરપીશ્વરાદેવાસ્તુ નેત્યાહ- લોકેતિ ।
પુરુષવિધો નરાકારઃ ।
આત્મા હિરણ્યગર્ભઃ, આપિપીલિકાભ્યઃ સર્વમસૃજતેત્યર્થઃ ।
ભૂતાનાં લોકાનામિત્યર્થઃ ।
પ્રકરણાદપિ લોકસ્રષ્ટા પ્રજાપતિરિત્યાહ- ઐતરેયિણો ઽપીતિ ।
રેતઃ કાર્યમિતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મલિઙ્ગાનિ પ્રજાપતૌ યોજયતિ- આત્મશબ્દો ઽપીત્યાદિના ।
કિઞ્ચ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તાઃ પ્રતિ ભોગાર્થં ગામાનયલ્લોકસ્રષ્ટા તથાશ્વમાનયત્ ।
તાસ્તુ ગવાશ્વપ્રાપ્ત્યા ન તૃપ્તાસ્તતઃ પુરુષશરીરે આનીતે તા અબ્રુવંસ્તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ ।
અયં ચ વ્યવહારો લોકસ્રષ્ટુઃ પ્રજાપતિત્વે લિઙ્ગમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
આત્મશબ્દસ્ય ચિદાત્મનિ મુખ્યત્વાન્મુખ્યગ્રહે બાધકાભાવાદુત્તરસ્યેક્ષણાદેરનુકૂલત્વાત્પરમાત્મગ્રહણમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
મહાભૂતસૃષ્ટિપૂર્વકં લોકાનાસૃજતેતિ શ્રુતિર્વ્યાખ્યેયેતિ ભાવઃ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.8.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.8.17ઃ
અન્વયાદ્ ઇતિ ચેત્ સ્યાદ્ અવધારણાત્

પૂર્વપક્ષબીજમનૂદ્ય દૂષયતિ- અન્વયાદિતિ ।
ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ઽઇતિ ઽપ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મઽઇતિ ચોપક્રમોપસંહારસ્થાત્મબ્રહ્મશ્રુતિભ્યામેકત્વાવધારાણાત્પ્રવેશાદિલિઙ્ગૈશ્ચ લોકસ્રષ્ટૃત્વાદિલિઙ્ગબાધેન પ્રત્યગ્બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિતિ ભાવઃ ।
સ પરમેશ્વરઃ ।
એતમેવ સીમાનં મૂર્ધ્નઃ કેશવિભાગાવસાનં વિદાર્ય છિદ્રં કૃત્વા એતયા બ્રહ્મરન્ધ્રાખ્યયા દ્વારા લિઙ્ગવિશિષ્ટઃ પ્રવિષ્ટવાનિત્યર્થઃ ।
માં વિના યદિ વાગાદિભિઃ સ્વસ્વવ્યાપારઃ કૃતઃ, અથ તદાહં ક ઇતિ ત્વંપદાર્થં વિચાર્ય સ્વયમેતદેવ શોધિતમાત્માનં બ્રહ્મ તતમં વ્યાપ્તતમમપશ્યત્ ।
તકારલોપશ્છાન્દસઃ ।
પ્રજ્ઞા ચિદાત્મા નેત્રં નીયતે ઽનેનેતિ નિયામકં યસ્ય તત્ પ્રજ્ઞાનેત્રં ચિદાત્મનિયમ્યમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તવ્યાખ્યાને ગુણોપસંહારસ્યાસ્ફુટત્વાન્ન પાદસંગતિરિતિ મત્વૈવ વ્યાખ્યાન્તરમાહ- અપરેતિ ।
ઉદર્ક ઉપસંહારઃ ।
સચ્છબ્દસ્યાત્માનાત્મસાધારણ્યાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે સત્તાસામાન્યે બ્રહ્માત્મત્વસંપદુપાસ્તિશ્છાન્દોગ્યે, વાજશ્રુતૌ નિર્ગુણવિદ્યેતિ ભેદાન્મિથોગુણાનુપસંહારઃ ।
સિદ્ધાન્તે તૂભયત્ર નિર્ગુણવિદ્યૈક્યાદુપસંહાર ઇતિ ફલભેદઃ ।
પદાનાં જાતૌ શક્તિગ્રહાત્સચ્છબ્દો ઽપિ સત્તાજાતિવાચીત્યુપક્રમસ્ય નિશ્ચિતાર્થત્વાદસંજાતવિરોધ્યુપક્રમબલેન તાદાત્મ્યોપદેશઃ સંપત્તિપરતયા નેય ઇતિ પૂર્વપક્ષનિષ્કર્ષઃ ।
પૂર્વત્ર વાક્યૈક્યાદર્થાદિપરત્વં ત્યક્ત્વા વિદ્યૈક્યમુક્તમિહ તુ સદાત્મશબ્દાભ્યાં જાત્યાત્મવાચિભ્યામુપક્રમભેદાદ્વાક્યભેદે સતિ વિદ્યાભેદ ઇતિ પ્રત્યુદાહરણસંગતિઃ ।
ન ચાત્મશબ્દો જાતિવાચકઃ, આત્મવ્યક્ત્યૈક્યાજ્જાત્યભાવાત્કિન્તુ સર્વાન્તરવસ્તુવાચકઃ ।
કલ્પિતજાતિવાચિત્વે ઽપ્યુપક્રમભેદઃ સ્ફુટ એવ સત્તાત્મત્વયોર્ભેદાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- તથેત્યાદિના ।
ઉપક્રમાન્વયાદિતિ ।
ઉપક્રમાધીનત્વાદુપસંહારસ્યેત્યર્થઃ ।
તચ્ચાવધારણં સત્પદેનાત્મગૃહીતૌ સત્યાં યુજ્યત ઇત્યાહ- તચ્ચેતિ ।
સદેકમેવેત્યવધારણં, અનેન જીવેનાત્મનેતિ સદ્દેવતાકર્તૃકો જીવસ્યાત્મશબ્દેન પરામર્શઃ ।
સુપ્તૌ જીવઃ સતા સંપન્નૌ ભવતીતિ કથનં ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ પરિચોદના ।
સદિતિપદેન સત્તાશ્રયા ઉચ્યતે ન જાતિમાત્રં, કર્તૃવાચિશતૃપ્રત્યયાન્તત્વાત્ ।
તથા ચોપક્રમે સત્તાશ્રયસામાન્યોક્તૌ ક આશ્રય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં વાક્યશેષાદાત્મેતિ નિશ્ચીયત ઇત્યાહ- નચેતિ ।
સચ્છબ્દસ્યાત્માનાત્મસાધારણ્યમુપેત્યોક્તં તદપિ નાસ્તિ આત્મપદવત્સત્પદસ્ય વ્યક્તિવાચિત્વાદ્વ્યક્તિશ્ચ બાધાયોગ્ય ચિદાત્મૈવેતિ ન વાચિછન્દોગયોરૂપક્રમવૈષમ્યમિત્યાહ- સચ્છબ્દેતિ ।
વૈષમ્યમુપેત્યાપ્યાહ- આમ્નાનેતિ ।
વાજિવાક્યે ત્વમર્થસ્ય તદર્થપર્યન્તસ્ય લક્ષ્યસ્ય પ્રતિપાદનં છાન્દોગ્યવાક્યે તુ તદર્થસ્ય ત્વમર્થપર્યન્તસ્ય પ્રતિપાદનમિતિ પ્રકારભેદે ઽપિ વાક્યાર્થૈક્યાદ્વિદ્યૈક્યમિતિ ફલિતમાહ- તસ્માદિતિ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.8.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.9.18ઃ
કાર્યાખ્યાનાદપૂર્વમ્

કાર્યાખ્યાનાદપૂર્વમ્ ।
ઽમે કિમન્નં કિં વાસઃઽઇતિ પ્રાણેન પૃષ્ટા વાગાદયઃ ઊચુઃ, ઽયદિદં કિં ચાશ્વભ્ય આ કૃમિભ્યસ્તત્તે ઽન્નમાપો વાસઃઽઇતિ સર્વપ્રાણિભિર્ભુજ્યમાનં યદિદં પ્રસિદ્ધં શ્વાદિપર્યન્તમન્નં તત્પ્રાણસ્ય તવાન્નમાપ આચ્છાદનમિત્યુપાસકેન ચિન્તનીયમિત્યર્થઃ ।
શાખાદ્વયે ઽપ્યવિશેષશ્રુતિમુક્ત્વા વિશેશષશ્રુતિભેદમાહ- અનન્તરં ચેતિ ।
તસ્માદપાં પ્રાણવસ્ત્રત્વાદશિશષ્યન્તો ઽશનં કુર્વન્તઃ શ્રોત્રિયા એતત્કુર્વન્તિ ।
કિં તત્, ભોજનાત્પૂર્વમૂર્ધ્વં ચાચામન્તીતિ યત્તદદ્ભિઃ પ્રાણં પરિદધત્યાચ્છાદયન્તીત્યર્થઃ ।
પૂર્વોત્તરાચમનસંબન્ધિનીષ્વપ્સુ પ્રાણવાસસ્ત્વચિન્તનરૂપમનગ્નતાધ્યાનં કાર્યમિતિ ભાવઃ ।
તત્ તસ્માદિત્યુક્તાર્થં યતઃ પૂર્વે વિદ્વાંસો ઽશનાત્પ્રાગૂર્ધ્વં ચાચામન્ત એતમેવાનાં પ્રાણં તત્તેનાચમનેનાનગ્નમાચ્છાદિતં કુર્વન્તો મન્યન્તે ચિન્તયન્તિ, તસ્માદેવંવિદિદાનીન્તનો ઽપ્યુપાસક એવં કુર્યાદિતિ વાજિશ્રુત્યર્થઃ ।
અત્રોભયોરપ્યપૂર્વત્વાત્સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
સંદિગ્ધસદુપક્રમસ્ય વાક્યશેષાન્નિર્ણયવદાચામન્તીતિ પદસ્ય વિધિત્વસંદેહે આચામેદિતિ વાક્યશેષાદ્વિધિત્વનિર્ણય ઇતિ દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- કિં તાવદિતિ ।
જ્ઞાનસાધનોપાસનાઙ્ગવિધિવિચારાત્પાદસઙ્ગતિર્બોધ્યા ।
પૂર્વપક્ષે પ્રાણવિદ્યાઙ્ગત્વેનાપૂર્વાચમનં વિહિતમન્યત્રોપસંહર્તવ્યમિતિ ફલં સિદ્ધાન્તે તસ્યાવિધેયત્વાન્નાઙ્ગત્વેનોપસંહાર ઇતિ વિવેકઃ ઉભયવિધાને વાક્યભેદઃ સ્યાદિત્યરુચ્યાપક્ષાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
પ્રશસ્તં હીદમાચમનં યસ્માદનેન પ્રાણમનગ્નં મન્યન્ત ઇતિ સ્તુતિઃ ।
પ્રસિદ્ધાનુવાદેનાપ્રસિદ્ધં વિધેયમિતિ ન્યાયેન સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
પ્રયતસ્ય પ્રયત્નવતો ભાવઃ પ્રાયત્યંશુદ્ધિસ્તદર્થમિત્યર્થઃ ।
સ્મૃત્યા શુદ્યર્થં કાર્યત્વેન વિહિતસકલકર્માઙ્ગતયા પ્રાપ્તાચમનાનુવાદેનાપૂર્વમનગ્નતાધ્યાનમેવ વિધીયત ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સ્માર્તમાચમનં શ્રુત્યા નાનૂદ્યતે કિં ત્વનયા શ્રુત્યા વિહિતં સમૃત્યાનૂદ્યત ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યોરનયોર્ન મૂલમૂલિભાવો ભિન્નવિષયત્વાદિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
ઽદ્વિજો નિત્યમુપસ્પૃશેત્ઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ આચમનાન્તરવિધિમુપેત્ય મૂલમૂલિત્વં નિરસ્તં, સંપ્રતિ વિધિરસિદ્ધ ઇત્યાહ- નચેયં શ્રુતિરિતિ ।
અત એવેતિ આચમનવિધ્યભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
અપ્સુ પ્રાણવાસસ્ત્વધ્યાનાખ્યઃ સંકલ્પઃ પ્રાણવિદ્યાઙ્ગત્વેન વિધીયત ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
સ્વયં ચેતિ અપૂર્વત્વાદિત્યર્થઃ ।
શુદ્યર્થં વિનિયુક્તસ્યાચમનસ્ય પ્રાણાચ્છાદનાર્થત્વં વિરુદ્ધમિત્યાશઙ્ક્યાહ- ન ચૈવં સતીતિ ।
આચમનસ્યાચ્છાદનાર્થત્વમસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યથા પૂર્વવાક્યે પ્રાણસ્યાન્નધ્યાનમઙ્ગં વિહિતં તથાત્રાપ્સુ વાસોધ્યાનં વિધીયતે અન્યથાચમનવિધૌ પૂર્વત્ર ધ્યાનવિધિરુત્તરત્ર ક્રિયાવિધિરિત્યર્ધવૈશસં સ્યાદિત્યાહ- અપિચેતિ ।
ભક્ષયેદિતિ શબ્દાભાવાચ્છ્વાદ્યન્નસ્ય સર્વસ્ય મનુષ્વેણેપાસકેન ભોક્તુમશક્યત્વાચ્ચ ન પૂર્વવાક્યે ક્રિયાવિધિરિત્યર્થઃ ।
ઇતશ્ચાચમનમત્ર ન વિધેયમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
અનગ્નં મન્યન્ત ઇત્યત્ર વાસસ્ત્વધ્યાનમપિ ન વિધેયં દોષસામ્યદિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઉભયોરપ્યનુવાદત્વે વૈફલ્યાદવશ્યમેકાનુવાદેનૈકં વિધેયં તચ્ચ વિધેયં વાસોધ્યાનમેવ વાસઃ કાર્યસ્યાનગ્નત્વસ્યાખ્યાનાદપૂર્વત્વાચ્ચેતિ સમાધાનાર્થઃ ।
પૂર્વવદિતિ સ્મૃત્યા પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
આચામેદિતિ ન વિધિઃ કિન્તુ વિષ્ણુરૂપાંશુ યષ્ટવ્ય ઇતિવદનુવાદ ઇત્યત્ર લિઙ્ગમાહ- અત એવેતિ ।
તસ્માદેવંવિદશિષ્યન્નાચામેદશિત્વા ચાચામેદિતિ વાક્યસ્યાવિધિત્વે કાણ્વૈરપઠનં લિઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ પાઠબલાન્માધ્યન્દિને આચમનવિધિઃ કાણ્વે ધ્યાનવિધિરિતિ કસ્યચિન્મતં નિરાકરોતિ- યો ઽપીતિ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.9.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.10.19ઃ
સમાન એવં ચાભેદાત્

સમાન એવઞ્ચાભેદાત્ ।
શાણ્ડિલ્યેન દૃષ્ટા તન્નામ્નાઙ્કિતા, અન્તર્હૃદયે વ્રીહ્યાદિવત્સૂક્ષ્મસ્તિષ્ઠતીત્યર્થઃ ।
અભ્યાસપ્રત્યભિજ્ઞાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ગુણાનુપસંહારોપસંહારૌ પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ ફલમ્ ।
પૂર્વત્ર પ્રાપ્તાચમનાનુવાદેનાનગ્નતાધ્યાનવિધિરુક્તઃ ।
ઇહ ત્વેકશાખાયાં વિપ્રકૃષ્ટદેશસ્થવાક્યયોરેકસ્ય વિધિત્વમન્યસ્યાનુવાદત્વમિત્યનિશ્ચયાદ્દ્વયોરપિ વિદ્યાવિધિત્વમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિતિ ।
યત્પુનરુક્તં, તદ્વિદ્યાન્તરમિતિ ન વ્યાપ્તિઃ પ્રાણપઞ્ચાગ્ન્યાદિવિદ્યાસુ વ્યભિચારદિત્યાશઙ્ક્ય શાખાભેદે પુનરુક્તિરસિદ્ધેત્યુક્તમિત્યાહ- ભિન્નાસ્વિતિ ।
યથાગ્નિહોત્રવાક્યે કર્મવિધિઃ, ઽદધ્ના જુહોતિઽઇતિ વાક્યે ગુણવિધિસ્તથાત્રાપ્યસ્તુ ન વિદ્યામેદ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- નચાત્રૈકમિતિ ।
ઉક્તગુણાનાં પુનરુક્તિર્વૃથાસ્યાદતો ઽભ્યાસાદ્વિદ્યાભેદઃ પ્રયાજભેદવદિતિ ભાવઃ ।
ઉક્તગુણોક્તિર્ન વૃથા કતિપયગુણવિશિષ્ટોપાસ્યાભેદપ્રત્યભિજ્ઞાનાર્થત્વાદત ઉપાસ્યરૂપાભેદાદ્ભિન્નશાખાસ્વિવ સમાનશાખાયામપિ વિદ્યૈક્યમિતિ સિદ્ધાન્તસૂત્રં યોજયતિ- યથેતિ ।
સૌત્રશ્ચકારો ઽપ્યર્થો વ્યાખ્યાતઃ ।
યત્ર બહવો ગુણાઃ શ્રુતાસ્તત્ર પ્રધાનવિધિરન્યત્ર તદનુવાદેન ગુણવિધિરિતિ નિશ્ચયાદગ્નિરહસ્યે પ્રધાનવિધિવદુત્તરત્ર ગુણવિધિરિતિ ભાવઃ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.10.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.11.20ઃ
સંબન્ધાદેવમન્યત્રાપિ

સંબન્ધાદેવમન્યત્રાપિ ।
સદ્ભૂતત્રયં ત્યદ્વાય્વાકાશાત્મકં, સત્ય પરોક્ષભૂતાત્મકં હિરણ્યગર્ભાખ્યં બ્રહ્મોપક્રમ્ય, તદુક્તં યત્સત્યં તત્ સ યો ઽસાવાદિત્યઃ કિં મણ્ડલં ન તત્ર સ્થાને પુરુષઃ કરણાત્મકઃ સ એવાધ્યાત્મમક્ષિસ્થાનસ્થ ઇત્યુપદિશ્ય ઽતસ્ય ભૂરિતિ શિરો ભુવ ઇતિ બાહુઃ સ્વરિતિ પાદૌઽઇતિ વ્યાહૃતિરૂપં શરીરમુક્ત્વા દ્વે ઉપનિષદો રહસ્યદેવતાનામની ઉપદિશ્યેતે તસ્યાદિત્યમણ્ડલસ્થસ્યાહરિતિ નામ પ્રકાશકત્વાત્તસ્યાક્ષિસ્થસ્યાહમિતિ નામ પ્રત્યક્ત્વાદિતિ ।
ઇદં નામદ્વયં વિષયસ્તત્ર નામિનઃ સત્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણ એકત્વાત્સ્થાનભેદોક્તેશ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રતિસ્થાનં નામદ્વયાનુષ્ઠાનં સિદ્ધાન્તે યથાશ્રુત્યૈકૈકનામાનુષ્ઠાનમિતિ ફલમ્ ।
દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વપક્ષસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યથેતિ ।
યથા વિદ્યૈક્યાદુપસંહાર ઉક્ત એવમન્યત્રાપ્યેકાવિદ્યામુપસંહારો ભવિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
સત્યં બ્રહ્મેત્યુપક્રમાભેદસ્તાવેતાવક્ષ્યાદિત્યપુરુષાવન્યોન્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતૌ, આદિત્યરશ્મીનાં ચક્ષુષ ચક્ષુષશ્ચાદિત્યે પ્રતિષ્ઠાનાદિતિ વ્યતિષક્તપાઠો મિથઃ સંશ્લેષપાઠસ્તાભ્યાં વિદ્યૈક્યસિદ્ધિઃ ।
વિદ્યૈક્યે ઽપિ કિં સ્યાત્તત્રાહ- કથમિતિ ।
વિદ્યૈક્યે ઽપિ સ્થાનભેદાદુપનિષદોરસંકરઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કાં દૃષ્ટાન્તેન પરિહરતિ- યો હીતિ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.11.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.11.21ઃ
ન વા વિશેષાત્

નામ્યૈક્યાત્ નામસંકરો યુક્તઃ, તથા ચાક્ષિસ્થો ઽહરિતિ નામવાન્ સત્યબ્રહ્મત્વાદાદિત્યસ્થવદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં યોજયતિ-નવેતિ ।
નામ્નોરૂપાસનસ્થાનવિશિષ્ટસંબન્ધિત્વાદિત્યર્થઃ ।
તસ્યો ઽપનિષદહરહમિતિ ચ વાક્યદ્વયેન તચ્છબ્દપરામૃષ્ટયોઃ સંનિહિતસ્થાનવિશિષ્ટયોઃ પુરુષયોર્નામસંબન્ધપરેણોપસંહારાનુમાનં બાધ્યમિતિ ભાવઃ ।
વિશેષ્યૈક્યાન્નામસંકર ઇત્યાશઙ્ક્ય સ્થાનભેદેન વિશિષ્ટપુરુષભેદાન્નામવ્યવસ્થામાહ- નન્વિત્યાદિના ।
વિશિષ્ટસંબન્ધે દૃષ્ટાન્તમાહ- અસ્તીતિ ।
પ્રતિદૃષ્ટાન્તસ્ય સ્વરૂપસંબન્ધિત્વાદ્વિશિષ્ટે ધ્યેયે પ્રકૃતે દૃષ્ટાન્તં નાસ્તીત્યાહ- ગ્રામેતિ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.11.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.11.22ઃ
દર્શયતિ ચ

ઉક્તનામવ્યવસ્થાયામતિદેશો લિઙ્ગમિત્યાહ- દર્શયતિ ચેતિ ।
વિદ્યૈક્યાદેવોપસંહારસિદ્ધાવતિદેશો વૃથા સ્યાત્તસ્માદેકવિદ્યાયામપિ સ્થાનભેદેનોક્તગુણાનાં વિનાતિદેશમનુપસંહાર ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.11.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.12.23ઃ
સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્ત્યપિ ચાતઃ

સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્ત્યપિ ચાતઃ ।
બ્રહ્મૈવ જ્યેષ્ઠં કારણં યેષાં તાનિ બ્રહ્મજ્યેષ્ઠાનિ, નિલોપશ્ચાન્દસઃ, વીર્યાણિ પરાક્રમવિશેષા આકાશોત્પાદનાદયઃ, તાનિ ચ વીર્યાણિ સંભૃતાનિ નિર્વિઘ્નં સમૃદ્ધાનિ, સર્વનિયન્તુઃ કાર્યે વિઘ્નકર્તુરસત્ત્વાત્ ।
તચ્ચ જ્યેષ્ઠં બ્રહ્માગ્ને દેવાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાગેવ દિવં સ્વર્ગમાતતાન વ્યાપ્તવત્સદા સર્વવ્યાપકમિત્યર્થઃ ।
સર્વપ્રાથમ્યં સ્પર્ધાનર્હત્વમિતિ વાક્યશેષસ્થા ગુણાઃ પ્રભૃતિપદગ્રાહ્યાઃ ।
ખિલેષ્વિતિ વિધિનિષેધશૂન્યવાક્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મસંબન્ધાદ્વિદ્યાભેદભાનાચ્ચ સંશયમાહ- તાસ્વિતિ ।
અનારભ્યાધીતબ્રહ્મવિભૂતીનાં બ્રહ્મસંબન્ધેન સર્વબ્રહ્મવિદ્યાસુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદુપસંહાર ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તમાહ- સંભૃતીતિ ।
સંભૃતિશ્ચ દ્યુવ્યાપ્તિશ્ચ સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્તિ તદપિ સર્વત્ર નોપસંહર્તવ્યમુપનિષદોરિવ વ્યવસ્થાપકવિશેષયોગાદિતિ સૂત્રયોજના ।
આધ્યાત્મિકાયતનવિશેષયુક્તાસુ વિદ્યાસ્વાધિદૈવિકવિભૂતીનાં પ્રત્યભિજ્ઞાને હેત્વભાવાન્ન પ્રાપ્તિરિત્યુક્તે હેતું શઙ્કતે- નન્વેતાસ્વિતિ ।
આધિદૈવિકત્વસામ્યાદાધ્યાત્મિકાયતનહીનત્વસામ્યાદ્વા તત્તદ્વિદ્યાસુ સંભૃત્યાદીનાં પ્રાપ્તિરિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ઉક્તહેતુદ્વયં ન ગુણપ્રાપકમાધિદૈવિકવિદ્યાનાં શાણ્ડિલ્યદહરાદીનામાયતનહીનવિદ્યાયાં ચ મિથોગુણસાંકર્યપ્રસઙ્ગાત્, તસ્માત્ કતિપયસમાનગુણવિશિષ્ટોપાસ્યરૂપૈક્યં વિદ્યૈક્યમાવહદ્ગુણપ્રાપ્તિહેતુસ્તદભાવાન્ન પ્રાપ્તિરિતિ પરિહરતિ- સત્યમિત્યાદિના ।
સ્થાનવિશિષ્ટભેદાન્નામ્નોર્વ્યવસ્થાવત્સંભૃત્યાદ્ ઇગુણવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણઃ શાણ્ડિલ્યાદિવિદ્યોક્તગુણવિશિષ્ટબ્રહ્મણશ્ચ મિથો ભેદેન રૂપભેદાત્સંભૃત્યાદીનાં નોપસંહાર ઇત્યુક્તન્યાયાતિદેશત્વાદસ્ય ન સંગત્યાદ્યપેક્ષા યથૈકસ્મિન્નુદ્ગીથે પરોવરીયસ્ત્વાદિગુણોપાસ્તેર્હિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદ્યુપાસ્તિર્ભિદ્યતે તથૈકસ્મિન્નપિ બ્રહ્મણિ વિદ્યાભેદોપપત્તેઃ બ્રહ્મપ્રત્યભિજ્ઞા ન ગુણપ્રાપિકેત્યાહ- પરોવરીયસ્ત્વાદિવદિતિ ।
તસ્માત્સંભૃત્યાદિગુણવિશિષ્ટવિદ્યાન્તરવિધિરિતિ સિદ્ધમ્ ॥23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.12.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.13.24ઃ
પુરુષવિદ્યાયામિવ ચેતરેષામ્ અનામ્નાનાત્

પુરુષવિદ્યાયાં છાન્દોગ્યસ્થાં વિદ્યામાહ- અસ્તીતિ ।
ઽપુરુષો વાવ યજ્ઞસ્તસ્ય યાનિ ચતુર્વિશતિ વર્ષાણિ તત્પ્રાતઃ સવનમથ યાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ તન્માધ્યન્દિનં સવનમથ યાન્યષ્ટાચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ તત્તૃતીયં સવનમ્ઽઇતિ પ્રસિદ્ધયજ્ઞસામ્યાર્થં સવનત્રયં કલ્પિતં, ઽસ યદશિશિષતિ યત્પિપાસતિ યન્ન રમતે તા દીક્ષા અથ યદશ્નાતિ યત્પિબતિ યદ્રમતે તા ઉપસદઃ અથ યદ્ધસતિ યજ્જક્ષતિ યન્મૈથુનં ચરતિ તાનિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ અથ યત્તપોદાનાદિ સા દક્ષિણા મરણમેવાવભૃથઃ વસ્વાદિરૂપા મે પ્રાણા ઇદં સવનત્રયં યાવદાયુરનુસંતનુતેઽઇત્યાશીઃ ઽઅક્ષિતમસ્યચ્યુતમસિ પ્રાણં સંશિતમસિઽઇતિ મન્ત્રત્રયપ્રયોગઃ ।
ષોડશાધિકશતવર્ષજીવિત્વં ફલમિતિ દર્શિતમ્ ।
સંશયાર્થં શાખાન્તરીયપુરુષવિદ્યામાહ- તૈત્તિરીયકા ઇતિ ।
અત્ર વિદુષો યજ્ઞસ્યેતિ ષષ્ઠ્યોઃસામાનાધિકરણ્યવૈયધિકરણ્યાનિશ્ચયાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ઉપસંહારાનુપસંહારાવેવ ફલમ્ ।
પૂર્વત્રાસાધારણગુણપ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાત્સંભૃત્યાદૌ વિદ્યાભેદ ઉક્તઃ ।
ઇહ ત્વસાધારણમરણાવભૃથગુણવિશિષ્ટપુરુષયજ્ઞરૂપૈક્યપ્રત્યભિધાનાદ્વિ દ્યૈક્યમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- નોપસંહર્તવ્યા ઇતિ ।
તસ્યૈવં વિદુષો યજ્ઞસ્યાત્મા યજમાનઃ શ્રદ્ધા પત્ની શરીરમિધ્મમુરો વેદિર્લોમાનિ બર્હિર્વેદઃ શિખા હૃદયં યૂપઃ કામ આજ્યં મન્યુઃ પશુસ્તપો ઽગ્નિર્દમઃ શમયિતા દક્ષિણા વાગ્ઘોતા પ્રાણ ઉદ્ગાતા ચક્ષુરધ્વર્યુર્મનો બ્રહ્માઽઇતિ બહુતરધર્મવૈલક્ષણ્યાન્ન રૂપૈક્યપ્રત્યભિજ્ઞેત્યર્થઃ ।
વેદઃ કુશમુષ્ટિઃ શમયિતા દમો દક્ષિણેત્યન્વયઃ ।
કિઞ્ચ છાન્દોગ્યે ત્રિધાવિભક્તાયુષિ સવનત્વકલ્પના, અત્ર તુ સાયઙ્કાલાદાવિતિ વૈરૂપ્યમાહ- યદપીતિ ।
યન્મરણં તદવભૃથો યદ્રમતે તદુપસદ ઇતિ તિત્તિરિશ્રુતૌ સારૂપ્યમપિ ભાતીત્યત આહ- યદપિ કિઞ્ચિદિતિ ।
ગજોષ્ટ્રયોશ્ચતુષ્પાત્ત્વસારૂપ્યવદિદં સારૂપ્યં નૈક્યપ્રયોજકમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ છાન્દોગ્યે પુરુષયજ્ઞયોરૈક્યં શ્રુતમત્ર તુ ભેદ ઇતિ વૈરૂપ્યાન્તરમાહ- નચેતિ ।
યદ્યપિ નિષાદસ્થપતિન્યાયેન સામાનાધિકરણ્યં ષષ્ઠ્યોર્યુક્તં તથાપ્યપ્રસિદ્ધૈક્યકલ્પનાગૌરવાદ્યજ્ઞસ્યાત્મેતિ ભેદોક્તેરેકસ્યૈવ યજ્ઞત્વયજમાનત્વવિરોધાદાત્મવિદો યો યજ્ઞઃ પ્રસિદ્ધસ્તસ્યેતિ વૈયધિકરણ્યમેવ યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ વિદ્વત્સંબન્ધિયજ્ઞરૂપવિશેષ્યાનુવાદેન વિદ્વદઙ્ગૈરઙ્ગસંપદ્વિધાવેકવાક્યતા પ્રતીયતે તસ્યાં સત્યાં વિશેષ્યસ્યાઙાગાનાં ચ પૃથગ્વિધિવાદિનસ્તવ વાક્યભેદદોષઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સત્યાદિભ્યો ન્યાસ એવાપરે ચ યદિતિ સંન્યાસમુક્ત્વા સર્વૈઃ સર્વમિદં જગદિત્યેવં તમાત્માનં જ્ઞાત્વા ભૂયો ન મૃત્યુમુપયાતિ વિદ્વાનિતિ સંન્યાસસાધ્યાત્મવિદ્યાં પુરસ્તાત્પ્રાજાપત્યાનુવાકે ઉપદિશ્યાનન્તરાનુવાકે તસ્યૈવં વિદુષ ઇત્યુક્તાત્મવિદ્યાનુવાદેન પ્રશંસાર્થત્વેન, તચ્છેષતયાયજ્ઞસંપત્તિઃ ક્રિયતે ફલૈક્યશ્રુતેઃ, છન્દોગાનાં તુ સ્વતન્ત્રવિદ્યાવિધિરિત્યાહ- અપિચ સસંન્યાસામિતિ ।
ચિન્તાફલમાહ- તસ્માદિતિ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.13.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.13.25ઃ
વેધાદ્યર્થભેદાત્

વેધાદ્યર્થભેદાત્ ।
દેવતામભિચારકર્તા પ્રાર્થયતે- સર્વમિતિ ।
હે દેવતે, મદ્રિપોઃ સર્વમઙ્ગં પ્રવિધ્ય વિદારય વિશેષતશ્ચ હૃદયં ભિન્ધિ ધમનીઃ શિરાઃ પ્રવૃઞ્જય ત્રોટય શિરશ્ચાભિતો નાશય, એવં ત્રિધા વિપૃક્તો વિશ્લિષ્ટો ભવતુ મે શત્રુરિત્યર્થઃ ।
હે દેવ સવિતઃ, યજ્ઞં તત્પતિં ચ પ્રસુવ નિર્વર્તયેત્યર્થઃ ।
ઉચ્ચૈઃ શ્રવાઃ શ્વેતો ઽશ્વો યસ્યેન્દ્રસ્ય સ ત્વં હરિતમણિવન્નીલો ઽસીત્યર્થઃ ।
નો ઽસ્માકં શં સુખકરો ભવત્વિત્યર્થઃ ।
અગ્નિષ્ટોમો બ્રહ્મૈવ સ યસ્મિન્નહનિ ક્રિયતે તદપિ બ્રહ્મ તસ્માદ્ય એતદહઃ સાધ્યં કર્મોપયન્ત્યનુતિષ્ઠિન્તિ તે બ્રહ્મણૈવ સાધનેન બ્રહ્મોપયન્તિ તે ચ ક્રમેણામૃતત્વમાપ્નુવન્તીતિ યોજના ।
મન્ત્રાદિષુ તત્તદુપનિષદ્વિદ્યાશેષત્વે પ્રમાણભાવાભ્યાં સંશયમાહ- કિમિતિ ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
નનુ તેષાં શેષત્વે માનાભાવાન્નોપસંહાર ઇતિ શઙ્કતે- નન્વેષામિતિ ।
મન્ત્રાદયસ્તત્તદ્વિદ્યાશેષાઃ ફલવદ્વિદ્યાસંનિહિતત્વાત્તૈત્તિરીયકગતપુરુષયજ્ઞવદિતિ સમાધત્તે- બાઢમિતિ ।
તથાચ દૃષ્ટાન્તસંગતિઃ ।
સિદ્ધાન્તિપક્ષે સંનિધિવૈયર્થ્યં બાધકમાહ- નહીતિ ।
અફલમન્ત્રાદીનાં ફલવચ્છેષત્વબોધનં સંનિધેરર્થવત્ત્વં તત્સંભવે સત્યકસ્માદર્થશૂન્યત્વેનાસૌ સંનિધિરાશ્રયિતું નહિ યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
નઞ્પાઠેત્વકસ્માદ્ધેતું વિનાસાવર્થો નાશ્રયિતું નહિ યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ મન્ત્રાણાં વિદ્યાસમવેતાર્થપ્રકાશનસામર્થ્યાભાવાન્ન વિદ્યાશેષત્વમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
પુરસ્તાદુપસદાં પ્રવર્ગ્યેણ પ્રચરન્તીતિ વાક્યેન પ્રવર્ગ્યસ્ય ક્રતુશેષત્વં શ્રુતં, અગ્નિષ્ટોમાદેશ્ચ તત્તદ્વાક્યેન સ્વર્ગાદ્યર્થત્વમતો ન વિદ્યાર્થત્વમિત્યાહ- કથં ચેતિ ।
મન્ત્રાણાં વિદ્યાસમવેતહૃદયનાડ્યાદિપ્રકાશકત્વમસ્તીત્યાહ- નૈષ ઇતિ ।
ઉપાસ્તિષુ મન્ત્રપ્રયોગઃ ક્વાપિ ન દૃષ્ટ ઇત્યત આહ- દૃષ્ટશ્ચેતિ ।
પુત્રસ્ય દીર્ઘાયુષ્યાર્થં છાન્દોગ્યે ત્રૈલોક્યસ્ય કેશાત્વેનોપાસ્તિરુક્તા તત્ર પિતુરયં પ્રાર્થનામન્ત્રઃ ।
તત્રામુનેતિ પુત્રસ્ય ત્રિર્ણામ ગૃહ્ણાતિ અમુના પુત્રેણ સહ ભૂરિતીમં લોકમમું ચ પ્રપદ્યે ન મે પુત્રવિયોગઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તત્તદ્વાક્યેનાન્યત્ર વિનિયુક્તાનામપિ કર્મણાં સંનિધિના વિદ્યાસુ વિનિયોગો ન વિરુધ્યત ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- વાજપેય ઇતિ ।
ઽબ્રહ્મવર્ચસકામો બૃહસ્પતિસવેન યજેતઽઇતિ વાક્યેન બ્રહ્મવર્ચસફલે વિનિયુક્તસ્યાપિ બૃહસ્પતિસવસ્ય ઽવાજપેયેનેષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસવેન યજેતઽઇતિ વાજપેયપ્રકરણપ્રકરણસ્થ વાક્યેન વાજપેયોત્તરાઙ્ગતયા વિનિયોગવદવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યેકેન વાક્યેન પ્રકરણાન્તરસ્થબૃહસ્પતિસવસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનમઙ્ગત્વવિધાનં ચ કર્તુમયુક્તં વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાદતો માસાગ્નિહોત્રવત્કર્માન્તરમેવ બૃહસ્પતિસવાખ્યમઙ્ગતયા વિધીયત ઇતિ ન વિનિયુક્તસ્ય વિનિયોગ ઇતિ ભટ્ટગુરુતન્ત્રદ્વયસિદ્ધં, યથાપિ યથા નિત્યાગ્નિહોત્રસ્યાશ્વમેધપ્રકરણે વાગ્યતસ્યૈતાં રાત્રિમગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ નામ્ના પ્રત્યભિજ્ઞા, યથાવા દર્શપૂર્ણમાસવિકૃતીષ્ટાવાજ્યભાગૌ યજતીત્યેકસ્મિન્વાક્યે પ્રકૃતિસ્થાજ્યભાગયોઃ પદેન પ્રત્યભિજ્ઞાનં વાક્યેન વિધાનં તથાત્રાપિ બૃહસ્પતિસવપદેન પ્રત્યભિજ્ઞાનં વાક્યેનાઙ્ગતાવિધાનં કિં ન સ્યાત્ ।
નચ સાધ્યભાવાર્થવિધાયકાખ્યાતપરતન્ત્રં નામપદં ન સિદ્ધકર્મપ્રત્યભિજ્ઞાક્ષમમિતિ વાચ્યં, સિદ્ધસ્યાપ્યઙ્ગતયા પુનઃ સાધ્યત્વસંભવે ઽન્યથાસિદ્ધાખ્યાતસ્યૈવ પ્રસિદ્ધાર્થકનામપારતન્ત્ર્યોપપત્તેઃ ।
નચૈવં સતિ કુણ્ડપાયિસત્રે ઽપ્યઙ્ગત્વેન નિત્યાગ્નિહોત્રસ્યૈવ વિધિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યં, ઇષ્ટત્વાત્ ।
નચ પૂર્વતન્ત્રવિરોધઃ ઉત્તરતન્ત્રસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ ।
પૂર્વતન્ત્રસ્ય સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રભાવનાભેદે તાત્પર્યાચ્ચ ।
તસ્માદેકસ્યૈવ બૃહસ્પતિનામકસ્ય ધાત્વર્થસ્ય બ્રહ્મવર્ચસે વિનિયુક્તસ્યાપિ વાજપેયાઙ્ગતયા વિનિયોગ ઇતિ ભગવત્પાદતાત્પર્યમ્ ।
અસ્તિચ વિનિયુક્તસ્ય વિનિયોગે સર્વસંમતમુદાહરણં ખાદિરત્વાદિકં તસ્ય ક્રતૌ વિનિયુક્તસ્ય વીર્યાદિફલે ઽપિ વિનિયોગાત્ ।
તથા મન્ત્રકર્મણામન્યત્ર વિનિયુક્તાનાં વિદ્યાશેષત્વમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- નૈષામિત્યાદિના ।
વિદ્યાસુ હૃદયાદિસંબન્ધે ઽપિ વેધાદ્યર્થાનામસંબન્ધાત્કૃત્સ્નમન્ત્રાર્થાનામભિચારાદિસંબન્ધલિઙ્ગેન સંનિધેર્બલીયસાભિચારાદાવેવ મન્ત્રાણાં વિનિયોગ ઇત્યર્થઃ ।
ઽદેવ સવિતઃ પ્રસુવઽઇતિ પ્રદક્ષિણતો ઽગ્નિં પર્યુક્ષેદિતિ વાક્યાદગ્નિપર્યુક્ષણે ઽસાવિત્રં જુહોતિ કર્મણઃ પુરસ્તાત્સવને સવને જુહોતિઽઇતિ વાક્યાદ્વાજપેયે કર્મવિશેષે સંબન્ધો ઽસ્ય મન્ત્રસ્યેત્યાહ- તદ્વિશેષેતિ ।
ઉક્તન્યાયં શ્વેતાશ્વ ઇત્યાદિષ્વતિદિશતિ- એવમન્યેષામિતિ ।
પ્રમાણાન્તરં પ્રકરણાદિકમ્ ।
નનુ લિઙ્ગાદિભરન્યત્ર વિનિયુક્તાનામપિ સંનિધિના વિદ્યાસ્વપિ વિનિયોગો ઽસ્ત્વવિરોધાદિત્યુક્તં, તત્રાહ- દુર્બલો હીતિ ।
સમવાયે સમાનવિષયત્વેન દ્વયોર્વિરોધે, પરસ્ય દૌર્બલ્યં, કુતઃ અર્થવિપ્રકર્ષાત્, સ્વાર્થબોધને પરસ્ય પૂર્વવ્યવધાનેન પ્રવૃત્તેરિત્યર્થઃ ।
અયમાશયઃ-એકત્ર વિનિયુક્તસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષત્વાદન્યત્ર વિનિયોગો વિરુદ્ધ એવ પરન્તુ વિનિયોજકપ્રમાણયોઃ સમબલત્વે ઽન્યતરવિનિયોગત્યાગાયોગાદગત્યાકાઙ્ક્ષોત્પાદનેન વિનિયુક્તવિનિયોગઃ સ્વીક્રિયતે ઽયથા ખાદિરો યૂપો ભવતિઽઽખાદિરં વીર્યકામસ્ય યૂપં કુર્યાત્ઽઇતિ વાક્યાભ્યાં ક્રતૌ વિનિયુક્તસ્ય ખાદિરત્વસ્ય વીર્યફલે વિનિયોગઃ ।
યત્ર તુ પ્રમાણયોરતુલ્યત્વં તત્ર ન સ્વીક્રિયતે પ્રબલપ્રમાણેન દુર્બલવિનિયોગબાધાત્ ।
યથા ઽકદાચન સ્તરીરસિઽઇત્યસ્યા ઋચ ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠત ઇતિ તૃતીયાવિભક્તિશ્રુત્યાન્યનિરપેક્ષતયા ગાર્હપત્યોપસ્થાનશેષત્વબોધિકયેન્દ્રપ્રકાશનસામાર્થ્યરૂપલિઙ્ગપ્રાપ્તમિન્દ્રશેષત્વં બાધ્યતે ।
લિઙ્ગં હિ ન સાક્ષાચ્છેષત્વં બોધયતિ કિન્ત્વિન્દ્રપ્રકાશનમાત્રં કરોતિ, તેન ચ લિઙ્ગેનાનેન મન્ત્રેણ ઇન્દ્ર ઉપસ્થાપયિતવ્ય ઇતિ શ્રુતિઃ કલ્પનીયા,
તયા શેષત્વબોધ ઇતિ શ્રુતિવ્યવધાનેન શેષત્વબોધકં લિઙ્ગં ઝટિતિ સ્વાર્થબોધકશ્રુત્યા બાધ્યમ્ ।
તથા લિઙ્ગેન વાક્યં બાધ્યં યથા ઽસ્યો ઽનં તે સદનં કરોમિ ઘૃતસ્ય ધારયા કલ્પયામિઽ, ઽતસ્મિન્સીદામૃતે પ્રતિતિષ્ઠ વ્રીહીણાં મેધ સુમનસ્યમાનઃઽઇતિ મન્ત્રાભાગયોઃ પ્રત્યેકં સદનકરણે પુરોડાશાસાદને ચ તત્પ્રકાશનસામર્થ્યલિઙ્ગેન શ્રુતિદ્વારા વિનિયોગે સતિ પ્રતીતમેકવાક્યત્વં બાધ્યતે, તસ્ય કૃત્સ્ને ઽપિ મન્ત્રે સદનકરણપ્રકાશનસામર્થ્યં પુરો ઽડાશાસાદનપ્રકાશનસામર્થ્યં ચ લિઙ્ગં કલ્પયિત્વા શ્રુતિકલ્પનયોભયત્ર કૃત્સ્નમન્ત્રવિનિયોગબોધને દ્વાભ્યાં લિઙ્ગશ્રુતિભ્યાં વ્યવધાનેન શ્રુત્યેકવ્યવહિતકૢપ્તલિઙ્ગાદ્દુર્બલત્વાત્ ।
નચ સામર્થ્યં ન કલ્પ્યમિતિ વાચ્યં, અસમર્થસ્ય વિનિયોગાયોગાત્ અત એવ ગઙ્ગાપદસ્ય તીરબોધવિનિયોગે લક્ષણારૂપં સામર્થ્યં કલ્પ્યતે ।

