ब्रह्मसूत्र · अध्याय 1.1

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्
भाष्यरत्नप्रभाव्याख्या श्रीरामानन्दयतिप्रणीता ।
यमिह कारुणिकं शरणं गतो ऽप्यरिसहोदर आप महत्पदम् ।
तमहमाशु हरिं परमाश्रये जनकजाङ्कमनन्तसुखाकृतिम् ॥1॥
श्रीगौर्या सकलार्थदं निजपदाम्भोजेन मुक्तिप्रदं प्रौढं विघ्नवनं हरन्तमनघं श्रीढुण्ढितुण्डासिना ।
वन्दे चर्मकपालिकोपकपणैर्वैराग्यसौख्यात्परं नास्तीति प्रदिशन्तमन्तविधुरं श्रीकाशिकेशं शिवम् ॥2 ॥
यत्कृपालवमात्रेण मूको भवति पण्डितः ।
वेदशास्त्रशरीरां तां वाणीं वीणाकरां भजे ॥ 3 ॥
कामाक्षीदत्तदुग्धप्रचुरसुरनुतप्राज्यभोज्याधिपूज्यश्रीगौरीनायकाभित्प्रकटनशिवरामार्यलब्धात्मबोधैः ।
श्रीमद्गोपालगीर्भिः प्रकटितपरमाद्वैतभासास्मितास्यश्रीमद्गोविन्दवाणीचरणकमलगो निवृतो ऽहं यथालिः ॥4॥
श्रीशङ्करं भाष्यकृतं प्रणम्य व्यासं हरिं सूत्रकृतं च वच्मि ।
श्रीभाष्यतीर्थे परहंसतुष्ट्यै वाग्जालबन्धच्छिदमभ्युपायम् ॥5॥
विस्तृतग्रन्थवीक्षायामलसं यस्य मानसम् ।
व्याख्या तदर्थमारब्धा भाष्यरत्नप्रभाभिधा ॥6 ॥
श्रीमच्छारीरकं भाष्यं प्राप्य वाक् शुद्धिमाप्नुयात् ।
इति श्रमो मे सफलो गङ्गां रथ्योदकं यथा ॥7 ॥
यदज्ञानसमुद्भूतमिन्द्रजालमिदं जगत् ।
सत्यज्ञानसुखानन्तं तदहं ब्रह्म निर्भयम् ॥8॥
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.1.1
अथातो ब्रह्मजिज्ञासा

इह खलु ऽस्वाध्यायो ऽध्येतव्यःऽइति नित्याध्ययनविधिनाधीतसाङ्गस्वाध्याये ऽतद्विजिज्ञासस्वऽ,ऽसो ऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यःऽ, ऽआत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यःऽइतिश्रवणविधिरुपलभ्यते ।
तस्यार्थः--अमृतत्वकामेनाद्वैतात्मविचार एव वेदान्तवाक्यैः कर्तव्य इति ।
तेन काम्येन नियमविधिनार्थाद्भिन्नात्मशास्त्रप्रवर्तिः, वैदिकानां पुराणादिप्राधान्यं वा निरस्यत इति वस्तुगतिः ।
तत्र कश्चिदिह जन्मनि जन्मान्तरे वानुष्टितयज्ञादिभिर्नितान्तविमलस्वान्तो ऽस्य श्रवणविधेः को विषयः, किं फलं, को ऽधिकारी, कः संबन्ध इति जिज्ञासते ।
तं जिज्ञासुमुपलभमानो भगवान्बादरायणस्तदनुबन्धचतुष्टयं श्रवणात्मकशास्त्रारम्भप्रयोजकं न्यायेन निर्णेतुमिदं सूत्रं रचयाञ्चकार ऽअथातो ब्रह्मजिज्ञासाऽइति ॥
नन्वनुबन्धजातं विधिसंनिहितार्थवादवाक्यैरेव ज्ञातुं शक्यम् ।
तथाहि-ऽतद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयतेऽइति श्रुत्या ऽयत्कृतकं तदनित्यंऽइति न्यायवत्या ऽन जायते मृयते वा विपश्चित्ऽऽयो वै भूमा तदमृतमतो ऽन्यदार्तम्ऽइत्यादि श्रुत्या च भूमात्मा नित्यस्ततो ऽन्यदनित्यमज्ञानस्वरूपमिति विवेको लभ्यते ।
कर्मणा कृष्यादिना चितः संपादितः सस्यादिलोकः-भोग्य इत्यर्थः ।
विपश्चिन्नित्यज्ञानस्वरूपः ।
ऽपरीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेनऽऽआत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवतिऽइत्यादिश्रुत्यानात्ममात्रे देहेन्द्रियादिसकलपदार्थजाते वैराग्यं लभ्यते ।
परीक्ष्यानित्यत्वेन निश्चित्य, अकृतो मोक्षः कृतेन कर्मणा नास्तीति कर्मतत्फलेभ्यो वैराग्यं प्राप्नुयादित्यर्थः ।
ऽशान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत्ऽइति श्रुत्या शमादिषट्कं लभ्यते ।
ऽसमाहितो भूत्वा इति काण्वपाठः ।
उपरतिः संन्यासः ।
ऽन स पुनरावर्ततेऽइति स्वयञ्ज्योतिरानन्दात्मकमोक्षस्य नित्यत्वश्रुत्या मुमुक्षा लभ्यते ।
तथा च विवेकादिविशेषणवानधिकारीति ज्ञातुं शक्यम् ।
यथा ऽय एता रात्रीरुपयन्तिऽइति रात्रिसत्रविधौ ऽप्रतितिष्ठन्तिऽइत्यर्थवादस्थप्रतिष्ठाकामस्तद्वत् ।
तथा ऽश्रोतव्यःऽइत्यत्र प्रत्ययार्थस्य नियोगस्य प्रकृत्यर्थो विचारो विषयः विचारस्य वेदान्ता विषय इति शक्यं ज्ञातुम्, ऽआत्मा द्रष्टव्यःऽइत्यद्वैतात्मदर्शनमुद्दिश्य ऽश्रोतव्यःऽइति विचारविधानात् ।
न हि विचारः साक्षाद्दर्शनहेतुः, अप्रमाणत्वात्, अपि तु प्रमाणविषयत्वेन ।
प्रमाणं चाद्वैतात्मनि वेदान्ता एव, ऽतं त्वौपनिषतं पुरुषंऽ, ऽवेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाःऽइति श्रुतेः ।
वेदान्तानां च प्रत्यग्ब्रह्मैक्यं विषयः, ऽतत्त्वमसिऽ, ऽअहं ब्रह्मास्मिऽइति श्रुतेः ।
एवं विचारविधेः फलमपि ज्ञानद्वारामुक्तिः, ऽतरति शोकमात्मवित्ऽ,ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवतिऽइत्यादिश्रुतेः ।
तथा संबन्धो ऽप्यधिकारिणा विचारस्य कर्तव्यतारूपः, फलस्य प्राप्यतारूप इति यथायोग्यं सुबोधः ।
तस्मादिदं सूत्रं व्यर्थमिति चेत् ।
न ।
तासामधिकार्यादिश्रुतीनां स्वार्थे तात्पर्यनिर्णायकन्यायसूत्राभावे किं विवेकादिविशेषणवानधिकारी उतान्यः, किं वेदान्ताः पूर्वतन्त्रेण अगतार्था वा, किं ब्रह्म प्रत्यगभिन्नं न वा, किं मुक्तिः स्वर्गादिवल्लोकान्तरं, आत्मस्वरूपा वेति संशयनिवृत्तेः ।
तस्मादागमवाक्यैरापाततः प्रतिपन्नाधिकार्यादिनिर्णयार्थमिदं सूत्रमावश्यकम् ।
तदुक्तं प्रकाशात्मश्रीचरणैः--ऽअधिकार्यादीनामागमिकत्वेपि न्यायेन निर्णयार्थमिदं सूत्रंऽइति ।
येषां मते श्रवणे विधिर्नास्ति तेषामविहितश्रवणे ऽधिकार्यादिनिर्णयानपेक्षणात्सूत्रं व्यर्थमित्यापततीत्यलं प्रसङ्गेन ॥
तथा चास्य सूत्रस्य श्रवणविध्यपेक्षिताधिकार्यादिश्रुतिभिः स्वार्थनिर्णयायोत्थापितत्वाद्धेतुहेतुमद्भावः श्रुतिसंगतिः, शास्त्रारम्भहेत्वनुबन्धनिर्णायकत्वेनोपोद्धातत्वाच्छास्त्रादौ संगतिः, अधिकार्यादिश्रुतीनां स्वार्थे समन्वयोक्तेः समन्वयाध्यायसंगतिः, ऽऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसिऽइत्यादिश्रुतीनां सर्वात्मत्वादिस्पष्टब्रह्मलिड्गानां विषयादौ समन्वयोक्तेः पादसंगतिः, एवं सर्वसूत्राणां श्रुत्यर्थनिर्णायकत्वाच्छ्रुतिसंगतिः, तत्तदध्याये तत्तत्पादे च समानप्रमेयत्वेन संगतिरूहनीया ।
प्रमेयं च कृत्स्नशास्त्रस्य ब्रह्म ।
अध्यायानां तु समन्वयविरोधसाधनफलानि ।
तत्र प्रथमपादस्य स्पष्टब्रह्मलिड्गानां श्रुतीनां समन्वयः प्रमेयः ।
द्वितीयतृतीययोरस्पष्टब्रह्मलिड्गानाम् ।
चतुर्थपादस्य पदमात्रसमन्वय इति भेदः ।
अस्याधिकरणस्य प्रातम्यान्नाधिकरणसंगतिरपेक्षिता ॥
अथाधिकरणमारच्यते-ऽश्रोतव्यःऽइति विहितश्रवणात्मकं वेदान्तमीमांसाशास्त्रं विषयः ।
तत्किमारब्धव्यं न वेति विषयप्रयोजनसंभवासंभवाभ्यां संशयः ।
तत्र नाहं ब्रह्मेति भेदग्राहिप्रत्यक्षेण कर्तृत्वाकर्तृत्वादिविरुद्धधर्मवत्त्वलिड्गकानुमानेन च विरोधेन ब्रह्मात्मनोरैक्यस्य विषयस्यासंभवात्, सत्यबन्धस्य ज्ञानान्निवृत्तिरूपफलासंभवान्नारम्भणीयमिति प्राप्ते सिद्धान्तः ऽअथातो ब्रह्मजिज्ञासाऽइति ।
अत्र श्रवणविधिसमानार्थत्वाय ऽकर्तव्याऽइति पदमध्याहर्तव्यम् ।
अध्याहृतं च भाष्यकृता ऽब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्याऽइति ।
तत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्ज्ञानेच्छयोः कर्तव्यत्वानन्वयात्प्रकृत्या फलीभूतं ज्ञानमजहल्लक्षणयोच्यते ।
प्रत्ययेनेच्छासाध्यो विचारो जहल्लक्षणया ।
तथा च ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इति सूत्रस्य श्रौतोर्ऽथः संपद्यते ।
तत्र ज्ञानस्य स्वतः फलत्वायोगात्प्रमातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वात्मकानर्थनिवर्तकत्वेनैव फलत्वं वक्तव्यम् ।
तत्रानर्थस्य सत्यत्वे ज्ञानमात्रान्निवृत्त्ययोगादध्यस्तत्वं वक्तव्यमिति बन्धस्याध्यस्तत्वमर्थात्सूचितम् ।
तच्च शास्त्रस्य विषयप्रयोजनवत्त्वसिद्धिहेतुः ।
तथा हि शास्त्रमारब्धव्यं, विषयप्रयोजनवत्त्वात्, भोजनादिवत् ।
शास्त्रं प्रयोजनवत्, बन्धनिवर्तकज्ञानहेतुत्वात्, रज्जुरियमित्यादिवाक्यवत् ।
बन्धोज्ञाननिवर्त्यो ऽध्यस्तत्वात्, रज्जुसर्पवत् ।
इति प्रयोजनसिद्धिः ।
एवमर्थाब्रह्मज्ञानाज्जीवगतानर्थभ्रमनिवृत्तिं फलं सूत्रयज्जीवब्रह्मणोरैक्यं विषयमप्यर्थात्सूचयति, अन्यज्ञानादन्यत्र भ्रमानिवृत्तेः ।
जीवो ब्रह्माभिन्नः, तज्ज्ञाननिवर्त्याध्यासाश्रयत्वात् ।
यदित्थं तत्तथा, यथा शुक्त्यभिन्न इदमंश इति विषयसिद्धिहेतुरध्यासः ।
इत्येवं विषयप्रयोजनवत्वाच्छास्त्रमारम्भणीयमिति ।
अत्र पूर्वपक्षे बन्धस्य सत्यत्वेन ज्ञानादनिवृत्तेरुपायान्तरसाध्या मुक्तिरिति फलम् ।
सिद्धान्ते ज्ञानादेव मुक्तिरिति विवेकः ।

इति सर्वं मनसि निधाय ब्रह्मसूत्राणि व्याख्यातुकामो भगवान् भाष्यकारः सूत्रेण विचारकर्तव्यतारूपश्रौतार्थान्यथानुपपत्यार्थात्सूत्रितं विषयप्रयोजनवत्वमुपोद्धातत्वात्तत्सिद्धिहेत्वध्यासाक्षेपसमाधानभाष्याभ्यां प्रथमं वर्णयति- युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति ।
एतेन सूत्रार्थास्पर्शित्वादध्यासग्रन्थो न भाष्यमिति निरस्तम्, आर्थिकार्थस्पर्शित्वात् ॥
यत्तु मड्गलाचरणाभावादव्याख्येयमिदं भाष्यमिति तन्न ।
ऽसुतरामितरेतरभावानुपपत्तिःऽइत्यन्तभाष्यरचनार्थं तदर्थस्य सर्वोपप्लवरहितस्य विज्ञानघनप्रत्यगर्थस्य तत्त्वस्य स्मृतत्वात् ।
अतो निर्देषत्वादिदं भाष्यं व्याख्येयम् ॥
लोके शुक्ताविदं रजतमिति भ्रमः, सत्यरजते इदं रजतमित्यधिष्ठानसामान्यारोप्यविशेषयोरैक्यप्रमाहितसंस्कारजन्यो दृष्ट इत्यत्राप्यात्मान्यनात्माहङ्काराध्यासे पूर्वप्रमा वाच्या, सा चात्मनात्मनोर्वास्तवैक्यमपेक्षते, न हि तदस्ति ।
तथा हि--आत्मानात्मनावैक्यशून्यौ, परस्परैक्यायोग्यत्वात्, तमप्रकाशवत् ।
इति मत्वा हेतुभूतं विरोधं वस्तुतः प्रतीतितो व्यवहारतश्च साधयति- युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति ।
न च ऽप्रत्ययोत्तरपदयोश्चऽइति सूत्रेण ऽप्रत्ययेचोत्तरपदे च परतो युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वमादेशौ स्तःऽइति विधानात्, त्वदीयं मदीयं त्वत्पुत्रो मत्पुत्र इतिवत् ऽत्वन्मत्प्रत्ययगोचरयोःऽइति स्यादिति वाच्यम् ।
ऽत्वमावेकवचनेऽइत्येकवचनाधिकारात् ।
अत्र च युष्मदस्मदोरेकार्थवाचित्वाभावादानात्मनां युष्मदर्थानां बहुत्वादस्मदर्थचैतन्यस्याप्युपाधितो बहुत्वात् ॥
नन्वेवं सति कथमत्र भाष्ये विग्रहः ।
न च यूयमिति प्रत्ययो युष्मत्प्रत्ययः, वयमिति प्रत्ययोस्मत्प्रत्यस्तद्गोचरयोरिति विग्रह इति वाच्यम्, शब्दसाधुत्वे ऽप्यर्थासाधुत्वात् ।
न ह्यहङ्काराद्यनात्मनो यूयमिति प्रत्ययविपयत्वमस्तीति चेत् न ।
गोचरपदस्य योग्यतापरत्वात् ।
चिदात्मा तावदस्मत्प्रत्यययोग्यः, तत्प्रयुक्तसंशयादिनिवृत्तिफलभाक्त्वात्, ऽन तावदयमेकान्तेनाविपयः, अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात्ऽइति भाष्योक्तेश्च ।
यद्यप्यहङ्कारादिरपि तद्योग्यस्तथापि चिदात्मनः सकाशादत्यन्तभेदसिद्ध्यर्थं युष्मत्प्रत्यययोग्य इत्युच्यते ॥ ॥
आश्रमश्रीचरणास्तु टीकायोजनायामेवमाहुः-ऽसंबोध्यचेतनो युष्मत्पदवाच्यः, अहङ्कारादिविशिष्टचेतनो ऽस्मत्पदवाच्यः, तथा च युष्मजस्मदोः स्वार्थे प्रयुज्यमानयोरेव त्वमादेशनियमो न लाक्षणिकयोः, ऽयुष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वानावौऽइति सूत्रासांगत्यप्रसड्गात् ।
अत्र शब्दलक्षकयोरिव चिन्मात्रजडमात्रलक्षकयोरपि न त्वमादेशो लक्षकत्वाविशेषात् इति ।
यदि तयोः शब्दबोधकत्वे सत्येव त्वमादेशाभाव इत्यनेन सूत्रेण ज्ञापितं तदास्मिन्भाष्ये युष्मत्पदेन युष्मच्छब्दजन्यप्रत्यययोग्यः परागर्थो लक्ष्यते, अस्मच्छब्देन अस्मच्छब्दजन्यप्रत्यययोग्यः प्रत्यगात्मा ।
तथा च लक्ष्यतावच्छेदकतया शब्दो ऽपि बोध्यत इति न त्वमादेशः ।
न च पराक्त्वप्रत्यक्त्वयोरेव लक्ष्यतावच्छेदकत्वं, न शब्दयोग्यत्वांशस्य, गौरवादिति वाच्यम् ।
पराक्प्रतीचोर्विरोधस्फुरणार्थं विरुद्धशब्दयोग्यत्वस्यापि वक्तव्यत्वात् ।
अत एवेदमस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति वक्तव्ये ऽपीदंशब्दो ऽस्मदर्थे लोके वेदे च बहुशः, इमे वयमास्महे, इमे विदेहाः, अयमहमस्मीति च प्रयोगदर्शनान्नास्मच्छब्दविरोधीति मत्वा युष्मच्छब्दः प्रयुक्तः, इदंशब्दप्रयोगे विरोधास्फूर्तेः ।
एतेन चेतनवाचित्वादस्मच्छब्दः पूर्वं प्रयोक्तव्यः ऽअभ्यर्हितं पूर्वऽइति न्यायात्, ऽत्यदादीनि सर्वौर्नित्यम्ऽइति सूत्रेण विहित एकशेषश्च स्यादिति निरस्तम् ।
ऽयुष्मदस्मदोःऽइति सूत्र इवात्रापि पूर्वनिपातैकशेषयोरप्राप्तेः, एकशेषे विवक्षितविरोधास्फूर्तेश्च ।
वृद्धास्तु ऽयुष्मदर्थादनात्मनो निष्कृष्य शुद्धस्य चिद्धातोरोपापवादन्यायेन ग्रहणं द्योतयितुमादौ युष्मद्ग्रहणंऽइत्याहुः ।
तत्र युष्मदस्मत्पदाभ्यां पराक्प्रत्यक्त्वेनात्मानात्मनोर्वस्तुतो विरोध उक्तः ।
प्रत्ययपदेन प्रतीतितो विरोध उक्तः ।
प्रतीयत इति प्रत्ययो ऽहङ्कारादिरनात्मा दृश्यतया भाति ।
आत्मा तु प्रतीतित्वात्प्रत्ययः स्वप्रकाशतया भाति ।
गोचरपदेन व्यवहारतो विरोध उक्तः ।
युष्मदर्थः प्रत्यगात्मतिरस्कारेण कर्ताहमित्यादिव्यवहारगोचरः, अस्मदर्थस्त्वनात्मप्रविलापेन, अहं ब्रह्मेति व्यवहारगोचर इति त्रिधा विरोधः स्फुटीकृतः ।
युष्मच्चास्मच्च युष्मदस्मदी, ते एव प्रत्ययौ च तौ गोचरौ चेति युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरौ, तयोस्त्रिधा विरुद्धस्वभावायोरितरेभावो ऽत्यन्ताभेदस्तादात्म्यं वा तदनुपपत्तौ सिद्धायामित्यन्वयः ।
ऐक्यासंभवे ऽपि शुक्लो घट इतिवत्तादात्मयं किं न स्यादित्यत आह- विषयविषयिणोरिति ।
चिज्जडयोर्विषयविषयित्वाद्दीपघटयोरिव न तादात्म्यमिति भावः ।
युष्मदस्मदी पराप्रत्यग्वस्तुनी, ते एव प्रत्ययश्च गोचरश्चेति वा विग्रहः ।
अत्र प्रत्ययगोचरपदाभ्यामात्मनात्मनोः प्रत्यक्पराग्भावे चिदचित्त्वं हेतुरुक्तस्तत्र हेतुमाह- विषयविषयिणोरिति ।
अनात्मनो ग्राह्यत्वादचित्वं, आत्मनस्तु ग्राहकत्वाच्चित्वं वाच्यम् ।
अचित्वे स्वस्य स्वेन ग्रहस्य कर्मकर्तृत्वविरोधेनासंभवादप्रत्यक्षत्वापत्तेरित्यर्थः ।
यथेष्टं वा हेतुहेतुमद्भावः ।
नन्वेवमात्मानात्मनोः पराक्प्रत्यक्त्वेन, चिदचित्त्वेन ग्राह्यग्राहकत्वेन च विरोधात्तमःप्रकाशवदैक्यस्य तादात्म्यस्य वानुपपत्तौ सत्यां, तत्प्रमित्यभावेनाध्यासाभावे ऽपि तद्धर्माणां चैतन्यसुखजाड्यदुःखादीनां विनिमयेनध्यासो ऽस्त्वित्यत आह-- तद्धार्माणामपीति ।
तयोरात्मानात्मनोर्धर्मास्तद्धर्मास्तेषामपीतरेतरभावानुपपत्तिः ।
इतरत्र धर्म्यन्तरे इतरेषां धर्माणां भावः संसर्गस्तस्यानुपपत्तिरितित्यर्थः ।
न हि धर्मिणोः संसर्गं विना धर्माणां विनिमयो अस्ति ।
स्फटिके लोहित वस्तु सांनिध्याल्लौहित्यधर्मसंसर्गः ।
असङ्गात्मधर्मिणः केनाप्यसंसर्गाद्धर्मिसंसर्गपूर्वको धर्मसंसर्गः कुतस्त्य इत्यभिप्रेयोक्तम्- सुतरामिति ।
नन्वात्मानात्मनोस्तादात्म्यस्य तद्धर्मसंसर्गस्य चाभावे ऽप्यध्यासः किं न स्यादित्यत आह--इत्यत इति ।
इत्युक्तरीत्या तादात्म्याद्यभावेन तत्प्रमाया अभावादतः प्रमाजन्यसंस्कारस्याध्यासहेतोरभावात् ऽअध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तंऽइत्यन्वयः ।
मिथ्याशब्दो ह्यर्थः अपह्नववचनः, अनिर्वचनीयतावचनश्चेति ।
अत्र चापह्नवार्थः ।
ननु कुत्र कस्याध्यासो ऽपह्नूयत इत्याशङ्क्य, आत्मन्यनात्मतद्धर्माणामनात्मन्यात्मतद्धर्माणामध्यासो निरस्यत इत्याह-- अस्मत्प्रत्ययगोचर इत्यादिना ।
अहमितिप्रत्यययोग्यत्वं बुद्ध्यादेरप्यस्तीति मत्वा तत आत्मानं विवेचयति- -विषयणीति ।
बुद्ध्यादिसाक्षिणीत्यर्थः ।
साक्षित्वे हेतुः-- चिदात्मक इति ।
अहमिति भासमाने चिदंशात्मनीत्यर्थः ।
युष्मत्प्रत्ययगोचरस्येति ।
त्वङ्कारयोग्यस्य ।
इदमर्थस्येतियावत् ।