તથા વાક્યેન પ્રકરણં બાધ્યં યથા સાહ્નપ્રકરણામ્નાતદ્વાદશોપસદાં દ્વાદશાહીનસ્યેતિ વાક્યેનાહીનાઙ્ગત્વ બોધકેન પ્રકરણપ્રાપ્તસાહ્નાઙ્ગત્વબાધાદુત્કર્ષઃ ।
પ્રધાનસ્યાઙ્ગાકાઙ્ક્ષારૂપં પ્રકરણં તસ્યાઙ્ગપ્રધાનવાક્યૈકવાક્યતાસામર્થ્યશ્રુતિભિઃ કલ્પ્યમાનાભિઃ સ્વાર્થવિનિયોગપ્રમિતૌ વ્યવધાનેનાઙ્ગસામર્થ્યશ્રુત્યોર્દ્વયોઃ કલ્પકવાક્યાદ્દુર્બલત્વાત્ ।
તથા પ્રકરણેન સંનિધિર્બાધ્યઃ ।
યથા રાજસૂયપ્રકરણેન તદન્તર્ગતાભિષેચનીયાખ્યસોમયાગવિશેષસંનિધિપાઠપ્રાપ્તં શુનઃ શેપોપાખ્યાનાદેરભિષેચનીયશેષત્વં બાધિત્વા કૃત્સ્નરાજસૂયશેષત્વમાપાદિતં સંનિધેઃ પ્રકરણાદિકલ્પકત્વેન કૢપ્તપ્રકરણાદ્દુર્બલત્વાત્ તથા સંનિધિના સમાખ્યા બાધ્યતે ।
તથાહિ-પૌરોડાશિકસમાખ્યાકે કાણ્ડે આગ્નેયપુરોડાશાદિકર્મણાં ક્રમેણ મન્ત્રા આમ્નાતાસ્તત્ર દધિપયોરૂપસાન્નાય્યસન્નિધૌ ઽશુન્ધધ્વં દૈવ્યાય કર્મણેઽઇતિ મન્ત્ર આમ્નાતસ્તત્ર સમાખ્યાબલેનાસ્ય મન્ત્રસ્ય પુરોડાશપાત્રશુન્ધનશેષત્વં પ્રાપ્તં સંનિધિના બાધિત્વા સાન્નાય્યપાત્રશુન્ધનશેષત્વમાપાદ્યતે ।
પુરોડાશસંબન્ધિકાણ્ડં પૌરોડાશિકમિતિ પૌરુષસમાખ્યાયાઃ કાણ્ડાન્તર્ગતમન્ત્રસ્ય પુરોડાશસંબન્ધસામાન્યબોધકત્વે ઽપિ શેષશેષિભાવરૂપવિનિયોગબોધકત્વે સંનિધ્યાદ્યપેક્ષત્વેન દુર્બલત્વાદિતિ ।
એવં વિરોધે સતિ શ્રુતિર્બાધિકૈવ સમાખ્યા બાધ્યૈવ, મધ્યસ્થાનાં તુ ચતુર્ણાં પૂર્વબાધ્યત્વં પરબાધકત્વં ચેતિ શ્રુતિલિઙ્ગસૂત્રાર્થઃ ।
તસ્માલ્લિઙ્ગાદિનાન્યત્ર વિનિયુક્તાનાં મન્ત્રાણાં દુર્બલસંનિધિના ન વિદ્યાસુ વિનિયોગ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તથા કર્મણામિતિ ।
કર્મણાં વિદ્યોપકારત્વે તાભિઃ સહૈકફલત્વે ચ માનં કિઞ્ચિન્નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અપિચેત્યુક્તાર્થમ્ ।
નનુ તર્હિ વેધાદિવાક્યાનામુપનિષદ્ભિઃ સહ પાઠસ્ય કા ગતિસ્તામાહ- અરણ્યેતિ ।
તસ્માદ્વેધાદિમન્ત્રકર્મણાં વિદ્યાસ્વનુપસંહાર ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.14.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.15.26ઃ
હાનૌ તૂપાયનશબ્દશેષત્વાત્ કુશાચ્ છન્દઃસ્તુત્યુપગાનવત્ તદ્ ઉક્તમ્

હાનૌ તૂક્તમ્ ।
યથાશ્વો રજોયુક્તાનિ જીર્ણરોમાણિ ત્યક્ત્વા નિર્મલો ભવતિ તથાહમપિ પાપં વિધૂય કૃતાત્મા નિર્મલીકૃતચિત્તઃ સન્ યથા વા રાહુગ્રસ્તશ્ચન્દ્રો રાહુમુખાત્પ્રમુચ્ય સ્પષ્ટો ભવતિ તથા શરીરં ધૂત્વા ત્યક્ત્વા દેહાભિમાનાન્મુક્તઃ સન્નકૃતં કૂટસ્થં બ્રહ્માત્મકં લોકં અભિ પ્રત્યક્ત્વેન સંભવામીત્યર્થઃ ।
યથા નદ્યઃ સમુદ્રં પ્રાપ્ય નામરૂપે ત્યજન્તિ તથા વિદ્વાનિત્યર્થઃ ।
તસ્ય મૃતસ્ય વિદુષઃ, દાયં ધનં, તત્તેન વિદ્યાબલેન સુકૃતદુષ્કૃતે ત્યજતીત્યર્થઃ ।
ઉપાયનં ગ્રહણં તસ્ય ત્યાગપૂર્વકત્વાત્, અત્યક્તયોર્ગ્રહણાયોગાત્ત્યાગોર્ઽથાદાયતિ ।
યત્ર તુ ત્યાગ એવ શ્રુતઃ તત્ર હાનોપાયનયોઃ સહભાવસ્યાવશ્યકત્વાનાવશ્યકત્વાભ્યાં સંશયમાહ- યત્ર ત્વિતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે સ્તુતિપ્રકર્ષાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
યદ્યપિ તાણ્ડ્યાથર્વણશ્રુત્યોર્નિર્ગુણવિદ્યાર્થયોઃ કર્મહાનમેવ શ્રુતં નોપાયનં તથાપિ કૌષીતકિશ્રુતૌ પર્યઙ્કસ્થસગુણબ્રહ્મવિદ્યાયામુપાયનં શ્રુતમત્રોપસંહર્તવ્યમિત્યાશઙ્ક્ય વિદ્યાભેદાન્નોપસંહાર ઇત્યાહ- વિદ્યાન્તરેતિ ।
કિઞ્ચ યથા મન્ત્રકર્મણામનાવશ્યકત્વાદ્વિદ્યાસ્વનુપસંહાર ઉક્તઃ તથા પરૈરુપાદાનં વિનાપિ હાનસંભવેનોપાદનસ્યાનાવશ્યકત્વાન્ન પ્રાપ્તિરિતિ દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- હાનૌ ત્વિયાદિના ।
ઉપાયનશબ્દસ્ય શેષત્વાદ્ધાનશબ્દેનાપેક્ષિતત્વાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અશ્વરોમદૃષ્ટાન્તેન વિધૂતયોઃ પુણ્યપાપયોઃ પરત્રાવસ્થાનસાપેક્ષત્વાત્પરૈરૂપાદાનં વાચ્યમિતિ ભાવઃ ।
વિદ્યાભેદે ગુણાનુપસંહાર ઇતિ વ્યવસ્થાનુષ્ઠાનવિષયા ન સ્તુતિવિષયેત્યાહ- યદુચ્યત ઇતિ ।
મન્યતે સૂત્રકાર ઇત્યર્થઃ ।
નનુ શ્રુતહાનાર્થવાદેનાપિ સ્તુતિસિદ્ધૌ કિમર્થમુપાયનાર્થવાદ આનીયતે, તત્રાહ- સ્તુતિપ્રકર્ષલાભાયેતિ ।
નન્વર્થવાદસ્ય વિધિના સંબન્ધઃ પ્રસિદ્ધો નાર્થવાદાન્તરેણેત્યત આહ- પ્રસિદ્ધા ચેતિ ।
ઇતો ભૂલોકાદિત્યર્થઃ ।
હેમન્તશિશિરયોરૈક્યાત્પઞ્ચર્તવઃ ।
યજ્ઞસ્ય પુરુષરૂપકલ્પનાયાં સેન્દ્રિયત્વાય ત્રિષ્ટુભૌ ભવત ઇત્યુક્તં બહ્વૃચબ્રાહ્મણે, તત્ર ત્રિષ્ટુભશ્છન્દોમાત્રત્વાત્કથમિન્દ્રિયત્વકલ્પનેત્યાકાઙ્ક્ષાયાં યજુર્વાક્યં સંવાદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વમૂર્તયોઃ પુણ્યપાપયોઃ ઉપાદાનસ્યાસંભવાદનુપસંહાર ઇત્યત આહ- વિદ્યાસ્તુત્યર્થત્વાચ્ચેતિ ।
વિદ્વન્નિષ્ઠયોરેવ તયોઃ ફલં પરે પ્રાપ્નુવન્તિ વિદ્યાસામર્થ્યાદિત્યુપયન્તિપદેનોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વન્યનિષ્ટકર્મણોરન્યત્ર ફલસંચારઃ કથમ્ ।
નનુ વચનબલાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
ફલમુપયન્તીત્યશ્રુતેઃ ।
નચ યથા પુત્રકૃતશ્રાદ્ધસ્ય પિતૃષુ ફલં તથાત્રેતિ વાચ્યં, યસ્ય ફલમુદ્દિશ્ય યત્કર્મ વિહિતં તસ્ય તત્ફલમિતિ ન્યાયેન પિતૃણાં તૃપ્ત્યુદ્દેશેન કૃતકર્મણો વ્યધિકરણફલત્વે ઽપિ વિદુષઃ કર્મકાલે ઽનુદ્દિષ્ટવ્યધિકરણફલાયોગાત્ ।
કિઞ્ચ વિદુષો દેહપાતે કર્મણો ઽસત્ત્વાદ્યાવજ્જીવં વિદ્વત્સેવકસ્ય તદ્દ્વેષિણો વા ફલં સ્યાદિત્યત આહ- નાતીવાભિનિવેષ્ટવ્યમિતિ ।
વિદ્વત્સેવાદ્વેષાભ્યાં વિદ્વન્નિષ્ઠપુણ્યપાપતુલ્યે પુણ્યપાપે સેવકદ્વેષિણોર્જાયેતે જાતયોઃ ફલતઃ સ્વીકાર ઉપાયનમિતિ પરિહારસ્ય સુલભત્વાદનાગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાયનાદેઃ સ્તુતિત્વે લિઙ્ગમાહ- ઉપાયનેતિ ।
ઉપાયનવિવક્ષાયામુપાયનસ્યૈવોપસંહારં સૂત્રકારો બ્રૂયાદતઃ શબ્દસ્ય તં બ્રૂવન્સ્તુતિં સૂચયતીત્યર્થઃ ।
વિદ્યાવિચારાત્મકે પાદે સ્તુતિવિચારસ્ય કા સંગતિરિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ।
શાખાન્તરસ્થો વિશેષઃ શાખાન્તરે ઽપિ ગ્રાહ્ય ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- કુશેતિ ।
કુશા ઉદ્ગાતૃણાં સ્તોત્રગણનાર્થાઃ શલાકા દારુમય્યઃ, ભો કુશાઃ, યૂયં વાનસ્પત્યાઃ વનસ્થમહાવૃક્ષો વનસ્પતિઃ તત્પ્રભવાઃ સ્થ તા ઇત્થંભૂતા યૂયં મા પાત માં રક્ષતેતિ યજમાનપ્રાર્થના ।
અત્ર તા ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશાદૌદુમ્બર્ય ઇતિ ભાષ્યાચ્ચ શલાકાસુ કુશશબ્દસ્ય સ્ત્રીત્વં મન્તવ્યં દર્ભવિષયસ્ય ન સ્ત્રીત્વં, અસ્ત્રી કુશમિત્યનુશાસનાત્ ।
છન્દોદૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- યથાચેતિ ।
નવાક્ષરાણિ છન્દાંસિ આસુરાણ્યન્યાનિ દૈવાનિ તેષાં ક્વચ્છિન્દોભિઃ સ્તુવત ઇત્યત્રાવિશેષપ્રાપ્તૌ પૈઙ્ગિવાક્યાદ્વિશેષગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
સ્તુતિં વિવૃણોતિ- યથેતિ ।
આતિરાત્રે ષોડશિનો ગ્રહસ્યાઙ્ગભૂતં સ્તોત્રં કદેતિ છન્દોગાદીનામાકાઙ્ક્ષાયામુદયસમયાવિષ્ટે સૂર્યે ષોડશિનઃ સ્તોત્રમિત્યાર્ચશ્રુતેઃ કાલવિશેષગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
ઋચો ઽધીયત ઇત્યાર્ચાઃ ।
ઉપગાનં વિભજતે- યથેતિ ।
ઽઋત્વિજ ઉપગાયન્તિઽઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ ઽનાધ્વર્યુરૂપગાયતિઽઇતિ શ્રુત્યન્તરાદધ્વર્યુભિન્ના ઋત્વિજ ઉપગાયન્તીતિ વિશેષગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ કુશાદિવાક્યાનામપિ કિમિતિ વિશેષશ્રુત્યન્તરૈકવાક્યતાભ્યુપગમ્યતે, તત્રાહ- શ્રુત્યન્તરકૃતં હીતિ ।
સામાન્યવિશેષયોરેકવાક્યતારૂપાયાં ગતૌ સત્યાં વાક્યભેદં કૃત્વા નાધ્વર્યુરિતિ નિષેધાદવિશેષશ્રુતેશ્ચાધ્વર્યુરુપગાયતિ નોપગાયતિ ચેત્યેવં સર્વત્ર વિકલ્પો ન યુક્તઃ, વ્રીહિયવયોસ્ત્વગત્યા વિકલ્પ આશ્રિત ઇત્યર્થઃ ।
વિકલ્પસ્યાન્યાય્યત્વમષ્ટદોષદુષ્ટત્વાત્ ।
તથાહિ-યદિ વ્રીહિવાક્યમાશ્રીયતે તદા યવવાક્યસ્યેષ્ટપ્રામાણ્યત્યાગઃ, અનિષ્ટાપ્રામાણ્યસ્વીકારઃ, કદાચિદ્યવવાક્યાશ્રયણે ત્યક્તપ્રામાણ્યસ્વીકારઃ, સ્વીકૃતાપ્રામાણ્યત્યાગશ્ચેત્યેકસ્મિન્યવવાક્યે ચત્વારો દોષા ભવન્તિ ।
એવં વ્રીહિવાક્યેપિ ચત્વારો દોષા ઇત્યેવં દુષ્ટવિકલ્પપરિહારાય ભિન્નશાખશ્રુત્યોરપ્યેકવાક્યતા જૈમિનિસંમતેત્યાહ- તદુક્તમિતિ ।
જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે ઽદીક્ષિતો ન જુહોતિઽ, ઇતિ શ્રુતં ઽયાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ઽઇતિ ચાન્યત્ર શ્રુતં તત્ર યદિ નદીક્ષિતવાક્યં હોમપ્રતિષેધકં સ્યાત્તદા ક્રત્વર્થત્વાન્નિષેધો ઽનુષ્ઠેયઃ, યાવજ્જીવવિધિના હોમો વાનુષ્ઠેય ઇતિ વિકલ્પઃ સ્યાત્, સ ચાન્યાય્યઃ ।
અપિ તુ યાવજ્જીવવાક્યં પ્રતિ નદીક્ષિતવાક્યસ્ય શેષત્વાન્નકાર ઇતરપર્યુદાસાર્થકઃ સ્યાદ્દીક્ષિતાન્યલક્ષકઃ સ્યાત્, ન હોમપ્રતિષેધકઃ, તસ્માદદીક્ષિતો યાવજ્જીવં જુહુયાદિત્યેકવાક્યતેતિ નદીક્ષિતાધિકરણસિદ્ધાન્તસૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર ભગવત્પાદૈઃ સૂત્રમેવ પઠિતં, મિશ્રૈસ્તુ પર્યુદાસાધિકરણસિદ્ધાન્તસૂત્રં ઽઅપિ તુ વાક્યશેષઃ સ્યાદન્યાય્યત્વાદ્વિકલ્પસ્ય વિધીનામેકદેશઃ સ્યાત્ઽઇતિ સ્થિતમત્રાર્થતઃ પઠિતમિત્યુક્તં તચ્ચિન્ત્યમ્ ।
સૂત્રાર્થસ્તુ યજ્ઞમાત્રે યેયજામહે ઇતિ પ્રયોક્તવ્યમિતિ શ્રુતં, નાનુયાજેષુ યેયજામહં કરોતીત્યપિ શ્રુતં, તત્ર નકારસ્ય નિષેધકત્વે ઽપ્યતિરાત્રે ષોડશિગ્રહણાગ્રહણયોરિવાનુયાજેષુ યજ્ઞત્વાવિશેષાત્પ્રયોક્તવ્યં નિષેધાન્ન પ્રયોક્તવ્યમિતિ વિકલ્પઃ સ્યાત્, તસ્યાન્યાય્યત્વાત્ યેયજામહવિધેરેવ નાનુયાજવાક્યમેકદેશઃ સ્યાત્, પર્યુદાસવૃત્ત્યા વિધિવાક્યશેષઃ સ્યાદિતિ યાવત્ ।
તથા ચાનુયાજભિન્નેષુ યાગેષુ યેયજામહ ઇતિ પ્રયોક્તવ્યમિત્યેકવાક્યતેતિ ।
વર્ણકાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
પૂર્વત્રવિધૂનનં કર્મહાનિરિતિ સિદ્ધવત્કૃત્ય ઉપાયનોપસંહાર ઉક્તઃ, અત્ર સૈવ સાધ્યત ઇતિ ભેદઃ ।
ઉભયત્ર લક્ષણાસામ્યાત્સંશયમાહ- કિમિતિ ।

વિધૂનનસ્ય હિ ફલદ્વયમશ્વરોમાદિષુ દૃષ્ટં પૂર્વસ્વભાવાત્ ચ્યુતિરન્યત્ર સંક્રાન્તિશ્ચેતિ ।
તત્ર સંક્રાન્તિરૂપહાનિર્લક્ષણીયા કિંવા ચ્યુતિરિતિ સંશયાર્થઃ ।
તત્ર વિધૂનનશબ્દસ્ય કમ્પનં મુખ્યાર્થ ઇતિ તાવત્સર્વસંમતમ્ ।
તચ્ચામૂર્તયોઃ પુણ્યપાપયોર્ન સંભવતિ ।
અતસ્તયોર્યઃ સ્વભાવઃ ફલદાતૃત્વશક્તિસ્તતશ્ચાલનં વિદ્યયા પ્રતિબન્ધાચ્ચ્યુતિઃ સા લક્ષણીયા ન હાનિરમૂર્તયોરન્યત્ર સંક્રાન્ત્યયોગાદન્યસાપેક્ષત્વાચ્ચેતિ પૂર્વપક્ષાર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- હાનાવેવેતિ ।
યદિ ચ્યુતિમાત્રં લક્ષ્યં તદોપયન્તીત્યનન્વિતં સ્યાત્ ।
નચ યત્ર ધુનોતેરૂપાયનશબ્દસાંનિધ્યં તત્ર હાનિર્લક્ષ્યતે ન કેવલધુનોતેર્હાનિશ્ચાન્યત્ર વિદુષઃ સેવકાદૌ તુલ્યકર્મસંક્રાન્તિરિતિ નાસંભવ ઇતિ વાચ્યં, કેવલધુનોતેરપિ મુખ્યાર્થાસંભવેનાન્યત્ર લક્ષ્યતયા બુદ્ધિસ્થહાનિલક્ષણાયા એવ યુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઉપાયનસ્યામુખ્યત્વાન્ન ક્વાપિ હાનિલક્ષણાબીજત્વમિતિ શઙ્કિત્વા પુણ્યપાપયોઃ ફલતઃ સ્વીકારાત્મકમુપાયનં હાનિં વિનાનુપપન્નં સલ્લક્ષણાનિર્ણાયકમિતિ પરિહરતિ- યદ્યપીત્યાદિના ।
યથાન્યત્રશ્રુતમૌદુમ્બરત્વાદિકં કુશાદિનિર્ણાયકં તથેદમુપાયનં વિધૂનનસ્ય હાનત્વે નિશ્ચાયકમિત્યાહ- ક્વચિદપીતિ ।
વિધૂનનં મુખ્યં કિમિતિ નોચ્યતે, તત્રાહ- નચેતિ ।
તથાપિ હાનં કથં લક્ષ્યત ઇત્યાશઙ્ક્ય મુખ્યસંબન્ધાદિત્યાહ- અશ્વશ્ચેતિ ।
અનુપપત્તિસંબન્ધૌ લક્ષણાબીજરૂપામુક્ત્વા લક્ષકં પદં નિર્દિશતિ- અશ્વ ઇવેતિ ।
વિધૂયેતિ પદં દૃષ્ટાન્તે હાનપર્યન્તં સદ્દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપિ હાનલક્ષકમિત્યર્થઃ ।
યદ્વા હાનવાચકમેવાસ્તુ નચ ધૂઞ્ કમ્પન ઇતિ ધાતુપાઠવિરોધસ્તસ્યોપલક્ષણાર્થત્વાદિત્યાહ- અનેકેતિ ।
શાખાન્તરસ્થમુપાયનં વિધૂનનસ્ય હાનત્વનિશ્ચાયકમિત્યત્ર જૈમિનિસૂત્રં તદુક્તમિતિ ગૃહીતપૂર્વં વ્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ ।
એવં વિધૃનનસ્ય હાનિત્વિસિદ્ધેઃ કેવલહાનાવુપાયનોપસંહાર ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.15.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.16.27ઃ
સાંપરાયે તર્તવ્યાભાવાત્ તથા હ્ય્ અન્યે