नन्वहमिति भासमानबुद्ध्यादेः कथमिदमर्थत्वमित्यत आह-- विषयस्येति ।
साक्षिभास्यस्येत्यर्थः ।
साक्षिभास्यत्वरूपलक्षणयोगाद्बुद्ध्यादेर्घटादिवदिदमर्थत्वं न प्रतिभासत इति भावः ।
अथवा यदात्मनो मुख्यं सर्वान्तरत्वरूपं प्रत्यक्त्वं प्रतीतत्वं ब्रह्मास्मीति व्यवहारगोचरत्वं चोक्त्वं तदसिद्धं, अहमिति प्रतीयमानत्वात्, अहङ्कारवदित्याशङ्क्याह-- अस्मत्प्रत्ययगोचर इति ।
अस्मच्चासौ प्रत्ययश्चासौ गोचरश्च तस्मिन्नित्यर्थः ।
अहंवृत्तिव्यङ्यस्फुरणत्वं स्फुरणविषयत्वं वा हेतुः ।
आद्ये दृष्टान्ते हेत्वसिद्धिः ।
द्वितीये तु पक्षे तदसिद्धिरित्यात्मनो मुख्यं प्रत्यक्त्वादि युक्तमिति भावः ।
ननु यदात्मनो विषयत्वं तदसिद्धं, अनुभवामीति शब्दवत्वात्, अहङ्कारवदित्यत आह-- विषयणीति ।
वाच्यत्वं लक्ष्यत्वं वा हेतुः ।
नाद्यः, पक्षे तदसिद्धेः ।
नान्त्यः, दृष्टान्ते तद्वैकल्यादिति भावः ।
देहं जानामीति देहाहङ्कारयोर्विषयविषयित्वे ऽपि मनुष्यो ऽहमित्यभेदाध्यासवदात्माहङ्कारायोरप्यभेदाध्यासः स्यादित्यत आह-- चिदात्मक इति ।
तयोर्जाड्याल्पत्वाभ्यां सादृश्यादध्यासे ऽपि चिदात्मन्यनवच्छिन्ने जडाल्पाहङ्कारादेर्नाध्यास इति भावः ।
अहमिति भास्यत्वादात्मवदहङ्कारस्यापि प्रत्यक्त्वादितं मुख्यमेव, ततः पूर्वोक्त्वपराक्त्वाद्यसिद्धिरित्याशङ्क्याह-- युष्मदिति ।
अहंवृत्तिभास्यत्वमहङ्कारे नास्ति कर्तृकर्मत्वविरोधात्, चिद्भास्यत्वं चिदात्मनि नास्तीति हेत्वसिद्धिः ।
अतो बुद्ध्यादेः प्रतिभासतः प्रत्यक्त्वे ऽपि पराक्त्वादिकं मुख्यमेवेति भावः ।
युष्मत्पराक्तच्चासौ प्रतियत इति प्रत्ययश्चासौ कर्तृत्वादिव्यवहारगोचरश्च तस्येति विग्रहः ।
तस्य हेयत्वार्थमाह-- विषस्येति ।
पिञ् बन्धने ।
विसिनोति बध्नाति इति विषयस्तस्येत्यर्थः ।
आत्मन्यनात्मतद्धर्माध्यासो मिथ्या भवतु, अनात्मन्यात्मतद्धर्माध्यासः किं न स्यात्, अहं स्फुरामि सुखीत्याद्यनुभवादित्याशङ्क्याह-- तद्विपर्ययेणेति ।
तस्मादनात्मनो विपर्ययो विरुद्धस्वभावश्चैतन्यम् ।
इत्थंभावे तृतीया ।
चैतन्यात्मना विषयिणस्तद्धर्माणां च यो ऽहङ्कारादौ विषये ऽध्यासः स मिथ्येति नास्तीति भवितुं युक्तम्, अध्याससामग्र्यभावात् ।
न ह्यत्र पूर्वप्रमाहितसंस्कारः सादृश्यमज्ञानं वास्ति ।
निरवयवनिर्गुणस्वप्रकाशात्मनि गुणावयवसादृश्यस्य चाज्ञानस्य चायोगात् ॥
नन्वात्मनोनिर्गुणत्वे तद्धर्माणामिति भाष्यं कथमिति चेत्, उच्यते--बुद्धिवृत्त्यभिव्यक्तं चैतन्यं ज्ञानं, विषयाभेदेनाभिव्यक्तं स्फुरणम्, शुभकर्मजन्यवृत्तिव्यक्तमानन्द इत्येवं वृत्त्युपाधिकृतभेदात् ज्ञानादीनामात्मधर्मत्वव्यपदेशः ।
तदुक्तं टीकायां-ऽआनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मा अपृथक्त्वे ऽपि चैतन्यत्वात् पृथगिवावभासन्तेऽइति ।
अतो निर्गुणब्रह्मात्मत्वमते, अहं करोमीति प्रतीतेरर्थस्य चाध्यासत्वायोगात्प्रमात्वं सत्यत्वं च अहं नर इति सामानाधिकरण्यस्य गौणत्वमिति मतमास्थेयम् ।
तथा च बन्धस्य सत्यतया ज्ञानान्निवृत्तिरूपफलासंभवाद्बद्धमुक्तयोर्जीवब्रह्मणोरैक्यायोगेन विषयासंभवात् शास्त्रं नारम्भणीयमिति पूर्वपक्षभाष्यतात्पर्यम् ।
युक्तग्रहणात् पूर्वपक्षस्य दुर्बलत्वं सूचयति ।
तथाहि--किमध्यासस्य नास्तित्वमयुक्तत्वादभानाद्वा कारणाभावाद्वा?आद्य इष्ट इत्याह- -तथापीति ।
एतदनुरोधादादौ यद्यपीति पठितव्यम् ।
अध्यासस्यासङ्गस्वप्रकाशात्मन्ययुक्तत्वमलङ्कार इति भावः ।
न द्वितीय इत्याह-- अयमिति ।
अज्ञः कर्ता मनुष्यो ऽहमिति प्रत्यक्षानुभवादध्यासस्याभानमसिद्धमित्यर्थः ।
न चेदं प्रत्यक्षं कर्तृत्वादौ प्रमेति वाच्यम् ।
अपौरुषेयतया निर्देषेण, उपक्रमादिलिङ्गावधृततात्पर्येण च तत्वमस्यादिवाक्येनाकर्तृत्वब्रह्मत्वबोधनेनास्य भ्रमत्वनिश्चयात् ।
न च ज्येष्ठप्रत्यक्षविरोधादागमज्ञानस्यैव बाध इति वाच्यं, देहात्मवादप्रसङ्गात्, मनुष्यो ऽहमिति प्रत्यक्षविरोधेन ऽअथायमशरीरःऽइत्यादिश्रुत्या देहादन्यात्मासिद्धेः ।
तस्मादिदं रजतमितिवत्सामानाधिकरण्यप्रत्यक्षस्य भ्रमत्वशङ्काकलङ्कितस्य नागमात्प्राबल्यमित्यास्थेयम् ।
किञ्च ज्येष्ठत्वं पूर्वभावित्वं वा आगमज्ञानं प्रत्युपजीव्यत्वं वा?आद्ये न प्राबल्यम्, ज्येष्ठस्यापि रजतभ्रमस्य पश्चाद्भाविना शुक्तिज्ञानेन बाधदर्शनात् ।
न द्वितीयः आगमज्ञानोत्पत्तौ प्रत्यक्षादिमूलवृद्धव्यवहारे संगतिग्रहद्वारा, शब्दोपलब्धिद्वारा च प्रत्यक्षादेर्व्यावहारिकप्रामाण्यस्योपजीव्यत्वे ऽपि तात्त्विकप्रामाण्यस्यानपेक्षितत्वात्, अनपेक्षितांशस्यागमेन बाधासंभवादिति ।
यत्तु क्षणिकयागस्य श्रुतिबलात्कालान्तरभाविफलहेतुत्ववत् ऽतथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तःऽइति श्रुतिबलात्सत्यस्यापि ज्ञानान्निवृत्तिसंभवादध्यासवर्णनं व्यर्थमिति, तन्न ।
ज्ञानमात्रनिवर्त्यस्य क्वापि सत्यत्वादर्शनात्, सत्यस्य चात्मनो निवृत्यदर्शनाच्च, अयोग्यतानिश्चये सति सत्यबन्धस्य ज्ञानान्निवृत्तिश्रुतेर्बोधकत्वायोगात् ।
न च सेतुदर्शनात्सत्यस्य पापस्य नाशर्शनान्नायोग्यतानिश्चया इति वाच्यं, तस्य श्रिद्धानियमादिसापेक्षज्ञाननाश्यत्वात् ।
बन्धस्य च ऽनान्यः पन्थाऽइति श्रुत्या ज्ञानमात्रान्निवृत्तिप्रतीतेः, अतः श्रुतज्ञाननिवर्त्यत्वनिर्वाहार्थमध्यस्तत्वं वर्णनियम् ।
किं च ज्ञानैकनिवर्त्यस्य किं नाम सत्यत्वम्, न तावदज्ञानाजन्यत्वम् ।
ऽमायां तु प्रकृतिम्ऽइति श्रुति विरोधान्मायाविद्ययोरैक्यात् ।
नापि स्वाधिष्ठाने स्वाभावशून्यत्वं ऽअस्थूलम्ऽइत्यादिनिषेधश्रुतिविरोधात् ।
नापि ब्रह्मवद्बाधायोग्यत्वं, ज्ञानान्निवृत्तिश्रुतिविरोधात् ।
अथ व्यवहारकाले बाधशून्यत्वम्, तर्हि व्यवहारिकमेव सत्यत्वमित्यागतमध्यस्तत्वम् ।
तच्च श्रुत्यर्थे योग्यता ज्ञानार्थं वर्णनीयमेव, यागस्यापूर्वद्वारत्ववत् ।
न च तदन्यत्वाधिकरणे तस्य वर्णनात्पौनरुक्त्यम्, तत्रोक्ताध्यासस्यैव प्रवृत्त्यङ्गविषयादिसिद्ध्यर्थमादौ स्मार्यमाणत्वादिति दिक् ॥
अध्यासं द्वेधा दर्शयति -- लोकव्यवहार इति ।
लोक्यते मनुष्यो ऽहमित्यभिमन्यत इति लोकोर्ऽथाध्यासः, तद्विषयो व्यवहारो ऽभिमान इति ज्ञानाध्यासो दर्शितः ।
द्विविधाध्यासस्वरूपलक्षणमाह-- अन्योन्यस्मिन् इत्यादिना धर्मधर्मिणोः इत्यन्तेन ।
जाड्यचैतन्यादिधर्माणां धर्मिणावहङ्कारात्मानौ, तयोरत्यन्तं भिन्नयोरितरेतरभेदाग्रहेणान्योन्यस्मिन् अन्योन्यतादात्म्यं अन्योन्यधर्मांश्च व्यत्यासेनाध्यस्य लोकव्यवहार इति योजना ।
अतः सो ऽयमिति प्रमाया नाध्यासत्वम्, तदिदमर्थयोः कालभेदेन कल्पितभेदे ऽप्यत्यन्तभेदाभावादिति वक्तुमत्यन्तेत्युक्तम् ।
न च धर्मितादात्म्याध्यासे धर्माध्याससिद्धेः ऽधर्मांश्चऽइति व्यर्थमिति वाच्यम्, अन्धत्वादीनामिन्द्रियधर्माणां धर्म्यध्यासास्फुटत्वे ऽप्यन्धो ऽहमिति स्फुटो ऽध्यास इति ज्ञापनार्थत्वात् ।
नन्वात्मानात्मनोः परस्पराध्यस्तत्वे शून्यवादः स्यादित्याशङ्क्याह-- सत्यानृते मिथुनीकृत्येति ।

सत्यमनिदं चैतन्यं तस्यानात्मनि संसर्गमात्राध्यासो न स्वरूपस्य ।
अनृतंयुष्मदर्थः तस्य स्वरूपतो ऽप्यध्यासात्तयोर्मिथुनीकरणमध्यास इति न शून्यतेत्यर्थः ॥
नन्वध्यासमिथुनीकरणलोकव्यवहारशब्दानामेकार्थत्वे ऽध्यस्य मिधुनीकृत्येति पूर्वकालत्ववाचिक्त्वाप्रत्ययादेशस्य ल्यपः कथं प्रयोग इति चेन्न, अध्यासव्यक्तिभेदात् ।
तत्र पूर्वपूर्वाध्यासस्योत्तरोत्तराध्यासं प्रति संस्कारद्वारा पूर्वकालत्वेन हेतुत्वद्योतनार्थं ल्यपः प्रयोगः ।
तदेव स्पष्टयति-- नैसर्गिक इति ।
प्रत्यगात्मनि हेतुहेतुमद्भावेनाध्यासप्रवाहो ऽनादिरित्यर्थः ।
ननु प्रवाहस्यावस्तुत्वात्, अध्यासव्यक्तीनां सादित्वात्, कथमनादित्वमिति चेत् ।
उच्यते--अध्यासत्वावच्छिन्नव्यक्तीनां मध्ये ऽन्यतमया व्यक्त्या विनानादिकालस्यावर्तनं कार्यानादित्वमित्यङ्गीकारात् ।
एतेन कारणाभावादिति कल्पो निरस्तः, संस्कारस्य निमित्तस्य नैसर्गिकपदेनोक्तत्वात् ।
न च पूर्वप्रमाजन्य एव संस्कारो हेतुरिति वाच्यम्, लाघवेन पूर्वानुभवजन्यसंस्कारस्य हेतुत्वात् ।
अतः पूर्वाध्यासजन्यः संस्कारो ऽस्तीति सिद्धम् ।
अध्यासस्योपादानमाह-- मिथ्याज्ञाननिमित्त इति ।
मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानं तन्निमित्तमुपादानं यस्य स तन्निमित्तः ।
तदुपादानक इत्यर्थः ।
अज्ञानस्योपादानत्वे ऽपि संस्फुरदात्मतत्वावरकतया दोषत्वेनाहङ्काराध्यासकर्तुरीश्वरस्योपाधित्वेन संस्कारकालकर्मादिनिमित्तपरिणामित्वेन च निमित्तत्वमिति द्योतयितुं निमित्तपदम् ।
स्वप्रकाशात्मन्यसङ्गे कथमविद्यासङ्गः, संस्कारादिसामग्र्यभावात्, इति शङ्कानिरासार्थं मिथ्यापदम् ।
प्रचण्डमार्तण्डमण्डले पेचकानुभवसिद्धान्धकारवत्, अहमज्ञ इत्यनुभसिद्धमज्ञानं दुरपह्नवम, कल्पितस्याधिष्ठानास्पर्शित्वात्, नित्यस्वरूपज्ञानस्याविरोधित्वाच्चेति ।
यद्वा अज्ञानं ज्ञानाभाव इति शङ्कानिरासार्थं मिथ्यापदम् ।
मिथ्यात्वे सति साक्षाज्ज्ञाननिवर्त्यत्वमज्ञानस्य लक्षणं मिथ्याज्ञानपदेनोक्तम् ।
ज्ञानेनेच्छाप्रागभावः साक्षान्निवर्त्यत इति वदन्तं प्रति मिथ्यात्वे सतीत्युक्तम् ।
अज्ञाननिवृत्तिद्वारा ज्ञाननिवर्त्यबन्धे ऽतिव्याप्तिनिरासाय साक्षादिति ।
अनाद्युपादानत्वे सति मिथ्यात्वं वा लक्षणम् ।
ब्रह्मनिरासार्थं मिथ्यात्वमिति ।
मृदादिनिरासार्थमनादीति ।
अविद्यात्मनोः संबन्धनिरासार्थमुपादानत्वे सतीति ।
संप्रति अध्यासं द्रढयितुमभिलपति-- आहमिदं ममेदमिति ।
आध्यात्मिककार्याध्यासेष्वहमिति प्रथमो ऽध्यासः ।
न चाधिष्ठानारोप्यांशद्वयानुपलम्भात् नायसध्यास इति वाच्यम्, अयो दहतीतिवदहमुपलभ इति दृग्दृश्यांशयोरुपलम्भात् ।
इदं पदेन भोग्यः संघात उच्यते ।
अत्राहमिदमित्यनेन मनुप्यो ऽहमिति तादात्म्याध्यासो दर्शितः ।
ममेदं शरीरमिति संसर्गाध्यासः ॥
ननु देहात्मनोस्तादात्म्यमेव संसर्ग इति तयोः को भेद इति चेत् ।
सत्यम् ।
सत्तैक्ये सति मिथो भेदस्तादात्म्यम् ।
तत्र मनुष्यो ऽहमित्यैक्यांशभानं ममेदमिति भेदांशरूपसंसर्गभानमिति भेदः ।
एवं सामग्रीसत्त्वादनुभवसत्त्वादध्यासो ऽस्तीत्यतो ब्रह्मात्मैक्ये विरोधाभावेन विषयप्रयोजनयोः सत्त्वात् शास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धान्तभाष्यतात्पर्यम् ।
एवञ्च सूत्रेणार्थात्सूचिते विषयप्रयोजने प्रतिपाद्य तद्धेतुमध्यासं लक्षणसंभावनाप्रमाणैः साधयितुं लक्षणं पृच्छति-- आहेति ।
किंलक्षणको ऽध्यास इत्याह ।
पूर्ववादीत्यर्थः ।
अस्य शास्त्रस्य तत्त्वनिर्णयप्रधानत्वेन वादकथात्वद्योतनार्थं आहेति परोक्तिः ।
ऽआहऽइत्यादि ऽकथं पुनःप्रत्यगात्मनिऽइत्यतः प्रागध्यासलक्षणपरं भाष्यम् ।
तदारभ्य संभावनापरम् ।
ऽतमेतमविद्याख्यम्ऽइत्यारभ्य ऽसर्वलोकप्रत्यक्षःऽइत्यन्तं प्रमाणपरमिति विभागः ।
लक्षणमाह-- उच्यते-स्मृतिरूप इति ।
अध्यास इत्यनुषङ्गः ।
अत्र परत्रावभास इत्येव लक्षणम्, शिष्टं पदद्वयं तदुपपादनार्थम् ।
तथाहि अवभास्यत इत्यवभासो रजताद्यर्थः तस्यायोग्यमधिकरणं परत्रपदार्थः ।
अधिकरणस्यायोग्यत्वं आरोप्यात्यन्ताभावत्वं तद्वत्वं वा ।
तथा चैकावच्छेदेन स्वसंसृज्यमाने स्वात्यन्ताभाववति अवभास्यत्वमध्यस्तत्वमित्यर्थः ।
इदं च साद्यनाद्यध्याससाधारणं लक्षणम् ।
संयोगे ऽतिव्याप्तिनिरासायैकावच्छेदेनेति ।
संयोगस्य स्वसंसृज्यमाने वृक्षे स्वात्यन्ताभाववत्यवभास्यत्वे ऽपि स्वात्यन्ताभावयोर्मूलाग्रावच्छेदकभेदान्नातिव्याप्तिः ।
पूर्वं स्वाभाववति भूतले पश्चादानीतो घटो भातीति घटे ऽतिव्याप्तिनिरासाय स्वसंसृज्यमान इति पदम्, तेन स्वाभावकाले प्रतियोगिसंसर्गस्य विद्यमानतोच्यते इति नातिव्याप्तिः ।
भूत्वावच्छेदेनावभास्यगन्धे ऽतिव्याप्तिवारणाय स्वात्यन्ताभाववतीति पदम् ।
शुक्ताविदन्त्वावच्छेदेन रजतसंसर्गकाले ऽत्यन्ताभावो ऽस्तीति नाव्याप्तिः ।
नन्वस्य लक्षणस्यासंभवः, शुक्तौ रजतस्य सामग्र्यभावेन संसर्गासत्वात् ।
न च स्मर्यमाणसत्यरजतस्यैव परत्र शुक्ताववभास्यत्वेनाध्यस्तत्वोक्तिरिति वाच्यम्, अन्यथाख्यातिप्रसङ्गादित्यत आह -स्मृतिरूप इति ।
स्मर्यते इति स्मृतिः सत्यरजतादिः तस्य रूपमिव रूपमस्येति स्मृतिरूपः ।
स्मर्यमाणसदृश इत्यर्थः ।
सादृशोक्त्या स्मर्यमाणादारोप्यस्य भेदात्, नान्यथाख्यातिरित्युक्तं भवति ।
सादृशमुपपादयति- पूर्वदृष्टेति ।
दृष्टं दर्शनं, संस्कारद्वारा पूर्वदर्शनादवभास्यत इति पूर्वदृषटावभासः ।
तेन संस्कारजन्यज्ञानविषयत्वं स्मर्यमाणारोप्ययोः सादृश्यमुक्तं भवति, स्मृत्यारोपयोः संस्कारजन्यत्वात् ।
न च संस्कारजन्यत्वादारोपस्य स्मृतित्वापत्तिरिति वाच्यम्, दोषसंप्रयोगजन्यत्वस्यापि विवक्षितत्वेन संस्कारमात्रजन्यत्वाभावात् ।
अत्र संयोगशब्देन अधिष्ठानसामान्यज्ञानमुच्यते, अहङ्काराध्यासे इन्द्रियसंप्रयोगालाभात् ।
एवं च दोषसंप्रयोगसंस्कारबलाच्छुक्त्यादौ रजतमुतपन्नमस्तीति परत्रावभास्यत्वलक्षममुपपन्नमिति स्मृतिरूपपूर्वदृष्टपदाभ्यामुपपादिम् ।
अन्ये तु ताभ्यां दोषादित्रयजन्यत्वं कार्याध्यासलक्षणमुक्तमित्याहुः ।
अपरे तु स्मृतिरूपः स्मर्यमाणसदृशः, सादृस्यं च प्रमामाजन्यज्ञानविषयत्वं स्मृत्यारोपयोः प्रमाणाजन्यत्वात् ।
पूर्वदृष्टपदतज्जातीयपरं, अभिनवरजतादेहे पूर्वदृष्टत्वाभावात् ।
तथा च प्रमाणाजन्यज्ञानविषयत्वे सति पूर्वदृष्टजातीयत्वं प्रातीतिकाध्यासलक्षणं ताभ्यामुक्तम् ।
परत्रावभासशब्दाभ्यामध्यासमात्रलक्षणं व्याख्यातमेव ।
तत्र स्मर्यमाणगङ्गादौ अभिनवघटे चातिव्याप्तिनिरासाय प्रमाणेत्यादि पदद्वयमित्याहुः ।
तत्रार्थाध्यासे स्मर्यमाणसदृशः परत्र पूर्वदर्शनादवभास्यत इति योजना ।
ज्ञानाध्यासे तु स्मृतिसदृशः परत्र पूर्वदर्शनादवभास इति वाक्यं योजनीयमिति संक्षेपः ।

ननु अध्यासे वादिविप्रतिपत्तेः कथमुक्तलक्षणसिद्धिरित्याशङ्क्याधिष्ठानारोप्यस्वरूपविवादे ऽपि परत्र परावभास इति लक्षणे संवाद्युक्तिभिः सत्याधिष्ठाने मिथ्यार्थावभाससिद्धेः सर्वतन्त्रसिद्धान्त इदं लक्षणमिति मत्वा अन्यथात्मख्यातिवादिनोर्मतमाह- तं केचिदिति ।
केचिदन्यथाख्यातिवादिनो ऽन्यत्र शुक्त्यादावन्यधर्मस्य स्वावयवधर्मस्य देशान्तरस्थरूप्यादेरध्यास इति वदन्ति ।
आत्मख्यातिवादिनस्तु बाह्यशुक्त्यादौ बुद्धिरूपात्मनो धर्मस्य रजतस्याध्यासः, आन्तरस्य रजतस्य बहिर्वदवभास इति वदन्तीत्यर्थः ।
अख्यातिमतमाह- केचिदिति ।
यत्र यस्याध्यासो लोकसिद्धस्तयोरर्थयोस्तद्धियोश्च भेदाग्रहे सति तन्मूलो भ्रमः, इदं रूप्यमिति विशिष्टव्यवहार इति वदन्तीत्यर्थः ।
तैरपि विशिष्टव्यवहारान्यथानुपपत्त्या विशिष्टभ्रान्तेः स्वीकार्यत्वात्, परत्र परावभाससंमतिरिति भावः ।
शून्यमतमाह- अन्ये त्विति ।
तस्यैवाधिष्ठानस्य शुक्त्यादेर्विपरीतधर्मत्वकल्पनां विपरीतो विरुद्धो धर्मो यस्य तद्भावस्तस्य रजतादेरत्यन्तासतः कल्पनामाचक्षत इत्यर्थः ।
एतेषु मतेषु परत्र परावभासत्वलक्षणसंवादमाह -सर्वथापि त्विति ।
अन्यथाख्यातित्वादिप्रकारविवादे ऽप्यध्यासः परत्र परावभासत्वलक्षणं न जहातीत्यर्थः ।
शुक्तावपरोक्षस्य रजतस्य देशान्तरे बुद्धौ वा सत्त्वायोगात् शून्यत्वे प्रत्यक्षत्वायोगात्, शुक्तौ सत्ते बाधायोगात् मिथ्यात्वमेवेति भावः ।
आरोप्यमिथ्यात्वे न युक्त्यपेक्षा, तस्यानुभवसिद्धत्वादित्याह- तथा चेति ।
बाधानन्तरकालीनो ऽयमनुभवः, तत्पूर्वं ।
शुक्तिकात्वज्ञानायोगात्, रजतस्य बाधाप्रत्यक्षसिद्धं मिथ्यात्वं वच्छब्देनोच्यते ।
आत्मनि निरूपाधिके ऽहङ्काराध्यासे दृष्टान्तमुक्त्वा ब्रह्मजीवावान्तरभेदस्याविद्याद्युपाधिकस्याध्यासे दृष्टान्तमाह- एक इति ।
द्वितीयचन्द्रसहितवदेक एवाङ्गुल्या द्विधा भातीत्यर्थः ।
लक्षणप्रकरणोपसंहारार्थ इति शब्दः ।
भवत्वध्यासः शुक्त्यादौ, आत्मनि तु न संभवतीत्याक्षिपति- कथं पुनरिति ।
यत्रापरोक्षाध्यासाधिष्ठानत्वं तत्रेन्द्रियसंयुक्तत्वं विषयत्वं चेति व्याप्तिः शुक्त्यादौ दृष्टा ।
तत्र व्यापकाभावादात्मनो ऽधिष्ठानत्वं न संभवतीत्यभिप्रेत्याह- प्रत्यगात्मनीति ।
प्रतीचि पूर्ण इन्द्रियाग्राह्ये विषयस्याहङ्कारादेस्तद्धर्माणां चाध्यासः कथमित्यर्थः ।
उक्तव्याप्तिमाह- सर्वो हीति ।
पुरोवस्थितत्वमिन्द्रियसंयुक्तत्वम् ।
नन्यात्मनो ऽप्यधिष्ठानत्वार्थं विषयत्वादिकमस्त्वित्यत आह- युष्मदिति ।
इदंप्रत्ययानर्हस्य प्रत्यगात्मनो ऽन चक्षुषा गृह्यतेऽइत्यादि श्रुतिमनुसृत्य त्वमविषयत्वं ब्रवीषि ।
संप्रत्यासलोभेन विषयत्वाङ्गीकारे श्रुतिसिद्धान्तयोर्बाधः स्यादित्यर्थः ।
आत्मन्यध्याससंभावनां प्रतिजानीते- उच्यत इति ।
अधिष्ठानारोप्ययोरेकस्मिन् ज्ञाने भासमानत्वमात्रमध्यासव्यापकं, तच्च भानप्रयुक्तसंशयनिवृत्त्यादिफलभाक्त्वं, तदेव भानभिन्नत्वघटितं विषयत्वं, तन्न व्यापकं, गौरवादिति मत्वाह- न तावदिति ।
अयमात्मा नियमेनाविषयो न भवति ।
तत्र हेतुमाह- अस्मदिति ।
अस्मप्रत्ययो ऽहमित्यध्यासस्तत्र भासमानत्वादित्यर्थः ।
अस्मदर्थचिदात्मा प्रतिबिम्बितत्येन यत्र प्रतीयते सो ऽस्मत्प्रत्ययो ऽहङ्कारस्तत्र भासमानत्वादिति वार्थः ।
न चाध्यासे सति भासमानत्वं तस्मिन्सति स इति परस्पराश्रय इति वाच्यम्, अनादित्वात्, पूर्वाभ्यासे भासमानात्मन उत्तराध्यासाधिष्ठानत्वसंभवात् ॥
नन्वहमित्यहङ्कारविषयकभानरूपस्यात्मनो भानमानत्वं कथं, तद्विषयत्वं विना तत्फलभाक्त्वायोगादित्यत आह- अपरोक्षत्वाच्चेति ।
चशब्दः शङ्कानिरासार्थः ।
स्वप्रकाशत्वादित्यर्थः ।
स्वप्रकाशत्वं साधयति- प्रत्यगिति ।
आबालपण्डितमात्मनः संशयादिशून्यत्वेन प्रसिध्देः स्वप्रकाशत्वमित्यर्थः ।
अतः स्वप्रकाशत्वेन भासमानत्वादात्मनो ऽध्यासाधिष्ठानत्वं संभवतीति भावः ।
यदुक्तमपरोक्षाध्यासाधिष्ठानत्वस्येन्द्रियसंयुक्ततया ग्राह्यत्वं व्यापकमिति तत्राह- न चायमिति ।
तत्र हेतुमाह- अप्रत्यक्षे ऽपीति ।
इन्द्रियग्राह्ये ऽपीत्यर्थः ।
बाला अविवेकिनः तलमिन्द्रनीलकटाहकल्पं नभो मलिनं पितमित्येवमपरोक्षमध्यस्यन्ति, तत्रेन्द्रियग्राह्यत्वं नास्तीति व्यभिचारान्न व्याप्तिः ।
एतेनात्मानामानात्मनोः सादृश्याभावान्नाध्यास इत्यपास्तम्, नीलनभसोस्तदभावे ऽप्यध्यासदर्शनात् ।
सिद्धान्ते आलोकाकारचाक्षुषवृत्त्यभिव्यक्तसाक्षिवेद्यत्वं नभसि इति ज्ञेयम् ।
संभावनां निगमयति- एवमिति ।
ननु ब्रह्मज्ञाननाश्यत्वेन सूत्रितामविद्यां हित्वा अध्यासः किमिति वर्ण्यत इत्यत आह- तमेतमिति ।
आक्षिप्तं समाहितमुक्तलक्षणलक्षितमध्यासमविद्याकार्यत्वादविद्येति मन्यन्त इत्यर्थः ।
विद्यानिवर्त्यत्वाच्चास्याविद्यात्वमित्याह- तद्विवेकेनेति ।
अध्यस्तनिषेधेनाधिष्ठानस्वरूपनिर्धारणं विद्यामध्यासनिवर्तिकामाहुरित्यर्थः ।
तथापि कारणाविद्यां त्यक्त्वा कार्याविद्या किमिति वर्ण्यते तत्राह- तत्रेति ।
तस्मिन्नध्यासे उक्तन्यायेनाविद्यात्मके सतीत्यर्थः ।
मूलाविद्ययाः सषुप्तावनर्थत्वादर्शनात् कार्यात्मना तस्या अनर्थत्वज्ञापनार्थं तद्वर्णनमिति भावः ।
अध्यस्तकृतगुणदोषाभ्यामधिष्ठानं न लिप्यत इत्यक्षरार्थः ।
एवमध्यासस्य लक्षणसंभावने उक्त्वा प्रमाणमाह- तमेतमिति ।
तं वर्णितमेवं साक्षिप्रत्यक्षसिध्यं पुरस्कृत्य हेतुं कृत्वा लौकिकः कर्मशास्त्रीयो मोक्षशास्त्रीयश्चेति त्रिविधो व्यवहारः प्रवर्तत इत्यर्थः ।
तत्रविधिनिषेधपराणि कर्मशास्त्राण्यृग्वेदादीनि, विधिनिषेधशून्यप्रत्यग्ब्रह्यपराणि मोक्षशास्त्राणि वेदान्तवाक्यानीति विभागः ।
एवं व्यवहारहेतुत्वेनाध्यासे प्रत्यक्षसिद्धे ऽपि प्रमाणान्तरं पृच्छति-- कथं पुनरिति ।
अविद्यावानहमित्यध्यासवानात्मा प्रमाता स विषय आश्रयो येषां तानि अविद्यावद्विषयाणीति विग्रहः ।
तत्तत्प्रमेयव्यवहारहेतुभूतायाः प्रमाया अध्यासात्मकप्रमात्राश्रितत्वात् प्रमाणानामविद्यावद्विषयत्वं यद्यपि प्रत्यक्षं तथापि पुनरपि कथं केनप्रमाणेनाविद्यावद्विषयत्वमिति योजना ।
यद्वाविद्वावतद्विषयाणि कथं प्रमाणानि स्युः, आश्रयदोषादप्रामाण्यापत्तेरित्याक्षेपः ।
तत्र प्रमाणप्रश्ने व्यवहारार्थापत्तिं, तल्लिङ्गानुमानं चाह- उच्यते इत्यादिना तस्मात् इत्यन्तेन ।
देवदत्तकर्तृको व्यवहारः, तदीयदेहादिष्वहंममाध्यासमूलः तदन्वयव्यतिरेकानुसारित्वात् यदित्थं तत्तथा, यथा मृन्मूलो घट इति प्रयोगः ।
तत्र व्यतिरेकं दर्शयति- देहेति ।
देवदत्तस्य सुषुप्तावध्यासाभावे व्यवहाराभावो दृष्टः, चाग्रत्स्वप्नयोरध्यासे सति व्यवहार इत्यन्वयः स्फुटत्वान्नोक्तः ।
अनेन लिङ्गेन कारणतयाध्यासः सिध्यति व्यवहाररूपकार्यानुपपत्या वेति भावः ।

ननु मनुष्यत्वादिजातिमति देहे ऽहमित्याभिमानमात्राद्व्यवहारः सिध्यतु किमिन्द्रियादिषु ममाभिमानेनेत्याशङ्क्याह- नहीति ।
इन्द्रियपदं लिङ्गादेरप्युपलक्षणं, प्रत्यक्षादीत्यादिपदप्रयोगात् ।
तथा च प्रत्यक्षलिङ्गादिप्रयुक्तो यो व्यवहारो द्रष्टा अनुमाता श्रोताहमित्यादिरूपः स इन्द्रियादीनि ममतास्पदान्यगृहीत्वा न संभवतीत्यर्थः ।
यद्वा तानि ममत्वेनानुपादाययो व्यवहारः स नेति योजना ।
पूर्वत्रानुपादानासंभवक्रिययोरेको व्यवहारः कर्ता इति क्त्वाप्रत्ययः साधुः ।
उत्तरत्रानुपादानव्यवहारयोरेकात्मकर्तृकत्वात्, तत्साधुत्वमिति भेदः ।
इन्द्रियादिषु ममेत्यध्यासभावे ऽन्धादेरिव द्रष्टृत्वादिव्यवहारो न स्यादिति भावः ।
इन्द्रियाध्यासेनैव व्यवहारादलं देहाध्यासेनेत्यत आह- न चेति ।
इन्द्रियाणामधिष्ठानं आश्रयः ।
शरीरमित्यर्थः ।
नन्वस्त्वात्मना संयुक्तं शरीरं तेषामाश्रयः किमध्यासेनेत्यत्राह- न चानध्यस्तात्मभावेनेति ।
अनध्यस्त आत्मभावः आत्मतादात्म्यं यस्मिन् तनेत्यर्थः ।
ऽअसङ्गो हिऽइति श्रुतेः, आध्यासिक एव देहात्मनोः संबन्धो न संयोगादिरिति भावः ।
नन्वात्मनो देहादिभिराध्यासिकसंबन्धो ऽपि मास्तु, स्वतश्चेतनतया प्रमातृत्वोपपत्तेः ।
न च सुषुप्तौ प्रमातृत्वापत्तिः करणोपरमादिति तत्राह- न चैतस्मिन्निति ।
प्रमाश्रयत्वं हि प्रमातृत्वम् ।
प्रमा यदि नित्यचिन्मात्रं तर्ह्याश्रयत्वायोगः करणवैयर्थ्यं च ।
यदि वृत्तिमात्रं, जगदान्ध्यप्रसङ्गः, वृत्तेर्जडत्वात् ।
अतो वृत्तीद्वो बोधः प्रमा, तदाश्रयत्वमसङ्गस्यात्मनो वृत्तिमन्मनस्तादात्म्याध्यासं विना न संभवतीति भावः ।
देहाध्यासे, तद्धर्माध्यासे चासतीत्यक्षरार्थः ।
तर्ह्यात्मनः प्रमातृत्वं मास्तु इति वदन्तं प्रत्याह -न चेति ।
तस्मादात्मनः प्रमातृत्वादिव्यवहारार्थमध्यासो ऽङ्गीकर्तव्य इत्यनुमानार्थापत्त्योः फलमुपसंहरति- तस्मादिति ।
प्रमाणसत्त्वादित्यर्थः ।
यद्वा प्रमाणप्रश्नं समाधायाक्षेपं परिहरति- तस्मादिति ।
अहमित्यध्यासस्य प्रमात्रन्तर्गतत्वेनादोषत्वात्, अविद्यावदाश्रयाण्यपि प्रमाणान्येवेति योजना ।
सति प्रमातरि पश्चाद्भवन् दोष इत्युच्यते, यथा काचादिः ।
अविद्या तु प्रमात्रन्तर्गतत्वान्न दोषः, येन प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं भवेदिति भावः ।
ननु यदुक्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवहारो ऽध्यासकार्य इति, तदयुक्तं विदुषामध्यासाभावे ऽपि व्यवहारदृष्टेरित्यत आह- पश्वादिभिश्चेति ।
चशब्दः शङ्कानिरासार्थः, किं विद्वत्त्वं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कारः उत यौक्तिकमात्मानात्मभेदज्ञानम् ।
आद्ये बाधिताध्यासानुवृत्त्या व्यवहार इथि समन्वयसूत्रे वक्ष्यते ।
द्वितीये परोक्षज्ञानस्यापरोक्षभ्रान्त्यनिवर्तकत्वात्, विवेकिनामपि व्यवहारकाले पश्वादिभिरविशेषात् अध्यासवत्त्वेन तुल्यत्वाद्व्यवहारो ऽध्यासकार्य इति युक्तमित्यर्थः ।
अत्रायं प्रयोगः-विवेकिनो ऽध्यासवन्तः व्यवहारवत्त्वात्, पश्वादिवदिति ।
तत्र संग्रहवाक्यं व्याकुर्वन् दृष्टान्ते हेतुं स्फुटयति- यथाहीति ।
विज्ञानस्यानुकूलत्वं प्रतिकूलत्वं चेष्टानिष्टसाधनगोचरत्वं, तदेवोदाहरति- यथेति ।
अयं दण्डो मदनिष्टसाधनं, दण्डत्वात्, अनुभूतदण्डवत्, इदं तृणं इष्टसाधनं, अनुभूततृणवदित्यनुमाय व्यवहारन्तीत्यर्थः ।
अधुना हेतोः पक्षधर्मतामाह- एवमिति ।
व्युत्पन्नचित्ता अपीत्यन्वयः ।
विवेकिनो ऽपीत्यर्थः ।
फलितमाह- अत इति ।
अनुभवबलादित्यर्तः ।
समान इति ।
अध्यासकार्यत्वेन तुल्य इत्यर्थः ।
नन्व स्माकं प्रवृत्तिरध्यासादिति न पश्वादयो ब्रुवन्ति, नापि परेषामेतत्प्रत्यत्रं अतः साध्यविकलो दृष्टान्त इति नेत्याह- पश्वादीनां चेति ।
तेषामात्मानात्मनोर्ज्ञानमात्रमस्ति न विवेकः, उपदेशाभावात् ।
अतः सामग्रीसत्त्वादध्यासस्तेषां प्रसिद्ध इत्यर्थः ।
निगमयति- तत्सामान्येति ।
तैः पश्चादिभिः सामान्यं व्यवहारवत्त्वं तस्य दर्शनाद्विवेकिनामप्ययं व्यवहारः समान इति निश्चीयत इति संबन्धः ।
समानत्वं व्यवहारस्याध्यासकार्यत्वेनेत्युक्तं पुरस्तात् ।
तत्रोक्तान्वयव्यतिरेकौ स्मारयति- तत्का इति ।
तस्याध्यासस्य काल एव कालो यस्य स तत्कालः ।
यद्वा अध्यासस्तदा व्यवहारः, तदभावे सुषुप्तौ तदभाव इत्युक्तान्वयादिमानिति यावत् ।
अतो व्यवहारलिङ्गाद्विवेकिनामपि देहादिष्वहंममाभिमानो ऽस्तीत्यनवद्यम् ।
ननु लौकिकव्यवहारस्याध्यासिकत्वेषऽपि ज्योतिष्टोमादिव्यवहारस्य नाध्यासजन्यत्वं, तस्य देहातिरिक्तात्मज्ञानपूर्वकत्वादित्याशङ्क्य हेतुमङ्गीकरोति- शास्त्रीये त्विति ।
तर्हि कथं वैदिककर्मणो ऽध्यासजन्यत्वसिद्धिरित्याशङ्क्य किं तत्र देहान्यात्मधीमात्रमपेक्षितमुत, आत्मतत्त्वज्ञानं, आद्ये तस्याध्यासाबाधकत्वात्तत्सिद्धिरित्याह- तथापीति ।
न द्वितीय इत्याह- न वेदान्तेति ।
क्षुत्पिपासादिग्रस्तो जातिविशेषवानहं संसारीति ज्ञानं कर्मण्यपेक्षितं न तद्विपरीतात्मतत्त्वज्ञानं, अनुपयोगात् प्रवृत्तिबाधाच्चेत्यर्थः ।
शास्त्रीयकर्मणो ऽध्यासजन्यत्वं निगमयति- प्राक्वेति ।
अध्यासे आगमं प्रमाणयति- यथा हीति ।
यथा प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तयो ऽध्यासे प्रमाणं तथागमो ऽपीत्यर्थः ।
ऽब्राह्मणो यजेतऽऽन ह वै स्नात्वा भिक्षेतऽऽअष्टवर्षं ब्राह्यणमुपनयीतऽ ऽकृष्णकेशो ऽग्नीनादधीतऽइत्यागमो ब्राह्मणादिपदैरधिकारिणं वर्णद्यभिमानिनमनुवदन् अध्यासं गमयतीति भावः ।
एवमध्यासे प्रमाणसिद्धे ऽपि कस्य कुत्राध्यास इति जिज्ञासायां तमुदाहर्तुं लक्षणं स्मारयति- अध्यसो नामेति ।
उदाहरति- तद्यथेति ।
तल्लक्षणं यथा स्पष्टं भवति तथोदाह्रियत इत्यर्थः ।
स्वदेहाद्भेदेन प्रत्यक्षाः पुत्रादयो बाह्याः तद्धर्मान्साकल्यादीन्देहविशिष्टात्मन्यध्यस्यति, तद्धर्मज्ञानात् स्वस्मिंस्तत्तुल्यधर्मानध्यस्यतीत्यर्थः ।
भेदापरोक्षज्ञाने तद्धर्माध्यासायोगात्, अन्यथाख्यात्यनङ्गीकाराच्चेति द्रष्टव्यम् ।
देहेन्द्रियधर्मान्मनोविशिष्टात्मन्यध्यस्यतीत्याह- तथेति ।
कृशत्वादिधर्मवतो देहादेरात्मनि तादात्म्येन कल्पितत्वात्तद्धर्माः साक्षादात्मन्यध्यस्ता इति मन्तव्यम् ।
अज्ञातप्रत्यग्रूपे साक्षीणि मनोधर्माध्यासमाह- तथान्तःकरणेति ।
धर्माध्यासमुक्त्वा तद्वदेव धर्म्यध्यासमाह- एवमिति ।
अन्तःकरणं साक्षिण्यभेदेनाध्यस्य तद्धर्मान् कामादीन् अध्यस्यतीति
मन्तव्यम् ।
स्वप्रचारा मनोवृत्तयः ।
प्रति-प्रातिलोम्येनासज्जङदुःखात्माकाहङ्कारादिविलक्षणतया सच्चित्सुखात्मकत्वेनाञ्चति प्रकाशत इति प्रत्यक् ।
एवमात्मन्यनात्मतद्धर्माध्यासमुदाहृत्यानात्मन्यात्मनो ऽपि संसृष्टत्वेनाध्यासमाह- तञ्चेति ।
अहमित्यध्यासे चिदात्मनो भानं वाच्यं, अन्यथा जगदान्ध्यापत्तेः ।
न चानध्यस्तस्याध्यासे भानमस्ति ।
तस्माद्रजतादाविदम इवात्मनः संसर्गाध्यास एष्टव्यः ।
तद्विपर्ययेणेपि ।
तस्याध्यास्तस्य जडस्य विपर्ययोधिष्ठानत्वं, चैतन्यं च तदात्मना स्थितमिति यावत् ।

तत्राज्ञाने केवलात्मना संसर्गः, मनस्यज्ञानोपहितस्य देहादौ मनौपहितस्येति विशेषः ।
एवमात्मनि बुद्ध्याद्यध्यासात् कर्तृत्वादिलाभः, बुद्ध्यादौ चात्माध्यसाच्चैतन्यलाभ इति भावः ।
वर्णिताध्यासमुपसंहरति- एवमयमिति ।
अनाद्यविद्यात्मकतया कार्याध्यासस्यानादित्वमध्यासात् संस्कारस्ततो ऽध्यास इति ।
प्रवाहतो नैसर्गिगत्वं ।
एवमुपादानं निमित्तं चोक्तं भवति ।
ज्ञानं विना ध्वंसाभावादानन्त्यम् ।
तदुक्तं भगवद्गीतासु-ऽन रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठाऽइति ।
हेतुमुक्ता स्वरूपमाह- मिथ्येति ।
मिथ्या माया तया प्रतीयत इति प्रत्ययः कार्यप्रपञ्चः तत्प्रतीतिश्चेत्येवंस्वरूप इत्यर्थः ।
तस्य कार्यमाह- कर्तृत्वेति ।
प्रमाणं निगमयति- सर्वेति ।
साक्षिप्रत्यक्षमेवाध्यासधर्मिग्राहकं मानं, अनुमानादिकं तु संभावानार्थमित्यभिप्रेत्य प्रत्यक्षोपसंहारः कृतः ।
एवमध्यासं वर्णयित्वा तत्साध्ये विषयप्रयोजने दर्शयति- अस्येति ।
कर्तृत्वाद्यनर्थहेतोरध्यासस्य समूलस्यात्यन्तिकनाशो मोक्षः स केनेत्यत आह- आत्मेति ।
ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारस्य प्रतिपत्तिः श्रवणादिभिरप्रतिबन्धेन लाभस्तस्या इत्यर्थः ।
विद्यायां कारणमाह- सर्व इति ।
आरभ्यन्ते अधीत्य विचार्यन्ते इत्यर्थः ।
विचारितवेदान्तानां ब्रह्मात्मैक्यं विषयः, मोक्षः फलमित्युक्तं भवति ।
अर्थात्तद्विचारात्मकशास्त्रस्यापि ते एव विषयप्रयोजने इति ज्ञेयम् ।
ननु वेदान्तेषु प्राणाद्युपास्तीनां भानादात्मैक्यमेव तेषामर्थ इति कथमित्यत आह- यथा चेति ।
शरीरमेव शारीरकं, कुत्सितत्वात्, तन्निवासी शारीरको जीवस्तस्य ब्रह्मत्वविचारो मीमांसा तस्यामित्यर्थः ।
उपास्तीनां चितैकाग्र्यद्वारात्मैक्यज्ञानार्थत्वात्तद्वाक्यानामपि महातात्पर्यमैक्ये इति वक्ष्यते ।
एवमध्यासोक्त्या ब्रह्मात्मैक्ये विरोधाभावेन विषयप्रयोजनवत्वाच्छास्त्रमारम्भणीयमिति दर्शिम्* ॥ ॥
इति प्रथमवर्णकम्* ॥॥
विचारस्य साक्षाद्विषया वेदान्ताः;तेषां गतार्थत्वागतार्थत्वाभ्यामारम्भसंदेहे कृत्स्नस्य वेदस्य विधिपरत्वात्, विधेश्च ऽअधातो ब्रह्मजिज्ञासाऽइत्यादिना पूर्वतन्त्रेण विचारितत्वात्, अवगतार्था एव वेदान्ता इत्यव्यवहितविषयाभावान्नारम्भ इति प्राप्ते ब्रूते- वेदान्तेति ।
वेदान्तविषयकपूजितविचारात्मकशास्त्रस्य व्याख्यातुमिष्टस्य सूत्रसंदर्भस्येदं प्रथमसूत्रमित्यर्थः ।
यदि विधिरेव वेदार्थः स्यात्तदा सर्वज्ञो बादरायणो ब्रह्मजिज्ञासां न ब्रूयात्, ब्रह्मणि मानाभावात् ।
अतो ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वोक्त्या केनापि तन्त्रेणानवगतब्रह्मपरवेदान्तविचार आरम्भणीय इति सूत्रकृद्दर्शयति ।
तच्च ऽव्याचिख्यासितस्यऽइति पदेन भाष्यकारो बभाषे* ॥ ॥
इति द्वितीयवर्णकम्* ॥ ॥
एवं वर्णकद्वयेन वेदान्तविचारस्य कर्तव्यतायां विषयप्रयोजनवत्त्वमगतार्थत्वं चेति हेतुद्वयं सूत्रस्यार्थिकार्थं व्याख्यायाक्षरव्याख्यामारभमाणः पुनरप्यधिकारिभावाभाभ्यां शास्त्रारम्भसंदेहे सति अथशब्दस्यानन्तर्यार्थकत्वोक्त्या अधिकारिणं साधयति- तत्राथशब्द इति ।
सूत्र इत्यर्थः ।
ऽमङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथऽइत्यथशब्दस्य यहवोर्थाः सन्ति ।
तत्र ऽअथ योगानुशासनम्ऽइत्यत्र, सूत्रे यथा अथशब्द आरम्भार्थकः योगशास्त्रमारभ्यत इति
तद्वदत्र किं न स्यादित्यत आह- नाधिकारार्थ इति ।
अयमाशयः-किं जिज्ञासापदं ज्ञानेच्छापरमुत विचारलक्षकम्?आद्ये ऽथशब्दस्यारम्भार्थत्वे ब्रह्मज्ञानेच्छारभ्यत इति सूत्रार्थः स्यात् स चासंगतः, तस्या अनारभ्यत्वात् ।
नहि प्रत्यथिकरणं इच्छा क्रियते किन्तु तया विचारः ।
न द्वितीयः, कर्तव्यपदाध्याहारं विना विचारलक्षकत्वायोगात्, अध्याहृते च तेनैवारम्भोक्तेरथशब्दवैयर्थ्यात् ।
किन्त्वधिकारिसिद्ध्यर्थमानान्तर्यार्थतैव युक्तेति अधुना संभावितमर्थान्तरं दूषयति- मङ्गलस्येति ।
वाक्यार्थो विचारकर्तव्यता न हि तत्र मङ्गलस्य कर्तृत्वादिनान्वयो ऽस्तीत्यर्थः ।
ननु सूत्रकृता शास्त्रादौ मङ्गलं कार्यमित्यथशब्दः प्रत्युक्त इति चेत् सत्यं, न तस्यार्थो मङ्गलं किन्तु च तच्छ्रवणमुच्चारणं च मङ्गलकृत्यं करोति ।
तदर्थस्त्वानन्तर्यमेवेत्यह- अर्थानतरेति ।
अर्थान्तरमानन्तर्यम् ।
श्रुत्या श्रवणेन शङ्खवीणादिनादश्रवणवदोङ्काराथशब्दयोः श्रवणं मङ्गलफलकम् ।
ऽओङ्काश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा ।
कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकाविमौ ॥
ऽइति स्मरणादिति भावः ।
ननु प्रपञ्चो मिथ्येति प्रकृते सति, अथ मतं प्रपञ्चः सत्य इत्यत्र पूर्वप्रकृतार्थादुत्तरार्थस्यार्थास्तरत्वार्थो ऽथशब्दो दृष्टः, तथात्र किं न स्यादित्यत आह- पूर्वेति ।
फलतः फलस्येत्यर्थः ।
ब्रह्मजिज्ञासायाः पूर्वं अर्थविशेषः प्रकृतो नास्ति यस्मात्तस्या अर्थान्तरत्वमथशब्देनोच्येत ।
यतः कुतश्चितदर्धान्तरत्वं सूत्रकृता न वक्तव्यं, फलाभावात् ।
यदि फलस्य जिज्ञासापदोक्तकर्तव्यविचारस्य हेतुत्वेन यत्पूर्वं प्रकृतं तदपेक्षास्तीत्यपेक्षाबलात्प्रकृतहेतुमाक्षिप्य ततोर्ऽथान्तरत्वमुच्यते, तदार्थान्तरत्वमानन्तर्ये ऽन्तर्भवति हेतुफलभावज्ञानायानन्तर्यस्यावश्यं वाच्यत्वात् ।
तस्मादिदमर्थान्तरमित्युक्ते तस्य हेतुत्वाप्रतीतेः ।
तस्मादिदमनन्तरमित्युक्ते भवत्येव हेतुत्वप्रतीतिः ।
न चाश्वादनन्तरो गौरित्यत्र हेतुत्वभानापत्तिरिति वाच्यं, तयोर्देशतः कालतो वा व्यवधानेनानन्तर्यस्यामुख्यत्वात् ।
अतः सामग्रीफलयोरेव मुख्यमानन्तर्यं, अव्यवधानात् ।
तस्मिन्नुक्ते सत्यर्थान्तरत्वं न वाच्यं ज्ञानत्वाद्वैफल्याच्चेति भावः ।
फलस्य विचारस्य पूर्वप्रकृतहेत्वपेक्षाया बलाद्यदर्थान्तरत्वं तस्यानन्तार्यभेदात् न पृथगथशब्दार्थत्वमित्यध्याहृत्य भाष्यं योजनीयम् ।
यद्वा पूर्वप्रकृतेर्ऽथे ऽपेक्षा यस्या अर्थान्तरतायास्तस्याः फलं ज्ञानं तद्द्वारानन्तर्याव्यतिरेकात्तज्ज्ञाने तस्याः ज्ञानतोनतर्भावान्नाथशब्दार्थतेत्यर्थः ।
नन्वानन्तर्यार्थकत्वे ऽप्यानन्तर्यस्यावधिः क इत्याशङ्क्याह- सति चेति ।
यन्नियमेन पूर्ववृत्तं पूर्वभावि असाधारणकारणं पुष्कलाकारणमिति यावत्, तदेवावधिरिति वक्तव्यमित्यर्थः ।
नन्वस्तु धर्मविचार इव ब्रह्मविचारे ऽपि वेदाध्ययनं पुष्कलकारणमित्याह- स्वाध्यायेति ।
समानं ब्रह्मविचारे साधारणकारणं न पुष्कलकारणमित्यर्थः ।
ननु संयोगपृथक्त्वन्यायेन ऽयज्ञेन दानेनऽइत्यादिश्रुत्या ऽयज्ञादिकर्माणि ज्ञानाय विधीयन्तेऽइति सर्वापेक्षाधिकरणे वक्ष्यते ।
तथा च पूर्वतन्त्रेण तदवबोधः पुष्कलकारणमिति शङ्कते- नन्विति ।
इह ब्रह्मजिज्ञासायां विशेषो ऽसाधारणं कारणम् ।
[ऽएकस्य तूभयार्थत्वे संयोगपृथक्त्वम्ऽइति जैमिनीसूत्रं, तदर्थस्तु-एकस्य कर्मण उभयार्थत्वे ऽनेकफलसंबन्धे संयोगः उभयसंबन्धबोधकं वाक्यं तस्य पृथक्त्वं भेदः स हेतुः ।