સંપરાયે અન્યે ।
વ્યધ્વનિ અર્ધમાર્ગે ।
પૂર્વોક્તં વિધૂનનસ્ય હાનત્વમુપજીવ્ય હાનસ્ય નદીતરણાનન્તર્યશ્રુતેરશ્વૈવ રોમાણિ ઇત્યાદૌ દેહત્યાગાત્પ્રાક્કાલત્વશ્રુતેશ્ચ સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
બ્રહ્મલોકમાર્ગમધ્યે વિરજાખ્યાં નદીમત્યેતિ તત્સુકૃતદુષ્કૃતે વિધૂનુતે, ઇત્યત્ર તદિતિસર્વનામશ્રુત્યાસ્તેનેત્યર્થતયા સંનિહિતનદીતરણસ્ય કર્મહાનિહેતુત્વોક્તેરર્ધપથે કર્મક્ષય ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર વિદ્યાયાઃ કર્મક્ષયહેતુત્વાસિદ્ધેઃ પૂર્વપક્ષે, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ મત્વા સિદ્ધાન્તયતિ- સાંપરાય ઇતિ ।
મરણાત્પ્રાગિત્યર્થઃ ।
સંપરેતસ્ય મૃતસ્ય કઞ્ચિત્કાલં કર્મસત્ત્વે ફલાભાવાદ્દેવયાનમાર્ગપ્રવેશાયોગાચ્ચાદાવેવ ક્ષય ઇત્યર્થઃ ।
ક્ષયહેતોર્વિદ્યાયા મધ્યેમાર્ગમસત્ત્વાચ્ચેત્યાહ- વિદ્યાવિરુદ્ધેતિ ।
નદીતરણાનન્તરપાઠસ્તુ બાધ્યઃ, અર્થવિરોધાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
તદિતિ સર્વનામ્નાપિ પ્રકૃતવિદ્યૈવોચ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.16.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.16.28ઃ
છન્દત ઉભયાવિરોધાત્

કિઞ્ચ મૃતસ્ય છન્દતો યથાકામં વિદ્યાનુષ્ઠાનાનુપપત્તેરુભ્યોર્વિદ્યાકર્મક્ષયયોઃ શ્રુતો હેતુફલભાવો વિરુધ્યતે ।
કિઞ્ચ સતિ પુષ્કલહેતૌ ન કાર્યવિલમ્બ ઇતિ ન્યાયોપેતતાણ્ડ્યાદિશ્રુતિવિરોધસ્તવ સ્યાદસ્મત્પક્ષે ત્વવિરોધ ઇત્યાહ- છન્દત ઇતિ ।
તસ્માત્કર્મહાનસ્ય વિદ્યાફલત્વાત્કેવલહાનાવુપાયનોપસંહારો વિદ્યાસ્તુતય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥28॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.16.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.17.29ઃ
ગતેર્ અર્થવત્ત્વમ્ ઉભયથાન્યથા હિ વિરોધઃ

ગતેરર્થવત્ત્વઙ્ ક્વચિત્સગુણવિદ્યાયાં માર્ગઃ શ્રૂયતે નિર્ગુણવિદ્યાયાં ન શ્રૂયતે ।
તત્ર હાનસંનિધૌ માર્ગસ્ય શ્રુતત્વાદનપેક્ષિતત્વાચ્ચ સંશયે દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- યથા તાવદિતિ ।
ઉપાયનવન્મર્ગસ્યાપિ ક્વચિચ્છ્રુતત્વાત્સર્વત્રોપસંહાર ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર નિર્ગુણવિદો ઽપિ મુક્ત્યર્થં માર્ગાપેક્ષા પૂર્વપક્ષે, સિદ્ધાન્તે ત્વનપેક્ષેતિ ફલમ્ ।
દેશાદિવ્યવહિતવસ્તુપ્રાપ્તૌ માર્ગસ્યાપેક્ષેતિન્યાયાનુગૃહીતશ્રુતિવિરોધાન્નોપસંહાર ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
નિરઞ્જનો ઽસઙ્ગઃ, સામ્યં બ્રહ્મ ॥29॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.17.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.17.30ઃ
ઉપપન્નસ્ તલ્લક્ષણાર્થોપલબ્ધેર્ લોકવત્

નનુ તર્હિ સગુણવિદ્યાયામપિ માર્ગો વ્યર્થ ઇત્યત આહ- ઉપપન્ન ઇતિ ।
સા ગતિર્લક્ષણં કારણં યસ્યાર્થસ્ય સ તલ્લક્ષણાર્થઃ ॥30॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.17.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.18.31ઃ
અનિયમઃ સર્વાસામ્ અવિરોધઃ શબ્દાનુમાનાભ્યામ્

અનિયમઃ સર્વાસાં ।
અત્રાપ્યર્ચિરાદિમાર્ગ એવ વિષયસ્તત્ર વિદ્યાવિશેષપ્રકરણાદવિશેષશ્રુતેશ્ચ સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ- કિં તાવદિતિ ।
સગુણનિર્ગુણવિદ્યાસુ માર્ગસ્ય ભાવાભાવવ્યવસ્થાવત્સગુણાસ્વપિ વ્યવસ્થેતિ દૃષ્ટાન્તેન પ્રાપ્તૌ સિદ્ધાન્તે વ્યવસ્થાપવાદાદ્ગતિનિયમો ઽનિયમ ઉભયત્ર ફલમ્ ।
નિયમે પ્રકરણમુક્ત્વા પુનરુક્તિં લિઙ્ગમાહ- અપિચેતિ ।
એકત્રોક્તગતેરન્યત્ર પ્રાપ્તૌ પુનરુક્તિર્વૃથા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- સર્વાસામિતિ ।
અભ્યુદયો બ્રહ્મલોકઃ ।
અવિશેષશ્રુત્યાદિના પ્રકરણબાધો ન દોષ ઇત્યાહ- નૈષ ઇતિ ।
તત્તત્ર અધિકૃતાનાં મધ્યે ય ઇત્થં પઞ્ચાગ્નીન્વિદુર્યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાતપ ઇત્યુપાસતે શ્રદ્ધાતપૌપલક્ષિતં બ્રહ્મ ધ્યાયન્તિ તે ઽર્ચિષમભિસંભવન્તીત્યન્વયઃ ।
નનુ શ્રદ્ધાતપોમાત્રશ્રુતેસ્તાભ્યામેવાર્ચિરાદિગમનં સ્યાન્ન વૈશ્વાનરાદિવિદ્યાશીલાનામિતિ શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
અવિદુષાં ગતિનિષેધાચ્છ્રદ્ધાતપઃશબ્દાભ્યાં તત્સાધ્યબ્રહ્મવિદ્યાલક્ષણેતિ પરિહરતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
તત્ બ્રહ્મલોકસ્થાનં, પરાગતાઃ પરાવૃત્તાઃ, કામક્રોધદોષા ન સન્તીતિ યાવત્ ।
દક્ષિણાઃ કેવલકર્મિણસ્તપસ્વિનો ઽપ્યવિદ્વાંસો ન ગચ્છન્તીત્યર્થઃ ।
લક્ષણાદોષહીનં વાક્યમાહ- વાજસનેયિનસ્ત્વિતિ ।
કિઞ્ચ વિદ્યાકર્મલક્ષણમાર્ગદ્વયભ્રષ્ટાનામધોગતિશ્રુતેઃ વૈશ્વાનરાદ્યુપાસકાનામર્ચિરાદિમાર્ગપ્રાપ્તિરિત્યાહ- અથ ય એતાવિતિ ।
દન્દશૂકઃ સર્પઃ ।
કિઞ્ચ ઽઅગ્નિર્જ્યોતિરાહ-શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ ।
તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃઽઇત્યવિશેષેણોપસકાનામર્ચિરાદિગતિમુક્ત્વોપસંહારસ્મૃતેશ્ચ તેષાં તત્પ્રાપ્તિરિત્યાહ- સ્મૃતિરિતિ ।
શુક્લ ગતિરાર્ચિરાદિકા, કૃષ્ણા ધૂમાદિકા, જગતો વિદ્યાકર્માધિકૃતસ્ય, શાશ્વતે ધ્રુવે સંમતે ।
તત્રૈકયા શુક્લયા પુનરાવૃત્તિવર્જં કાર્યં બ્રહ્મ ગચ્છતિ અન્યયા સ્વર્ગે ગત્વા પુનરાયાતીત્યર્થઃ ।
પુનરુક્તિદોષં દૂષયતિ- યત્પુનરિતિ ।
તત્ર તત્ર માર્ગશ્રુતિરન્વહં માર્ગચિન્તનાર્થં, પ્રકરણેન માર્ગધ્યાનસ્ય વિદ્યાઙ્ગત્વાવગમાત્ ।
તથાચ વક્ષ્યતિ સૂત્રકારઃ-ઽતચ્છેષગત્યનુસ્મૃતિયોગાચ્ચઽઇતિ ।
યેષાં ન શ્રુતો માર્ગસ્તે માર્ગધ્યાનં વિનાપિ વિદ્યાસામર્થ્યાન્માર્ગં લભન્ત ઇતિ જ્ઞાપનાર્થા પુનરુક્તિરિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્સર્વોપાસનાસુ પ્રતીકભિન્નાસ્વર્ચિરાદિપ્રાપ્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ॥31॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.18.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.19.32ઃ
યાવદધિકારમ્ અવસ્થિતિર્ આધિકારિકાણામ્

યાવદધિકારમ્ ।
નિર્ગુણવિદ્યાયાં ગતિર્વ્યર્થા મુક્તિફલત્વાત્, સગુણવિદ્યાસુ સર્વત્રાર્થવતી બ્રહ્મલોકફલત્વાદિતિ વ્યવસ્થા કૃતા, સા ન યુક્તા, તત્ત્વજ્ઞાનિનામપીતિહાસાદૌ પુનર્જન્મદર્શનેન જ્ઞાનસ્ય મુક્તિફલત્વાભાવાદિત્યાક્ષેપાત્સંગતિઃ ।
જ્ઞાનિનાં પુનર્જન્મદર્શનં સંશયબીજં ભાષ્યે દર્શિતમ્ ।
પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનાન્મુક્તિશ્રુતીનાં જ્ઞાનસ્તુતિમાત્રત્વેન જ્ઞાનસ્ય મુક્તિફલત્વાભાવે સતિ બ્રહ્મલોકફલત્વાવિશેષાદર્ચિરાદિમાર્ગોપસંહારઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તૂક્તવ્યવસ્થાસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
શ્રુતાવપીતિ ।
મેધાતિર્થેર્મેષેતિમન્ત્રે ઇન્દ્રસ્ય મેષજન્મોપલભ્યતે ।
વસિષ્ઠ ઉર્વશીપુત્રે જાત ઇત્યેવમર્થો બહ્વૃચાર્થવાદ ઇત્યર્થઃ ।
પાક્ષિકમિત્યાપાતતઃ ।
અહેતુત્વમેવેતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
જ્ઞાનસ્ય મુક્ત્યહેતુત્વં નેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- તે ચેતિ ।
લોકવ્યવસ્થાસુ સ્વામિત્વમધિકારઃ, તત્પ્રાપકં પ્રારબ્ધં યાવદસ્તિ તાવત્કાલં જીવન્મુક્તત્વેનાધિકારિકાણામવસ્થિતિઃ, પ્રારબ્ધક્ષયે પ્રતિબન્ધકાભાવાદ્વિદેહકૈવલ્યમિત્યત્ર માનમાહ- અથેતિ ।
અથ પ્રારબ્ધક્ષયાનન્તરમ્ ।
તતઃ પશ્ચાદૂર્ધ્વો વિલક્ષણઃ કેવલઃ બ્રહ્મસ્વરૂપઃ સન્ ઉદેત્યોદ્ગમ્ય દેહં ત્યક્ત્વેતિ યાવત્ ।
એકલ એવ અદ્વિતીયઃ, મધ્યે ઉદાસીનાત્મકસ્વરૂપે તિષ્ઠતીત્યર્થઃ ।
નનુ જ્ઞાનિનામપિ જન્માન્તરં ચેત્કથં મુક્તિરિત્યત આહ- સકૃત્પ્રવૃત્તમિતિ ।
યદિ જ્ઞાનિનાં પ્રારબ્ધાતિરિક્તકર્માધીનાં જન્માન્તરં સ્યાત્તદા જ્ઞાનાન્મુક્ત્યભાવઃ સ્યાત્ ।
નૈતદસ્તિ ।
કિન્તુ બહુજન્મફલાય સકૃદુદ્ભૂતં પ્રારબ્ધં તે ક્ષપયન્તિ, જન્મગ્રહણે ઽપિ જ્ઞાનયોગબલાન્ન શોચન્તિ પ્રારબ્ધસમાપ્તૌ મુચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનિનાં જન્માન્તરસ્ય પૂર્વજન્મહેતુપ્રારબ્ધાધીનતાયામલુપ્તસ્મૃતિત્વં હેતુઃ ।
યો હ્યજાતિસ્મરત્વે સતિ કર્માન્તરાધીનજન્માન્તરવાન્, સ લુપ્તસ્મૃતિરિતિ વ્યાપ્તેઃ ।
જ્ઞાનિષુવ્યાપકાભાવાદ્વિશિષ્ટવ્યાપ્યાભાવસિદ્ધિઃ ।
નનુ તેષાં જાતિસ્મરત્વાદલુપ્તસ્મૃતિત્વમન્યથાસિદ્ધિમિત્યત આહ- ન ચૈત ઇતિ ।
તથાચ તેષામજાતિસ્મરત્વરૂપવિશેષણે સતિ વિશેષ્યાભાવાદેવ વિશિષ્ટાભાવસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પૂર્વદેહેનામપ્રત્યભિજ્ઞાનહીનાઃ પરતન્ત્રાઃ સાભિમાના જાતિસ્મરાઃ, આધિકારિકાસ્તુ પૂર્વનામાનઃ સ્વતન્ત્રા નિરભિમાના ઇતિ વૈષમ્યમ્ ।
તેન જનકેન સહ વ્યુદ્ય વિવાદં કૃત્વેત્યર્થઃ ।
વિદુષઃ પ્રારબ્ધાતિરિક્તકર્માભાવાન્ન બન્ધઃ ।
નિમિત્તાભાવે નૈમિત્તિકાભાવ ઇતિ ન્યાયાનુગૃહીતાનાં જ્ઞાનાન્મુક્તિશ્રુતીનાં ન સ્તુતિમાત્રત્વમિતિમમર્થમુપપાદયતિ- યદિ હ્યુપયુક્ત ઇત્યાદિના ।
શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તાર્થે યુક્તિમપ્યાહ- ન ચાવિદ્યેતિ ।
વિદ્યયા ક્લેશદાહાત્તત્કાર્યકર્મક્ષયશ્ચેત્તર્હિ પ્રારબ્ધસ્ય કથં સ્થિતિઃ, તત્રાહ- પ્રવૃત્તફલસ્યેતિ ।
વિદુષો દેહપાતાવધિશ્રુતેરનુભવાચ્ચ જ્ઞાનસ્યાવરકાજ્ઞાનાંશનિવર્તકસ્ય પ્રારબ્ધવિક્ષેપસ્થિત્યનુકૂલાજ્ઞાનાંશનિવર્તનસામર્થ્યાભાવસિદ્ધેર્ભોગેનૈવ પ્રારબ્ધક્ષય ઇતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાનિનામધિકારિકત્વં કથમિત્યાશઙ્ક્ય જ્ઞાનાત્પ્રાક્કૃતોપાસનાદિવશાદિત્યાહ- જ્ઞાનાન્તરેષુ ચેતિ ।
પ્રતિસંચરો મહાપ્રલયઃ, પરસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય, અધિકારાન્તે સાક્ષાત્કૃતાત્માનો મુચ્યન્તે ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મભાવફલસ્યાપિ ભાવિત્વમાશઙ્ક્ય તત્ત્વમસીતિ શ્રુતિબાધમાહ- નહીતિ ।
તસ્માન્નિર્ગુણવિદ્યાયાં માર્ગાનુપસંહાર ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥32॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.19.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.20.33ઃ
અક્ષરધિયાં ત્વવરોધઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામૌપસદવત્તદુક્તમ્

અક્ષરધિયામ્ ।
અત્રાક્ષરબ્રહ્મપ્રમાપકા નિષેધશબ્દા વિષયાઃ, તેષુ યત્ર યાવન્તઃ શ્રુતાસ્તત્ર તાવતામશેષદ્વૈતનિષેધકત્વસંભવાસંભવાભ્યાં સંશયમાહ- તાસામિતિ ।
યથા નિર્ગુણવિદ્યાયાં માર્ગસ્યાનપેક્ષિતત્વાદનુપસંહારસ્તથા શ્રુતનિષેધાનામુપલક્ષણતયા સર્વદ્વૈતનિષેધસંભવાચ્છાખાન્તરીયનિષેધશબ્દાનામનપેક્ષિતત્વાદનુપસંહાર ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષસ્તત્ર લાઘવં ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તુ દોષદ્વયાભાવઃ ફલમ્ ।
તથાહિ-યદિ શ્રુતશબ્દૈરશ્રુતનિષેધા લક્ષ્યન્તે તદા લક્ષણાદોષઃ, યદિ ન લક્ષ્યન્તે તદા સર્વદ્વૈતનિષેધાસિદ્ધેર્નિર્વિશેષપ્રમિત્યભાવદોષ ઇતિ વિવેકઃ ।
અક્ષરે ધર્મિણિ દ્વૈતનિષેધધિયો ઽક્ષરધિયસ્તદ્ધેતવઃ શબ્દા ઇતિ યાવત્, તાસામવરોધ ઉપસંહાર ઇતિ સૂત્રયોજના ।
શેષિબ્રહ્મણાઃ સર્વશાખાસુ ભાવાત્તત્પ્રમિતેઃ સમાનત્વાચ્છેષાણામુસંહારઃ ઇતિ ચેત્તર્હિ ન્યાયસામ્યાત્પુનરુક્તિતાવદવસ્થ્યમિત્યત આહ- પ્રપઞ્ચાર્થ ઇતિ ।
આનન્દાદીનાં સ્વરૂપત્વાદસ્તૂપસંહારઃ નિષેધાનામનાત્મત્વાદાનન્ત્યાચ્ચાનુપસંહાર ઇત્યધિકારશઙ્કાયાં તેષામનાત્મવે ઽપિ નિર્વિશેષબ્રહ્મપ્રમિત્યર્થત્વાદવિદ્યાતજ્જનિષેધત્વેન સંગ્રહસિદ્ધેશ્ચ નિરપેક્ષાસ્થૂલાનણુવાક્યસ્થાતયા કૢપ્તનિષેધશબ્દાનામન્યત્રશ્રુતિનિષેધવાક્યૈકવાક્યતયોપસંહાર ઇતિ ચિન્તા યુક્તેત્યર્થઃ ।
અન્યત્રશ્રુતશેષાણામન્યત્રસ્થશેષિસંબન્ધે દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- યથેતિ ।
ઽજમદગ્નિઃ પુષ્ટિકામશ્ચતૂરાત્રેણાયજતઽઇત્યુપક્રમ્ય વિહિતો જમદગ્નિના કૃતો જામદગ્ન્યઃ, અહીનશ્ચતૂરાત્રઃ ક્રતુસ્તસ્મિન્પુરોડાશિન્ય ઉપસદો ભવન્તીતિ પુરોડાશસાધ્યા ઇષ્ટયસ્તૈત્તિરીયકે વિહિતાઃ, તાસામધ્વર્યુકર્તૃકત્વાત્સામવેદોત્પન્નમન્ત્રાણાં તાત્સુ વિનિયોગાદધ્વર્યુણૈવ પ્રયોગો નોદ્ગાત્રેત્યર્થઃ ।
વેર્દેવગણસ્ય હોત્રં અધ્વરં ચ કર્માગ્નેસ્ત્વત્ત એવેત્યગ્ન્યામન્ત્રણમન્ત્રાર્થઃ ।
ઉત્પત્તિવિધિર્ગુણઃ ફલાપેક્ષત્વાદુત્પન્નસ્ય ફલે વિનિયોગવિધિર્મુખ્યઃ સફલત્વાત્ ।
તથાચ મન્ત્રણામુદ્ગાતૃવેદેત્પન્નત્વાદુદેગાત્રા પ્રયોગઃ, વિનિયોગવિધનાધ્વર્યુણા પ્રયોગ ઇતિ ગુણમુખ્યયોર્વ્યતિક્રમે વિરોધ સતિ મુખ્યેન બલીયસા મન્ત્રાત્મકવેદસ્યાધ્વર્યુણા સંપ્રયોગ ઉત્પત્તેર્વિનિયોગાર્થત્વાદિતિ જૈમિનિસૂત્રાર્થઃ ।
યદ્યપિ શાબરભાષ્યે વારવન્તીયાદિસામ્નામુચ્ચૈઃ સ્વરકસામવેદોત્પન્નત્વાદાધાનાઙ્ગત્વેનોચ્ચૈઃ સ્વરપ્રયોગઃ ઽય એવં વિદ્વાન્વારવન્તીયં ગાયતિ યજ્ઞાયજ્ઞીયં ગાયતિ વામદેવ્યં ગાયતિઽઇત્યાધાને તેષાં વિનિયોગવિધિના યાજુષેણ યાજુષસ્યોપાંશુસ્વરસ્ય પ્રયોગ ઇતિ ગુણમુખ્યયોર્વિરોધે સત્ત્યુત્પત્તેર્વિનિયોગાર્થત્વાન્મુખ્યવિનિયોગબલેન સામ્નાં યજુર્વેદસ્વરસંયોગ ઇતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં, તથાપિ ન્યાયસામ્યાદૌપસદમન્ત્રાઃ સૂત્રવિષયત્વેનોદાહૃતા ઇત્યવિરોધઃ ॥33॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.20.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.21.34ઃ
ઇયદામનનાત્

ઇયદામનનાત્ ।
મન્ત્રદ્વયે ઽપિ પ્રતિપાદનપ્રકારભેદાત્ જ્ઞેયૈક્યભાનાચ્ચ સંશયમાહ- કિમત્રેતિ ।
ઋતપાનવાક્યે ઽઅક્ષરં બ્રહ્મ યત્પરમ્ઽઇતિ ગુણાઃ શ્રુતાઃ, સુપર્ણવાક્યે ઽનશ્નત્વાદયસ્તેષાં મિથો ઽનુપસંહાર ઇતિ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તૂપસંહારે બ્રહ્મસ્વરૂપવાક્યાર્થૈક્યાદુપસંહાર ઇતિ વિવેકઃ ।
અસ્તુ વેદ્યૈક્યાદક્ષરધિયામુપસંહારઃ ।
ઇહ તુ વેદ્યભેદાન્નોપસંહાર ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષઃ ।
નન્વયં ગુણાધિકરણે નિરસ્ત ઇતિ ચેત્, સત્યં, કિન્તુ પિબત્પદસ્ય મુખ્યાર્થત્વાય સ્વતઃ કલ્પનયા ચ પાનકૃત્યાશ્રયૌ બુદ્ધિજીવૌ પિબન્તૌ ગ્રાહ્યૌ, સુપર્ણૌ તુ જીવેશ્વરાવિદ્યાધિકાશઙ્કાયાં મન્ત્રદ્વયે ઽપિ દ્વિવચનશબ્દસામાન્યાદૌત્પત્તિકદ્વિત્વવિશિષ્ટતયા તુલ્યવસ્તુદ્વયપ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય બાધકાભાવાત્પ્રકરણાદ્યનુગ્રહાચ્ચ જીવાનુવાદેનાસંસારિબ્રહ્મણિ મન્ત્રદ્વયતાત્પર્યમિતિ પ્રપઞ્ચાર્થમિદં સૂત્રમિતિ ભાવઃ ॥34॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.21.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.22.35ઃ
અન્તરા ભૂતગ્રામવત્સાત્મનઃ