ततशचात्रापि ज्योतिष्टोमादिकर्मणां स्वर्गादिफलकालामपि ऽयज्ञेन दानेनऽइत्यादि वचनात् ज्ञानार्थत्वं चेति ।
टपरिहरति- नेत्यादिना ।
अयमाशयः--न तावत् पूर्वतन्त्रस्थं न्यायसहस्रं ब्रह्मज्ञाने तद्विचारे वा पुष्कलं कारणं, तस्य धर्मनिर्णमात्रहेतुत्वात् ।
नापि कर्मनिर्णयः, तस्यानुष्ठानहेतुत्वात् ।
न हि धूमाग्न्योरिव धर्मब्रह्मणोर्व्याप्तिरस्ति, यया धर्मज्ञानात् ब्रह्मज्ञानं भवेत् ।
यद्यपि शुक्तिविवेकादिद्वारा कर्माणि हेतवः, तथापि तेषां नाधिकारिविशेषणत्वं, अज्ञातानां तेषां जन्मान्तरकृतानामपि फलहेतुत्वात् ।
अदिकारिविशेषणं ज्ञायमानं प्रवृत्तिपुष्कलकारणमानन्तर्यावधित्वेन वक्तव्यम् ।
अतः कर्माणि, तदवबोधः, तन्नायविचारो वा नावधिरिति न ब्रह्मजिज्ञासायाधर्मजिज्ञासानन्तर्यमिति ।
ननु धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः कार्यकारणत्वाभावे ऽप्यानन्तर्योक्तिद्वारा क्रमज्ञानार्थो ऽथशब्दः ।
ऽहृदयस्याग्रे ऽवद्यत्यथ जिह्वया अथ वक्षसःऽइतियवदानानां क्रमज्ञानार्थाथशब्दवदित्याशङ्क्याह-- यथेति ।
अवदानानामानन्तर्यनियमः क्रमो यथाथशब्दार्थस्तस्य विवक्षितत्वात् न तथेह धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः क्रमो विवक्षितः, एककर्तृकत्वाभावेन तयोः क्रमानपेक्षणात् ।
अतो न क्रमार्थो ऽथशब्द इत्यर्थः ।
ननु तयोरेककर्तृत्वं कुतो नास्तीत्यत आह-- शेषेति ।
येषामेकप्रधानशेषता, यथावदानानां प्रयाजादीनां च ।
ययोश्च शेषशेषित्वं, यथा प्रयाजदर्शयोः ।
यस्य चाधिकृताधिकारत्वं, यथा अपां प्रणयनं दर्शपूर्णमासाङ्गमाश्रित्य ऽगोदोहनेन पशुकामस्यऽइति विहितस्य गोदोहनस्य ।
यथा वा ऽदर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेतऽइति दर्शात्युत्तरकाले विहितस्य सोमयागस्य दर्शाद्यधिकृताधिकारत्वं तेषामेककर्तृकत्वं भवति ।
ततश्चैकप्रयोगवचनगृहीतानां तेषां युगपदनुष्ठानसंभवात् क्रमाकाङ्क्षायां श्रुत्यादिभिर्हि क्रमो बोध्यते, नैवं जिज्ञासयोः शेषशेषित्वे श्रुतिलिङ्घादिकं मानमस्ति ।
ननु ऽब्रह्मचर्यं समाप्य गही भवेत् गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेच्चऽइति श्रुत्या, अधीत्य विधिवद्वेदान् पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः ।
इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षोनिवेशयेत्ऽ ।
इति स्मृत्या चाथिकृताधिकारत्वं भातीति तन्न ।
ऽब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्ऽ ।
ऽआसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे ।
ऽइति श्रुतिस्मृतिभ्यां त्वयोदाहृतश्रुतिस्मृत्योरशुद्धचित्तविषयत्वावगमात् ।
एतदुक्तं भवति-यदि जन्मान्तरकृतकर्मभिः शुद्धं चित्तं तदा ब्रह्मचर्यादेव संन्यस्यब्रह्म जिज्ञासितव्यं, यदा न शुद्धमिति रागेण ज्ञायते तदा गृही भवेत्, तत्राप्यशुद्धौ वनीभवेत् तत्राप्यशुद्धौ तथैव कालमाकलयेत्, वने शुद्धौप्रव्रजेदिति ।
तथा च श्रुतिः-ऽयदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्ऽइति ।
तस्मान्नानयोरधिकृताधिकारत्वे किञ्चिन्मानमिति भावः ।
ननु मीमांसयोः शेषशेषित्वमथिकृताधिकारत्वं च मास्तु ।
एकमोक्षफलकत्वेनैककर्तृकत्वं स्यादेव ।
वदन्ति हि-ऽज्ञानकर्माभ्यां मुक्तिःऽइति समुच्चयवादिनः ।
एकमेकवेदार्थजिज्ञास्यकत्वाच्चैककर्तृत्वे ।
तथा चाग्नेयादिषड्यागानामेकस्वर्गफलकानां, द्वादशाध्यायानां चैकधर्मजिज्ञास्यकानां क्रमवत्तयोः क्रमो विवक्षित इति क्रमार्थो ऽथशब्द इत्यशङ्क्याह- फलेति ।
फलभेदाज्जिज्ञास्यभेदाच्च न क्रमो विवक्षित इत्यनुषङ्गः ।
यथा सौर्यार्यम्णप्राजापत्यचरूणां ब्रह्मवर्चसस्वर्गायुःफलभेदात्, यथा वा कामचिकित्सातन्त्रयोर्जिज्ञास्यभेदान्न क्रमापेक्षा तद्वन्मीमांसयोर्न क्रमापेक्षेति भावः ।
तत्रफलभेदं विवृणोति- अभ्युदयेति ।
विषयाभिमुख्येनोदेतीत्यभ्युदयो विषयाधीनं सुखं स्वर्गादिकं तच्च धर्मज्ञानहेतोर्मीमांसयाः फलमित्यर्थः ।
न केवलं फलस्य स्वरूपतो भेदः किन्तु हेतुतो ऽपीत्याह -तच्चेति ।
ब्रह्मज्ञानहेतोर्मीमांसायाः फलं तु तद्विरुद्धमित्याह -निश्रेयसेति ।
नित्य निरपेक्षं श्रेयो निश्रेयं मोक्षस्तत्फलमित्यर्थः ।
ब्रह्मज्ञानं च स्वोत्पत्तिव्यतिरिक्तमनुष्ठानं नापेक्षत इत्याह- न चेति ।
स्वरूपतो हेतुतश्च फलभेदान्न समुच्चय इति भावः ।
जिज्ञास्यभेदं विवृणोति -भव्यश्चेति ।
भवतीति भव्यः ।
साध्य इत्यर्थः ।
साध्यत्वे हेतुमाहः नेति ।
तर्हि तुच्छत्वं, नेत्याह- पुरुषेति ।
पुरुषव्यापारः प्रयत्नस्तन्त्रं हेतुर्यस्यतत्त्वादित्यर्थः ।
कृतिसाध्यत्वात् कृतिजनकज्ञानकाले धर्मस्यासत्वं न तुच्छत्वादित्यर्थः ।
ब्रह्मणो धर्माद्वैलक्षण्यमाह- इह त्विति ।
उत्तरमीमांसायामित्यर्थः ।
भूतमसाध्यम् ।
तत्र हेतुः- नित्येति ।
सदा सत्वादित्यर्थः ।
साध्यासाधयत्वेन धर्मब्रह्मणोः स्वरूपभेदमुक्त्वा हेतुतो ऽप्याह- नेति ।
धर्मवत् कृत्यधीनं नेत्यर्थः ।
मानतो ऽपि भेदमाह- चोदनेति ।
अज्ञातज्ञापकं वाक्यमत्र चोदना ।
तस्याः प्रवृत्तिर्बोधकत्वं तद्वैलक्षण्याच्च जिज्ञास्यभेद इत्यर्थः ।
संग्रहवाक्यं विवृणोति- या हीति ।
लक्षणं प्रमाणं ऽस्वर्गकामो यजेतऽइत्यादिवाक्यं हि स्वविषये धर्मे यागादिकरणस्वर्गादिफलकभावनारूपे फलहेतुयागादिगोचरनियोगे वा हितसाधने यागादौ वा पुरुषं प्रवर्तयदेवावबोधयति ।
ऽअयमात्मा ब्रह्मऽइत्यादि त्वमर्थं केवलमप्रपञ्चं ब्रह्म बोधयत्वेव न प्रवर्तयति विषयाभावादित्यर्थः ।
नन्ववबोध एव विषयस्तत्राह- न पुरुष इति ।
ब्रह्मचोदनया पुरुषो ऽवबोधे न प्रवर्तत इत्यत्र हेतुं पूर्ववाक्येनाह- अवबोधस्येति ।
स्वजन्यज्ञाने स्वयं प्रमाणं न प्रवर्तकमित्यत्र दृष्टान्तमाह- यथेति ।
मानादेव बोधस्य जातत्वात्, जाते च विध्ययोगात्, न वाक्यार्थज्ञाने पुरुषप्रवृत्तिः ।
तथा च प्रवर्तकमानमेयो धर्मः, उदासीनमानमेयं ब्रह्म, इति जिज्ञास्यभेदात्, न तन्मीमांसयोः क्रमार्थो ऽथशब्द इति भावः ।
एवमथशब्दस्यार्थान्तरासंभवात् आनन्तर्यवाचित्वे सति तदवधित्वेन पुष्कलकारणं वक्तव्यमित्याह- तस्मादिति ।
उपदिश्यते ।
सूत्रकृतेति शेषः ।
तत्किमित्यत आह- उच्यत इति ।
विवेकादीनामागमिकत्वेन प्रामाणिकत्वं पुरस्तादेवोक्तम् ।
लौकिकव्यापारात् मनस उपरमः शमः बाह्यकरणानामुपरमो दमः ।
ज्ञानार्थं विहितनित्यादिकर्मसन्यास उपरतिः ।
शीतोष्णादिद्वन्द्वसहनं तितिक्षा ।
निद्रालस्यप्रमादत्यागेन मनःस्थितिः समाधानम् ।
सर्वत्रास्तिकता श्रद्धा ।
एतत्षट्कप्राप्तिः शमादिसंपत् ।
अत्र विवेकादीनामुत्तरोत्तरहेतुत्वेनाधिकारिविशेषणत्वं मन्तव्यम् ।
तेषामन्वयव्यतिरेकाभ्यां ब्रह्मजिज्ञासाहेतुत्वमाह- तेष्विति ।
यथाकथञ्चित् कुतूहलितया ब्रह्मविजारप्रवृत्तस्यापि फलपर्यन्तं तज्ज्ञानानुदयाद्व्यतिरेकसिद्धिः ।
अथशब्दव्याख्यानमुपसंहरति- तस्मादिति ।
ननूक्तविवेकादिकं न संभवति, ऽअक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतम्ऽइत्यादिश्रुत्या कर्मफलस्य नित्यत्वेन ततो वैराग्यसिद्धेः ।

जीवस्य ब्रह्मस्वरूपमोक्षश्चायुक्तः, भेदात् तस्य लोष्टादिवत् पुरुषार्थत्वायोगाच्च ।
ततो मुमुक्षासंभव इत्याक्षेपपरिहारार्थो ऽतःशब्दः तं व्याचष्टे- अतःशब्द इति ।
अथशब्देनानन्तर्यवाचिना तदवधित्वेनार्थाद्विवेकादिचतुष्टयस्य ब्रह्मजिज्ञासाहेतुत्वं यदुक्तं तस्यार्थिकहेतुत्वास्याक्षेपनिरासायानुवादको ऽतःशब्द इत्यर्थः ।
उक्तं विवृणोति- यस्मादिति ।
तस्मादित्युत्तरेण संबन्धः ।
ऽयदल्पं तन्मर्त्यम्ऽऽयत्कृतकं तदनित्यम्ऽइति न्यायवती ऽतद्यथेहऽइत्यादिश्रुतिः कर्मफलाक्षयत्वश्रुतेर्बाधका ।
तस्मात् ऽअतो ऽन्यदार्तम्ऽइति श्रुत्या अनात्ममात्रस्यानित्यत्वविवेकात् वैराग्यलाभ इति भावः ।
मुमुक्षां संभावयति- तथेति ।
यथा वेदः कर्मफलानित्यत्वं दर्शयति, तथा ब्रह्मज्ञानात् प्रशान्तशोकानिलमपारं स्वयञ्ज्योतिरानन्दं दर्शयतीत्यर्थः ।
जीवत्वादेरध्यासोक्त्या ब्रह्मत्वसंभव उक्त एवेति भावः ।
एवमथातःशब्दाभ्यां पुष्कलकारणवतो ऽधिकारिणः समर्थनात् शास्त्रमारब्धव्यमित्याह- तस्मादिति ।
सुत्रवाक्यपूरणार्थमध्याहृतकर्तव्यपदान्वयार्थं ब्रह्मजिज्ञासापदेन विचारं लक्षयितुं तस्य स्वाभिमतसमासकथनेनावयवार्थं दर्शयति- बह्मण इति ।
ननु धर्माय जिज्ञासा इतिवत् ब्रह्मणे जिज्ञासेति चतुर्थीसमासः किं न स्यादिति चेत् ।
उच्यते-जिज्ञासा पदस्य हि मुख्यार्थं इच्छा, तस्याः प्रथमं कर्मकारकमपेक्षितं पश्चात् फलं, ततश्चादौ कर्मज्ञानार्थं षष्ठिसमासो युक्तः ।
कर्मण्युक्ते सत्यर्थात् फलमुक्तं भवति, इच्छायाः कर्मण एवफलत्वात् ।
यथा स्वर्गस्येच्छा इत्युक्ते स्वर्गस्य फलत्वं लभते तद्वत् ।
अत एव ऽधर्मजिज्ञासाऽइत्यत्रापि ऽसा हि तस्य ज्ञातुमिच्छाऽइति इच्छां गृहीत्वा षष्ठीसमासो दर्शितः ।
विचारलक्षणायां तु विचारस्य क्लेशात्मकतया प्रथमं फलाकाङ्क्षत्वात् धर्माय जिज्ञासे चतुर्थसमास उक्तः, तथा वृत्तिकारैर्ब्रह्मणे जिज्ञासा इत्युक्तं चेदस्तु ज्ञानत्वेन ब्रह्मणः फलत्वादिति ।
अधुना ब्रह्मपदार्थमाह- ब्रह्म चेति ।
ननु ऽब्रह्मक्षत्रमिदं ब्रह्म आयाति ब्रह्म स्वयम्भूर्ब्रह्म प्रजापतिःऽइति श्रुतिषु लोके च ब्राह्मणत्वजातौ जीवे वेदे कमलासने च ब्रह्मशब्दः प्रयुज्यत इत्याशङ्काह -अत एवेति ।
जगत्कारणत्वलक्षणप्रतिपादकसूत्रासांगत्यप्रसङ्गादेवेत्यर्थः ।
वृत्त्यन्तरे शेषे षष्ठीत्युक्तं दूषयति- ब्रह्मण इतीति ।
संबन्धसामान्यं शेषः ।
जिज्ञासेत्यत्र सन्प्रत्यवाच्याया इच्छाया ज्ञानं कर्म, तस्य ज्ञानस्य ब्रह्म कर्म ।
तत्र सकर्मकक्रियायाः कर्मज्ञानं विना ज्ञातुमशक्यत्वात्, इच्छाया विषयज्ञानजन्यत्वाच्च प्रथमापेक्षितं कर्मैव षष्ठ्या वाच्यं न शेष इत्यर्थः ।
ननु प्रमाणादिकमन्यदेव तत्कर्मास्तु ब्रह्म तु शेषितया संबध्यतां तत्राह -जिज्ञास्यान्तरेति ।
श्रुतं कर्म त्यक्त्वान्यदश्रुतं कल्पयन् ऽपिण्डमुत्सृज्य करं लेढिऽइति न्यायमनुसरतीति भावः ।
गूढाभिसंधिः शङ्क्यते-- नन्विति ।
ऽषष्ठी शेषेऽइति विधानात्, षष्ठ्या संवन्धमात्रं प्रतीतमपि विशेषाकाङ्क्षायां सकर्मकक्रियासंनिधानात् कर्मत्वे पर्यवस्यतीत्यर्थः ।
अभिसंधिमजानन्निवोत्तरमाह -एवमपीति ।
कर्मलाभेपि प्रत्यक्षं ऽकर्तृकर्मणोः कृतिऽइति सूत्रेण जिज्ञासापदस्याकारप्रत्ययान्तत्वेन कृदन्तस्य योगे विहितं प्रथमापेक्षितं च कर्मत्वं त्यक्त्वा परोक्षमशाब्दं कल्पयत इत्यर्थः ।
शेषवादी स्वाभिसंधिमुद्धाटयति-न व्यर्थ इति ।
शेषषष्ठ्यां ब्रह्मसंबन्धिनी जिज्ञासा प्रतिज्ञाता भवति ।
तत्र यानि ब्रह्माश्रितानि लक्षणप्रमाणयुक्तिज्ञानसाधनफलानि तेषामपि विचारः प्रतिज्ञातो भवति ।
तज्जिज्ञासाया अपि ब्रह्मज्ञानार्थत्वेन ब्रह्मसंबन्धित्वात् ।
कर्मणिषष्ठ्यां तु ब्रह्मकर्मक एव विचारः प्रतिज्ञातो भवतीत्यभिसंधिना शेषषष्ठीत्युच्यते ।
अतो मत्प्रयासो न व्यर्थः ।
ब्रह्मतत्संबन्धिनां सर्वेषां विचारप्रतिज्ञानमर्थः फलं यस्य तत्त्वादित्यर्थः ।
त्वत्प्रयासस्येदं फलं न युक्तं, सूत्रेण मुखतः प्रधानस्य ब्रह्मणो विचारे प्रतिज्ञाते सति तदुपकरणानां विचारस्यार्थिकप्रतिज्ञाया उदितत्वादित्याह सिद्धान्ती- न प्रधानेति ।
संगृहीतमर्थं संदृष्टान्तं व्याकरोति-- ब्रह्महीत्यादिना ।
ऽतद्विजिज्ञासस्वऽइति मूलश्रुत्यनुसाराच्च कर्मणि षष्ठीत्याह- श्रुत्यनुगमाच्चेति ।
श्रुतिसूत्रयोरेकार्थत्वलाभाच्चेत्यर्थः ।
जिज्ञासापदस्यावयवार्थमाह- ज्ञातुमिति ।
नन्वनवगते वस्तुनीच्छाया अदर्शनात् तस्या मूलं विषयज्ञानं वक्तव्यम् ।
ब्रह्मज्ञानं तु जिज्ञासायाः फलं, तदेव मूलं कथमित्याशङ्क्याह- अवगतीति ।
आवरणनिवृत्तिरूपाभिव्यक्तिमच्चैतन्यमवगतिः पर्यन्तो ऽवधिर्यस्याखण्डसाक्षात्कारवृत्तिज्ञानस्य तदेव जिज्ञासायाः कर्म, तदेव फलम् ।
मूलं त्वापातज्ञानमित्यधुना वक्ष्यत इति फलमूलज्ञानयोर्भेदान्न जिज्ञासानुपपत्तिरित्यर्थः ।
ननु गमनस्य ग्रामः कर्म, तत्प्राप्तिः फलमिति भेदात् कर्म एव फलमित्युक्तं तत्राह- फलेति ।
क्रियान्तरे तयोर्भेदे ऽपि इच्छायाः फलविषयत्वात् कर्मैव फलमित्यर्थः ।
ननु ज्ञानावगत्योरैक्याद्भेदोक्तिरयुक्तेत्यत आह -ज्ञानेनेति ।
ज्ञानं वृत्तिः अवगतिस्तत्फलं इति भेद इति भावः ।
अवगन्तुमभिव्यञ्जयितुम् ।
अवगतेः फलत्वं स्फुटयति- ब्रह्मेति ।
हिशब्दोक्तं हेतुमाह- निःशेषेति ।
बीजमविद्या आदिर्यस्यानर्थस्य तन्नाशकत्वादित्यर्थः ।
अवयवार्थमुक्त्वा सूत्रावाक्यार्थमाह- तस्मादिति ।
अत्र सन्प्रत्ययस्य विचारलक्षकत्वं तव्यप्रत्ययेन सूचयति ।
अथातशब्दाभ्यामधिकारिणः साधितत्त्वात्तेन ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इत्यर्थः ॥
इति तृतीयं वर्णकम् ॥
प्रथमवर्णके बन्धस्याध्यसत्वोक्त्या विषयादिप्रसिद्धावपि ब्रह्मप्रसिद्ध्यप्रसिद्ध्योर्विषयादिसंभवासंभवाभ्यां शास्त्रारम्भसंदेहे पूर्वपक्षमाह- तत्पुनरिति ।
पुनःशब्दो वर्णकान्तरद्योतनार्थः ।
यदि वेदान्तविचारात्प्रागेव ब्रह्मज्ञानं तर्ह्यज्ञातत्वरूपविषयत्वं नास्ति, अज्ञानाभावेन तन्निवृत्तिरूपफलमपि नास्तीति न विचारयितव्यम् ।
अथज्ञातं केनापि तर्हि तदुद्देशेन विचारः कर्तुं न शक्यते, अज्ञातस्योद्देशायोगात् ।
तथा च बुद्धावनारूढस्य विचारात्मकशास्त्रेण वेदान्तेश्च प्रतिपादनायोगात् ।
तत्प्रतिपाद्यत्वरूपः संबन्धो नास्तीति ज्ञानानुत्पत्तेः फलमपि नास्तीत्यनारभ्यं शास्त्रमित्यर्थः ॥
आपातप्रसिद्ध्या विषयादिलाभादारम्भणीयमिति सिद्धान्तयति- उच्यत इत्यादिना ।
प्रसिद्धं तावदित्यर्थः ।
अस्तित्वस्याप्रकृतत्वेनास्तिपदस्य प्रसिद्धिपरत्वात् ।
ननु केन मानेन ब्रह्मणः प्रसिद्धिः ।
न च ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽइति श्रुत्या सेति वाच्यम् ।
ब्रह्मपदस्य लोके संगतिग्रहाभावेन तद्घटितवाक्यस्याबोधकत्वादित्याशङ्क्यब्रह्मपदव्युत्पत्या प्रथमं तस्य निर्गुणस्य सगुणस्य च प्रसिद्धिरित्याह- ब्रह्मशब्दस्य हीति ।

अस्यार्थः-श्रुतौ सूत्रे च ब्रह्मपदस्य प्रयोगान्यथानुपपत्त्या कश्चिदर्थो ऽस्तीति ज्ञायते, प्रमाणवाक्ये निरर्थकशब्दप्रयोगादर्शनात् ।
स चार्थो महत्वरूप इति व्याकरणान्निश्चीयते, ऽबृहि वृद्धौऽइति स्मरणात् ।
सा च वृद्धिर्निरवधिकमहत्वमिति संकोचकाभावात्, श्रुतावनन्तपदेन सह प्रयोगाच्च ज्ञायते ।
निरवधिकमहत्वं चान्तवत्त्वादिदोषवत्वे सर्वज्ञत्वादिगुणहीनत्वे च न संभवति, लोके गुणहीनदोषवतोरल्पत्वप्रसिद्धेः ।
अतो बृंहणाद्ब्रह्मेति व्युत्पत्या देशकालवस्तुतः परिच्छेदाभावरूपं नित्यत्वं प्रतीयते ।
अविद्यादिदोषशून्यत्वं शुद्धत्वम् ।
जाड्यराहित्यं बुद्धत्वम् ।
बन्धकाले ऽपि स्वतोबन्धभावो मुक्तत्वं च प्रतीयते ।
एवं सकल दोषशून्यं निर्गुणं प्रसिद्धम् ।
तथा सर्वज्ञत्वादिगुमकं च तत्पदवाच्यं प्रसिद्धम् ।
ज्ञेयस्य कार्यस्य वा परिशेषे ऽल्पत्वप्रसङ्गेन सर्वज्ञत्वस्य सर्वकार्यशक्तिमत्त्वस्य च लाभादिति ।
एवं तत्पदात्प्रसिद्धेरप्रमाणत्वेनापातत्वादज्ञानानिवर्तकत्वाज्जिज्ञासोपपत्तिरित्युक्त्वा त्वंपदार्थात्मनापि ब्राह्मणः प्रसिद्ध्या तदुपपत्तिरत्याह- सर्वस्येति ।
सर्वस्य लोकस्य यो ऽयमात्मातदभेदाद्रह्मणः प्रसिद्धिरित्यर्थः ।
नन्वात्मनःप्रसिद्धिः केत्यत आह -सर्वो हीति ।
अहमस्मीति न प्रत्येतीति न किन्तु प्रत्येत्येव ।
सैव सच्चिदात्मनः प्रसिद्धिरित्यर्थः ।
आत्मनः कुतः सत्तेति शून्यमतमाशङ्क्याह- यदि हीति ।
आत्मनः शून्यस्य प्रतीतौ अहं नास्मीति लोको जानीयात् ।
लोकस्तु अहमस्मीति जानाति तस्मादात्मनो ऽस्तित्वप्रसिद्धिरित्यर्थः ।
आत्मप्रसिद्धावपि ब्रह्मणः किमायातं तत्राह- आत्मा चेति ।
ऽअयमात्मा ब्रह्मऽइत्यादिश्रुतेरिति भावः ।
प्रसिद्धिपक्षोक्तं दोषं पूर्वपक्षेण स्मारयति- यदीति ।
अज्ञातत्वाभावेन विषयाद्यभावादविचार्यत्वं प्राप्तमित्यर्थः ।
यथा इदं रजतमिति वस्तुतः शुक्तिप्रसिद्धिस्तद्वत् अहमस्मीति सत्त्वचैतन्यरूपत्वसामान्येन वस्तुतो ब्रह्मणः प्रसिद्धिः नेयं पूर्णानन्दब्रह्मत्वरूपविशेषगोचरा वादिनां विवादाभावप्रसङ्गात् ।
न हि शुक्तित्वविशेषदर्शने सति रजतं रङ्गमन्यद्वेति विप्रतिपत्तिरस्ति ।
अतो विप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्या सामान्यतः प्रसिद्धावपि विशेषस्याज्ञातत्वाद्विषयादिसिद्धिरिति सिद्धान्तयति न इत्यादिना ।
सामान्यविशेषभावः स्वत्मनि सच्चित्पूर्णादिपदवाच्यभेदात् कल्पित इति मन्तव्यम् ।
तत्र स्थूलसूक्ष्मक्रमेण विप्रतिपत्तीरुपन्यस्यति- देहमात्रमित्यादिना ।
शास्त्रज्ञानशुन्याः प्राकृताः ।
वेदबाह्यमतान्युक्त्वा तार्किकादिमतमाहः- अस्तीति ।
सांख्यमतमाह -भोक्तेति ।
किमात्मा देहादिरूपः उत तद्भिन्न इति विप्रतिपत्तिकोटित्वेन देहेन्द्रियमनोबुद्धिशून्यान्युक्त्व तद्भिन्नो ऽपि कर्तृत्वादिमान्न वेति विप्रतिपत्तिकोटित्वेन तार्किकसांख्यपक्षावुपन्यस्याकर्तापीश्वराद्भिन्नो न वेति विवादकोटित्वेन योगिमतमाह- अस्ति तद्व्यतिरिक्त ईश्वर इति ।
निरतिशयत्वं गृहीत्वा ईश्वरः सर्वज्ञत्वादिसंपन्न इति योगिनो वदन्ति ।
भेदकोटिमुक्त्वा सिद्धान्तकोटिमाह- आत्मा स भोक्तुरिति ।
भोक्तुर्जीवस्याकर्तुः साक्षिणः स ईश्वर आत्मास्वरूपमिति वेदान्तिनो वदन्तीत्यर्थः ।
विप्रतिपत्तीरुपसंहरति- एवं बहवः इति ।
विप्रतिपत्तीनां प्रपञ्चो निरासश्च विवरणोपन्यासेन दर्शितः सुखबोधायेतीहोपरम्यते ।
तत्र युक्तिवाक्याश्रयः सिद्धान्तिनः जीवो ब्रह्मैव आत्मत्वात्, ब्रह्मवत् इत्यादि युक्तेः, ऽतत्त्वमसिऽइत्यादिश्रुतेश्चाबाधितायाः सत्त्वात् ।
अन्ये तु देहादिरात्मा, अहंप्रत्ययगोचरत्वात्, व्यतिरेकेण घटादिवदित्यादियुक्त्याभासं, ऽस वा एष पुरुषोन्नरसमयःऽइन्द्रियसंवादे ऽचक्षुरादयस्ते हवाचमूचुःऽऽमन उवाचऽ, ऽयो ऽयंऽऽविज्ञानमयःऽ, ऽअसदेवेदमग्र आसीत्ऽ,ऽकर्ता बोद्धा अनश्नन्नन्यःऽ, ऽआत्मानमन्तरो यमयतिऽइति वाक्याभासं चाश्रिता इति विभागः ।
देहादिरनात्मा, भौतिकत्वात्, दृश्यत्वात् इत्यादिन्यायैः, ऽआनन्दमयो ऽभ्यासात्ऽ
इत्यादिसूत्रैश्चाभासत्वं वक्ष्यते ।
ननु सन्तु विप्रतिपत्तयस्तथापि यस्य यन्मते श्रद्धा तदाश्रयणात्तस्यस्वार्थः सेत्स्यति किं ब्रह्मविचारारम्भेणेत्यत आह- तत्राविचार्येति ।
ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानादेव मुक्तिरिति वस्तुगतिः ।
मतान्तराश्रयणे तदभावान्मोक्षसिद्धिः ।
किञ्चात्मानमन्यथा ज्ञात्वा तत्पापेन संसारान्धकूपे पतेत्,ऽअन्धं तमःप्रविशन्तिऽऽये के चात्महनो जनाःऽइति श्रुतेः, ऽयो ऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
कि तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा ॥
ऽइति वचनाच्चेत्यर्थः ।
अतः सर्वेषां मुमुक्षूणां निश्रेयसफलाय वेदान्तविचारः कर्तव्य इतिसूत्रार्थमुपसंहरति- तस्मादिति ।
बन्धस्याध्यस्तत्वेन विषयादिसद्भावादगतार्थत्वात्, अधिकारिलाभादापादप्रसिद्ध्या विषयदिसंभवीच्च वेदान्तविषया मीमांसापूजिता विचारणा, वेदान्ताविरोधिनो ये तर्कास्तन्त्रान्तरस्थास्तान्युपकरणानि यस्याः सा निश्रेयसायारभ्यत इत्यर्थः ।
ननु सूत्रे विचारवाचिपदाभावात्तदारम्भः कथं सूत्रार्थ इत्यत आह- ब्रह्मेति ।
ब्रह्मज्ञानेच्छोक्तिद्वारा विचारं लक्षयित्वा तत्कर्तव्यतां ब्रवीतीति भावः ।
एवं प्रथमसूत्रस्य चत्वारोर्ऽथा व्याख्यानचतुष्टयेन दर्शिताः ।
सूत्रस्य चानेकार्थत्वं भूषणम् ।
नन्विदं सूत्रं शास्त्राद्बहिः स्थित्वा शास्त्रमारम्भयति अन्तर्भूत्वा वा ।
आद्ये तस्य हेयता, शास्त्रासंबन्धात् ।
द्वितीये तस्यारम्भकं वाच्यम् ।
न च स्वयमेवारम्भकं, स्वस्मात् स्वोत्पत्तेरित्यात्मात्माश्रयात् ।
न चारम्भकान्तरं पश्याम इति ।
उच्यते-श्रवणविधिना आरब्दमिदं शास्त्रं शास्त्रान्तर्गतमेव शास्त्रारम्भं प्रतिपादयति ।
यथाध्ययनविधिर्वेदान्तर्गत एव कृत्स्नवेदस्याध्ययने प्रयुङ्क्ते तद्वदित्यनवद्यम् ॥1॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.1.1
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.2.2
जन्माद्यस्य यतः