અન્તરા ભૂતગ્રામવત્સ્વાત્મનઃ ।
ઘટાદિકં ચિદ્વિષયત્વેનાપરોક્ષં, બ્રહ્મ તુ સાક્ષાદવિષયત્વેનાપરોક્ષમિતિ ।
પ્રથમાર્થે પઞ્ચમિ ।
અત્ર શ્રુતાવાત્મધર્મો ઽપરોક્ષત્વં બ્રહ્મણયુક્તં, બ્રહ્મધર્મઃ સર્વાન્તરત્વમાત્મન્યુક્તં, તેન તયોરૈક્યં દૃઢીકૃતં મન્તવ્યં, તન્મે વ્યાચક્ષ્વેત્યુષસ્તપ્રશ્ને યાજ્ઞવલ્ક્યેન પ્રાણાદિપ્રેરકો દૃષ્ટ્યાદિસાક્ષી પ્રતિપાદિતઃ ।
તથૈવ ઽયદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્તન્મે વ્યાચક્ષ્વઽઇતિ કહોલપ્રશ્ને ઽશનાયાદ્યતીતઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
તત્ર બ્રાહ્મણદ્વયે ઽપિ પ્રશ્નાદભ્યાસાત્સર્વાન્તરત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચ સંશયે મન્ત્રયોર્વેદ્યૈક્યાદસ્તુ વિદ્યૈક્યં, ઇહ તુ બ્રાહ્મણ્યોર્વેદ્યૈક્યે ઽપિ અભ્યાસાદ્વિદ્યાભેદઃ, યજત્યભ્યાસાત્પ્રયાજભેદવદિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષઃ, તત્ર મિથો ધર્માનુપસંહારઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તૂપસંહાર ઇતિ વિવેકઃ ।
દ્વયોઃ સર્વાન્તરત્વાનુપપત્ત્યા તાવદ્બ્રહ્માણયોરેકવસ્તુપરત્વં સિદ્ધમ્ ।
તથાચ વેદ્યૈક્યાન્નિર્ગુણવિદ્યૈક્યે ન વિવાદઃ ॥35॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.22.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.22.36ઃ
અન્યથા ભેદાનુપપત્તિર્ ઇતિ ચેન્ નોપદેશાન્તરવત્

નનુ અન્યથા વિદ્યૈક્યાઙ્ગીકારે અભ્યાસાનુપપત્તિરિતિ ચેદુચ્યતે-સ એવાભ્યાસઃ કર્મભેદકો યો નિરર્થકઃ, ઇહ તૂષસ્તબ્રાહ્મણોક્તાત્મન એવાશનાયાદ્યત્યયરૂપવિશેષકથનાર્થત્વાદભ્યાસો ઽન્યથાસિદ્ધો ન વિદ્યાભેદક ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ॥36॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.22.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.23.37ઃ
વ્યતિહારો વિશિંષન્તિ હીતરવત્

વ્યતિહારઃ ।
જીવેશયોર્મિથો વિશેષણવિશેષ્યભાવો વ્યતિહારઃ, તસ્ય શ્રુતત્વાત્, ઉત્કૃષ્ટદૃષ્ટિર્નિકૃષ્ટે કૃતા ફલવતીતિ ન્યાયાચ્ચ સંશયે જીવે ઈશ્વરત્વમતિરેવ કાર્યા ઉક્તન્યાયાત્, વ્યતિહારશ્રુતિસ્તુ તસ્યા એવ દૃઢીકરણાર્થત્વેનાભ્યાસવદન્યથાસિદ્ધેતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર લાઘવં ફલં લિદ્ધાન્તે તુ શ્રુત્યર્થવત્ત્વમિતિ વિવેકઃ ।
એકેનૈવ ત્વમહમસ્મીત્યુચ્ચારણેનૈકત્વમતેઃ કૃતત્વાદહં ત્વમસિ ઇતિ વૃથા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઉક્તદોષં સ્મારયતિ- નન્વિતિ ।
સંદિગ્ધેર્ઽથે ન્યાયઃ સાવકાશઃ, ઇહ તુ શ્રુતત્વાદન્યોન્યાત્મત્વં, ધ્યેયં, બ્રહ્મણિ મનોમયત્વાદિવજ્જીવાત્મત્વસ્ય ધ્યાનાર્થમારોપે ઽપિ નિકર્ષપ્રસક્ત્યભાવાદિતિ પરિહરતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
બ્રહ્મણિ નિકર્ષં હિત્વા જીવતાદાત્મ્યધ્યાને મદુક્તમેવાગતમિતિ શઙ્કતે- નન્વેવમિતિ ।
મતેર્દ્વિરૂપત્વં ત્વદનુક્તમસ્માભિરુચ્યતે ધ્યાનપરં વાક્યમિદમેકત્વં તુ માનાન્તરાવિરોધાત્સિધ્યતીતિ સમાધત્તે- ન વયમિતિ ।
અહઙ્ગ્રહોપાસ્તિષ્વયં વ્યતિહાર ઉપસંહર્તવ્ય ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ॥37॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.23.37
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.24.38ઃ
સૈવ હિ સત્યાદયઃ

સૈવ હિ સત્યાદયઃ ।
સ યઃ કશ્ચિદધિકારી મહદ્વ્યાપકં યક્ષં પૂજ્યં ભૌતિકેષુ પ્રથમજમેતત્સચ્ચ ત્યચ્ચેતિ સત્ત્યં બ્રહ્મ હિરણ્યગર્ભાખ્યં વેદોપાસ્તે તસ્ય લોકજયઃ ફલમિત્યર્થઃ ।
સત્યમિતિ નામ ત્ર્યક્ષરં સતિયમિતિ, તત્ર પ્રથમોત્તમે અક્ષરે સત્યં, મધ્યસ્થમક્ષરમનૃતમુભયતઃ સત્યેન સંપુટિતત્વાત્સત્ત્યપ્રાયમેવ ભવતીતિ નામાક્ષરોપાસના સત્યવિદ્યાઙ્ગત્વેનોક્તા ।
યત્તત્પૂર્વપ્રકૃતં હૃદયાખ્યં તત્સંપ્રત્યુક્તયક્ષત્વાદિગુણકં, સો ઽસાવાદિત્યમણ્ડલે ઽક્ષિણિ ચ પુરુષસ્તસ્યાહરિત્યહમિતિ ચ નામદ્વયજ્ઞાનાત્પાપક્ષયઃ ફલમિત્યર્થઃ ।
અત્ર પૂર્વોત્તરવાક્યયોઃ ફલભેદશ્રુતેઃ પ્રકૃતાકર્ષણાચ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે ગુણાનાં વ્યવસ્થયાનુષ્ઠાનં, સિદ્ધાન્તે ત્વનુષ્ઠાનૈક્યમિતિ ફલમ્ ।
યથા જીવેશયોરન્યેન્યાત્મત્વશ્રુતિભેદાન્મતિદ્વૈરૂપ્યમુક્તં, તથાત્ર ફલશ્રુતિભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- દ્વે ઇતિ ।
વિશેષ્યબ્રહ્મમાત્રાકર્ષણમયુક્તં, તદ્યત્તદિતિ સર્વનામભિઃ પૂર્વોક્તગુણવિશિષ્ટં બ્રહ્મ આકૃષ્યાદિત્યાક્ષિસ્થાનાદિગુણવિધાનાત્, તથાચ વાક્યાદેવ વિદ્યૈક્યસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એકૈવેતિ ।
યથા દહરશાણ્ડિલ્યવિદ્યયોર્બ્રહ્મૈક્યપ્રત્યભિજ્ઞાનમાત્રં તથાત્ર નેત્યાહ- નૈતદિતિ ।
કારણાન્તરં પ્રકરણભેદાદિકમ્ ।
એવં વિદ્યાભેદે ઽપ્યેતદુપાસ્યૈક્યજ્ઞાનં સ્યાદત્ર તૂભયથાસંભવે વિદ્યૈક્યનાનાત્વસંશયે સત્યમિત્યુપાસ્યરૂપૈક્યજ્ઞાનાદ્વિદ્યૈક્યનિશ્ચય ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
અસત્યપવાદકારણે રૂપૈક્યાદ્વિદ્યૈક્યોત્સર્ગસિદ્ધિર્ન ચ ફલભેદાદપવાદઃ ।
અઙ્ગે ફલશ્રુતેઃ શ્રુતિમાત્રતયા ફલભેદાસિદ્ધિરિત્યાહ- યત્પુનરિત્યાદિના ।
કિઞ્ચ યત્ર પ્રધાનવિધાવેવઙ્કામ ઇતિ ફલં શ્રુતં, તત્ર પ્રધાનફલેનૈવાઙ્ગાનાં ફલાકાઙ્ક્ષાનિવૃત્તેરઙ્ગે ફલશ્રુતેઃ સ્તુતિમાત્રત્વં, ઇહ તુ પ્રથમજ સત્યં બ્રહ્મેતિ વેદેતિ પ્રધાનવિદ્યાવિધિસ્થત્વં લોકજયફલસ્યાભ્યુપેત્યાસ્માભિર્નામરૂપાઙ્ગસ્ય ફલશ્રુતેઃ સ્તુતિત્વમુક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ પ્રધાનવિધાવપ્યેવઙ્કામપદાભાવાદ્રાત્રિસત્રન્યાયેન ફલે કલ્પનીયે સતિ પ્રધાને તદઙ્ગે વા યત્કિઞ્ચિત્ફલં શ્રુતં તસ્ય સર્વસ્યાપિ શ્રુતત્વાવિશેષાજ્જાતેષ્ટિફલન્યાયેન સમુચ્ચિત્યૈકપ્રધાનફલત્વભેદો ઽસિદ્ધ ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
સૂત્રં યોજયતિ- તસ્માદિતિ ।
એકદેશિવ્યાખ્યામુદ્ભાવ્ય દૂષયતિ- કેચિદિત્યાદિના ।
છાન્દોગ્યે કર્માઙ્ગોદ્ગીથે હિરણ્યમયપુરુષદૃષ્ટિરિત્યત્ર લિઙ્ગમાહ- તત્રેતિ ।
પૃથિવ્યગ્ન્યાત્મના દૃષ્ટે ઋક્સામે ગેષ્ણૌ, તસ્માદૃક્સામગેષ્ણત્વાત્, પુરુષ ઉદ્ગીથ ઇત્યેવં વિદ્વાનુદ્ગાતા કર્મફલસમૃદ્ધિસમર્થ ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
સત્યવિદ્યા તુ ન કર્માઙ્ગશ્રિતેત્યાહ- નૈવમિતિ ।
અઙ્ગવિદ્યાતઃ સ્વતન્ત્રહિરણ્યગર્ભવિદ્યાયા ભેદાન્ન ગુણોપસંહાર ઇત્યર્થઃ ॥38॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.24.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.25.39ઃ
કામાદીતરત્ર તત્ર ચાયતનાદિભ્યઃ

કામાદીતરત્ર ।
સગુણનિર્ગુણવિદ્યયોઃ શ્રુતાઃ સત્યકામાદયો વશિત્વાદયશ્ચ ગુણા મિથ ઉપસંહર્તવ્યા ન વેત્યુપસંહારસ્ય ફલભાવાભાવાભ્યાં સંદેહે સત્યવિદ્યાયા એકત્વાદ્ગુણસાંકર્યે ઽપ્યત્ર વિદ્યયોઃ સગુણનિર્ગુણરૂપભેદેન ભેદાન્નિર્ગુણવિદ્યાયાં ગુણોપસંહારસ્ય ફલાભાવાચ્ચાનુપસંહાર ઇતિ બહિરેવ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- તત્રેદમિત્યાદિના ।
એવં વિદ્યાભેદે સ્ફુટે કથં ગુણોપસંહારઃ, તત્રાહ- ગુણવતસ્ત્વિતિ ।
ભિન્નાવિદ્યાસ્થાનામપિ ગુણાનામાયતનાદિસામ્યેન નિર્ગુણસ્થલે બુદ્ધિસ્થાનાં સ્તુત્યર્થમુપસંહારો યુક્તઃ, જ્ઞાનસ્તુતિપ્રકર્ષસ્યાકાઙ્ક્ષિતત્વાત્, યત્ર ક્વચિદ્દૃષ્ટગુણૈઃ સ્તુતેઃ કર્તું યોગ્યત્વાત્ ।
યદ્યપિ સગુણસ્થસત્યકામાદિષુ નિર્ગુણસ્થગુણા અન્તર્ભૂતા એવ તથાપિ નોપસંહારોક્તેર્વૈયર્થ્યં નિર્ગુણસ્તાવકત્વેન શ્રુતગુણાનામન્યત્રાપ્યધ્યેયત્વમિતિ શઙ્કનિરાસેનાન્તર્ભાવદાર્ઢ્યાત્વાદિત્યનવદ્યમ્ ॥39॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.25.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.26.40ઃ
આદરાદલોપઃ

આદરાદલોપઃ ।
અત્ર યચ્છબ્દાગ્નિહોત્રશબ્દાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેદં વિચાર્યત ઇતિ ।
વૈશ્વાનરોપાસકેનાતિથિભોજનાત્પ્રાક્કાર્યાત્વેન વિદ્યાઙ્ગપ્રાણાગ્નિહોત્રવિચારાત્પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે ભોજનલોપે ઽપિ દ્રવ્યાન્તરેણ પ્રાણાગ્નિહોત્રાનુષ્ઠાનં, સિદ્ધાન્તે તલ્લેપ ઇતિ ભેદઃ ।
નનુ યદ્ભક્તમિતિ યચ્છબ્દેન ભોજનાક્ષિપ્તં ભક્તમનૂદ્ય યદ્ધોમીયમિતિ હોમસંયોગવિધિનાદાક્ષેપકભોજનલોપે તદાક્ષિપ્તભક્તાશ્રિતહોમલોપ ઇતિ સિદ્ધાન્તી શઙ્કતે- તદ્યદિતિ ।
નિર્ગુણસ્યોપાસ્તિલોપે ઽપિ સ્તુત્યર્થગુણસ્થૈર્યવદ્ભોજનલોપે ઽપિ પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યાદરેણ સ્તુતિનિર્વાહાર્થમલોપ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષસૂત્રેણ પરિહરતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
એવં તદિતિ સ્વયં પ્રાણાગ્નિહોત્રમકૃત્વાતિથીનાં તત્કરણમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તં સ્મારયિત્વા પરિહરતિ- નન્વિત્યાદિના ।
યથા કુણ્ડપાયિસત્રગતે માસાગ્નિહોત્રે ઽગ્નિહોત્રશબ્દાદ્ગૌણાન્નિત્યાગ્નિહોત્રવાચકાન્નિત્યાગ્નિહોત્રધર્માણાં પયોદ્રવ્યાદીનાં પ્રાપ્તિસ્તથેહાપિ પ્રાણાહુતિષ્વગ્નિહોત્રશબ્દવશાત્પયોદ્રવ્યાદીનામુત્સર્ગતઃ પ્રાપ્તૌ સત્યાં ભોજનાર્થભક્તદ્રવ્યવિધિનાપવાદઃ કૃતઃ, અતો ભક્તવિધેરપવાદાર્થત્વાદ્ભોજનલોપે ભક્તાખ્યગુણસ્યાઙ્ગસ્ય લોપે ઽપિ ન મુખ્યસ્યાગ્નિહોત્રસ્ય લોપઃ, અપવાદાભાવે ઉત્સર્ગપ્રાપ્તપયાદિના તસ્ય નિષ્પત્તિસંભવાદિતિ પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
ઽગુણલોપે ન મુખ્યસ્યઽઇતિ જૈમિનિસૂત્રમ્ ।
આધાને સન્તિ પવમાનેષ્ટ્યસ્તત્રાગ્નયે પવમાનાય પુરોડાશમષ્ટાકપાલં નિર્વપેદિતિ નિર્વાપઃ શ્રુતસ્તદઙ્ગત્વેનાગ્નિહોત્રહવણ્યાં હવીંષિ નિર્વપેદિતિ દર્શપૂર્ણામાસાખ્યપ્રકૃતૌ વિહિતાગ્નિહોત્ર હવણ્યતિદેશેન પ્રાપ્ત આધાનકાલે ચાગ્નિહોત્રાભાવાત્તસ્યા ગુણભૂતાયા લોપે ઽપિ મુખ્યસ્ય નિર્વાપસ્ય ન લોપ ઇત્યર્થઃ ।
આરબ્ધનિત્યાદિકર્મણો ઽવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાચ્છ્રુતદ્રવ્યાલાભે પ્રતિનિહિતદ્રવ્યેણાપિ કર્મ કર્તવ્યમિતિ પ્રતિનિધિન્યાયઃ ॥40॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.26.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.26.41ઃ
ઉપસ્થિતે ઽતસ્તદ્વચનાત્

સિદ્ધાન્તયતિ- ઉપસ્થિતે ઽતસ્તદ્વચનાદિતિ ।
તદ્ધોમીયમિતિ તચ્છબ્દેન ભોજનાર્થસિદ્ધભક્તમાશ્રિત્ય હોમવિધાનાદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધવદ્ભક્તોપનિપાતઃ પ્રકૃતભક્તાગમનં, તસ્ય તચ્છબ્દેન પરામર્શેનેત્યર્થઃ ।
આશ્રિત્ય વિહિતાહુતીનામાશ્રયલોપે લોપ એવ ન દ્રવ્યાન્તરાક્ષેપકત્વં, યથા ક્રતુપ્રયુક્તાત્પ્રણયનાશ્રિતસ્ય ગોદોહનસ્ય ક્રતુલોપે લોપે ન ત્વાશ્રયાન્તરપ્રયોજકત્વં તથેતિ ફલિતમાહ- તા ઇતિ યદુક્તમગ્નિહોત્રશબ્દાદ્દ્રવ્યાન્તરપ્રાપ્તિરિતિ, તત્રાહ- ન ચાત્રેતિ ।
તદ્વદ્ભાવો નિત્યાગ્નિહોત્રસાદૃશ્યમર્થવાદસ્થશબ્દસ્ય સ્તુતિત્વેનોપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
ધર્મપ્રાપકત્વે દોષમાહ- તદ્ધર્મપ્રાપ્તૌ ચેતિ ।
અવ એવેતિ તદ્ધર્મપ્રાપ્ત્યભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
પ્રાપ્તૌ સંપાદનં વૃથા સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
મુખ્યાગ્નિહોત્રાઙ્ગાનિ સંપાદ્યન્તે ચેત્કથં તદનઙ્ગં વેદિરત્ર સંપાદ્યતે તત્રાહ- વેદિશ્રુતિશ્ચેતિ ।
મુખ્યાગ્નિહોત્રસ્યાગ્ન્યુદ્ધરણવત્સાયંપ્રાતઃકાલદ્વયસ્યાપિ ન પ્રાપ્તિરિતિ- ભોજનેનેતિ ।
ઉપસ્થાનપરિસ્તરણાદયો ઽપ્યગ્ન્યભાવાન્ન પ્રાપ્નુવન્તીત્યાહ- એવમિતિ ।
યસ્માત્તદ્ધર્મપ્રાપ્ત્યભાવસ્તસ્માદ્ભોજનદ્રવ્યેણૈવ હોમ ઇત્યુસંહારઃ ।
પ્રાણાય સ્વાહા ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ ।
નનુ સ્વામિભોજનસ્યોત્તરકાલત્વં શ્રુત્યાદિવિહિતં કથં પૂર્વો ઽતિધિભ્યો ઽશ્નીયાદિતિવચને બાધ્યતે તત્રાહ- ન હ્યસ્તીતિ ।
ઉપાસકાન્યસ્વામિવિષયમુત્તરકાલત્વવિધાનમિત્યર્થઃ ।
ન ત્વિતિ પ્રાથમ્યમાત્રેણેત્યર્થઃ ।
પ્રાણોપાસકસ્ય પ્રાપ્તે ભોજને પ્રાથમ્યાર્થતયાદરસ્યાન્યથાસિદ્ધૌ ફલિતમાહ- તસ્માદિતિ ॥41॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.26.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.27.42ઃ
તન્નિર્ધારણાનિયમસ્તદ્દૃષ્ટેઃ પૃથગ્ઘ્યપ્રતિબન્ધઃ ફલમ્

તન્નિર્ધારણા ।
ઉભયથા દૃષ્ટાન્તદર્શનાત્સંશયમાહ- કિં તાનીતિ ।
યથાનારાભ્યાધીતપર્ણમયીત્વં જુહૂદ્વારા ક્રત્વઙ્ગતયા કર્મસુ નિત્યં પ્રયુજ્યતે, તથાઙ્ગાશ્રિતોપાસનાન્યુદ્રીથાદિદ્વારાઙ્ગતયા નિત્યાનિ, ઉત ક્રત્વઙ્ગાપ્પ્રણયનશ્રયો ગોદોહનસંયોગઃ પશુફલાર્થત્વાદનિત્યત્વેન યથા પ્રયુજ્યતે યથા વા પશ્વઙ્ગયૂપાશ્રયં બૈલ્વત્વમન્નાદ્યફલત્વાદનિત્યં તથા કર્મસમૃદ્યાદિફલકત્વાદુપાસનાન્યનઙ્ગત્વેનાનિત્યાનીતિ સંશયાર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષે ઉપાસનાનાં પ્રયોગનિત્યત્વં, સિદ્ધાન્તે ત્વનિત્યત્વમિતિ ફલભેદઃ ।
અનિત્યભોજનાશ્રયપ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યાનિત્યત્વવન્નિત્યકર્માઙ્ગોપાસ્તીનાં નિત્યત્વમિતિ પ્રત્યુદાહરણદૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષમાહ- કિં તાવદિતિ ।
ઉપાસનાનિ કર્માઙ્ગાનિ, અફલત્વે સતિ કર્માઙ્ગાશ્રિતત્વાત્પર્ણમયીત્વાદિવત્ ।
તથા ચાઙ્ગતયા પ્રયોગવિધિના નિત્યેન પ્રયુજ્યન્ત ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યાનીત્યાદિના ।
ઉદ્ગીથાદયઃ કર્મણાં ગુણાઃ અઙ્ગાનિ તેષાં યાથાત્મયં રસતમત્વાદિકં તન્નિર્ધારણાન્યુપાસનાનિ યાનિ તાનિ કર્મસુ નિત્યપર્ણમયીત્વાદિવન્ન નિયમ્યેરન્નિત્યર્થઃ ।
એષાં કર્માઙ્ગત્વે તદ્ધીનસ્યાવિદુષઃ કર્મ ન સ્યાદઙ્ગલોપાત્, તસ્માદવિદુષો ઽપિ કર્મકર્તૃત્વશ્રુતિલિઙ્ગૈરઙ્ગત્વાનુમાનબાધ ઇત્યાહ- તદ્દૃષ્ટેરિતિ ।
તસ્યાનિયમસ્ય દર્શનાદિત્યર્થઃ ।
તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યતીતિ ચાક્રાયણેનર્ત્વિજામાક્ષિપ્તત્વાદનુપાસકાનામપિ કર્મપ્રયોગો ઽસ્તીત્યાહ- પ્રસ્તાવાદીતિ ।
ઉપાસ્તીનાં કર્મફલાત્ પૃથક્ફલશ્રુતેર્ન કર્માઙ્ગત્વમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
તેનોમિત્યક્ષરેણ યશ્ચૈતદક્ષરમેવં રસતમત્વાદિરૂપેણ વેદોપાસ્તે યશ્ચ ન વેદ તાવુભૌ કર્મ કુરુત એવ યદ્યપિ તુ વિદ્યાવિદ્યયોર્નાનાત્વં ભિન્નફલત્વમ્ ।
દૃષ્ટં હિ મણિવિક્રયે જ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યાં વણિક્શબરયોઃ ફલવૈષમ્યં, તસ્માદ્યદેવ કર્મ વિદ્યયોદ્ગીથાદ્યુપાસ્ત્યા શ્રદ્ધયાસ્તિક્યબુદ્ધ્યોપનિષદા રહસ્યદેવતાધ્યાનેન કરોતિ તદેવ કર્મ ફલાતિશયવદિત્યર્થઃ ।
કર્મણો વીર્યવત્ત્વં નામ ફલવત્ત્વં વિદ્યાહીનસ્યાપિ ગમ્યમાનં વિદ્યાયા અનઙ્ગત્વે લિઙ્ગમિતિ ભાવઃ ।
સામ્નિ લોકાદિદૃષ્ટ્યુપાસનેષુ કર્મસમૃદ્યતિરિક્તલોકાદિફલશ્રુતેશ્ચ નાઙ્ગત્વમિત્યાહ- તથેતિ ।
અસ્મૈ વિદુષે કલ્પન્તે ભોગાય સમર્થા ભવન્તિ ભૂમેરૂર્ધ્વા લોકા આવૃત્તા અધસ્તનાશ્ચેત્યર્થઃ ।
તથાહિ ગુણવાદ ઇતિ ।
ફલશ્રુતેરર્થવાદમાત્રત્વે સ્તુતિલક્ષણા સ્યાત્, સા ન યુક્તા, મુખ્યવૃત્ત્યા ફલપરત્વસંભવાત્ ।
પ્રયાજાનુયાજકર્મણાં તુ પ્રકરણાદ્દર્શાદ્યઙ્ગત્વલાભાદ્ભાતૃવ્યાભિભૂતિફલશ્રુતેરગત્યા સ્તુતિલક્ષકત્વં, યદ્યપિ પર્ણમયીત્વાદીનામઙ્ગત્વબોધકં પ્રકરણં નાસ્તિ તથાપિ તેષુ ફલશ્રુતેઃ સ્તુતિત્વં, તેષામક્રિયાત્વેન ક્રિયાસંબન્ધં વિના ફલહેતુત્વાનુપપત્તેરતસ્તેષાં ફલાર્થં ક્રિયાપેક્ષિત્વાત્ક્રતોશ્ચ જુહૂપ્રકૃતિદ્રવ્યાકાઙ્ક્ષિત્વાત્ પર્ણમયી જુહૂરિત્યાદિવાક્યેનૈવ પ્રકૃતિદ્રવ્યાર્પકેણ જુહૂદ્વારા સંનિહિતક્રત્વઙ્ગત્વસિદ્ધેર્યુક્તં ફલશ્રુતેરર્થવાદત્વમિતિ ભાવઃ ।
અક્રિયાત્મકગોદોહનાદેરપિ ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ સ્યાદત આહ- ગોદોહનાદીનાં હીતિ ।
યદપઃ પ્રણયેત્તત્ પશુકામસ્ય સતો ગોદોહનેન બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય કંસ્ન્યેતિ ફલાર્થવિધિરેવ નાર્થવાદઃ ગોદોહનાદેઃ ક્રત્વનાકાઙ્ક્ષિતત્વેનાઙ્ગત્વાભાવાત્, ચમસેન નિરાકાઙ્ક્ષક્રિયાસંબન્ધિતયા સ્વફલસાધકત્વસંભવાત્ ।
તથા ખાદિરત્વેન નિરાકાઙ્ક્ષક્રત્વઙ્ગયૂપમાશ્રિત્ય બૈલ્વમન્નાદ્યકામસ્ય ખાદિરં વીર્યકામસ્યેતિ ફલાર્થવિધિરેવાર્થઃ ।
પર્ણમયીત્વાદિષુ ફલવિધિઃ કિં ન સ્યાદત આહ- ન ત્વિતિ ।
એવંવિધો યૂપાદિવન્નિરાકાઙ્ક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
જુહુરેવાશ્રય ઇત્યત આહ- વાક્યેનેતિ ।
જુહ્વાઃ પ્રકૃતિદ્રવ્યાપેક્ષિત્વાદનેનૈવ વાક્યેન ક્રત્વઙ્ગતયા જુહૂપ્રકૃતિદ્રવ્યસંબન્ધો વિધેયઃ પશ્ચાન્નિરાકાઙ્ક્ષજુહૂમાશ્રિત્ય તસ્યૈવ પ્રકૃતિદ્રવ્યસ્ય ફલસંયોગો વિધેય ઇતિ વાક્યભેદ ઇત્યર્થઃ ।
પર્ણતાદિવૈલક્ષણ્યમુપાસનાનામાહ- ઉપાસનાનાં ત્વિતિ ।
સ્વયં ક્રિયાત્વાદ્યાગાદિવત્ફલવિશિષ્ટત્વેન વિધાનોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
તસ્માદિતિ અઙ્ગત્વાવેદકમાનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
અત એવેતિ અનઙ્ગત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
તસ્માદઙ્ગોપાસ્ત્યભાવે ઽપિ કર્માધિકાર ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥42॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.27.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.28.43ઃ
પ્રદાનવદેવ તદુક્તમ્

પ્રદાનવદેવ તદુક્તમ્ ।
વાયુપ્રાણયોર્ભેદાભેદવાક્યાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અસ્તુ કર્માઙ્ગાનાં તત્સંબદ્ધોપાસ્તીનાં ચ ફલભેદાન્નિત્યત્વાનિત્યત્વરૂપઃ પ્રયોગભેદઃ, ઇહ તુ વાયુપ્રાણયોઃ સ્વરૂપાભેદાત્તત્સ્વરૂપપ્રાપ્તિલક્ષણફલૈક્યાચ્ચ ધ્યાનપ્રયોગૈક્યમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- અપૃથગિતિ ।
ઽઅગ્નિર્વાગ્ભૂત્વાઽઇત્યારભ્યઃ ઽવાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશત્ઽઇત્યભેદં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
ઽયતશ્ચોદેતિ સૂર્યસ્તં વદઽઇતિ પ્રશ્ને સૂત્રાત્મકવાયુર્વાચ્યો વાયુસ્થાને પ્રાણં વદન્નેકત્વં તયોર્દર્શયતીત્યાહ- તથેતિ ।
કિઞ્ચ યદિ વાયુપ્રાણયોઃ પૃથગ્ધ્યાનં સ્યાત્તર્હિ ધ્યાનાઙ્ગવ્રતભેદો ઽપિ સ્યાદિહ તુ પ્રાણાપાનનિરોધાત્મકવ્રતૈક્યશ્રુતેર્ધ્યાનૈક્યમિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
વ્રતૈક્યસ્ય પ્રશસ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ વાયુપ્રાણો સંવર્ગૌ ભેદેનોપક્રમ્ય પરસ્તાદ્વાક્યશેષે સંવર્ગદેવૈક્યશ્રુતેઃ પ્રયોગૈક્યમિત્યાહ- તથેતિ ।
મહાત્મન ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્ ।
ચતુરશ્ચતુઃ સંખ્યાકાનગ્નિસૂર્યોદકચન્દ્રાનપરાંશ્ચ વાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રમનોરૂપાનેકો દેવઃ કઃ પ્રજાપતિઃ જગાર ગીર્ણવાનુપસંહૃતવાનિત્યર્થઃ ।
ન બ્રવીતિ ભેદમિતિ શેષઃ ।
યથા ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિઽઇત્યુત્પન્નાગ્નિહોત્રસ્યૈકસ્યૈવ દધિતણ્ડુલાદિગુણભેદેન સાયંપ્રાતઃકાલભેદેન પ્રયોગભેદસ્તથા ઽઅન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદઽઇત્યુત્પન્નાયાઃ સંવર્ગવિદ્યાયા એકત્વે ઽપ્યુત્પન્નશિષ્ટવાયુપ્રાણાખ્યગુણભેદાત્પ્રયોગભેદ ઇત્યુત્સૂત્રં સિદ્ધાન્તયતિ- પૃથગેવેતિ ।
ઽતૌ વા એતૌ દ્વૌ સંવર્ગૌઽઇત્યુપાસ્યભેદવાક્યસ્ય પ્રયોગભેદપરત્વાદ્વાક્યાદેવ ભેદસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષ્યુક્તમનૂદ્ય પ્રત્યાહ- નનૂક્તમિત્યાદિના ।
ઉપાસ્યતયા પ્રધાનભૂતસંવર્ગગુણવિશિષ્ટોપાસ્યભેદવાક્યપ્રાણાત્તાવુક્તૌ ।
તતો ઽધ્યાત્માધિદૈવાવસ્થાભેદેનોક્તસ્ય ધ્યેયભેદસ્ય નિરાસે ઽયતશ્ચોદેતિઽઇતિ શ્લોકસ્ય ન શક્તિરિત્યાહ- શ્લોકેતિ ।
અસામર્થ્યે લિઙ્ગમાહ- સ યથેતિ ।
શ્લોકોપન્યાસવદ્બ્રતૈક્યોપન્યાસો ઽપિ તત્ત્વાભેદાભિપ્રાયેણેત્યાહ- એતેનેતિ ।
નન્વેવકારાદ્વાયુવ્રતનિવૃત્તેઃ પ્રાણ એવૈકો ધ્યેયો ભાતીત્યત આહ- એકમેવેતિ ।
વદનદર્શનાદીનિ વાક્ચક્ષુરાદીનાં વ્રતાનિ શ્રમરૂપમૃત્યુના ભગ્નાનીત્યુક્ત્વા પ્રાણસ્યાભગ્નવ્રતત્વં નિર્ધારિતં, તથા જ્વલનતાપાદીન્યગ્ન્યાદિત્યાદીનાં વ્રતાનિ ભગ્નાનીત્યુક્ત્વા વાયોરભગ્નવ્રતત્વં નિર્ધારિતં, ઽસ યથૈષાં પ્રાણાનાં મધ્યમઃ પ્રાણઃ સ્થિરવ્રત એવમેતાસાં દેવનાં વાયુર્લોચન્તિ હ્યન્યા દેવતા ન વાયુઃસૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયિઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
અતો ભગ્નવતનિરાસાર્થ એવકારો ન વાયુવ્રતનિવૃત્ત્યર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રૈવાર્થે લિઙ્ગમાહ- એકમિતિ ।
ઉકારશ્ચાર્થઃ ।
તેન વ્રતેન વાયોઃ સાયુજ્યં સમાનદેહત્વં સલોકતાં ચ જયતીત્યર્થઃ ।
નન્વત્ર વાયુપ્રાપ્તિર્ન શ્રુતેત્યત્રાહ- દેવતેતિ ।
તસ્માત્તત્ત્વાભેદદૃષ્ટ્યા વ્રતૈક્યમિતિ સ્થિતં, સંપ્રતિ પૂર્વોક્તં પૃથગુપદેશં વિવૃણોતિ- તથા તૌ વા ઇતિ ।
સૌત્રં દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- પ્રદાનવદિતિ ।
ત્રયઃ પુરોડાશા અસ્યાં સન્તીતિ ત્રિપુરોડાશિનીષ્ટિસ્તસ્યાં કિં સહપ્રદાનમુત ભેદેનેતિ સંદેહે પૂર્વપક્ષમાહ- સર્વેષામિતિ ।
સર્વેષાં દેવાનામાભિમુખ્યેન પ્રાપ્યન્હવિરવદ્યતિ ગૃહ્ણાતિ, અચ્છંવટ્કારં વષટ્કારાખ્યદેવભાગમિત્યર્થઃ ।
યદ્વા સર્વદેવાર્થં યુગપદવદાનં કાર્યમિત્યત્ર હેતુરચ્છંવટ્કારમિતિ અવ્યર્થત્વાયેત્યર્થઃ ।
એકાર્થમવત્તે હવિષિ શેષો યાગાનર્હતયા વૃથા સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
એવં સહાવદાનશ્રુતેર્દેવૈક્યાચ્ચ પુરોડાશાનાં સહપ્રક્ષેપે પ્રાપ્તે પૃથક્પ્રક્ષેપ ઇતિ સિદ્ધાન્તમાહ- રાજેતિ ।
રાજાધિરાજસ્વરાજગુણભેદેન વિશિષ્ટદેવતાભેદાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાધ્વર્યુણા યજેતિ પ્રૈષે કૃતે હોત્રા યો મન્ત્રઃ પઠ્યતે સા યાજ્યા, અનુબ્રૂહીતિ પ્રૈષાનન્તરમન્ત્રઃ પુરોનુવાક્યેતિ ભેદો ઽસ્તિ, તત્રાસ્યામિષ્ટૌ પ્રથમપુરોડાશપ્રદાને યા કૢપ્તા યાજ્યા સ દ્વિતીયપ્રદાને પુરોનુવાક્ય, યા ચ પૂર્વમનુવાક્ય, સ પશ્ચાદ્યાજ્યેતિ વ્યત્યાસમન્વાહેતિ શ્રુત્યા વિધાનાત્, યથાશ્રુતિ પ્રક્ષેપપૃથક્ત્વમિત્યાહ- યાજ્યેતિ ।
સંકર્ષો દેવતાકાણ્ડમ્ ।
વાશબ્દો ઽવધારણે, નાનૈવ દેવતા રાજાદિગુણભેદેન ભેદાવગમાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તે દેવતાભેદાત્કર્મભેદવદ્વિદ્યાભેદઃ સ્યાદિત્યત આહ- તત્ર ત્વિતિ ।
કર્મોત્પત્તિવાક્યસ્થદેવતાભેદઃ કર્મભેદે હેતુરિહ ત્વન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદેત્યુત્પત્તાવેકત્વેન જ્ઞાતવિદ્યાયાઃ પશ્ચાચ્છ્રુતવાયુપ્રાણભેદો ન ભેદકઃ, અગ્નિહોત્રસ્યેવ દધ્યાદિદ્રવ્યભેદ ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ કેનાંશેન પ્રદાનસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વમિત્યત આહ- વિદ્યૈક્યે ઽપીતિ ।
અવસ્થાભેદાદ્દેવતાભેદઃ પ્રયોગભેદશ્ચેત્યંશેનાયં દૃષ્ટાન્ત ઇત્યર્થઃ ॥43॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.28.43
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.44ઃ
લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્તદ્ધિ બલીયસ્તદપિ

લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્ ।
ઉત્પત્તેઃ પ્રાગિદં સર્વં નૈવ સદાસીન્નાપ્યસદિત્યુપક્રમ્ય મનઃ સૃષ્ટિમુક્ત્વા તન્મન આત્માનમૈક્ષતેતીક્ષણપૂર્વકમગ્નીનપશ્યદિતિ મનો ઽધિકૃત્ય પઠન્તીત્યર્થઃ ।
પુરુષાયુષ્ટ્વેન કૢપ્તશતવર્ષાન્તર્ગતૈઃ ષટ્રત્રિંશત્સહસ્રૈરહોરાત્રૈરવચ્છિન્નતયા મનોવૃત્તીનામસઙ્ખ્યેયાનામપિ ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રત્વમ્ ।
તાભિરિષ્ટકાત્વેન કલ્પિતાભિર્મનસૈવ સંપાદિતા અગ્નયો મનશ્ચિતસ્થાનર્કાન્પૂજ્યાન્મનોવૃત્તિષુસંપાદિતાનાત્મનઃ સ્વસ્ય સંબન્ધિત્વેન મનો ઽપશ્યત્, તથા વાક્પ્રાણાદયો ઽપિ સ્વસ્વવૃત્તિરૂપાનગ્નીનપશ્યન્નિત્યાહ- તથેતિ ।
પ્રાણો ઘ્રાણં કર્મેન્દ્રિયેણ હસ્તાદિના ચિતઃ કર્મચિતઃ અગ્નિસ્ત્વક્ પૂર્વત્રાગ્નિચયનપ્રકરણાત્કિમેતે ઽગ્નયઃ ક્રત્વર્થા ઉત પ્રાધાન્યજ્ઞાપકલિઙ્ગાદિભૂયસ્ત્વાત્પુરુષાર્થા વેતિ સંશયમાહ- તેષ્વિતિ ।
કેવલવિદ્યાત્મકાઃ ક્રિયાઙ્ગત્વં વિના ભાવનામયા ઇત્યર્થઃ ।
એકપ્રયોગાસંભવાદ્વાયુપ્રાણયોર્ધ્યાનપ્રયોગભેદો ઽસ્તુ, ઇહ તુ મનશ્ચિદાદ્યગ્નીનાં પ્રકરણાત્કર્માઙ્ગત્વેનૈકપ્રયોગત્વમિતિ પ્રાપય્ય સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે- તત્રેત્યાદિના ।
પૂર્વપક્ષે ભાવનાગ્નીનાં ક્રત્વઙ્ગત્વમિષ્ટં તેષાં ક્રિયાઙ્ગત્વં વિકલ્પઃ સમુચ્ચયો વાસ્તુ ।
સિદ્ધાન્તે પુરુષાર્થત્વમિતિ ફલમ્ ।
તત્તત્ર સર્વપ્રાણિમનોવૃત્તિભિર્મમ સદાગ્નયઃ ચીયન્ત ઇતિ ધ્યાનદાર્ઢ્યે સતિ સર્વભૂતાનિ યત્કિઞ્ચિત્ મનસા સંકલ્પયન્તિ તેષામેવાગ્નીનાં સા કૃતિઃ કરણમિત્યેકં લિઙ્ગં, ક્રિયાઙ્ગસ્ય યત્કિઞ્ચિત્કરણેન સિદ્યદર્શનાદિત્યાહ- તદ્યદિતિ ।
એવંવિદે સ્વપતે જાગ્રતે ઽપિ તદીયાગ્નીન્ભૂતાનિ સર્વદા ચિન્વન્તીતિ લિઙ્ગાન્તરં, ક્રિયાઙ્ગસ્ય ચોદિતકાલાનુષ્ઠેયસ્ય સદા સર્વૈરનુષ્ઠીયમાનત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રસંખ્યાપ્યનઙ્ગત્વે લિઙ્ગં એવઞ્જાતીયકપદેનોક્તમ્ ॥44॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.44
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.45ઃ
પૂર્વવિકલ્પઃ પ્રકરણાત્સ્યાત્ ક્રિયામાનસવત્

એવં સિદ્ધાન્તમુપક્રમ્ય પૂર્વપક્ષયતિ- પૂર્વેતિ ।
પૂર્વસ્યેષ્ટકાભિરગ્નિં ચિનુત ઇત્યુક્તસ્ય સ એષ ત્વિષ્ટકાગ્નિરિતિ સંનિહિતસ્યાયં વિકલ્પવિશેષોપદેશઃ સંકલ્પમયત્વાખ્યપ્રકારભેદોપદેશઃ ક્રિયાગ્નિવત્સાંકલ્પિકાગ્નયો ઽપ્યઙ્ગમિતિ યાવત્ ।
કિં વિધિવાક્યસ્થં લિઙ્ગં પ્રકરણાદ્બલીયઃ, અર્થવાદસ્થં વા ।
આદ્યમઙ્ગીકરોતિ- સત્યમિતિ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- લિઙ્ગમિતિ ।
માનસાગ્નિવિધ્યર્થવાદસ્થલિઙ્ગાનાં સ્વાર્થપ્રાપકમાનાભાવાદ્દૌર્બલ્યમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્થક્રિયાપદં વ્યાચષ્ટે- તસ્માદિતિ ।
નનુ અક્રિયારૂપાગ્નીનાં ધ્યાનમયાનાં કથં ક્રિયાઙ્ગત્વં તત્રાહ- માનસવદિતિ ।
દ્વાદશાહસ્યાદ્યન્તાહર્દ્વયં ત્યક્ત્વા મધ્યસ્થદશરાત્રસ્યૈવ દ્વિરાત્રાદિષુ પ્રકૃતિત્વં, તદ્ધર્મમાણામેવ તેષ્વતિદેશાત્તસ્ય મધ્યદશરાત્રસ્ય દશમે ઽહન્યર્થાદેકાદશે ઽહનિ માનસગ્રહઃ શ્રૂયતે-ઽઅનયા ત્વા પાત્રેણ સમુદ્રં રસયા પ્રાજાપત્યં મનોગ્રહં ગૃહ્ણાતિઽઇતિ ।
અનયા રસયા પૃથિવ્યા પાત્રેણ સમુદ્રં ત્વાં પ્રજાપતિદેવતાકં મનોગ્રહં ગૃહ્યતે ઇતિ ગ્રહઃ સોમરસઃ, મનસા રસત્વેન ભાવિતમધ્વર્યુર્ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ ।
અત એવર્ત્વિજાં ધ્યાયિતયા વિવિધવાક્યોચ્ચારણાભાવાદવિવાક્યસંજ્ઞા અહ્નઃ પ્રાપ્તઃ ।
ગ્રહણં નામ સોમપાત્રસ્યોપાદાનં, ગૃહીતસ્ય સ્વસ્થાને સ્થાપનમાસાદનં સોમસ્ય હોમો હવનં હુતશેષાદાનમાહરણં શેષભક્ષણાયર્ત્વિજાં મિથો ઽનુજ્ઞાનકરણમુપહ્વાનં તતો ભક્ષણમિત્યેતાનિ માનસાન્યેવેત્યર્થઃ ।
સ ચ માનસો ગ્રહો દ્વાદશાહાદહરન્તરં સ્વતન્ત્રમિત્યાશઙડ્ક્ય દ્વાદશાહસંજ્ઞાવિરોધાન્નાહરન્તરં કિન્તુ પ્રકરણાદવિવાક્યસ્યાહ્નો ઽઙ્ગમિતિ સિદ્ધાન્તમાહ- સ ચેતિ ।
કલ્પઃ કલ્પનાપ્રકારઃ ।
કેચિત્ત્વત્ર ભાષ્યે દશરાત્રશબ્દો વિકૃતિપરઃ, તત્રાપિ દશમે ઽહન્યવિવાક્યસંજ્ઞકે માનસગ્રહસ્યાતિદેશપ્રાપ્તતયાઙ્ગત્વાદિત્યાહુઃ ॥45॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.45
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.46ઃ
અતિદેશાચ્ ચ