प्रथमसूत्रेण शास्त्रारम्भमुपपाद्य शास्त्रमारभमाणः पूर्वोत्तराधिकरणयोः संगतिं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति- ब्रह्मेति ।
मुमुक्षुणा ब्रह्मज्ञानाय वेदान्तविचारः कर्तव्य इत्युक्तम् ।
ब्रह्मणो विचार्यत्वोक्त्वा अर्थात् प्रमाणादि विचाराणां प्रतिज्ञातत्वे ऽपि ब्रह्मप्रमाणं विना कर्तुमशक्यत्वात्, तत्स्वरूपज्ञानायादौ लक्षणं वक्तव्यं, तन्न संभवतीत्याक्षिप्य सूत्रकृतं पूजयन्नेवलक्षणसूत्रमवधारयति-किं लक्षणकमिति ।
किमाक्षेपे ।
नास्त्येव लक्षणमित्यर्थः ।
आक्षेपेणास्योत्थानादाक्षेपसंगतिः ।
लक्षणद्योतिवेदान्तानां स्पष्टब्रह्मलिङ्गानां लक्ष्ये ब्रह्मणि समन्वयोक्तेः श्रुतिशास्त्राध्यायपादसंगतयः ।
तथा हि-ऽयतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽइत्यादि वाक्यं विषयः ।
तत्किं ब्रह्मणो लक्षणं न वेति संदेहः ।
तत्र पूर्वपक्षे ब्रह्मस्वरूपसिद्ध्या मुक्त्यसिद्धिः फलं सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति भेदः ।
यद्यप्याक्षेपसंगतौ पूर्वाधिकरणफलमेव फलमिति कृत्वा पृथङ्न वक्तव्यम् ।
तदुक्तम्-ऽआक्षेपे चापवादे च प्रास्यां लक्षण कर्मणि ।
प्रयोजनं न वक्तव्यं यच्च कृत्वा प्रवर्ततेऽइति ।
तथापि स्पष्टार्थमुक्तमिति मन्तव्यम् ।
यत्र पूर्वाधिकरणसिद्धान्तेन पर्वपक्षः तत्रापवादिकी संगतिः प्राप्तिस्तदर्था चिन्ता ।
तत्र नेति प्राप्तं, जन्मादेर्जगद्धर्मत्वेन ब्रह्मलक्षणत्वायोगात् ।
न च जगदुपादानत्वे सति कर्तृत्वं लक्षणमिति वाच्यं, कर्तुरुपादानत्वे दृष्टान्ताभावेनानुमानाप्रवृत्तेः ।
न च श्रौतस्य ब्रह्मणः श्रुत्यैव लक्षणसिद्धेः किमनुमानेनेति वाच्यं, अनुमानस्य श्रुत्यनुग्राहकत्वेन तदभावे तद्विरोधे वा श्रुत्यर्थासिद्धेः ।
न च जगत्कर्तृत्वमुपादानत्वं वा प्रत्येकं लक्षणमस्त्विति वाच्यं, कर्तृमात्रस्योपादानाद्भिन्नस्य ब्रह्मत्वायोगात्, वस्तुतः परिच्छेदादिति प्राप्ते पुरुषाभ्यूहमात्रस्यानुमानस्याप्रतिष्ठितस्यातीन्द्रियार्थे स्वातन्त्र्यायोगात् अपौरुषेयतया निर्देषश्रुत्युक्तोभयकारणत्वस्य सुखादिदृष्टान्तेन संभावयितुं शक्यत्वात्, तदेव वक्षणमिति सिद्धान्तयति- जन्माद्यस्य यतः इति ।
अत्र अद्यपि जगज्जन्मस्थितिलयकारणत्वं लक्षणं प्रतिपाद्यते तथाप्यग्रे ऽप्रकृतिश्चऽ-इत्यधिकरणे तत्कारणत्वं न कर्तृत्वमात्रं किन्तु कर्तृत्वोपादानत्वोभयरूपत्वमिति वक्ष्यमाणं सिद्धवत्कृत्योभयकारणत्वं लक्षणमित्युच्यत इति न पौनरुक्त्यम् ।
ननु जिज्ञास्यनिर्गुणब्रह्मणः कारणत्वं कथं लक्षणमिति उच्यते-यथा रजतं शुक्तेर्लक्षणं यद्रजतं सा शुक्तिरिति तथा यज्जगत्कारणं तद्ब्रह्मेति कल्पितं कारणत्वं तटस्थं सदेव ब्रह्मणो लक्षणमित्यनवद्यम् ॥
सूत्रं व्याचष्टे-- जन्मेत्यादिना ।
बहुव्रीहौ पदार्थाः सर्वे वाक्यार्थस्यान्यपदार्थस्य विशेषणानि ।
यथा चित्रगोर्देवदत्तस्य चित्रा गावः तद्वदत्रापि जन्मादीति नपुंसकैकवचनद्योतितस्य समाहारस्य जन्मस्थितिभङ्गस्य जन्म विशेषणं, तथा च जन्मनः समासार्थैकदेशस्य गुणत्वेन संविज्ञानं यस्मिन् बहुव्रीहौ स तद्गुणसंविज्ञान इत्यर्थः ।
तत्र यज्जन्मकारणं तद्ब्रह्मत्वविधानमयुक्तं, स्थितिलयकारणाद्भिन्नत्वेन ज्ञाते ब्रह्मत्वस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् ।
अतो जन्मस्थितिभङ्गैर्निरूपितानि त्रीणि कारणत्वानि मिलितान्येव लक्षणमिति मत्वा सूत्रे समाहारो द्योतित इति ध्येयम् ।
नन्वादित्वं जन्मनः कथं ज्ञातव्यं, संसारस्यानादित्वादित्यत आह- जन्मनश्चेति ।
मूलश्रुत्या वस्तुगत्या चादित्वं ज्ञात्वा तदपेक्ष्य सूत्रकृता जन्मन आदित्यमुक्तमित्यर्थः ।
इदमः प्रत्यक्षार्थमात्रवाचित्वमाशङ्क्योपस्थितसर्वकार्यवाचित्वमाह- अस्येतीति ।
वियदादिजगतो नित्यत्वात् न जन्मादिसंबन्ध इत्यत आहः- षष्ठीति ।
विषयादिमहाभूतानां जन्मादिसंबन्धो वक्ष्यत इति भावः ।
ननु जगतो जन्मादेर्वा ब्रह्मसंबन्धाभावान्न लक्षणत्वमित्याशङ्क्य तत्कारणत्वं लक्षणमिति पञ्चम्यर्थमाह- यत इतीति ।
यच्छब्देन सत्यं ज्ञानमनन्तं आनन्दरूपं वस्तूच्यते ऽआनन्दाद्ध्येवऽइति निर्णीतत्वात् ।
तथा च स्वरूपलक्षणसिद्धिरिति मन्तव्यम् ।
पदार्थमुक्त्वा पूर्वसूत्रस्थब्रह्मपदानुषङ्गेण तच्छब्दाध्याहारेण च सूत्रावाक्यार्थमाह- अस्येत्यादिना ।
कारणस्य सर्वज्ञत्वादिसंभावानार्थानि जगतो विशेषाणानि ।
यथा कुम्भकारः प्रथमं कुम्भशब्दाभेदेनाविकल्पितं पृथुबुध्नोदराकारस्वरूपं बुद्धावालिख्य तदात्मना कुम्भं व्याकरोति-बहिः प्रकटयति, तथा परमकारणमपि स्वेत्सितनामरूपात्मना व्याकरोतीत्यनुमीयत इति मत्वाह- नामरूपाभ्यामिति ।
इत्थंभावे तृतीया ।
आद्यकार्यं चेतनजन्यं, कार्यत्वात्, कुम्भवदिति प्रधानशून्ययोर्निरासः ।
हिरण्यगर्भादिजीवजन्यत्वं निरस्यति- अनेकेति ।
श्राद्धवैश्वानरेष्ट्यादौ पितापुत्रयोः कर्तृभोक्त्रोर्भेदात्पृथगुक्तिः ।
ऽयो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्ऽसर्व एत आत्मनो व्युच्चरन्ति"इति श्रुत्या स्थूलसूक्ष्मदेहोपाधिद्वारा जीवानां कार्यत्वेन जगन्मध्यपातित्वान्न जगत्कारणत्वमित्यर्थः ।
कारणस्य सर्वज्ञत्वं संभावयति- प्रतिनियतेति ।
प्रतिनियतानि व्यवस्थितानि देशकालनिमित्तानि येषां क्रियाफलानां तदाश्रयस्येत्यर्थः ।
स्वर्गस्य क्रियाफलस्य मेरुपृष्ठं देशः ।
देहपातादूर्ध्वं काल उत्तरायणमरणादिनिमित्तं च प्रतिनितम् ।
एवं राजसेवाफले ग्रामादेर्दैशादिव्यस्था ज्ञेया ।
तथा च यथा सेवाफलं देशाद्यभिज्ञदातृकं तथा कर्मफलं, फलत्वादितिसर्वज्ञत्वसिद्धिरिति भावः ।
सर्वशक्तित्वं साभावयति- -मनसापीति ।
नन्वन्येपि वृद्धिपरिणामदयो भावविकाराः सन्तीति किमिति जन्मादित्यादितिपदेन न गृह्यन्ते तत्राह -अन्येषामिति ।
वृद्धिपरिणामयोर्जन्मनि अपक्षयस्य नाशे ऽन्तर्भावः इति भावः ।
ननु देहो ऽजायते, अस्ति, वर्धते, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यतिऽइति यास्कमुनिवाक्यं एतत्सूत्रमूलं किं न स्यादत आह- यास्केति ।
यास्कमुनिः किल महाभूतानामुत्पन्नानां स्थितिकाले भौतिकेषु प्रत्यक्षेण जन्मादिषट्कमुपलभ्य निरुक्तवाक्यं चकार ।
तन्मूलीकृत्य जन्मादिषट्ककारणत्वं लक्षणं सूत्रार्थ इति ग्रहणे सूत्रकृता ब्रह्मलक्षणं न संगृहीतं किन्तु महाभूतानां लक्षणमुक्तमिति शङ्का स्यात् सा मा भूतिति ये श्रुत्युक्ता जन्मादयस्त एव गृह्यन्त इत्यर्थः ।
यदि निरुक्तस्यापि श्रुतिर्मूलमिति महाभूतजन्मादिजन्मादिकमर्थस्तर्हि सा श्रुतिरेव सूत्रस्य मूलमस्तु, किमन्तर्गडुना निरुक्तेनेति भावः ।
यदि जगतो ब्रह्मातिरिक्तं कारणं स्यात् तदा ब्रह्मलक्षणस्य तत्रातिव्याप्त्यादिदोषः स्यात्, अतस्तन्निरासाय लक्षणसूत्रेण ब्रह्म विना जगज्जन्मादिकं न संभवति, कारणान्तरासंभवादिति युक्तिः सूत्रिता ।
सा तर्कपादे विस्तरेण वक्ष्यते ।
अधुना संक्षेपेण तां दर्यति- न यथोक्तेत्यादिना ।
नामरूपाभ्यां व्याकृतत्येत्यादिनां च चतुर्णां जगद्विशेषणानां व्याख्यानावसरे प्रधानशून्ययोः संसारिणश्च निरासो दर्शितः ।

परमाणूनामचेतनानां स्वतः प्रवृत्त्ययोगात्, जीवान्यस्य ज्ञानशून्यत्वनियमेनानुमानात् सर्वज्ञेश्वरासिद्धौ तेषां प्रारकाभावात्, जगदारम्भकत्वासंभव इति भावः ।
स्वभावादेव विचित्रं जगदिति लोकायतस्तं प्रत्याह- न चेति ।
जगत उत्पत्त्यादि संभावयितुं न शक्यमित्यन्वयः ।
किं स्वयमेव स्वस्य हेतुरिति स्वभाव उत कारणानपेक्षत्वम् ।
नाद्यः, आत्माश्रयात् ।
न द्वितीय इत्याह- विशिष्टेति ।
विशिष्टान्यसाधारणानि देशकालनिमित्तानि ।
तेषां कार्यार्थिभिरुपादीयमानत्वात् कार्यस्य कारणानपेक्षत्वं न युक्तमित्यर्थः ।
अनेपेक्षत्वे धान्यार्थिनां भूविशेषे वर्षादिकाले बीजादिनिमित्ते च प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः ।
पूर्वोक्तसर्वज्ञत्वादिविशेषणकमीश्वरं मुक्त्वा जगत उत्पत्यादिकं न संभवतीति भाष्येण कर्तारं विना कार्यं नास्तीति व्यतिरेक उक्तः ।
तेन यत्कार्यं तत्सकर्तृकमिति व्याप्तिर्ज्ञायते ।
एतदेव व्याप्तिज्ञानं जगति पक्षे कर्तारं साधयत् सर्वज्ञेश्वरं साधयति किं श्रुत्येति तार्किकाणां भ्रान्तिमुपन्यस्यति- एतदेवेति ।
एतदेवानुमानमेव साधनं न श्रुतिरिति मन्यन्त इति योजना ।
अथवा एतद्व्याप्तिज्ञानमेव श्रुत्यनुग्राहकयुक्तिमात्रत्वेनास्मत्संमतं सदनुमानं स्वतन्त्रमिति मन्यन्त इत्यर्थः ।
सर्वज्ञत्वमादिशब्दार्थः ।
यद्वा व्याप्तिज्ञानसहकृतमेतल्लक्षणमेवानुमानं स्वतन्त्रं मन्यन्त इत्यर्थः ।
तत्रायं विभागः-व्याप्तिज्ञानात् जगतः कर्तस्तीत्यस्तित्वसिद्धिः ।
पश्चात् स कर्ता, सर्वज्ञः, जगत्कारणत्वात्,
व्यतिरेकेण कुलालादिवदिति सर्वज्ञत्वसिद्धिर्लक्षणादिति ।
अत्र मन्यन्त इत्यनुमानस्यभासत्वं सूचितम् ।
तथाहि-अङ्कुरादौ तावज्जीवः कर्ता न भवति जीवाद्भिन्नस्य घटवदचेतनत्वनियमादन्यः कर्ता नास्त्येवेति व्यतिरेकनिश्चयात्, यत्कार्यं तत्सकर्तृकतमिति व्याप्तिज्ञानासिद्धिः ।
लक्षणलिङ्कानुमाने तु बाधः अशरीरस्य जन्मज्ञानायोगात्, यज्ञानं तन्मनोजन्यमिति व्याप्तिविरोधेन नित्यज्ञानासिद्धेर्ज्ञानाचभावनिश्चयात्, तस्मादतीन्द्रियार्थे श्रुतिरेव शरणम् ।
श्रुत्यर्थसंभावनार्थत्वेनुमानं युक्तिमात्रं न स्वतन्त्रमिति भावः ।
नन्विदमयुक्तं श्रुतेरनुमानान्तर्भावमभिप्रेत्य भवदीयसूत्रकृतानुमानस्यैवोपन्यस्यत्वादिति वैशेषिकः शङ्कते- नन्विति ।
अतो मन्यन्ते इत्यनुमानस्याभासोक्तिरयुक्तेति भावः ।
यदि श्रुतीनां स्वतन्त्रमानत्वं न स्यात्तर्हि ऽतत्तु समन्वयात्ऽइत्यादिना तासां तात्पर्यं सूत्रकृन्न विचारयेत्, तस्मादुत्तरसूत्राणां श्रुतिविचारार्थत्वात् जन्मादिसूत्रे ऽपि श्रुतिरेव स्वातन्त्र्येण विचार्यते नानुमानमिति परिहरति- नेति ।
किं च मुमुक्षोर्ब्रह्मावगतिरभीषटा यदर्थमस्य शास्त्रस्यारम्भः, सा च नानुमानात्, ऽतं त्वौपनिषदम्ऽइति श्रुतेः ।
अतो नानुमानं विचार्यमित्याह- वाक्यार्थेति ।
वाक्यस्य तदर्थस्यच विचाराद्यध्यवसानं तात्पर्यनिश्चयः प्रमेयसंभवनिश्चयश्च तेन जाता ब्रह्मावगतिर्मुक्तये भवतीत्यर्थः ।
संभवो बाधाभावः ।
ननु किमनुमानमुपेक्षितमेव नित्याह- सत्सु त्विति ।
विमतमभिन्ननिमित्तोपादानकं, कार्यत्वादूर्णनाभ्यारब्धतन्त्वादिवत्, विमतं चेतनप्रकृतिकं, कार्यत्वात्, सुखादिवदित्यनुमानं श्रुत्यर्थदार्ढ्यापेक्षितमित्यर्थः ।
दार्ढ्यं संशयविपर्यासनिवृत्तिः ।
ऽमन्तव्यःऽइति श्रुतार्थस्तर्केण संभावनीय इत्यर्थः ।
यथा कश्चित् गन्धारदेशेभ्यश्चोरैरन्यत्रारण्ये बद्धनेत्र एव त्यक्तः केनचिन्मुक्तबन्धस्तदुक्तमार्गग्रहणसमर्थः पण्डितः स्वयं तर्ककुशलो मेधावी स्वदेशानेव प्राप्नुयात् एवमेवेहाविद्याकामादिभिःस्वरूपानन्दात्प्राच्याव्यास्मिन्नरण्ये संसारे क्षिप्तः केनचिद्दयापरवशेनाचार्येण नासि त्वं संसारी किन्तु ऽतत्वमसिऽइत्युपदिष्टस्वरूपः स्वयं तर्ककुशलश्चेत् स्वरूपं जानीयान्नान्यथेति ।
श्रुतिः स्वस्याः पुरुषमतिरूपतर्कापेक्षां दर्शयतीत्याह- पण्डित इति ।
आत्मनः श्रुतेरित्यर्थः ।
ननु ब्रह्मणो मननाद्यपेक्षा न युक्ता, वेदार्थत्वात्, धर्मवत् ।
किन्तु श्रुतिलिङ्गवाक्यादय एवापेक्षिता इत्यत आह- नेति ।
जिज्ञास्ये धर्म इव जिज्ञास्ये ब्रह्मणीति व्याख्येयम् ।
अनुभवो ब्रह्मसाक्षात्काराख्यो विद्वदनुभवः ।
आदिपदान्मनननिदिध्यासनयोर्ग्रहः ।
तत्र हेतुमाह -अनुभवेति ।
मुक्त्यर्थं ब्रह्मज्ञानस्य शाब्दस्य साक्षात्कारावसानत्वापेक्षणात् प्रत्यग्भूतसिद्धब्रह्मगोचरत्वेन साक्षात्कारफलकत्वसंभवात्, तदर्थं मननाद्यपेक्षा युक्ता ।
धर्मे तु नित्यपरोक्षे साध्ये साक्षात्कारस्यानपेक्षितत्वादसंभवाच्च श्रुत्या निर्णयमात्रमनुष्ठानायापेक्षितम् ।
लिङ्गादयस्तु श्रुत्यन्तरर्भूता एव श्रुतिर्द्वारा निर्णयोपयोगित्वेनापेक्ष्यन्ते न मननादयः अनुपयोगादित्यर्थः ।
निरपेक्षः शब्दः श्रुतिः ।
शब्दस्यार्थप्रकाशनासामर्थ्यं लिङ्गम् ।
पदं योग्येतरपदाकाङ्क्ष वाक्यम् ।
अङ्गवाक्यसापेक्षं प्रधानवाक्यं प्रकरणम् ।
क्रमपठितानामर्थानां क्रमपठितैर्यथाक्रमं संबन्धः स्थानम् ।
यथा ऐन्द्राग्न्यादय इष्टयो दश क्रमेण पठिताः दशमन्त्राश्च ऽइन्द्राग्नी रोचना दिविऽइत्याद्याः तत्र प्रथमेष्ठौ प्रथममन्त्रस्य विनियोग इत्याद्यूहनीयम् ।
संज्ञासाम्यं समाख्या ।
यथाध्वर्यवसंज्ञकानां मन्त्राणामाध्वर्यवसंज्ञके कर्मणि विनियोग इति विवेकः ।
एवं तावद्ब्रह्म मननाद्यपेक्षं, वेदार्थत्वात्, धर्मवत् इत्यनुमाने साध्यत्वेन धर्मस्यानुभवायोग्यत्वं, अनपेक्षितानुभवत्वं चोपाधिरित्युक्तम् ।
उपाधिव्यतिरेकाद्ब्रह्मणि मननाद्यपेक्षत्वं चोक्तम् ।
तत्र यदि वेदार्थत्वमात्रेण ब्रह्मणो धर्मेण साम्यं त्वयोच्येत तर्हि कृतिसाध्यत्वं विधिनिषेधविकल्पोत्सर्गापवादाश्च ब्रह्मणि धर्मवत् स्युरिति ।
विपक्षे बाधकमाह- पुरुषेत्यादिना ।
पुरुषकृत्यधीना आत्मलाभ उत्पत्तिर्यस्य तद्भावाच्च धर्मे श्रुत्यादीनामेव प्रामाण्यमित्यन्वयः ।
धर्मस्य साध्यत्वं लौकिककर्मदृष्टान्तेन स्फुटयति -कर्तुमिति ।
लौकिकवदित्यर्थः ।
दृष्टान्तं स्फुटयति- यथेति ।
दार्ष्टान्तिकमाह- तथेति ।
तद्वद्धर्मस्य कर्तुमकर्तुं शक्यत्वमुक्त्वा अन्यथाकर्तुं शक्यत्वमाह- उदित इति ।
धर्मस्य साध्यत्वमुपपाद्य तत्र विध्यादियोग्यतामाह- विधीति ।
विधिप्रतिषेधाश्च विकल्पादयश्च धर्मे साध्ये येर्ऽथवन्तः सावकाश भवन्ति ते ब्रह्मण्यपि स्युरित्यर्थः ।
ऽयजेतऽ ऽन सुरां पिबेत्ऽइत्यादयोविधिनिषेधाः ।
व्रीहिभिर्यवैर्या यजेतेति संभावितो विकल्पः ग्रहणाग्रहणयोरैच्छिकः ।
उदितानुदितहोमयोर्व्यवस्थितविकल्पः ।
ऽन हिंस्यात्ऽइत्युपसर्गः, ऽअग्नीषोमीयं पशुमालभेतऽइत्यपवादः ।
तथा ऽआहवनीये जुहोतिऽइत्युत्सर्गः, ऽअश्वस्य पदे पदे जुहोतिऽइत्यपवाद इति विवेकः ।
एते ब्रह्मणि स्युरित्यत्रेष्टापत्तिं वारयति-न इत्यादिना ।
भूतवस्तुविषयत्वात् ।
इत्यन्तेन ।
इदं वस्तु, एवं, नैवं, घटःपटो वेति प्रकारविकल्पः ।
अस्ति नास्ति वेति सत्तास्वरूपविकल्पः ।

ननु वस्तुन्यपि आत्मादौ वादिनामस्ति नास्तीत्यादिविकल्पा दृश्यन्ते तत्राह- विकल्पनास्त्विति ।
अस्तित्वादिकोटिस्मरणं पुरुषबुद्धिस्तन्मूला मनःस्पन्दितमात्राः संशयविपर्ययविकल्पा न प्रमारूपा इत्यक्षरार्थः ।
अयं भावः-धर्मो हि यथा यथा ज्ञायते तथा तथा कर्तुं शक्यते इति यथाशास्त्रं पुरुषबुद्ध्यपेक्षा विकल्पाः सर्वे प्रमारूपा एव भवन्ति, तत्साम्येन ब्रह्मण्यपि सर्वे विकल्पा यथार्थाः स्युरिति ।
तत्राप्येवमिति वदन्तं प्रत्याह- नेति ।
यदि सिद्धवस्तुज्ञानमपि साध्यज्ञानवत्पुरुषबुद्धिमपेक्ष्य जायेत तदा सिद्धे विकल्पा यथार्थाः स्युः, न सिद्धवस्तुज्ञानं पौरुषं किं तर्हि प्रमाणवस्तुजन्यं, तथा च वस्तुन एकरूपत्वादेकमेव ज्ञानं प्रमा, अन्ये विकल्पा अयथार्था एवेत्यर्थः ।
अत्र दृष्टान्तमाह- नहि स्थाणाविति ।
स्थाणुरेवेत्यवधारणे सिद्धे सर्वेविकल्पा यथार्था न भवन्तीत्यर्थः ।
तत्र यद्वस्तुतन्त्रं ज्ञानं तद्यथार्थं, यत्पुरुषतन्त्रं तन्मिथ्येति विभजते- तत्रेति ।
स्थाणावित्यर्थः ।
स्थाणावुक्तन्यायं घटादिष्वतीदिशति- एवमिति ।
प्रकृतमाह- तत्रैवं सतीति ।
सिद्धेर्ऽथे ज्ञानप्रमात्वस्य वस्त्वधीनत्वे सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुजन्यमेव यथार्थं न पुरुषतन्त्रं भूतार्थविषत्वात्, स्थाणुज्ञानवदित्यर्थः ।
अतः साध्येर्ऽथे सर्वे विकल्पाः पुन्तन्त्रा न सिद्धेर्ऽथे इति वैलक्षण्यात् न धर्मसाम्यं ब्राह्मण इति मननाद्यपेक्षा सिद्धेति भावः ।
ननु तर्हि ब्रह्म प्रत्यक्षादिगोचरं, धर्मविलक्षणत्वात्, घटादिवत् ।
तथा च जन्मादिसूत्रे जगत्कारणानुमानं विचार्यं, सिद्धार्थे तस्य मानत्वात्, न श्रुतिः, सिद्धार्थे तस्या अमानत्वेन तद्विचारस्य निष्फलत्वादिति शङ्कते- नान्विति ।
प्रमाणान्तरविषयत्वमेव प्राप्तमिति कृत्वा प्रमाणान्तरस्यैव विचारप्राप्ताविति शेषः ।
अत्र पूर्वपक्षी प्रष्टव्यः, किं यत्कार्यं तद्ब्रह्मजमित्यनुमानं ब्रह्मसाधकं किं वा यत्कार्यं तत्सकारणमिति ।
नाद्याः, व्याप्त्यसिद्धेरित्याह- नेति ।
ब्रह्मण इन्द्रियाग्राह्यत्वात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्राहायोगान्न प्रमाणान्तरविषयत्वमित्यर्थः ।
इन्द्रियाग्राह्यत्वं कुत इत्यत आह -स्वभावत इति ।
ऽपराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयंभूःऽइति श्रुतेः, ब्रह्मणो रूपादिहीनत्वाच्चेत्यर्थः ।
इन्द्रियाग्राह्यत्वे ऽपि व्याप्तिग्रहः किं न स्यादत आह-सति हीति ।
तन्नास्तीति शेषः ।
इदं कार्यं ब्रह्मजमिति व्याप्तिप्रत्यक्षं ब्रह्मणो ऽतीन्द्रियत्वान्न संभवतीत्यर्थः ।
द्वितीये कारणसिद्धावपि कारणस्य ब्रह्मत्वं श्रुतिं विना ज्ञातुमशक्यमित्याह-- कार्यमात्रमिति ।
संबन्धं कृतं यस्मात् श्रुतिमन्तरेण जगत्कारणं ब्रह्मेति निश्चयालाभस्तस्मात् तल्लाभाय श्रुतिरेव प्राधान्येन विचारणीया, अनुमानं तूपादानत्वादिसामान्यद्वारा मृदादिवत् ब्राह्मणः स्वकार्यात्मकत्वादिश्रौतार्थसंभावनार्थं गुणतया विचार्यमित्युपसंहरति- तस्मादिति ।
एतत्सूत्रस्य विषयवाक्यं पृच्छति- किं पुनरिति ।
इह ब्रह्मणि लक्षणार्थत्वेन विचारयितुमिष्टं वाक्यं किमित्यर्थः ।
अत्र हि प्रथमसूत्रे विशिष्टाधिकारिणो ब्रह्मविचारं प्रतिज्ञाय ब्रह्मज्ञातुकामास्य द्वितीयसूत्रे लक्षणमुच्यते ।
तथैव श्रुतावपि मुमुक्षोर्ब्रह्मज्ञातुकामस्य जगत्कारणत्वोपलक्षणानुवादेन ब्रह्म ज्ञाप्यत इति श्रौतार्थक्रमानुसारित्वं सूत्रस्य दर्शयितुं सोपक्रमंवाक्यं पठति- भृगुरिति ।
अधीहि स्मारय उपदिशेत्यर्थः ।
अत्र येनेत्येकत्वं विवक्षितं, नानात्वे ब्रह्मत्वविधानायोगात् ।
यज्जगत्कारणं तदेकमित्यवान्तरवाक्यम् ।
यदेकं कारणं तद्ब्रह्मेति वा यत्कारणं तदेकं बह्मेति वा महावाक्यमिति भेदः ।
किं तर्हि स्वरूपलक्षणमित्याशङ्क्य वाक्यशेषान्निर्णितो यतःशब्दार्थः सत्यज्ञानानन्द इत्याह-- तस्य चेति ।
ऽयः सर्वज्ञःऽ ऽतस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायतेऽ ऽविज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽइत्यादि शाखान्तरीयवाक्यान्यप्यस्य विषय इत्याह -अन्यान्यपीति ।
एवञ्जतीयकत्वमेवाह- नित्येति ।
तदेवं सर्वासु शाखासु लक्षणद्वयवाक्यानि जिज्ञास्ये ब्रह्मणि समन्वितानि, तद्धिया मुक्तिरिति सिद्धम् ॥2॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.2.2
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.3.3
शास्त्रयोनित्वात्

यस्य निश्वसितं वेदाः सर्वार्थज्ञानशक्तयः ।
श्रीरामं सर्ववेत्तारं वेदवेद्यमहं भजे ॥1॥
वृत्तानुवादेन संगतिं वदन्नुत्तरसुत्रमवतारयति- जगदिति ।
चेदनस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वोक्त्या सर्वज्ञत्वमर्थात्प्रतिज्ञातं सूत्रकृता, चेतनसृष्टेर्ज्ञानपूर्वकत्वात् ।
तथा च ब्रह्म सर्वज्ञं, सर्वकारणत्वात्, यो यत्कर्ता स तज्ज्ञः, यथा कुलाल इति स्थितम् ।
तदेवार्थिकं सर्वज्ञत्वं प्रधानादिनिरासाय वेदकर्तृत्वहेतुना द्रढयन्नाहेत्यर्थः ।
हेतुद्वयस्यैकार्थसाधनत्वात्, एकविषयत्वमवान्तरसंगतिः ।
यद्वा वेदस्य नित्यत्वाद्ब्रह्मणः सर्वहेतुता नास्तीत्याक्षेपसंगत्या वेदहेतुत्वमुच्यते ऽअस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्वाङ्गिरसःऽ
इति वाक्यं विषयः तत्किं वेदहेतुत्वेन ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं साधयति उत न साधयति इति संदेहः ।
तत्र व्याकरणादिवद्वेदस्य पौरुषेयत्वे मूलप्रमाणसापेक्षत्वेनाप्रामाण्यापातान्न साधयतीति पूर्वपक्षे जगद्धेतोश्चेतनत्वात्सिद्धिः फलम् ।
सिद्धान्ते तत्सिद्धिः ।
अस्य वेदान्तवाक्यस्य स्पष्टब्रह्मलिङ्गस्य वेदकर्तरि समन्वयोक्तेः श्रुतिशास्त्राध्यायपादसंगतयः ।
एवमापादं श्रुत्यादिसंगतय ऊह्याः ।
वेदे हि सर्वार्थप्रकाशनशक्तिरुपलभ्यते, सा तदुपादानब्रह्मगतशक्तिपूर्विका तद्गता वा, प्रकाशनशक्तित्वात् ।
कार्यगतशक्तित्वाद्वा, प्रदीपशक्तिवदितिवेदोपादानत्वेन ब्रह्मणः स्वसंबद्धाशेषार्थप्रकाशनसामर्थ्यरूपंसर्वसाक्षित्वं सिध्यति ।
यद्वा यथा अध्येतारः पूर्वक्रमं ज्ञात्वा वेदं कुर्वन्ति, तथा विचित्रगुणमायासहायो ऽनावृतानन्तस्वप्रकाशचिन्मात्रः परमेश्वरः स्वकृतपूर्वकल्पीयक्रमसजातीयक्रमवन्तं वेदराशिं तदर्थांश्च युगपज्जानन्नेव करोतीति न वेदस्य पौरुषेयता ।
यत्र ह्यर्थज्ञानपूर्वकं वाक्यज्ञानं वाक्यसृष्टौ कारणं तत्र पौरुषेयता, अत्र च यौगपद्यान्न सा, अतो वेदकर्ता वेदमिव तदर्थमपि स्वसंबद्धं नान्तरीयकतया जनातीति सर्वज्ञ इति सिद्धान्तयति -शास्त्रेति ।
शास्त्रं प्रति हेतुत्वात्, ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वकारणं च इति संगतिद्वयानुसारेण सूत्रयोजनामभिप्रेत्य पदानि व्याचष्टे-- महत इति ।
हेतोः सर्वज्ञत्वसिद्धये वेदस्य विशेषणानि ।
तत्र ग्रन्थतोर्ऽथतश्च महत्त्वं, हितशासनात् शास्त्रत्वम् ।
शास्त्रशब्दः शब्दमात्रोपलक्षणार्थ इति मत्वाह-- अनेकेति ।
पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तच्छन्दोज्योतिषाणि षडङ्गानि इति दश विद्यास्थानानि वेदार्थज्ञानहेतवः ।
तैरुपकृतस्येत्यर्थः ।
अनेन मन्वादिभिः परिगृहीतत्वेन वेदस्य प्रामाण्यं सूचितम् ।
अबोधकत्वाभावादपि प्रामाण्यमित्याह-- प्रदिपवदिति ।
सर्वार्थप्रकाशनशक्तिमत्वे ऽप्यचेतनत्वात् सर्वज्ञकल्पत्वं योनिरुपादानं कर्तृ च ।
ननु सर्वज्ञस्य यो गुणः सर्वार्थज्ञानशक्तिमत्वं वेदस्य तदन्वितत्वे ऽपि तद्योनेः सर्वज्ञत्वं कुत इत्यत आह-- न हीति ।
उपादाने तच्छक्तिं विना कार्ये तदयोगाद्वेदोपादानस्य सर्वज्ञत्वम्, अनुमानं तु पूर्वं दर्शितम् ।
न चाविद्यायास्तदापत्तिः ।
शक्तिमत्वे ऽप्यचेतनत्वादिति भावः ।
वेदः स्वविषयादधिकार्थज्ञानवज्जन्यः प्रमाणवाक्यत्वात्, व्याकरणरामायणादिवदित्यनुमानान्तरम् ।
तत्र व्याप्तिमाह--यद्यदिति ।
विस्तरः शब्दाधिक्यम्, अनेनार्थतो ऽल्पत्वं वदन् कर्तृर्ज्ञानस्यार्थाधिक्यं सूचयति, दृश्यते चार्थवादाधिक्यं वेदे ।
अत्रैषा योजना--यद्यच्छास्त्रं यस्मादाप्तात्संभवति स ततः शास्त्रादधिकार्थज्ञान इति प्रसिद्धं यथा शब्दसाधुत्वादिर्ज्ञेयैकदेशोर्ऽथो यस्य तदपि व्याकरणादि पाणिन्यादेरधिकार्थज्ञात्संभवति ।
यद्यल्पार्थमपि शास्त्रमधिकार्थज्ञात् संभवति तदा ऽअस्य महतःऽइत्यादिश्रुतेर्यस्मान्महतो ऽपरिच्छिन्नाद्भूतात्सत्याद्योनेः सकाशात् अनेकशाखेत्यादिविशिष्टस्य वेदस्य पुरुषनिश्वासवदप्रयत्नेनैव संभवः तस्य सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्वं चेति किमु वक्तव्यमिति ।
तत्र वेदस्य पौरुषेयत्वशङ्कानिरसार्थं श्रुतिस्थनिःश्वसितपदार्थमाह-- अप्रयत्नेनेति ।
प्रमाणान्तरेणार्थज्ञानप्रयासं विना निमेषादिन्यायेनेत्यर्थः ।
अत्रानुमानेन ऽयः सर्वज्ञः ऽइति श्रुत्युक्तसर्वज्ञत्वदार्ढ्याय पाणिन्यादिवद्वेदकर्तरि अदिकार्थज्ञानसत्तामात्रं साध्यते न त्वर्थज्ञानस्य वेदहेतुत्वं निःश्वसितश्रुतिविरोधात्, वेदज्ञानमात्रेणाध्येतृवद्वेदकर्तृत्वोपपत्तेश्च ।
इयान् विशेषः--अध्येता परापेक्षः ईश्वरस्तु स्वकृतवेदानुपूर्वीस्वयमेव स्मृत्या तथैव कल्पादौ ब्रह्मादिप्वाविर्भावयन् अनावृतज्ञानत्वात्तदर्थमत्यवर्जनीयतया जानातीति सर्वज्ञ इत्यनवद्यम् ॥
अधुना ब्रह्मणो लक्षणानन्तरं प्रमाणजिज्ञासायां वर्णकान्तरमाह-- अतवेति ।
लक्षणप्रमाणयोर्ब्रह्मनिर्णयार्थत्वादेकफलकत्वं संगतिः ।
ऽतं त्वौपनिषदं पुरुषम्ऽइति श्रुतिर्ब्रह्मणो वेदैकवेद्यत्वं ब्रूते न वेति शंशये, कार्यलिङ्गेनैवलाघवात् कर्तुरेकस्य सर्वज्ञस्य ब्रह्मणः सिद्धेर्न ब्रूते इति प्राप्ते वेदप्रमाणकत्वात् ब्रह्मणो न प्रमाणान्तरवेद्यत्वमिति सिद्धान्तयति-- शास्त्रयोनित्वादिति ।
तद्व्याचष्टे- यथोक्तमिति ।
सर्वत्र पूर्वोत्तरपक्षयुक्तिद्वयं संशयबीजं द्रष्टव्यम् ।
अत्र पूर्वपक्षे अनुमानस्यैव विचार्यतासिद्धिः फलं सिद्धान्ते वेदान्तानामिति भेदः ।
अनुमानादिना ब्रह्मसिद्धिः पूर्वसूत्रे प्रसङ्गान्निरस्ता ।
किञ्च विचित्रप्रपञ्चस्य प्रासादादिवदेककर्तृकताबाधान्न लाघवावतारः ।
न च सर्वज्ञत्वात्कर्तुरेकत्वसंभवः ।
एकत्वज्ञानात् सर्वज्ञत्वज्ञानं ततस्तदित्यन्योन्याश्रयमभिप्रेतेयाह- -शास्त्रादेवेति ।
किं तच्छास्त्रमिति तदाह- शास्त्रमिति ।
पृथगारम्भमाक्षिपति- किमर्थमिति ।
येन हेतुना दर्शितं ततः किमर्थमित्यर्थः ।
जन्मादिलिङ्गकानुमानस्य स्वातन्त्र्येणोपन्यासशङ्कानिरासार्थं पृथक्सूत्रमित्याह-- उच्यत इति ॥3॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.3.3
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.4.4
तत् तु समन्वयात्

वेदान्ताः सिद्धब्रह्मपरा उत कार्यपरा इति निष्फलत्वसापेक्षत्वयोः प्रसङ्गाप्रसङ्गाभ्यां संशये पूर्वसूत्रे द्वितीयवर्णकेनाक्षेपसंगत्या पूर्वपक्षमाह-- कथं पुनरित्यादिना ।
ऽसदेव सोम्यऽइत्यादीनां सर्वात्मत्वादिस्पष्टब्रह्मलिङ्गानां ब्रह्मणि समन्वयोक्तेः, श्रुत्यादिसंगतयः ।
पूर्वपक्षे वेदान्तेषु मुमुक्षुप्रवृत्त्यसिद्धिः, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति विवेकः ।
कथमित्याक्षेपे हेतुः- यावतेति ।
यतो जैमिनिसूत्रेण शास्त्रस्य वेदस्य क्रियापरत्वं दर्शितमतो ऽक्रियार्थत्वाद्वेदान्तनामानर्थक्यं फलवदर्थशून्यत्वं प्राप्तमित्यन्वयः ।
सूत्रस्यायमर्थः-प्रथमसूत्रे तावद्वेदस्याध्ययनकरणकभावनाविधिभाव्यस्य फलवदर्थपरत्वमुक्तम् ।
ऽचोदनालक्षणोर्ऽथो धर्मःऽइति द्वितीयसूत्रे धर्मे कार्ये चोदना प्रमाणमिति वेदप्रामाण्यव्यापकं कार्यपरत्वमवसितम् ।
तत्रऽवायुर्वै क्षेपिष्ठाऽइत्याद्यर्थवादानां धर्मे प्रामाण्यमस्ति न वेति संशये आम्नायप्रामाण्यस्य क्रियार्थत्वेन व्याप्तत्वात् अर्थवादेषु धर्मस्याप्रतीतेः अक्रियार्थानां तेषामानर्थक्यं निष्फलार्थत्वम् ।
न चाध्ययनविध्युपात्तानां निष्फले सिद्धेर्ऽथे प्रामाण्यं युक्तं, तस्मादनित्यमेषां प्रामाण्यमुच्यते ।
व्यापकाभावाद्व्याप्यं प्रामाण्यं नास्त्येवेति यावत् ।
एवं पूर्वपक्षे ऽपि ऽविधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युःऽइति सूत्रेण सिद्धान्तमाह-- क्रियापरत्वमिति ।
अनित्यमिति प्राप्ते दर्शितमित्यर्थः ।
वायुर्वै क्षिप्रतमगामिनी देवता तद्देवताकं कर्म क्षिप्रमेव फलं दास्यति, इत्येवं विधेयार्थानां स्तुतिरूपार्थेन द्वारेण ऽवायव्यं श्वेतमालभेतऽइत्यादि विधिवाक्येनैकवाक्यत्वादर्थवादाः सफलाः स्युः ।
स्तुतिलक्षणया सफलकार्यपरत्वात् प्रमाणमर्थवादा इति यावत् ।
नन्वध्ययनविधिगृहीतानां वेदान्तानामानर्थक्यं न युक्तमित्यत आह- कर्त्रिति ।
न वयं वेदान्तानामानर्थक्यं साधयामः किन्तु लोके सिद्धस्य मानाभावान्तरवेद्यत्वान्निष्फलत्वाच्च सिद्धब्रह्मपरत्वे तेषां मानान्तरसापेक्षत्वनिष्फलत्वयोः प्रसङ्गादप्रामाण्यापातात्, कार्यशेषकर्तृदेवताफलानां प्रकाशनद्वारा कार्यपरत्वं वक्तव्यमिति ब्रूमः ।
तत्र त्वन्तत्पदार्थवाक्यानां कर्तृदेवतास्तावकत्वं, विविदिषादिवाक्यानां फलस्तावकत्वम् ।
ननु कर्मविशेषमनारभ्य प्रकरणान्तराधीतानां वेदान्तानां कथं तच्छेषकत्वं, मानाभावादित्यरुच्या पक्षान्तरमाह- -उपासनेति ।
मोक्षकामो ऽसद्ब्रह्माभेदमारोप्य अहं ब्रह्मास्मीत्युपासीत इत्युपासनाविधिः, आदिशब्दाच्छ्रवणादयः ।
तत्कार्यपरत्वं वा वक्तव्यमित्यर्थः ।
ननु श्रुतं ब्रह्म विहायाश्रुतं कार्यपरत्वं किमर्थं वक्तव्यमिति तत्राह-- नहीति ।
परितः समन्तान्निश्चयेन स्थितं परिष्ठितं कृत्यनपेक्षम् ।
सिद्धमिति यावत् ।
तस्य प्रतिपादनमज्ञातस्य वेदेन ज्ञापनं, तन्न संभवति, मानन्तरयोग्येर्ऽथे वाक्यस्य संवादे सत्यनुवादकत्वात्, ऽअग्निर्हिमस्य भेषजम्ऽइति वाक्यवत् ।
विसंवादे तु बोधकत्वात्, ऽआदित्यो यूपःऽइति वाक्यवदित्यर्थः ।
सिद्धो न वेदार्थः, मानान्तरयोग्यत्वाद्घटवदित्युक्त्वा निष्फलत्वाच्च तथेत्याह -तथेति ।
सिद्धज्ञापने हेयोपादेयागोचरे फलाभावाच्च तन्न संभवतीत्यर्थः ।
फलं हि सुखव्याप्तिर्दुःखहानिच्च ।
तच्च प्रवृत्ति निवृत्तिभ्यां साध्यम् ।
ते चोपादेयस्य प्रवृत्तिप्रयत्नकार्यस्य हेयस्यनिवृत्तिप्रयत्नकार्यस्य ज्ञानाभ्यां जायेते, न सिद्धज्ञानादिति भावः ।
तर्हि सिद्धबोधिवेदवादानां साफल्यं कथसित्याशङ्य ऽआम्नायस्यऽइत्यादिसंग्रहवाक्यं विवृणोति- अत एवेति ।
सिद्धवस्तुज्ञानात्फलाभावादेवेत्यर्थः ।
ऽदेवैर्निरुद्धः सो ऽग्निररोदीत्ऽइति वाक्यस्याश्रुजत्वेन रजतस्य निन्दाद्वारा ऽबर्हिषि न देयंऽइति सभलनिषेधशेषत्ववत् वेदान्तानां विधयादिशेषत्वं वाच्यमित्यर्थः ।
ननु तेषां मन्त्रवत् स्वातन्त्र्यमस्तु नार्थवादवद्विध्येकवाक्यत्वमित्याशङ्क्य दृष्टान्तासिद्धिमाह -मन्त्राणां चेति ।
प्रथमाध्याये प्रमाणलक्षणेर्ऽथवादचिन्तानन्तरं मन्त्रचिन्ता कृता-ऽइषे त्वाऽइति मन्त्रे ऽछिनद्मिऽइत्यध्याहाराच्छाखाच्छेदनक्रियाप्रतीतेः, ऽअग्निर्मूर्धाऽइत्यादौ च क्रियासाधनदेवतादिप्रतीतेः मन्त्राः श्रुत्यादिभिः क्रतौ विनियुक्ताः, ते किमुच्चारणमात्रेणादृष्टं कुर्वन्तः क्रतावुपकुर्वन्ति उत दृष्टेनैवार्थस्मरणेनेति संदेहे चिन्तादिनाप्यध्ययनकालावगतमन्त्रार्थस्य स्मृतिसंभवाददृष्टार्था मन्त्रा इति प्राप्ते सिद्धान्तः-ऽअविशिष्टस्तु वाक्यार्थःऽइति लोकवेदयोर्वाक्यार्थस्याविशेषान्मन्त्रवाक्यानां दृष्टेनैव स्वार्थप्रकाशनेन क्रतूपकारकत्वसंभवात्, दृष्टे संभवति अदृष्टकल्पनानुपपत्तेः, फलवदनुष्ठानापेक्षितेन क्रियातत्साधनस्मरणेन द्वारेण मन्त्राणां कर्माङ्गत्वम् ।
ऽमन्त्रैरेवार्थः स्मर्तव्यःऽइति नियमस्त्वदृष्टार्थ इति ।
तथा चार्थवादानां स्तुतिपदार्थद्वारा पदैकवाक्यत्वं विधिभिः, मन्त्राणां तु वाक्यार्थज्ञानद्वारा तैर्वाक्यैकवाक्यत्वमिति विभागः ।
नन्वस्तु कर्मप्रकरणस्थवाक्यानां विध्येकवाक्यत्वं,
वेदान्तानां तु सिद्धे प्रामाण्यं किं न स्यादिति तत्राह- न क्वचिदिति ।
वेदान्ता विध्येकवाक्यत्वेनैवार्थवन्तः, सिद्धार्थावेदकत्वात्, मन्त्रार्थवादादिवदित्यर्थः ।
अन्यत्रादृष्टापि वेदान्तेषु कल्प्यतामिति तत्राह- उपपन्ना वेति ।
नेत्यनुषङ्गः ।
सिद्धे फलाभावास्योक्तत्वादिति भावः ।
तर्हि ब्रह्मण्येव स्वार्थे विधिः कल्प्यतां कृतं वेदान्तानां विध्यनतरशेषत्वेनेत्यत आह-- न चेति ।
ननु ऽदध्ना जुहोतिऽइति सिद्धे दधनि विधिर्दृष्टस्तत्राह- क्रियेति ।
दध्नः क्रियासाधनस्य प्रयुज्यमानतया साध्यत्वाद्विधेयता, निष्क्रियब्रह्मणः कथमप्यसाध्यत्वान्न विधेयत्वमित्यर्थः ।
भाट्टमतमुपसंहरति-- तस्मादिति ।
स्वयमेवारुचिं वदन्पक्षान्तरमाह-- अथेति ।
सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे-- तुशब्द इति ।
तद्ब्रह्म वेदान्तप्रमाणकमिति प्रतिज्ञातेर्ऽथे हेतुं पृच्छति-- कथमिति ।
हेतुमाह-- समिति ।
अन्वयतात्पर्यविषयत्वं तस्मादित्येव हेतुः ।
तात्पर्यस्य सम्यक्त्वं अखण्डार्थविषयकत्वं सूचयितुं सम्-पदं प्रतिज्ञान्तर्गतमेव ।
तथा चाखण्डं ब्रह्म वेदान्तजप्रमाविषयः, वेदान्ततात्पर्यविषयत्वात्, यो यद्वाक्यतात्पर्यविषयः स तद्वाक्यप्रमेयः, यथा कर्मवाक्यप्रमेयो धर्म इति प्रयोगः ।
वाक्यार्थस्याखण्डत्वं-असंसृष्टत्वम् ।
वाक्यस्य चाखण्डार्थकत्वं-स्वपदोपस्थिता ये पदार्थास्तेषांयः संसर्स्तद्गोचरप्रमाजनकत्वम् ।
न चेदमप्रसिद्धम् ।
प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादि लक्षणवाक्यानां लोके लक्षणया चन्द्रादिव्यक्तिमात्रप्रमाहेतुत्वात् ।
सर्वपदलक्षणा चाविरुद्धा सर्वैरर्थवादपदैरेकस्याः स्तुतेर्लक्ष्यत्वङ्गीकारात् ।
तथा सत्यज्ञानादिपदैरखण्डं ब्रह्म भातीति न पक्षासिद्धिः ।
नापि हेत्वसिद्धिः, उपक्रमादिलिङ्गैर्वेदान्तानामद्वितीयाखण्डब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयात् ।