મનશ્ચિદાદીનાં ક્રિયાઙ્ગત્વે પ્રકરણમુક્ત્વા લિઙ્ગમાહ- અતિદેશાચ્ચેતિ ।
ક્રિયાઙ્ગત્વસાદૃશ્યાદતિદેશ ઇત્યર્થઃ ॥46॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.46
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.47ઃ
વિદ્યૈવ તુ નિર્ધારણાત્

સિદ્ધાન્તમાહ- વિદ્યેતિ ॥47॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.47
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.48ઃ
દર્શનાચ્ ચ

ન શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યૈઃ પ્રકરણં બાધ્યમિતિ સૂત્રત્રયાર્થઃ ॥48॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.48
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.49ઃ
શ્રુત્યાદિબલીયસ્ત્વાચ્ ચ ન બાધઃ

તત્રાવધારણશ્રુતેરન્યથાસિદ્ધિં શઙ્કતે- નન્વબાહ્યેતિ ।
વિદ્યાચિત ઇતિપદેનૈવાબાહ્યસાધનત્વસ્ય લબ્ધત્વાદવધારણં વ્યર્થમિત્યાહ- નેતિ ।
તર્હિ કથમસ્યાર્થવત્ત્વં તત્રાહ- અબાહ્યેતિ ।
લિઙ્ગં વ્યનક્તિ- તથેતિ ।
અગ્નીનાં સર્વકાલવ્યાપિત્વેનાનઙ્ગત્વે દૃષ્ટાન્તરમાહ- તથેતિ ।
તદા ધ્યાનકાલ ઇત્યર્થઃ ।
હોમે યથા સાતત્યમુચ્યતે તદ્વદગ્નીનાં સાતત્યદર્શનમિત્યન્વયઃ ।
યદુક્તમર્થવાદસ્થત્વાલ્લિઙ્ગં દુર્બલમિતિ તન્ન ।
સર્વદા સર્વભૂતાનિ મદર્થમગ્નીન્ ચિન્વન્તીતિ ધ્યાયેદિત્યપૂર્વાર્થતયા વિધિકલ્પનાત્ ।
તથાચ વિધિવાક્યસ્થત્વાલ્લિઙ્ગં પ્રકરણાદ્બલવાદિત્યાહ- ન ચેદમિત્યાદિના ।
એતેનેતિ વિધિત્વેનેત્યર્થઃ ।
વાક્યં વિવૃષોતિ- તથેતિ ॥49॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.49
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.50ઃ
અનુબન્ધાદિભ્યઃ પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવદ્દૃષ્ટશ્ ચ તદુક્તમ્

સંપદુપાસ્ત્યૈ મનોવૃત્તિષુ ક્રિયાઙ્ગાનાં યોજનમનુબન્ધઃ શ્રુત્યા ક્રિયતે તદન્યથાનુપપત્ત્યાપ્યગ્નીનાં પુરુષાર્થત્વં ક્રત્વર્થત્વે ઽઙ્ગાનાં સિદ્ધત્વેન સંપાદનાનુપપત્તેરિત્યાહ- ઇતશ્ચેત્યાદિના ।
તે અગ્નયઃ, અધીયન્ત તેષામાધાનં મનસૈવ કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
કાલસ્ય છન્દસ્યનિયમાત્ ।
અચીયન્ત ઇષ્ટકાશ્ચેતવ્યા ઇત્યર્થઃ ।
ગ્રહાઃ પાત્રાણિ, અસ્તુવન્, ઉદ્ગાતારઃ સ્તુવન્તિ, અશંસન્ હોતારઃ શંસન્તિ, કિં બહૂક્ત્યા યત્કિઞ્ચિદ્યજ્ઞે કર્મારાદુપકારકં યજ્ઞિયં યજ્ઞસ્વરૂપોત્પાદકં ચ તત્સર્વં મનોમયં કુર્યાદિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
વૃત્તિષ્વગ્નિધ્યાનસ્ય ક્રિયાનઙ્ગત્વે ઽપ્યુદ્ગીથધ્યાનવત્ક્રિયાઙ્ગાશ્રિતત્વં સ્યાન્નેત્યાહ- ન ચાત્રોદ્ગીથેતિ ।
અઙ્ગાવબદ્ધશ્રુતિતો ઽસ્યાઃ શ્રુતેર્વૈરૂપ્યં સ્ફુટયતિ- નહીતિ ।
અનઙ્ગવૃત્તિષુ સાઙ્ગક્રતુસંપાદનં પુરુષસ્ય યજ્ઞત્વધ્યાનવત્ સ્વતન્ત્રમિત્યર્થઃ ।
અનાદરાર્થો ઽતિદેશો ન ભવતિ કિન્તુ વિકલ્પાર્થ ઇત્યત આહ- નચેતિ ।
એકસ્મિન્માધ્યે નિરપેક્ષસાધનયોર્વિકલ્પો ભવતિ યથા વ્રીહિયવયોરત્ર તુ ક્રિયાગ્નેર્ધ્યાનાગ્નીનાં સાધ્યભેદાન્ન વિકલ્પ ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ સમુચ્ચયો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
યદુક્તં ક્રિયાઙ્ગત્વસામાન્યેનાતિદેશ ઇતિ તન્નેત્યાહ- યત્ત્વિતિ ।
સૂત્રે બહુવચનાર્થમાહ- શ્રુત્યાદીનિ ચેતિ ।
અનુબન્ધાતિદેશશ્રુતિલિઙ્ગવાક્યેભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
એવમિતિ ।
અર્થ ઇતિ શેષઃ મનશ્ચિદાદીનાં સ્વાતન્ત્રયે ક્રિયાપ્રકરણાદુત્કર્ષઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય સ ઇષ્ટ ઇત્યાહ- દૃષ્ટશ્ચેતિ ।
એકાદશે ચિન્તિતં ઽરાજા સ્વારાજ્યકામો રાજસૂયેન યજેતઽઇતિ પ્રકૃત્યાવેષ્ટિર્નામ કાચિદિષ્ટિરામ્નાતા-ઽઆગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો હિરણ્યં દક્ષિણાઽ,બાર્હસ્પત્યં ચરું શિતિપૃષ્ઠો દક્ષિણાઽ, ઽઐન્દ્રમેકાદશકપાલમૃષભો દક્ષિણાઽઇતિ ।
તસ્યાં વર્ણભેદેન પ્રયોગભેદઃ, શ્રૂયતે-ઽયદિ બ્રાહ્મણો યજેત બાર્હસ્પત્યં મધ્યે નિધાયાહુતિમાહુતિં હુત્વાભિઘારયેદ્યદિ વૈશ્યો વૈશ્વદેવં ચરું મધ્યે નિદધ્યાદ્યદિ રાજન્યસ્તદૈન્દ્રમ્ઽઇતિ ।
આગ્નેયૈન્દ્રપુરોડાશયોર્મધ્યે બાર્હસ્પત્યં ચરું નિધાયેત્યર્થઃ ।
તત્રાગ્નેયાદિચરુષુ અઙ્ગાનાં તન્ત્રેણ પ્રયોગો ભવતિ મધ્યેનિધાનલિઙ્ગાત્પ્રયોગભેદે મધ્યે નિધાનાયોગાદેતયાન્નાદ્યકામં યાજયેદિત્યેકવચનાચ્ચ ।
સ ચ તન્ત્રપ્રયોગો રાજસૂયક્રતુબાહ્યાયામન્નાદ્યકામવર્ણત્રયકર્તૃકાયામેવાવેષ્ટૌ જ્ઞેયો ન તુ ક્રત્વન્તર્ગતાયામ્ ।
નનુ કિમત્ર નિયામકં ક્રત્વર્થાયામપ્યવેષ્ટૌ તન્ત્રપ્રયોગઃ કિં ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
વર્ણત્રયસંયુક્તાનાં કામ્યાયામેવાઙ્ગતન્ત્રૈક્યસાધકસ્ય મધ્યે નધાનાદિલિઙ્ગસ્ય સત્ત્વાદતો લિઙ્ગૈકવચનાભ્યાં તન્ત્રૈક્યે સતિ હિરણ્યાદિકા મિલિતૈકૈવા દક્ષિણાધેયા, અન્યથા પ્રયોગૈક્યાયોગાત્ ।
રાજમાત્રકર્તૃકક્રત્વન્તર્ગતેષ્ટૌ તુ વર્ણત્રયસંયોગાભાવાન્મધ્યે નિધાનાદિલિઙ્ગં નાસ્તિ તતશ્ચ તન્ત્રૈક્યસાધકાભાવાદ્દક્ષિણાભેદેન તન્ત્રભેદ ઇત્યઙ્ગાનામાવૃત્તિરેવ ચરુષ્વિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર ચૈકપ્રયોગલિઙ્ગસ્ય ક્રત્વર્થેષ્ટાવસંભવં કામ્યેષ્ટૌ ચ સંભવં વદતાનેન સૂત્રેણ કામ્યેષ્ટેઃ ક્રત્વર્થેષ્ટિવિલક્ષણત્વાત્ક્રતુપ્રકરણાદુત્કર્ષ ઇતિ સૂચિતમ્ ।
સ ચોત્કર્ષો યુક્ત એવ, રાજમાત્રકર્તૃકરાજસૂયક્રતૌ વર્ણત્રયકર્તૃકેષ્ટેરન્તર્ભાવાયોગાદિતિ સ્થિતં, તથા મનશ્ચિદાદીનામુત્કર્ષ ઇતિ ભાવઃ ॥50॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.50
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.51ઃ
ન સામાન્યાદપ્યુપલબ્ધેર્મૃત્યુવન્ન હિ લોકાપત્તિઃ

એવં દૃષ્ટાન્તં વિઘટયતિ- ન સામાન્યાદિતિ ।
ક્રત્વર્થત્વપુરુષાર્થત્વવૈષમ્યે ઽપિ માનસત્વસામાન્યં ન વિરુધ્યતે વિષમયોરપિ સામ્યદર્શનાદિત્યર્થઃ ॥51॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.51
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.52ઃ
પરેણ ચ શબ્દસ્ય તાદ્વિધ્યં ભૂયસ્ત્વાત્ ત્વ્ અનુબન્ધઃ

કિઞ્ચ પૂર્વોત્તરબ્રાહ્મણયોઃ સ્વતન્ત્રવિદ્યાવિધાનાત્તન્મધ્યસ્થસ્યાપિ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વતન્ત્રવિદ્યાવિધિપરત્વમિત્યાહ- પરેણ ચેતિ ।
ચિતે ઽગ્નૌ લોકદૃષ્ટિવિધાનં સ્વતન્ત્રમુત્તરત્ર ગમ્યતે પૂર્વત્ર મણ્ડલપુરુષોપાસ્તિસ્તત્સાંનિધ્યાન્મધ્યે ઽપિ માનસાગ્નયઃ સ્વતન્ત્રા ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ ક્રિયાગ્નિના સહ પાઠઃ કિમર્થમિત્યત આહ- ભૂયાંસસ્ત્વિતિ ॥52॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.29.52
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.30.53ઃ
એક આત્મનઃ શરીરે ભાવાત્

મનશ્ચિદાદીનાં પુરુષાર્થત્વમુક્તં તદયુક્તં દેહાતિરિક્તપુરુષાભાવાદિત્યાક્ષિપતિ- એક આત્મનઃ શરીરે ભાવાત્ ।
સિદ્ધાન્તફલમાહ- બન્ધેતિ ।
પૂર્વપક્ષે તુ પરલોકાર્થકર્મસુ મોક્ષાર્થવિદ્યાયાં ચાપ્રવૃત્તિરિતિ વ્યતિરેકમુખેન ફલમાહ- ન હ્યસતીતિ ।
વ્યતિરિક્તાત્મવિચારસ્ય પૂર્વતન્ત્રે કૃતત્વાત્પૌનરુક્ત્યમિત્યાશઙ્ક્ય તત્રત્યવિચારસ્યાપીદમેવ સૂત્રં મૂલં જૈમિનિસૂત્રાભાવાદતઃ ક્વ પુનરુક્તિરિત્યાહ- નનુ શાસ્ત્રેત્યાદિના ।
ઽયજ્ઞાયુધી યજમાનઃ સ્વર્ગં લોકમેતિઽઇત્યાદિવાક્યસ્ય ભોક્તુરભાવાદપ્રામાણ્યપ્રાપ્તાવિત એવાકૃષ્ય ભોક્તુર્વિચારઃ કૃત ઇત્યત્ર વૃત્તિકારવચનં લિઙ્ગમાહ- અત એવેતિ ।
તત્ર સૂત્રાભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
ઉદ્ધાર ઉપરમઃ ।
અસ્યાધિકરણસ્યાસ્મિન્પાદે પ્રસઙ્ગસંગતિરિત્યાહ- ઇહ ચેતિ ।
આમુષ્મિકફલોપાસનાનિર્ણયપ્રસઙ્ગેન તદપેક્ષિતાત્માસ્તિત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એતત્સિદ્ધવત્કૃત્ય પ્રથમસૂત્રે ઽથશબ્દેનાધિકારી ચિન્તિતસ્તસ્માદિદમધિકરણં સર્વશાસ્ત્રાઙ્ગમિતિ શાસ્ત્રસંગતિમાહ- કૃત્સ્નેતિ ।
આક્ષેપલક્ષણામવાન્તરસંગતિમાહ- અપિચેતિ ।
દેહાતિરિક્ત આત્માસ્તિ ન વેતિ વાદિવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ- અત્રૈક ઇતિ ।
યદ્યપિ સમસ્તેષુ મિલિતેષુ ભૂતેષુ ચૈતન્યં ન દૃષ્ટં તપ્તોદકુમ્ભસ્ય જ્ઞાનાભાવાદ્વ્યસ્તેષુ તુ નાસ્ત્યેવ તથાપિ દેહાત્મકભૂતેષુ સ્યાદિતિ તેભ્યો ભૂતેભ્યશ્ચૈતન્યં સંભાવયન્તો મદશક્તિવદ્વિજ્ઞાનં સંઘાતજં તદ્વિશિષ્ટસંઘાત આત્મેત્યાહુરિત્યન્વ્યઃ ।
યથા માદકદ્રવ્યેષુ તામ્બૂલપત્રાદિષુ પ્રત્યેકમદૃષ્ટાપિ મદશક્તિસ્તત્સંઘાતાજ્જાયતે તદ્વદિત્યાર્થઃ ।
નનુ દેહઃ સ્વયં ન ચેતનઃ ઘટવદ્ભૌતિકત્વાત્ કિન્તુ ચેતનઃ કશ્ચિત્સ્વર્ગાદિભોક્તાસ્તિ તત્સાંનિધ્યાદ્દેહસ્ય ચૈતન્યવિભ્રમ ઇત્યત આહ- ન સ્વર્ગેતિ ॥53॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.30.53
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.30.54ઃ
વ્યતિરેકસ્તદ્ભાવભાવિત્વાન્ન તૂપલબ્ધિવત્

મનુષ્યો ઽહં જાનામિતિ દેહસ્ય જ્ઞાતૃતાયાઃ પ્રત્યક્ષત્વાદાત્મધર્મત્વેન પ્રસિદ્ધાનાં ધર્માણાં દેહાન્વ્યવ્યતિરેકાનુભવાત્તદન્યાત્મનિ પ્રત્યક્ષાભાવાદપ્રત્યક્ષસ્યાપ્રામાણિકત્વાદ્દેહ એવાત્મેતિ પ્રાપ્તે સૂત્રસ્થનત્વિતિપદેન સિદ્ધાન્તં પ્રતિજાનીતે- નત્વેતદિતિ ।
અનુમાનસ્ય તાવત્પ્રામાણ્યમનિચ્છિતાપ્યાસ્થેયમન્યથા વ્યવહારાસિદ્ધેઃ ।
ન હ્યનાગતપાકાદાવિષ્ટસાધનતાનુમિતં વિના પ્રવૃત્તિઃ સંભવતિ ।
તથાચ જ્ઞાનાદયો દેહવ્યતિરિક્તાશ્રયા દેહસત્ત્વે ઽપ્યસત્ત્વાદ્વ્યતિરેકેણ દેહરૂપાદિવદિત્યાહ- વ્યતિરેક એવાસ્યેતિ ।
નચાદૌ શ્યામદેહસ્ય પશ્ચાદ્રૂપાન્તરે વ્યભિચારઃ, ગુણત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યજાત્યવચ્છેદેન અસત્ત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ દેહે ઽવસ્થિતે સદા રૂપત્વાવચ્છિન્નમસ્ત્યેવ ।
જ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નં તુ નાસ્તીતિ ન જ્ઞાનં દેહધર્મઃ ।
કિઞ્ચ એતે ન દેહગુણાઃ પરૈરદૃશ્યત્વાદિત્યાહ- દેહધર્માશ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ દેહવ્યતિરિકે તેષામભાવસ્ય સંદિગ્ધત્વાન્ન દેહધર્મત્વનિશ્ચય ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
ન ચાનુપલમ્ભાત્તેષામભાવનિશ્ચયસ્તવાનુપલબ્ધેરમાનત્વાત્, તદ્ધર્મ્યાત્મનો દેહાન્તરપ્રાપ્ત્યાપ્યનુપલમ્ભોપપત્તેશ્ચેતિ ભાવઃ ।
ઉપલબ્ધિવદિતિ સૂત્રસ્થં પદં વ્યાખ્યાતુમુપક્રમતે- કિમાત્મકમિતિ ।
તત્કિં ભૂતાતિરિક્તં તત્ત્વમુત રૂપાદિવદ્ભૂતધર્મઃ ।
નાદ્યઃ, અપસિદ્ધાન્તાદિત્યુક્ત્વા દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- યદનુભવનમિત્યાદિના ।
દેહાત્મકભૂતાનાં ચૈતન્યં પ્રતિ વિષયત્વાત્કર્તૃકર્મવિરોધેન વિષયસ્ય કર્તૃત્વા યોગાન્ન ભૂતકર્તૃકત્વં ચૈતન્યસ્યેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનસ્ય ભૂતધર્મત્વે રૂપાદિવજ્જાડ્યાપત્તેર્ન તદ્ધર્મત્વમિત્યાહ- નહીતિ ।
ફલિતં સૂત્રપદાર્થમાહ- અતશ્ચેતિ ।
યા દેહાતિરિક્તા સદ્રૂપોપલબ્ધિઃ સ એવાત્મા ચેદનિત્યઃ સ્યાદુપલબ્ધેરનિત્યત્વાદિત્યત આહ- નિત્યત્વં ચેતિ ।
ઘટઃ સ્ફુરતિ પટઃ સ્ફુરતીતિ સર્વત્ર સ્ફૂર્તેરભેદાન્નિત્યત્વં વિષયોપરાગનાશે તુ નાશભ્રમ ઇત્યર્થઃ ।
એવમાત્મા દેહાદ્ભિન્ન ઉપલબ્ધિરૂપત્વાદુપલબ્ધિવદિત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ જાગ્રત્સ્વપ્નયોર્દેહભેદે ઽપ્યાત્મૈકત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાદાત્મભેદે ચાન્યાનુભૂતે ઽન્યસ્ય સ્મૃતીચ્છાનુપપત્તેઃ સ્વપ્નસ્મૃત્યાદિમાનાત્મા દેહાદ્ભિન્ન ઇત્યાહ- અહમિતિ ।
નિરસ્તમપ્યધિકાભિધિત્સયાનુવદતિ- યત્તૂક્તમિતિ ।
ઉપલબ્ધેર્દેહાન્વયવ્યતિરેકૌ ન દેહધર્મત્વસાધકૌ તન્નિમિત્તત્વેનાન્યથાસિદ્ધેરિત્યધિકમાહ- અપિચેતિ ।
ઉપલબ્ધિમાત્રે દેહસ્ય નિમિત્તત્વમપ્યસિદ્ધમિત્યાહ- ન ચાત્યન્તમિતિ ।
સ્વપ્નોપલબ્ધિર્ન દેહજન્યા, દેહવ્યાપારં વિનાપિ ભાવાદ્વૃક્ષવત્ ।
અત એવ તન્વભાવે ઽપિ સ્વપ્નવદ્યોગિનાં ભોગં સૂત્રકૃદ્વક્ષ્યતિ ।
જાગ્રદુપલબ્ધેર્દેહજત્વમસ્તીત્યત્યન્તમિત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદુક્તાનુમાનુગૃહીતાન્મમ શરીરમિતિ ભેદાનુભાવાદહં મનુષ્ય ઇત્યભેદજ્ઞાનં ભ્રમ ઇત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥54॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.30.54
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.31.55ઃ
અઙ્ગાવબદ્ધાસ્તુ ન શાખાસુ હિ પ્રતિવેદમ્

અઙ્ગાવબદ્ધાઃ ।
ઉદ્ગીથાવયવોઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિઃ, ઽપૃથિવી હિઙ્કારે ઽગ્નિઃ પ્રસ્તાવો ઽન્તરીક્ષમુદ્ગીથ આદિત્યઃ પ્રતિહારો દ્યૌર્નિધનમ્ ।
ઽઇતિ હિઙ્કારાદિપઞ્ચવિધે સામ્નિ પૃથિવ્યાદિલોકદૃષ્ટિઃ, ઉક્થાખ્યશસ્ત્રે પૃથિવીદૃષ્ટિઃ, ઇષ્ટકાચિતાગ્નૌ લોકદૃષ્ટિરિત્યેવં કર્માઙ્ગાશ્રિતોપાસ્તયઃ સન્તિ, તાસૂદ્ગીથાદિસાધારણશ્રુત્યા વિશેષસંનિધિના ચ સંશયઃ ।
નનૂદ્ગીથાદીનાં સર્વશાખાસ્વેકત્વાદુપાસ્તયઃ સર્વત્રેતિ વેદ્યૈક્યાન્નિશ્ચયે કથં સંશય ઇત્યત આહ- પ્રતિશાખં ચેતિ ।
યથા દેહાત્મનોર્ભેદાદાત્મધર્મા દેહે ન સંભવન્તિ તથા પ્રતિવેદમુદ્ગીથાદીનાં ભિન્નત્વાદેકસ્મિન્વેદે વિહિતોદ્ગીથાદ્યુપાસ્તયો વેદાન્તરસ્થોદ્ગીથાદિષુ ન સંભવન્તીતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- સ્વશાખેતિ ।
ઉદ્ગીથમુપાસીતેતિ વિધિવાક્યસ્થોદ્ગીથત્વાસામાન્યસ્ય વ્યક્ત્યપેક્ષત્વાસ્ત્વશાખાસંનિહિતવ્યક્તિગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
સામાન્યશ્રુતેઃ સંનિહિતવ્યક્તિગ્રહાખ્યસંકોચસ્તત્ર કર્તવ્યો યત્ર વ્યક્તિમાત્રગ્રહો નોપપદ્યતે, યથા શુક્લં ગામાનયેત્યત્ર ગોશ્રુતેઃ સંનિહિતશુક્લવ્યક્તિપરતયા સંકોચઃ, અત્ર નાનુપપત્ત્યભાવાદ્વ્યક્તિમાત્રસંબન્ધસામાન્યમુપાસ્યમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ॥55॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.31.55
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.31.56ઃ
મન્ત્રાદિવદ્વાવિરોધઃ

પૂર્વં શાખાન્તરવિહિતોપાસ્તીનાં શાખાન્તરસ્થાઙ્ગસંબન્ધે યઃ પ્રતીતો વિરોધસ્તમઙ્ગીકૃત્ય સંબન્ધ ઉક્તઃ, સંપ્રતિ વિરોધ એવ નાસ્તિ, શાખાન્તરવિહિતાઙ્ગાનાં શાખાન્તરસ્થાઙ્ગિસંબન્ધવદુક્તસંબન્ધોપપત્તેરિત્યાહ- અથવેત્યાદિના ।
યજુર્વેદિનાં કુક્કુટો ઽસીતિ મન્ત્રો ઽસ્તિ કુટરુરસીતિ નાસ્તિ તથાપિ તણ્ડુલપેષણાર્થાશ્માદાને મન્ત્રદ્વયસ્ય વિકલ્પેન વિનિયોગાત્સો ઽપિ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્થાદિપદોપાત્તકર્મણામુદાહરણમાહ- યેષામિતિ ।
મૈત્રાયણીયાનામિત્યર્થઃ ।
હેમન્તશિશિરયોરૈક્યાદૃતવઃ પઞ્ચ તદ્વત્પઞ્ચસંખ્યાકાઃ પ્રયાજાઃપ્ઢ.દ.1-સમાનદેશે ।
ફ્સમાનત્રતુલ્યકર્મસ્થલે હોતવ્યા ઇતિ પઞ્ચત્વગુણવિધાનાદ્ગુણિનઃ શાખાન્તરવિહિતાઃ સંબધ્યન્ત ઇતિ ભાવઃ ।
ગુણમુદાહરતિ- તથા યેષામિતિ ।
યજુર્વેદિનામગ્નીષોમીયઃ પશુઃ શ્રુતો નાજ ઇતિ જાતિવિશેષસ્તથાપિ પ્રૈષમન્ત્રલિઙ્ગાજ્જાતિવિશેષસંગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
મન્ત્રાણમુદાહરણાન્તરમાહ- તથેતિ ।
સામવેદસ્થાનાં યજુર્વેદે પરિગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
તથેતિ ઽસ જનાસ ઇન્દ્રઽઇત્યનેનોપલક્ષિતં સૂક્તં સજનીયં તસ્ય યાજુષાધ્વર્યુકર્તૃકપ્રયોગે શંસનં દૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
યો જાતો બાલ એવ પ્રથમો ગુણૈઃ શ્રોષ્ઠો મનસ્વાન્વિવેકવાન્સ ઇન્દ્ર એવંવિધો હે જાનસો જના ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ॥56॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.31.56
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.32.57ઃ
ભૂમ્નઃ ક્રતુવજ્જ્યાયસ્ત્વં તથા હિ દર્શયતિ

ભૂમ્નઃ ક્રતુવત્ ।
દ્યુલોકાદિષુ પ્રત્યેકં વૈશ્વાનરત્વોપાસ્તિર્વ્યસ્તોપાસ્તિસ્તદવયવ્યુપાસ્તિઃ સમસ્તોપાસ્તિરિતિ ભેદઃ ।
આખ્યાયિકા પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતા ।
અત્રોભયત્ર વિધિફલયોઃ શ્રવણાદેકવાક્યત્વોપપત્તેશ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ઽસૈવ હિ સત્યાદયઃઽઇત્યત્ર તદ્યત્તત્સત્યમિતિ પ્રકૃતાકર્ષાદ્વિદ્યૈક્યમુક્તં તદ્વદત્રૈક્યહેત્વભાવાદગતાર્થત્વં મત્વા પૂર્વત્રોદ્ગીથાદિશ્રુત્યા સંનિધિબાધેનોદ્ગીથાદ્યુપાસ્તીનાં સર્વશાખાસૂપસંહારવદ્વ્યસ્તોપાસ્તીનાં વિધિશ્રુતેઃ ફલશ્રવણસ્ય ચ સમસ્તોપાસ્તિસંનિધિપ્રાપ્તં સ્તુત્યર્થત્વં બાધિત્વા તદ્વિધેયત્વમિતિ પૂર્વપક્ષમાહ- પ્રત્યવયવમિતિ ।
ફલાનુક્તૌ પૂર્વોત્તરપક્ષસિદ્ધિરેવ ફલં મન્તવ્યમ્ ।
સુતં ખણ્ડિતં સોમદ્રવ્યં તસ્યૈવ પ્રસ્તુત્વમાસમન્તાત્ સુતત્વમવસ્થાભેદઃ ।
સોમયાગસંપત્તિસ્તવ કુલે દૃશ્યત ઇતિ યાવત્ ।
આત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધેવ સુતેજા ઇતિ વાક્યપ્રકરણાભ્યાં વ્યસ્તોપાસ્તીનાં સમસ્તોપાસ્ત્યન્તર્ભાવેન પ્રયાજદર્શવદેકપ્રયોગત્વે સિદ્ધે પ્રધાનતદઙ્ગફલાનામર્થવાદગતાનામેકપ્રધાનફલતયોપસંહારાદ્વાક્યભેદો ન યુક્ત ઇતિ સિદ્ધાન્ત્યાશયઃ ।
એકદેશિવ્યાખ્યામનૂદ્ય દૂષયતિ- કેચિદિતિ ।
યદ્યુભયથોપાસનં સિદ્ધાન્તસ્તર્હિ વ્યસ્તોપાસમેવેતિ પૂર્વપક્ષો વક્તવ્યઃ, સ ચ ન સંભવતીત્યાહ- સ્પષ્ટે ચેતિ ।
કથં તર્હિ સૂત્રે જ્યાયસ્ત્વોક્તિસ્તત્રાહ- સૌત્રસ્યોતિ ।
વ્યસ્તોપાસ્તીનામપ્રામાણિકત્વદ્યોતનાર્થં તદુક્તિરિતિ ભાવઃ ॥57॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.32.57
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.33.58ઃ
નાના શબ્દાદિભેદાત્

નાના શબ્દાદિભેદાત્ ।
શાણ્ડિલ્યાદિબ્રહ્મવિદ્યૈકા નાના વા તથા સંવર્ગાદિ પ્રાણવિદ્યૈકા નાના વેતિ રૂપૈક્યભાવાભાવાભ્યાં સંશયે દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- પૂર્વસ્મિન્નિતિ ।
રૂપૈક્યાચ્ચ વિદ્યૈક્યમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
વિદ્યૈક્યં ચેદેકશ્રુત્યુક્તવિદ્યાયાઃ શ્રુત્યન્તરે ઽપ્યુક્તિર્વૃથેત્યત આહ- શ્રુતિનાનાત્વમપીતિ ।
પૂર્વપક્ષફલમાહ- તસ્માદિતિ ।
સિદ્ધાન્તે તુ ગુણાનુપસંહાર ઇતિ મત્વા સૂત્રં યોજયતિ- વેદ્યાભેદે ઽપીતિ ।
નનુ ભિન્નભાવાર્થવાચકશબ્દઃ શબ્દાન્તરં યથા ઽયજતિ દદાતિ જુહોતિઽઇતિ તસ્મિઞ્શબ્દભેદે કર્મશબ્દિતવિધ્યર્થભાવાનાયા ભેદો યુક્તસ્તસ્યાઃ કૃતાનુબન્ધત્વાદ્ભેદેન સ્વીકૃતવિષયત્વાદ્ભાવાર્થભેદાદિતિ યાવત્ ।
પ્રકૃતે તુ વેદોપાસીતેત્યાદિશબ્દાર્થોપાસ્તેર્યાગદાનહોમવત્સ્વતો ભેદાભાવાત્સિદ્ધગુણકબ્રહ્મણા એકત્વેન વિષયતો ઽપિ ભેદાભાવાત્કથમુપાસ્તિભેદ ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અત્ર સૂત્રે શબ્દભેદો ઽભ્યુચ્ચયમાત્રતયોક્તઃ, વિદ્યાનાનાત્વે સમ્યગ્ઘેતવસ્ત્વાદિપદોપાત્તા ગુણાદય એવ ।
તથાહિ સિદ્ધસ્યાપિ ગુણસ્ય કાર્યાન્વયિતયા કાર્યત્વમસ્તિ ।
યથા આરુણ્યાદિગુણાનાં ક્રયણભાવનાન્વયિતયા કાર્યત્વં તથાચ તત્તત્પ્રકરણેષૂત્પત્તિશિષ્ટૈરુપાસ્તિભાવનાન્વયિતયા સાધ્યૈસ્તત્તદ્ગુણૈર્વિશિષ્ટતયોપાસ્યરૂપાભેદાદુપાસનાભેદઃ ।
યથા છત્રચામરાદિગુણભેદેન રાજોપાસ્તિભેદઃ, યથાવામિક્ષાવાજિનગુણભેદેન યાગભેદસ્તદ્વત્ ।
તથા પ્રતિવિદ્યં ફલસંયોગભેદાદ્દહરશાણ્ડિલ્યાદિસમાખ્યાભેદાદ્ભેદ ઇતિ સમાધત્તે- નૈષ દોષ ઇત્યાદિના ।
યદુક્તં શ્રુતિનાનાત્વં ગુણાન્તરવિધ્યર્થમિતિ તન્નેત્યાહ- ન ચાત્રૈક ઇતિ ।
કિઞ્ચ પ્રાપ્તવિદ્યાનુવાદેનાપ્રાપ્તાનેકગુણવિધાને વાક્યભેદઃ સ્યાદિત્યાહ- અનેકત્વાચ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ વિદ્યૈક્યપક્ષે ગુણાનાં પુનરુક્તિર્વૃથા, નચ પ્રત્યભિજ્ઞાનાર્થા બ્રહ્મૈક્યાદેવ તત્સિદ્ધેઃ, વિદ્યાનાનાત્વપક્ષે તુ ગુણાનામપ્રાપ્તેઃ સા પ્રાપ્યર્થેત્યાહ- ન ચાસ્મિન્પક્ષ ઇતિ ।
ફલભેદાચ્ચોદનૈક્યાભાવાત્સર્વગુણધ્યાનસ્યાશક્યત્વાચ્ચ વિદ્યા નાનેત્યાહ- પ્રતિપ્રકરણં ચેત્યાદિના ।
દહરધ્યાતુઃ સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ વૈશ્વાનરધ્યાતા સર્વત્રાન્નમત્તીત્યાદિફલભેદ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વિદ્યાનાનાત્વે સિદ્ધે પશ્ચાદ્દહરાદિવિદ્યા પ્રતિવેદાન્તમેકાનેકા વેતિ ચિન્તોચિતા તત્કથમાદૌ સા કૃતેત્યત આહ- સ્થિતે ચેતિ ।
વિદ્યાનાનાત્વાધિકરણં પાદાદાવેવ સંગતમત્ર પ્રાસઙ્ગિકમિતિ ભાવઃ ॥58॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.33.58
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.34.59ઃ
વિકલ્પો ઽવિશિષ્ટફલત્વાત્

વિકલ્પઃ ।
વિદ્યાનાં સ્વરૂપમુક્ત્વાનુષ્ઠાનપ્રકારો ઽત્ર નિરૂપ્યત ઇત્યુપજીવ્યત્વસંગતિમાહ- સ્થિત ઇતિ ।
વિદ્યાસ્ત્રિવિધાઃ અહઙ્ગ્રહાસ્તટસ્થા અઙ્ગાશ્રિતાશ્ચેતિ ।
તત્રાહઙ્ગ્રહવિદ્યાસુ યાથાકામ્યવિકલ્પયોર્વિદ્યાનાનાત્વસામ્યાત્સંશયમાહ- કિમિતિ ।
પૂર્વપક્ષે યથેચ્છમનુષ્ઠાનમિત્યનિયમઃ સિદ્ધાન્તે વિકલ્પેનાનુષ્ઠાનમિતિ નિયમ ઇતિ ફલભેદઃ તત્રાનિયમં સાધયતિ- તત્ર સ્થિતત્વાદિત્યાદિના ।
એકપુરોડાશફલત્વાદ્યથા વ્રીહિયવયોર્વિકલ્પસ્તથા વિકલ્પનિયમ એવાસાં વિદ્યાનાં ન્યાય્યઃ, તુલ્યફલત્વાત્ ।
નચ ફલભૂયસ્ત્વાર્થિનઃ કામ્યકર્મસમુચ્ચયો ઽપિ દૃષ્ટ ઇતિ વાચ્યમ્, ઈશ્વરસાક્ષાત્કારાત્પરં ફલભેદે ઽપ્યાસામહઙ્ગ્રહોપાસ્તીનાં સાક્ષાત્કારાત્મકફલસ્ય તુલ્યત્વાત્, તસ્ય ચૈકયાકૃતત્વે અન્યસ્યાઃ કૃત્યાભાવાચ્ચિત્તવિક્ષેપકતયા તદ્વિઘાતકત્વાચ્ચેતિ સિદ્ધાન્તભાષ્યાર્થઃ ।
માસ્તુ સાક્ષાત્કાર ઇત્યત આહ- સાક્ષાત્કરણસાધ્યં ચેતિ ।
યસ્ય પુંસઃ, અદ્ધા ઈશ્વરો ઽહમિતિ સાક્ષાત્કારઃ સ્યાદ્વિચિકિત્સા ચ નાસ્તિ અહમીશ્વરો ન વેતિ તસ્યૈવેશ્વરપ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
જીવન્નેવ ભાવનયા દેવત્વં સાક્ષાત્કૃત્ય દેહપાતોત્તરકાલં દેવાન્પ્રાપ્નોતીતિ શ્રુત્યન્તરાર્થઃ ।
અહઙ્ગ્રહાણામનુષ્ઠાનપ્રકારમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥59॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.34.59
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.35.60ઃ
કામ્યાસ્તુ યથાકામં સમુચ્ચીયેરન્ન વા પૂર્વહેત્વભાવાત્

કામ્યાસ્તુ ।
તટસ્થોપાસ્તયો ઽત્ર વિષયસ્તાસુ કિં વિકલ્પ ઉત યથાકામમનુષ્ઠાનમિતિ પૂર્વવત્સંશયે સત્યુપાસ્તિત્વાવિશેષાદહઙ્ગ્રહવદ્વિકલ્પ ઇતિ પ્રાપ્તાવપવાદં સિદ્ધાન્તયતિ- અવિશિષ્ટેતિ ।
સ યઃ કશ્ચિદેતં વાયુમેવં ગોત્વેન કલ્પિતાનાં દિશાં વત્સં વેદોપાસ્તે નાસૌ પુત્રમરણનિમિત્તં રોદનં રોદિતિ લભતે નિત્યમેવ જીવત્પુત્રો ભવતીત્યર્થઃ ।
અહઙ્ગ્રહદૃષ્ટાન્તે સાક્ષાત્કારદ્વારત્વમુપાધિરિતિ ભાવઃ ॥60॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.35.60
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.61ઃ
અઙ્ગેષુ યથાશ્રયભાવઃ

સંપ્રત્યઙ્ગાવબદ્ધોપાસ્તીનામનુષ્ઠાનક્રમં વક્તું પૂર્વપયતિ- અઙ્ગેષ્વિતિ ।
અઙ્ગાશ્રિતત્વાત્સફલત્વાચ્ચ સંશયમાહ- કિમિતિ ।
યથા ક્રત્વનુષ્ઠાને તદાશ્રિતાઙ્ગાનાં સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠાનનિયમસ્તથાઙ્ગાનુષ્ઠાને તદાશ્રિતોપાસ્તીનાં તન્નિયમ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
નનુ તન્નિર્ધારણાનિયમ ઇત્યત્રાઙ્ગાશ્રિતાનાં ગોદોહનવદનઙ્ગત્વમુક્તં તત્કથમનઙ્ગાનામઙ્ગવત્સમુચ્ચયશઙ્કેત્યુચ્યતે ।
અઙ્ગાન્યનુષ્ઠાપયન્પ્રયોગવિધિર્યદ્યુપાસનાનિ નાનુષ્ઠાપયેત્તર્હિ તેષાં તદાશ્રિતત્વં વ્યર્થમિતિ મન્વાનસ્ય શઙ્કેતિ ભાવઃ ॥61॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.61
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.62ઃ
શિષ્ટેશ્ ચ

તર્હિ ગોદોહનસ્યાપિ સમુચ્ચયઃ સ્યાદિત્યત આહ- શિષ્ટેશ્ચેતિ ।
શિષ્ટિઃ શાસનં વિધાનમિતિ યાવત્ ।
વિહિતત્વાવિશેષાત્સમુચ્ચયો ઽઙ્ગત્વાદિત્યર્થઃ ।
ગોદોહનસ્ય તુ નાનુષ્ઠાનનિયમઃ, ચમસસ્થાને વિહિતત્વાત્તન્નિયમે ચમસવિધિવૈયર્થ્યાત્ ।
ઉપાસનાનાં તુ ન કસ્યચિદઙ્ગસ્ય સ્થાને વિહિતત્વમિતિ સમુચ્ચયનિયમો ન વિરુધ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥62॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.62
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.63ઃ
સમાહારાત્

સમુચ્ચયે લિઙ્ગમ્- સમાહારાદિતિ ।
ઽઋગ્વેદિનાં યઃ પ્રણવઃ સ સામવેદિનામુદ્ગીથઃઽઇતિ છાન્દોગ્યે પ્રાણવોદ્ગીથયોરૈક્યધ્યાનવિધિરસ્તિ, તસ્ય ફલાર્થવાદો હોતૃષદનાદિત્યાદિઃ ।
હોતુઃ શંસનસ્થલવાચિના હોતૃષદનશબ્દેન શંસનં લક્ષ્યતે-ઉદ્ગાતા સ્વરાદિપ્રમાદાદ્દુષ્ટમપ્યુદ્ગીથં સમ્યક્કૃતાદ્ધોતૃશંસનાદનુસમાહારત્યેવ નિર્દેષં કરોત્યેવ કિલ, શંસ્યમાનપ્રણવેન સ્વીયોદ્ગીથસ્યૈક્યધ્યાનબલાદિત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં તત્રાહ- ઇતિ બ્રુવન્નિતિ ।
સામવેદસ્થોદ્ગીથધ્યાનસ્ય ઋગ્વેદોક્તપ્રણવસંબન્ધો યો દૃષ્ટઃ સ એવાઙ્ગાનાં સર્વવેદાન્તવિહિતોપાસ્તિસમુચ્ચયે લિઙ્ગં પ્રણવરૂપપદાર્થસ્યોપાસ્તીનાં ચ વેદાન્તરોક્તત્વસાદૃશ્યાદ્વેદાન્તરોક્તાઙ્ગસંબન્ધસ્યાપિ સમાનત્વાદિત્યર્થઃ ॥63॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.63
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.64ઃ
ગુણસાધારણ્યશ્રુતેશ્ ચ

ઓઙ્કારસ્ય ધ્યેયસ્ય સાધારણ્યાદપિ તદાશ્રિતધ્યાનાનાં સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠાનં ગમ્યત ઇતિ લિઙ્ગાન્તરમાહ- ગુણેતિ ।
તેનોઙ્કારેણ, વેદત્રયોક્તં કર્મ પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ અન્વયમુખેનોક્તમેવાર્થં વ્યતિરેકતો ઽપિ વ્યાચષ્ટે- અથવેતિ ॥64॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.64
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.65ઃ
ન વા તત્સહભાવાશ્રુતેઃ

ફલેચ્છાયા અનિયમાદુપાસ્ત્યનિયમ એવ યુક્તઃ, અઙ્ગત્સમુચ્ચયનિયમે માનાભાવાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- ન વેતિ ।
પ્રયોગવિધિઃ ખલુ સાઙ્ગપ્રધાનાનુષ્ઠાનનિયામકો ન ત્વનઙ્ગાનાં સંગ્રહક ઇત્યાહ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
વિમતોપાસ્તયઃ ક્રતૌ ન સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠોયાઃ, ભિન્નફલત્વાદ્ગોદોહનવદિતિ ભાવઃ ।
શિષ્ટેશ્ચેત્યુક્તં નિરસ્યતિ- અયમેવેતિ ।
સમાહારાદ્ગુણસાધારણ્યશ્રુતેશ્ચેત્યુક્તં લિઙ્ગદ્વયમપિ માનાન્તરપ્રાપ્તસ્ય દ્યોતકં ન સ્વયં સાધકમર્થવાદસ્થત્વાદિત્યાહ- પરં ચેતિ ।
ગુણસાધારણ્યસૂત્રસ્ય દ્વિતીયાં વ્યાખ્યાં દૂષયતિ- નચેતિ ।
તત્પ્રયુક્તત્વાભાવે તદાશ્રિતત્વં કથમિત્યત આહ- આશ્રયેતિ ।
ઇદમેવ તેષાં અઙ્ગાશ્રિતત્વં યદઙ્ગાભાવે સત્યસત્ત્વં ન ત્વઙ્ગવ્યાપકત્વમિત્યર્થઃ ॥65॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.65
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_3,3.36.66ઃ
દર્શનાચ્ ચ