छान्दोग्यषष्ठे उपक्रमं दर्शयति-- सदेवेति ।
उद्दालकः पुत्रमुवाच-हे सोम्य प्रियदर्शन, इदं सर्वं जगत्, अग्रे उत्पत्तेः प्राक्काले सदबाधितं ब्रह्मैवासीत् ।
एवकारेण जगतः पृथक्सत्ता निषिध्यते ।
सजातीयविजातीयस्वगतभेदनिरासार्थं ऽएकमेवाद्वितीयंऽइति पदत्रयम् ।
एवमद्वितीयं ब्रह्मोपक्रम्य ऽऐतदात्म्यमिदं सर्वम्ऽइत्युपसंहरति ।
इदमुपक्रमोपसंहारैकरूप्यं तात्पर्यलिङ्गं, यथा ऽतत्त्वमसिऽ
इति नवकृत्वो ऽभ्यासः ।
रूपादिहीनाद्वितीयब्रह्मणो मानान्तरायोग्यत्वदपूर्वत्वमुक्तम्-ऽअत्र वाव किल सत् सोम्य न निभालयसेऽइति ।
संघाते स्थितं प्रत्यग्ब्रह्म न जानासीत्यर्थः ।
ऽतस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्येऽइति ब्रह्मज्ञानात्फलमुक्तं विदुषः ।
तस्य यावत्कालं देहो न विमोक्ष्यते तावदेव देहपातपर्यन्तो विलम्बः ।
अथ देहपातानन्तरं विद्वान् ब्रह्म संपत्स्यते ।
विदेहकैवल्यमनुभछवन्तीत्यर्थः ।
ऽअनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्यऽइत्याद्यद्वितीयज्ञानार्थोर्ऽथवादः ।
मृदादिदृष्टानतैः प्रकृत्यतिरेकेण विकारो नास्तीत्युपपत्तिरुक्ता ।
एवं षङ्विधानि तात्पर्यलिङ्गानि व्यस्तानि समस्तानि वा प्रतिवेदान्तं दृश्यन्त इत्यैतरेयोपक्रमवाक्यं पठति- आत्मा वा इति ।
बृहदारण्यके मधुकाण्डोपसंहारवाक्यं सतात्मनो निर्विशेषत्वार्थमाह-- तदेतदिति ।
मायाभिर्बहुरूपं तद्ब्रह्म ।
एतदपरोक्षम् ।
अपूर्वं कारणशून्यम् ।
अनपरं कार्यरहितम् ।
अनन्तरं जात्यन्तरमस्य नास्तीत्यनन्तरम् ।
एकरसमित्यर्थः ।
अबाह्यम् अद्वितीयम् ।
तस्यापरोक्षत्वमुपपादयति-- अयमिति ।
सर्वमनुभवतीति सर्वानुभूः ।
चिन्मात्रमित्यर्थः ।
ऋग्यजुःसामवाक्यानुक्त्वा आथर्वणवाक्यमाह-- ब्रह्मैवेदमिति ।
यत्पुरस्तात्पूर्वदिग्वस्तुजातमिदमब्रह्मेव विदुषां भाति तदमृतं ब्रह्मैव वस्तु इत्यर्थः ।
आदिपदेन ऽसत्यं ज्ञानम्ऽइत्यादिवाक्यानि गृह्यन्ते ।
नन्वस्तु ब्रह्मणस्तात्पर्यविषयत्वं, वेदान्तानां कार्यमेवार्थः किं न स्यादिति तत्राह-- न चेति ।
वेदान्तानां ब्रह्मणि तात्पर्येनिश्चीयमाने कार्यार्थत्वं न युक्तं ऽयत्परः शब्दः स शब्दार्थःऽइति न्यायादित्यर्थः ।
यदुक्तमर्थवादन्यायेन वेदान्तानां कर्त्रादिस्तावकत्वमिति तत्राह-- न च तेषामिति ।
तेषां कर्मशेषस्तावकत्वं न भाति किन्तु ज्ञानद्वारा कर्म तत्साधननाशकत्वमेव ।
तत्तत्र विद्याकाले कः कर्ता केन करणेन कं विषयं पश्येत् इति श्रुतेरित्यर्थः ।
अर्थवादानां तु स्वार्थे फलाभावात्स्तुतिलक्षणतेति भावः ।
यदुक्तं सिद्धत्वेन मानान्तरवेद्यं ब्रह्म न वेदार्थ इति तत्राह-- न च परीति ।
ऽतत्त्वमसिऽइति शास्त्रमन्तरेणेति संबन्धः ।
धर्मो न वेदार्थः, साध्यत्वेन पाकवन्मानान्तरवेद्यत्वात् ।
यदि वेदं विना धर्मस्यानिर्णयान्न मानान्तरवेद्यता तदा ब्रह्मण्यपि तुल्यम् ।
यच्चोक्तं निष्फलत्वाद्ब्रह्म न वेदार्थ इति तदनूद्य परिहरति-- यत्त्वित्यादिना ।
रहितत्वाद्भिन्नत्वात् ।
ब्रह्मण इति शेषः ।
यदप्युक्तम्--ऽउपासनापरत्वं वेदान्तानाम्ऽइति तत्र किं प्राणपञ्चाग्न्यादिवाक्यानामुत सर्वेषामिति ।
तत्राद्यमङ्कीकरोति-- देवतादीति ।
ज्येष्ठत्वादि गुणः फलं चादिशब्दार्थः ।
न द्वितीयः, विधिशून्यानां ऽसत्यं ज्ञानम्ऽइत्यादीनां स्वार्थे फलवतामुपासनापरत्वकल्पनायोगात् ।
किञ्च तदर्थस्य ब्रह्मणस्तच्छेषत्वं ज्ञानात्प्रागूर्ध्वं वा ।
आद्ये, अध्यस्तगुणवतस्तस्य तच्छेषत्वे ऽपि न द्वितीय इत्याह-- नतु तथेति ।
प्राणादिदेवतावदित्यर्थः ।
ऽअहं ब्रह्मास्मिऽ
इत्येकत्वे ज्ञाते सति हेयोपादेयशून्यतया ब्रह्मात्मनः फलाभावात्, उपास्योपासकद्वैतज्ञानस्य कारणस्य नाशाच्च नोपासनाशेषत्वमित्याह-- एकत्व इति ।
द्वैतज्ञानस्य संस्कारबलात्पुनरुदये विधानमिति नेत्याह-- नहीति ।
दृढस्येति शेषः ।
भ्रान्तित्वानिश्चयो दार्ढ्यं, संस्कारोत्थं तु भ्रान्तित्वेन निश्चिते न विधिनिमित्तम् ।
येनेति ।
उपासनायां कारणस्य सत्वेनेत्यर्थः ।
वेदप्रामाण्यस्य व्यापकं क्रीयार्थकत्वमनुवदति-- यद्यपीति ।
कर्मकाण्डेर्ऽथवादादीनामित्यर्थः ।
तथा च व्यापकाभावाद्वेदान्तेषु व्याप्याभावानुमानमिति भावः ।
वेदान्ता न स्वार्थे मानं, अक्रियार्थत्वात् ऽसो ऽरोदीत्ऽइत्यादिवदित्यनुमाने निष्फलार्थकत्वमुपाधिरित्याह- तथापीति ।
अर्थवादानां निष्फलस्वार्थामानत्वे ऽपीत्यर्थः ।
तद्विषयस्य तत्करणस्य ।
स्वार्थे ब्रह्मात्मनीति शेषः ।
सफलज्ञानकरणत्वेन वेदान्तानां स्वार्थे मानत्वसिद्धेर्न क्रियार्थकत्वं तद्व्यापकमिति भावः ।
ननु माभूद्वेदप्रामाण्यस्य व्यापकं क्रियार्थकत्वं, व्याप्यं तु भविष्यति, तदभवाद्वेदान्तानां प्राण्यंम्यं दुर्ज्ञानमिति, नेत्याह-- न चेति ।
येन वेदप्रामाण्यं स्वस्यानुमानगम्यत्वेनान्यत्र क्वचिद्दृष्टं दृष्टान्तमपेक्षेत तदेव नास्तीत्यर्थः ।
चक्षुरादिवद्वेदस्य स्वतःप्रामाण्यज्ञानान्न तद्व्याप्तिलिङ्गाद्यपेक्षा ।
प्रामाण्यसंशये तु फलवदज्ञाताबाधितार्थतात्पर्यात् प्रामाण्यनिश्चयो न क्रियार्थत्वेन ।
कूपे पतेदिति वाक्ये व्यभिचारादिति भावः ।
वर्णकार्थमुपसंहरति-- तस्मादिति ।
समन्वयादित्यर्थः ।
विधिवाक्यानामपि फलवदज्ञातार्थत्वेन प्रामाण्यं तत्तुल्यं वेदान्तानामपीति स्थितम् ।
एवं पदानां सिद्धेर्ऽथे व्युत्पत्तिमिच्छतां ब्रह्मनास्तिकानां मतं, ब्रह्मणोमानान्तरायोग्यत्वात्, सफलत्वाच्च वेदान्तैकमेयत्वमित्युक्त्या निरस्तम् ।
संप्रति सर्वेषां पदानां कार्यान्वितार्थे शक्तिमिच्छतां विधिशेषत्वेन प्रत्यग्ब्रह्म वेदान्तैर्बोध्यते न स्वातन्त्र्येणेति वदतां वृत्तिकाराणां मतनिरासाय सूत्रस्य वर्णकान्तरमारभ्यते ।
तत्र वेदान्ताः किमुपासनाविधिशेषत्वेन ब्रह्म बोधयन्ति उत स्वातन्त्र्येणेति सिद्धे व्युत्पत्त्यभावभावाभ्यां संशये पूर्वपक्षमाह-- अत्रापर इति ।
ब्रह्मणो वेदान्तवेद्यत्वोक्तौ वृत्तिकाराः पूर्वपक्षयन्तीत्यर्थः ।
उपासनातो मुक्तिः पूर्वपक्षे, तत्त्वज्ञानादेवेति सिद्धान्ते फलम् ।
विधिर्नियोगः तस्य विषयः प्रतिपत्तिरुपासना ।
अस्याः को विषय इत्याकाङ्क्षायां सत्यादिवाक्यैर्विधिपरैरेव ब्रह्मसमर्प्यत इत्याह-- प्रतिपत्तीति ।
विधिविषयप्रतिपत्तिविषयतयेत्यर्थः ।
विधिपराद्वाक्यात्तच्छेषलाभे दृष्टान्तमाह-- यथेति ।
ऽयूपे पशुं बध्नातिऽ ऽआहवनीये जुहोतिऽ ऽइन्द्रं यजेतऽइति विधिषु के यूपादय इत्याकाङ्क्षायां ऽयूपं तक्षति, अष्टाश्रीकरोतिऽइति तक्षणादिसंस्कृतं दारु यूपः ।
ऽअग्नीनादधीतऽइत्याधानसंस्कृतो ऽग्निराहवनीयः ।
ऽवज्रहस्तः पुरन्दरःऽइतिविधिपरैरेव वाक्यैः समर्प्यन्ते तद्वद्ब्रह्मेत्यर्थः ।
विधिपरवाक्यस्यापि अन्यार्थबोधित्वे वाक्यभेदः स्यादिति शङ्कानिरासार्थमपिशब्दः ।
मानान्तराज्ञातान्यपि शेषतयोच्यन्ते न प्रधानत्वेनेति न वाक्यभेदः ।
प्रधानार्थभेदस्यैव वाक्यभेदकत्वादिति भावः ।
ननूक्तषड्विधलिङ्गैस्तात्पर्यविषयस्यब्रह्मणः कुतो विधिशेषत्वमिति शङ्कते-- कुत इति ।

वृद्धव्यवहारेण हि शास्त्रतात्पर्यनिश्चयः ।
वृद्धव्यवहारे च श्रोतुः प्रवृत्तिनिवृत्ती उद्दिश्यापूर्वप्रयोगो दृश्यते ।
अतः शास्त्रस्यापि ते एव प्रयोजने ।
ते च कार्यज्ञानजन्ये इति कार्यपरत्वं शास्त्रस्य ।
ततः कार्यशेषत्वं ब्रह्मण इत्याह-- प्रवृत्तीति ।
शास्त्रस्य नियोगपरत्वे वृद्धसंमतिमाह-- न तथाहीत्यादिना ।
क्रिया, कार्यं, नियोगो, विधिः धर्मो ऽपूर्वमित्यनर्थान्तरम् ।
को वेदार्थ इत्याकाङ्क्षायां शाबरभाष्यकृतोक्तम्-- दृष्टो हीति ।
तस्य वेदस्य ।
कार्यं वेदार्थ इत्यत्र चोदनासूत्रस्थं भाष्यमाह-- चोदनेति ।
क्रियाया नियोगस्य ज्ञानद्वारा प्रवर्तकं वाक्यं चोदनेत्युच्यत इत्यर्थः ।
शबरस्वामिसंमतिमुक्त्वा जैमिनिसंमतिमाह-- तस्य ज्ञानमिति ।
तस्य धर्मस्य ज्ञापकमपौरुषेयविधिवाक्यमुपदेशः ।
तस्य धर्मेणाव्यतिरेकादित्यर्थः ।
पदानां कार्यान्वितार्थे शक्तिरित्यत्र सूत्रं पठति-- तद्भूतानामिति ।
तत्तत्र वेदे भूतानां सिद्धार्थनिष्ठानां पदानां क्रियार्थेन कार्यवाचिना लिङ्गादिपदेन समाम्नायः सहोच्चारणं कर्तव्यम् ।
पदार्थज्ञानस्य वाक्यार्थरूपकार्यधीनिमित्तत्वादित्यर्थः ।
कार्यान्वितार्थे शक्तानि पदानि कार्यवाचिपदेन सह पदार्थस्मृतिद्वारा कार्यमेव वाक्यार्थं बोधयन्तीति भावः ।
फलितमाह-- अत इति ।
यतो वृद्धा एवमाहुः, अतो विधिनिषेधवाक्यमेव शास्त्रम् ।
अर्थवादादिकं तु तच्छेषतयोपक्षीणम् ।
तेन कर्मशास्त्रेण सामान्यं शास्त्रत्वम् ।
तस्माद्वेदान्तानां कार्यपरत्वेनैव अर्थवत्वं स्यादित्यर्थोः ।
ननु वेदान्तेषु नियोज्यस्य विधेयस्य चादर्शनात्कथं कार्यधीरिति ।
तत्राह-- सति चेति ।
ननु धर्मब्रह्मजिज्ञासासूत्रकाराभ्यामिह काण्डद्वयेर्ऽथभेद उक्तः, एककार्यार्थत्वे शास्त्रभेदानुपपत्तेः ।
तत्र काण्डद्वये जिज्ञास्यभेदे सति फलवैलक्ष्यण्यं वाच्यम् ।
तथा च न मुक्तिफलाय ज्ञानस्य विधेयता, मुक्तेर्विधेयक्रियाजन्यत्वे कर्मफलादविशेषप्रसङ्गादविशेषे जिज्ञास्यभेदासिद्धेः ।
अतः कर्मफलविलक्षणत्वान्नित्यसिद्धमुक्तेस्तद्व्यञ्जकज्ञानविधिरयुक्त इत्याशङ्कते-- नन्विहेति ।
मुक्तेः कर्मफलाद्वैलक्षण्यमसिद्धमिति तदर्थं ज्ञानं विधेयम् ।
न च तर्हि सफलं कार्यमेव वेदानतेष्वपि जिज्ञास्यमिति तद्भेदासिद्धिरिति वाच्यं, इष्टत्वात् ।
न च ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वसूत्रविरोधः, ज्ञानविधिशेषत्वेन सूत्रकृता ब्रह्मप्रतिपादनादिति परिहरति-- नेति ।
ब्रह्मणो विधिप्रयुक्तत्वं स्फुटयति-- आत्मा वा इति ।
ऽब्रह्म वेदऽइत्यत्र ब्रह्मभावकामो ब्रह्मवेदने कुर्यादिति विधिः परिणम्यत इति द्रष्टव्यम् ।
लोकं ज्ञानस्वरूपम् ।
वेदान्तानेवार्थतो दर्शयति-- नित्य इति ।
ननु किं विधिफलमिति तदाह-- तदुपासनादिति ।
प्रत्यग्ब्रह्मोपासनात् ऽब्रह्मविदाप्नोति परम्ऽइति शास्त्रोक्तो मोक्षः स्वर्गवल्लोकाप्रसिद्धः फलमित्यर्थः ।
ब्रह्मणः कार्तव्योपासनाविषयकविधिशेषत्वानङ्गीकारे बाधकमाह-- कर्तव्येति ।
विध्यसंबद्धसिद्धबोधे प्रवृत्त्यादिफलाभावाद्वेदान्तानां वैफल्यं स्यादित्यर्थः ।
नन्विति शङ्का स्पष्टार्था ।
दृष्टान्तवैषम्येण परिहरति-- स्यादिति ।
एतदर्थवत्वमेवञ्चेत् स्यादित्यर्थः ।
एवं शब्दार्थमाह-- यदिति ।
किञ्च यदि ज्ञानादेव मुक्तिस्तदा श्रवणजन्यज्ञानान्तरं मननादिविधिर्न स्यात्, तद्विधेश्च कार्यसाध्या मुक्तिरित्याह-- श्रोतव्य इति ।
शब्दानां कार्यान्वितशक्तेः, प्रवृत्त्यादिफलस्यैव शास्त्रत्वात्, सिद्धे फलाभावात्, मननादिविधेश्च कार्यपरा वेदान्ता इति पूर्वपक्षमुपसंहरति-- तस्मादिति ।
वेदान्ता न विधिपराः स्वार्थे फलवत्वे सतिनियोज्यविधुरत्वात्, न अयं सर्प इति वाक्यवत् ।
ऽसो ऽरोदीत्ऽ ऽस्वर्गकामो यजेतऽइति वाक्ययोर्निरासाय हेतौ विशेषणद्वयमिति सिद्धान्तयति-- अत्रेति ।
यदुक्तं मोक्षकामस्य नियोज्यस्य ज्ञानं विधेयमिति, तन्नेत्याह-- नेति ।
मोक्षो न विधिजन्यः, कर्मफलविलक्षणत्वात्, आत्मवदित्यर्थः ।
उक्तहेतुज्ञानाय कर्मतत्फले प्रपञ्चयति-- शारीरम् इत्यादिना वर्णितं संसारमनुवदति इत्यन्तेन ।
अथ--वेदाध्ययनानन्तरं, अतो--वेदस्य फलवदर्थपरत्वाते, धर्मनिर्णयाय कर्मवाक्यविचारः कर्तव्य इति सूत्रार्थः ।
न केवलं धर्माख्यं कर्म किन्तु अथर्मो ऽपीत्याह-- अधर्मो ऽपीति ।
निषेधवाक्यप्रमाणादित्यर्थः ।
कर्मोक्त्वा फलमाह-- तयोरिति ।
मोक्षस्तु अतीन्द्रियोविशोकः शरीराद्यभोग्यो विषयाद्यजन्यो ऽनात्मवित्स्वप्रसिद्ध इति वैलक्षण्यज्ञानाय प्रत्यक्षादीनि विशेषणानि ।
सामान्येन कर्मफलमुक्त्वा धर्मफलं पृथक्प्रपञ्चयति-- मनुष्यत्वादीति ।
ऽस एको मानुष आनन्दःऽततःशतगुणो गन्धर्वादीनामिति श्रुतेरनुभवानुसारित्वमनुशब्दार्थः ।
ततश्च ।
सुखतारतम्यादित्यर्थः ।
मोक्षस्तु निरतिशयः, तत्साधनं च तत्वज्ञानमेकरूपमिति वैलक्षण्यम् ।
किं च साधनाचतुष्टयसंपन्न एकरूप एव मोक्षाविद्याधिकारी, कर्मणि तु नानाविध इति वैलक्षण्यमाह-- धर्मेति ।
गम्यते न केवलं किं तु प्रसिद्धं चेत्यर्थः ।
अर्थित्वं फलकामित्वम् ।
सामर्थ्यं लौकिकं पुत्रादि ।
आदिपदाद्विद्वत्त्वं शास्त्रानिन्दितत्वं च ।
किं च कर्मफलं मार्गप्राप्यं, मोक्षस्तु नित्याप्त इति भेदमाह-- तथेति ।
उपासनायां चित्तस्थैर्यप्रकर्षादर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकगमनं ऽते ऽर्चिषम्ऽइत्यादिना श्रूयत इत्यर्थः ।
ऽअग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् ।
आतिथ्यं वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते ॥
वापीकूपतडाकादि देवतायतनानि च ।
अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते ॥
शरणागतसंत्राणं भूतानां चाप्यहिंसनम् ।
बहिर्वेदि च यद्दानं दत्तमित्यभिधीयते ॥
ऽतत्रापि ।
चन्द्रलोके ऽपीत्यर्थः ।
संपतति गच्छति अस्माल्लोकादमुं लोकमनेनेति संपातः कर्म ।
यावत्कर्म भोक्तव्यं तावत्स्थित्वा पुनरायान्तीत्यर्थः ।
मनुष्यत्वादूर्ध्वङ्गतेषु सुखस्य तारतम्यमुक्त्वा अधोगतेषुतदाह-- तथेति ।
इदानीं दुःखतधेतुतदनुष्ठायिनां तारतम्यं वदन्नधर्मफलं प्रपञ्चयति-- तथोर्ध्वमिति ।
द्विविधं कर्मफलं मोक्षस्य तद्वैवलक्षण्यज्ञानाय प्रपञ्चितमुपसंहरति-- एवमिति ।
अस्मिताकामक्रोधभयान्यादिशब्दार्थः ।
ऽते तं मुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालम्ऽइत्याद्या स्मृतिः ।
काष्ठोपचयाज्ज्वालोपचयदर्शनात्, फलतारतम्येन साधनतारतम्यानुमानं न्यायः ।
श्रुतिमाह- तथाचेति ।
मोक्षो न कर्मफलं, कर्मफलविरुद्धातीन्द्रियत्वविशोकत्वशरीराद्यभोग्यत्वादिधर्मवत्वात्, व्यतिरेकेण स्वर्गादिवदिति न्यायानुग्राह्यां श्रुतिमाह-- अशरीरमिति ।
वावेत्यवधारणे ।
तत्त्वतो विदेहं सन्तमात्मानं वैषयिके सुखदुःखे नैव स्पृशत इत्यर्थः ।
मोक्षश्चेदुपासनारूपधर्मफलं, तदेव प्रियमस्तीति तन्निषेधायोग इत्याह- धर्मकार्यत्वे हीति ।

ननु प्रियं नाम वैषयिकं सुखं तन्निषिध्यते, मोक्षस्तुधर्मफलमेव, कर्मणां विचित्रदानसामर्थ्यादिति शङ्कते-- अशरीरत्वमेवेति ।
आत्मनो देहासङ्गित्वमशरीरत्वं, तस्यानादित्वान्न कर्मसाध्यतेत्याह-- नेति ।
अशरीरं स्थूलदेहशून्यं, देहेष्वनेकेषु अनित्येषु एकं नित्यमवस्थितं, महान्तं व्यापिनम् ।
आपेक्षिकमहत्त्वं वारयति-- विभुमिति ।
तमात्मानं ज्ञात्वा धीरः सन् शोकोपलक्षितं संसारं नानुभवतीत्यर्थः ।
सूक्ष्मदेहाभावे श्रुतिमाह-- अप्राण इति ।
प्राणमनसोः क्रियाज्ञानशक्त्योर्निषेधात्, तदधीनानां कर्मज्ञानेन्द्रियाणां निषेधो हि यतः, अतः शुद्ध इत्यर्थः ।
देहद्वयाभावे श्रुतिः--ऽअसङ्गो हिऽइति ।
निर्देहात्मस्वरूपमोक्षस्यानादिभावत्वे सिद्धे फलितमाह-- अत एवेति ।
नित्यत्वे ऽपि परिणामितया धर्मकार्यत्वं मोक्षस्येत्याशङ्क्य नित्यं द्वेधा विभजते-- तत्र किञ्चिदिति ।
नित्यवस्तुमध्य इत्यर्थः ।
परिणामि च तन्नित्यं चेति परिणामिनित्यम् ।
आत्मा तु कूटस्थनित्य इति न कर्मसाध्य इत्याह-- इदं त्विति ।
परिणामिनो नित्यत्वं प्रत्यभिज्ञाकल्पितं मिथ्यैव ।
कूटस्थस्य तु नाशकाभावान्नित्यत्वं पारमार्थिकम् ।
कूटस्थत्वसिध्यर्थं परिस्पन्दाभावमाह- -व्योमवदिति ।
परिणामाभावमाह-- सर्वविक्रियारहितमिति ।
फलानपेक्षित्वान्न फलार्थापि क्रियेत्याह-- नित्यतृप्तमिति ।
तृप्तिरनपेक्षत्वं, विशोकं सुखं वा ।
निरवयवत्वान्न क्रिया ।
तस्य भानार्थमपि न क्रिया, स्वयञ्ज्योतिष्ट्वात् ।
अतः कूटस्थत्वान्न कर्मसाध्यो मोक्ष इत्युक्तम् ।
कर्मतत्कार्यासङ्गित्वाच्च तथेत्याह-- यत्रेति ।
कालानवच्छिन्नत्वाच्चेत्याह-- कालेति ।
कालत्रयं च नोपावर्तत इति योग्यतया संबन्धनीयम् ।
धर्माद्यनवच्छेदे मानमाह-- अन्यत्रेति ।
अन्यदित्यर्थः ।
कृतात्कार्यात्, अकृताच्च कारणात्, भूताद्भव्याच्च, चकाराद्वर्तमानाच्च अन्यद्यत्पश्यसि तद्वदेत्यर्थः ।
ननु उक्ताः श्रुतयो ब्रह्मणः कूटस्थासङ्गित्वं वदन्तु, मोक्षस्य नियोगफलत्वं किं न स्यादिति, तत्राह-- अत इति ।
तत्कैवल्यं ब्रह्मैव ।
कर्मफलविलक्षणत्वादित्यर्थः ।
ब्रह्माभेदान्मोक्षस्य कूटस्थात्वं धर्माद्यसङ्गित्वं चेति भावः ।
यद्वा तज्जिज्ञास्यं तद्ब्रह्म अतः पृथग्जिज्ञास्यत्वाद्धर्माद्यस्पृष्टमित्यर्थः ।
अतः शब्दाभावपाठे ऽप्ययमेवार्थः ।
ब्रह्मणो विधिस्पर्शो शास्त्रपृथक्त्वं न स्यात्, कार्यविलक्षणानधिगतविषयलाभात् ।
नहि ब्रह्मात्मैक्यं भेदप्रमाणे जाग्रति विधिपरवाक्याल्लब्धुं शक्यम् ।
न वा तद्विना विधेरनुपपत्तिः ।
योषिदग्न्यैक्योपास्तिविधिदर्शनादिति भावः ।
अथवा मोक्षस्य नियोगासाध्यत्वे फलितं सूत्रार्थमाह-- अत इति ।
यदत्र जिज्ञास्यं ब्रह्म तत्स्वतन्त्रमेव वेदान्तैरुपदिश्यते ।
समन्वयादित्यर्थः ।
विवक्षे दण्डं पातयति-- तद्यदीति ।
तत्रैवं सतीति ।
मोक्षे साध्यत्वेनानित्ये सतीत्यर्थः ।
अत इति ।
मुक्तेर्नियोगासाध्यत्वेन नियोज्यालाभात् ।
कर्तव्यनियोगाभावादित्यर्थः ।
प्रदीपात्तमोनिवृत्तिवज्ज्ञानादज्ञाननिवृत्तिरूपमोक्षस्य दृष्टफलत्वाच्च न नियोगसाध्यत्वमित्याह-- अपिचेति ।
यो ब्रह्माहमिति वेद स ब्रह्मैव भवति ।
परं कारणमवरं कार्यं तद्रूपे तदधिष्ठाने तस्मिन्दृष्टे सति अस्य द्रष्टुरनारब्धभलानि कर्माणि नश्यन्ति ।
ब्रह्मणः स्वरूपमानन्दं विद्वान् निर्भयो भवति, द्वितीयाभावात् ।
अभयं ब्रह्म प्राप्तो ऽसि, अज्ञानहानात् तज्जीवाख्यं ब्रह्म गुरूपदेशादात्मानमेव अहं ब्रह्मास्मीत्यवेत् विदितवत् ।
तस्माद्वेदनात्तद्ब्रह्म पूर्णमभवत् ।
परिच्छेदभ्रान्तिहानादेकत्वम्, अहं ब्रह्म इत्यनुभवतस्तत्रानुभवकाले मोहशोकौ न सति श्रुतीनामर्थः ।
तासां तात्पर्यमाह-- ब्रह्मेति ।
विद्यातत्फलयोर्मध्य इत्यर्थः ।
मोक्षस्य विधिफलत्वे स्वर्गादिवत्कालान्तरभावित्वं स्यात्, तथा च श्रुतिबाध इति भावः ।
इतश्चमोक्षो वैधो नेत्याह-- तथेति ।
तद्ब्रह्मैतत्प्रत्यगस्मीति पश्यन् तस्माज्ज्ञानात् वामदेवो मुनीन्द्रः शुद्धं ब्रह्म प्रतिपेदे ह तत्र ज्ञाने तिष्ठन् दृष्टवानात्ममन्त्रान् स्वस्य सर्वात्मत्वप्रकाशकान् ऽअहं मनुःऽइत्यादीन्ददर्शेत्यर्थः ।
यद्यपि स्थितिर्गानक्रियाय लक्षणं, ब्रह्मदर्शनं तु ब्रह्मप्रतिपत्तिक्रियाया हेतुरिति वैषम्यमस्ति तथापि ऽलक्षणहेत्वोः क्रियायाःऽइति सूत्रेण क्रियां प्रति लक्षणहेत्वोरर्थयोर्वर्तमानाद्धातोः परस्य लटः शतृशानचावादेशौ भवत इति विहितशतृप्रत्ययसामर्थ्यात् तिष्ठन्गायति इत्युक्ते तत्कर्तृकं कार्यान्तरं मध्ये नभातीत्येतावता पश्यन् प्रतिपेदे इत्यस्य दृष्टान्तमाह-- यथेति ।
किं च ज्ञानादज्ञाननिवृत्तिः श्रूयते ।
ज्ञानस्य विधेयत्वे कर्मत्वादविद्यानिवर्तकत्वं न युक्तं, अतो बोधका एव वेदान्ता न विधायका इत्याह-- त्वं हीति ।
भारद्वाजादयः षड् ऋषयः पिप्पलादं गुरुं पादयोः प्रणम्य ऊचिरे--त्वं खल्वस्माकं पिता ।
यस्त्वमविद्यामहोदधेः परं पुनरावृत्तिशून्यं पारं ब्रह्म विद्याप्लवेनास्मांस्तारयसि प्रापयसि ।
ज्ञानेनाज्ञानं नाशयसीति यवत् ।
प्रश्नवाक्यमुक्त्वा छान्दोग्यमाह-- श्रुतमिति ।
अत्र ऽतारयतुऽइत्यन्तमुपक्रमस्थं, शेषमुपसंहारस्थमिति भेदः ।
आत्मविच्छोकं तरतीति भगवत्तुल्येभ्यो मया श्रुतमेव हि न दृष्टं, सो ऽहमज्ञत्वात् हे भगवः, शोचामि, तं शोचन्तं मां भगवानेव ज्ञानप्लवेन शोकसागरस्य परं पारं प्रापयत्विति नारदेनोक्तः सनत्कुमारस्तस्मै तपसा दग्धकिल्बिषायनारदाय तमसः शोकनिदानाज्ञानस्य ज्ञानेन निवृत्तिरूपं पारं ब्रह्म दर्शितवानित्यर्थः ।
ऽएतद्यो वेद--सो ऽविद्याग्रन्थिं विकिरतिऽइति वाक्यमादिशब्दार्थः ।
एवं श्रुतेस्तत्वप्रमा मुक्तिहेतुर्न कर्मेत्युक्तम् ।
तत्राक्षपादगौतममुनिसंमतिमाह-- तथा चेति ।
गौरो ऽहमिति मिथ्याज्ञानस्यापाये रागद्वेषमोहादिदोषाणां नाशः, दोषापायाद्धर्माधर्मस्वरूपप्रवृत्तेरपायः, प्रवृत्यपायात्पुनर्देहप्राप्तिरूपजन्मापायः, एवं पाठक्रमेणोत्तरोत्तरस्य हेतुनाशान्नाशे सति तस्य प्रवृत्तिरूपहेतोरनन्तरस्य कार्यस्य जन्मनो ऽपायादुःखध्वंसरूपो ऽरवर्गो भवतीत्यर्थः ।
ननु पूर्वसूत्रे ऽतत्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमःऽइत्युक्ते सतीतरपदार्थभिन्नात्मतत्त्वज्ञानं कथं मोक्षं साधयतीत्याकाङ्क्षायां मिथ्याज्ञाननिवृत्तिद्वारेणेति वक्तुमिदं सूत्रं प्रवृत्तम् ।
तथाच्च भिन्नात्मज्ञानान्मुक्तिं वदत्सूत्रं संमतं चेत् परमतानुज्ञा स्यादित्यत आह-- मिथ्येति ।
तत्त्वज्ञानान्मुक्तिरित्यंशे संमतिरुक्ता भेदज्ञानं तु ऽयत्र हि द्वैतमिवभवतिऽइति श्रुत्या भ्रान्तित्वात् ऽमृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतिऽइति श्रुत्या अनर्थहेतुत्वाच्च न मुक्तिहेतुरिति भावः ।
ननु ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानमपि भेदज्ञानवन्न प्रमा, संपदादिरूपत्वेन भ्रान्तित्वादित्यत आह- न चेदमित्यादिना ।
अल्पालम्बनतिरस्कारेणोत्कृष्टवस्त्वभेदध्यानं संपत्, यथा मनःस्ववृत्त्यानन्त्यादनन्तं,

तत उत्कृष्टा विश्वेदेवा अप्यनन्ता इत्यनन्तत्वसाम्यात् विश्वेदेवा एव मन इति सम्पत्तयानन्तफलप्राप्तिर्भवति तथा चेतनत्वसाम्याज्जीवे ब्रह्माभेदः संपदिति न चेत्यर्थः ।
आलम्बनस्य प्राधान्येन ध्यानं प्रतीकोपास्तिरध्यासः ।
यथा ब्रह्मदृष्ट्या मनस आदित्यस्य वा ।
तथा अहं ब्रह्मेति ज्ञानमध्यासो नेत्याह - न चेति ।
आदेश उपदेशः ।
क्रियाविशेषो विशिष्टक्रिया तथा योगो निमित्तं यस्य ध्यानस्य तत्तथा ।
यथा प्रलयकाले वायुरग्न्यादीन्संवृणोति संहरतीति संवर्गः, स्वापकाले प्राणो वागादीन्संहरतीति संहारक्रियायोगात्संवर्ग इति ध्यानं छान्दोग्ये विहितं, तथा वृद्धिक्रियायोगाज्जीवो ब्रह्मेति ज्ञानमिति नेत्याह- नापीति ।
यथा पत्न्यवेक्षितमाज्यं भवति इति उपांशुयाजाद्यङ्गस्याज्यस्य संस्कारकमवेक्षणं विहितं तथा कर्मणि कर्तृत्वेनाङ्गस्यात्मनः संस्कारार्थं ब्रह्मज्ञानं नेत्याह- नाप्याज्येति ।
प्रतिज्ञाचतुष्टये हेतुमाह- संपदादीति ।
उपक्रमादिलिङ्गैर्ब्रह्मात्मैकत्ववस्तुनि प्रमितिहेतुर्यः समानाधिकरणवाक्यानां पदनिष्ठः समन्वयस्तात्पर्यं निश्चितं तत्पीड्येत ।
किं च एकत्वज्ञानादाज्ञानिकहृदयस्यान्तःकरणस्य यो रागादिग्रन्थिश्चिन्मयस्तादात्म्यरूपाहङ्कारग्रन्थिर्वा नश्यतीत्यज्ञाननिवृत्तिफलवाक्यबाधः स्यात्, सम्पदादिज्ञानस्याप्रमत्वेनाज्ञानानिवर्तकत्वात् ।
किञ्च जीवस्य ब्रह्मत्वसंपदा कथं तद्भावः ।
पूर्वरूपे स्थिते नष्टे वान्यस्यान्यात्मतायोगात् ।
तस्मान्न संपदादिरूपमित्यर्थः ।
संपदादिरूपत्वाभावे फलितमाह- अत इति ।
प्रमात्वान्न कृतिसाध्या किं तर्हि नित्यैव ।
न प्रमाणसाध्येत्यर्थः ।
उक्तरीत्या सिद्धब्रह्मरूपमोक्षस्य कार्यसाध्यत्वं तज्ज्ञानस्य नियोगविषयत्वं च कल्पयितुमशक्यं कृत्यसाध्यत्वादित्याह- एवंभूतस्येति ।
ननु ब्रह्म कार्याङ्गं, कारकत्वात् पत्न्यवेक्षणकर्मकारकाज्यवदिति चेत्, किं ज्ञाने ब्रह्मणः कर्मकारकत्वं उतोपासनायाम् ।
नाद्य इत्याह- न चेति ।
शाब्दज्ञानं विदिक्रियाशब्दार्थः-विदितं कार्यं अविदितं कारणं तस्मादधि अन्यदित्यर्थः ।
येनात्मना इदं सर्वं दृश्यं लोको जानाति तं केन करणेन जानीयात् ।
तस्मादविषय आत्मेत्यर्थः ।
न द्वितीय इत्याह- तथेति ।
ऽयन्मनसा न मनुतेऽइति श्रुत्या लोको मनसा यद्ब्रह्म न जानातीत्यविषयत्वमुक्त्वा तदेवावेद्यं ब्रह्म त्वं विद्धि ।
तत्तूपाधिविशिष्टं देवतादिकमित्युपासते जना नेदं ब्रह्मेत्यर्थः ।
ब्रह्मणः शाब्दबोधाविषयत्वे प्रतिज्ञाहानिरिति शङ्कते- अविषयत्व इति ।
वेदान्तजन्यवृत्तिकृताविद्यानिवृत्तिफलशालितया शास्त्रप्रमाणकत्वं वृत्तिविषयत्वे ऽपि स्वप्रकाशब्रह्मणो वृत्त्यभिव्यक्तस्फुरणाविषयत्वादप्रमेयत्वमिति परिहरति- नेति ।
परत्वात् फलत्वादित्यर्थः ।
निवृत्तिरूपब्रह्मतात्पर्यादिति वार्थः ।
उक्तं विवृणोति- नहीति ।
चिद्विषयत्वमिदन्त्वम् ।
अविषयता अनिदन्तया ।
अदृश्यत्वे श्रुतिमाह- तथाचेति ।
यस्य ब्रह्मामतं चैतन्यविषय इति निश्चयस्तेन सम्यगवगतम् ।
यस्य त्वज्ञस्य ब्रह्म चैतन्यविषय इति मतं स न वेद ।
उक्तमेव दार्ढ्यार्थमनुवदति- अविज्ञातमिति ।
अविषयतया ब्रह्म विजानतामविज्ञातमदृश्यमिति पक्षः ।
अज्ञानां तु ब्रह्म विज्ञातं दृश्यमिति पक्ष इत्यर्थः ।
दृष्टेर्द्रष्टारं चाक्षुषमनोवृत्तेः साक्षिणं, अनया दृश्यया दृष्ट्या न पश्येर्विज्ञातेर्बुद्धिवृत्तेर्निश्चयरूपायाः साक्षिणं तथा न विषयीकुर्यादित्याह- नेति ।
नन्वविद्यादिनिवर्तकत्वेन शास्त्रस्य प्रामाण्ये ऽपि निवृत्तेरागन्तुकत्वान्मोक्षस्यनित्यत्वं स्यादिति नेत्याह- अत इति ।
तत्त्वज्ञानादित्यर्थः ।
ध्वंसस्य नित्यत्वादात्मरूपत्वाच्च नानित्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः ।
उत्पत्तिविकाराप्तिसंस्काररूपं चतुर्विधमेव क्रियाफलं तद्भिन्नत्वान्मोक्षस्य नोपासनासाध्यत्वमित्याह- यस्य तु इत्यादिना तस्माज्ज्ञानमेकं मुक्त्वा इत्यन्तेन ।
तथा उत्पाद्यत्ववत् विकार्यत्वे चापेक्षत इति युक्तमित्यन्वयः ।
दूषयति- तयोरिति ।
स्थितस्यावस्थान्तरं विकारः ।
नन्वनित्यत्वनिरासाय क्रियया स्थितस्यैव ब्रह्मणो ग्रामवदाप्तिरस्तु, नेत्याह- नचेति ।
ब्रह्म जीवाभिन्नं न वा ।
उभयथाप्याप्तत्वान्न क्रियापेक्षेत्याह- स्वात्मेत्यादिना ।
यथा व्रीहीणां संस्कार्यत्वेन प्रोक्षणापेक्षा तथा मोक्षस्य नेत्याह- नापीत्यादिना ।
गुणाधानं व्रीहीषु प्रोक्षणादिना, क्षालनादिना वस्त्रादौ मलापनयः ।
शङ्कते- स्वात्मधर्म इति ।
ब्रह्मात्मस्वरूप एव मोक्षो ऽनाद्यविद्यामलाकृत उपासनया मले नष्टे ऽभिव्यज्यत इत्यत्र दृष्टान्तः- यथेति ।
संस्कारो मलनाशः ।
कियात्मनि मलः सत्यः कल्पितो वा ।
द्वितीये ज्ञानादेव तन्नाशो न क्रियया ।
आद्ये क्रिया किमात्मनिष्टा अन्यनिष्टा वा ।
नाद्य इत्याह- न, क्रियेति ।
अनुपपत्तिं स्फुटयति- यदिति ।
क्रिया हि स्वाश्रये संयोगादिविकारमकुर्वती न जायत इत्यर्थः ।
तच्च वाक्यबाधनम् ।
न द्वितीय इत्याह- अन्येति ।
अविषयत्वात् ।
क्रियाश्रयद्रव्यासंयोगित्वादिति यावत् ।
दर्पणं तु सावयवं क्रियाश्रयेष्टकाचूर्णादिद्रव्यसंयोगित्वात्संस्क्रियत इति भावः ।
अन्यक्रिययान्यो न संस्क्रियत इत्यत्र व्यभिचारं शङ्कते- नन्विति ।
आत्मनो मूलाविद्याप्रतिबिम्बितत्वेन गृहीतस्य नरो ऽहमिति भ्रान्त्या देहतादात्म्यमापन्नस्य क्रियाश्रयत्वभ्रान्त्या संस्कार्यत्वभ्रमान्न व्यभिचार इत्याह- नेति ।
कश्चिदिति ।
अनिश्चितब्रह्मस्वरूप इत्यर्थः ।
यत्रात्मनि विषये आरोग्यबुद्धिरुत्पद्यते तस्य देहसंहतस्यैवारोग्यफलमित्यन्वयः ।
ननु देहाभिन्नस्य कथं संस्कारः, तस्यामुष्मिकफलभोक्तृत्वायोगादित्यत आह- तेनेति ।
देहसंहतेनैवान्तःकरणप्रतिबिम्बात्मना कर्ताहमिति भासमानेन प्रत्ययाः कामादयो मनस्तादात्म्यादस्य सन्तीति प्रत्ययिना क्रियाफलं भुज्यत इत्यर्थः ।
मनोविशिष्टस्यामुष्मिकभोक्तुः संस्कारो युक्त इति भावः ।
विशिष्टस्य भोक्तृत्वं न केवलस्य साक्षिण इत्यत्र मानमाह- तयोरिति ।
प्रमातृसाक्षिणोर्मध्ये सत्त्वसंसर्गमात्रेण कल्पितकर्तृत्वादिमान् प्रमाता पिप्पलं कर्मफलं भुङ्क्ते, स एव शोधितत्वेनान्यः साक्षितया प्रकाशत इत्यर्थः ।
आत्मा देहः ।
देहादियुक्तं प्रमात्रात्मानमित्यर्थः ।
एवं सोपाधिकस्य चिद्धातोर्मिथ्यासंस्कार्यत्वमुक्त्वा निरुपाधिकस्यासंस्कार्यत्वे मानमाह- एक इति ।
सर्वभूतेष्वद्वितीय एको देवः स्वप्रकाशः ।
तथापि मायावृतत्वान्न प्रकाशत इत्याह- गूढ इति ।
ननु जीवेनासंबन्धाद्भिन्नत्वाद्वा देवस्याभानं न तु मायागूहनादिति, नेत्याह-सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मेति ।
देवस्य विभुत्वात्सर्वप्राणिप्रत्यक्त्वाच्चावरणादेवाभानमित्यर्थः ।
प्रत्यक्त्वे कर्तृत्वं स्यादिति चेन्न, कर्माध्यक्षः ।
क्रियासाक्षीत्यर्थः ।
तर्हि साक्ष्यमस्तीति द्वैतापत्तिः ।
न सर्वभूतानामधिष्ठानं भूत्वा साक्षी भवति ।
साक्ष्यमधिष्ठाने साक्षिणि कल्पितमिति भावः ।
साक्षिशब्दार्थमाह- चेता केवल इति ।
बोद्धृत्वे सति अकर्ता साक्षीति लोकप्रसिद्धम् ।

चकारो दोषा भावसमुच्चयार्थः ।
निर्गुणत्वान्निर्देषत्वाच्च गुणो दोषनाशो वा संस्कारो नोत्यर्थः ।
ऽसःऽइत्युपक्रमाच्छ्रुक्रादिशब्दाः पुंस्त्वेन वाच्याः ।
स एव आत्मा परि सर्वमगात् व्याप्तः, शुक्रो दीप्तिमान्, अकायो लिङ्गशून्यः, अव्रणो ऽक्षतः, अस्राविरः शिराविधुरः अनश्वर इति वा ।
आभ्यां पदाभ्यां स्थूलदेहशून्यत्वमुक्तम् ।
शुद्धो रागादिमलशून्याः ।
अपापविद्धः पुण्यपापाभ्यामसंस्पृष्ट इत्यर्थः ।
अत इति ।
उत्पत्त्याप्तिविकारसंस्कारेभ्यो ऽन्यत्पञ्चमं क्रियाफलं नास्ति, यन्मोक्षस्य क्रियासाध्यत्वे द्वारं भवेदित्यर्थः ।
ननु मोक्षस्यासाध्यत्वे शास्त्रारम्भो वृथा ।
न ।
ज्ञानार्थत्वादित्याह- तस्मादिति ।
द्वाराभावादित्यर्थः ।
व्याघातं शङ्कते- नन्विति ।
तथा च मोक्षे क्रियानुप्रवेशो नास्तीति व्याहृतमिति भावः ।
मानसमपि ज्ञानं-न विधियोग्या क्रिया, वस्तुतन्नत्वात्,
कृत्यसाध्यत्वाच्चेत्याह- नेति ।
वैलक्षण्यं प्रपञ्चयति- क्रिया हीति ।
यत्र विषये तदनपेक्षयैव या चोद्यते तत्र सा हि क्रियेति योजना ।
विषयवस्त्वनपेक्षा, कृतिसाध्या च क्रियेत्यत्र दृष्टान्तमाह- यथेति ।
गृहीतमध्वर्युणेति शेषः ।
वषट्करिष्यन्होता, सन्ध्यां देवतामिति चैवमाधिवाक्येषु यथा यादृशी ध्यानक्रिया वस्त्वानपेक्षा, पुन्तन्त्रा च चोद्यते तादृशी क्रियेत्यर्थः ।
ध्यानमपि मानसत्वाज्ज्ञानवन्न क्रियेत्यत्र आह- ध्यानमित्यादिना ।
तथापि क्रियैवेति शेषः ।
कृत्यसाध्यत्वमुपाधिरिति भावः ।
ध्यानक्रियमुक्त्वा ततो वैलक्षण्यं ज्ञानस्य स्फुटयति- ज्ञानं त्विति ।
अतः प्रमात्वान्न चोदनातन्त्रं न विधेर्विषयः ।
पुरुषः कृतिद्वारा तन्त्रं हेतुर्यस्य तत्पुरुषतन्त्रं, तस्माद्वस्त्वव्यभिचारादपुन्तन्त्रत्वाच्च ध्यानाज्ज्ञानस्य महान्भेद इत्यर्थः ।
भेदमेव दृष्टान्तान्तरेणाह- यथा चेति ।
अभेदसत्त्वे ऽपि विधितो ध्यानं कर्तुं शक्यं, न ज्ञानमित्यर्थः ।
ननु प्रत्यक्षज्ञानस्य विषयजन्यतया तत्तन्त्रत्वे ऽपि शाब्दबोधस्य तदभावाद्विधेयक्रियात्वमिति नेत्याह- एवं सर्वेति ।
शब्दानुमानाद्यर्थेष्वपि ज्ञानमविधेयक्रियात्वेन ज्ञातव्यम् ।
तत्रापि मानादेव ज्ञानस्य प्राप्तेर्विध्ययोगादित्यर्थः ।
तत्रैवं सति ।
लोके ज्ञानस्याविधेयत्वे सतीत्यर्थः ।
यथाभूतत्वमबाधितत्वम् ।
ननु ऽआत्मानं पश्येतऽ ऽब्रह्म त्वं विद्धिऽ ऽआत्मा द्रष्टव्यःऽइति विज्ञाने लिङ्लोट्तव्यप्रत्यया विधायताः श्रूयन्ते, अतो ज्ञानं विधेयमित्यत आह- तद्विषय इति ।
तस्मिन् ज्ञानरूपविषये विधयः पुरुषं प्रवर्तयितुमशक्ता भवन्ति ।
अनियोज्यं कृत्यसाध्यं नियोज्यशून्यं वा ज्ञानं तद्विषयकत्वादित्यर्थः ।
ममायं नियोग इति बोद्धा नियोज्यो विषयश्च विधेर्नास्तीति भावः ।
तर्हि ज्ञेयं ब्रह्म विधीयतां, नेत्याह- अहेयेति ।
वस्तुस्वरूपो विषयस्तत्त्वात् ।
ब्रह्मणो निरतिशयस्याध्यत्वान्न विधेयत्वमित्यर्थः ।
उदासीनवस्तुविषयकत्वाच्च ज्ञानं न विधेयं, प्रवृत्यादिफलाभावादित्यर्थः ।
विधिपदानां गतिं पृच्छति-- किमर्थानीति ।
विधिच्छायानि प्रसिद्धयागादिविधितुल्यानीत्यर्थः ।
विधिप्रत्ययैरात्मज्ञानं परमपुरुषार्थसाधनमिति स्तूयते ।
स्तुत्या आत्यन्तिकेष्टहेतुत्वभ्रान्त्या या विषयेषु प्रवृत्तिरात्मश्रवणादिप्रतिबन्धिका तन्निवृत्तिफलानि विधिपदानीत्याह-- स्वाभाविकेति ।
विवृणोति-- यो हीत्यादिना ।
तत्रविषयेषु ।
संघातस्य या प्रवृत्तिः तद्गोचराच्छब्दादेरित्यर्थः ।
स्रोतश्चित्तवृत्तिप्रवाहः ।
प्रवृत्तयन्ति ज्ञानसाधनश्रवणादाविति शेषः ।
श्रवणस्वरूपमाह-- तस्येति ।
अन्वेषणं ज्ञानम् ।
यदिदं जगत्तत्सर्वमात्मैवेत्यनात्मबोधेनात्मा बोध्यते ।
अद्वितीयादृश्यात्मबोधे विधिस्तपस्वी द्वैतवनोपजीवनः क्व स्तास्यतीति भावः ।
आत्मज्ञानिनः कर्तव्याभावे मानमाह-- तथा चेति ।
अयं स्वयं परमानन्दः परमात्माहमस्मि इति यदि कश्चित्पुरुष आत्मानं जानीयात्तदा किं फलमिच्छन्, कस्य वा भोक्तुः प्रितये, शरीरं तप्यमानमनुसंज्वरेत् तप्येत ।
भक्तृभोग्यद्वैताभावात्कृतकृत्य आत्मविदित्यभिप्रायः ।
ज्ञानदौर्लभ्यार्थश्चेच्छब्दः ।
एतद्गुह्यतमं तत्त्वम् ।
वृत्तिकारमतनिरासमुपसंहरति-- तस्मादिति ।
प्राभाकरोक्तमुपन्यस्यत् इ-- यदपि केचिदिति ।
कर्तात्मा लोकसिद्धत्वान्न वेदान्तार्थः ।
तदन्यद्ब्रह्म नास्त्येव, वेदस्य कार्यपरत्वेन मनाभवादित्यर्थः ।
मानाभावे ऽसिद्ध इत्याह-- तन्नेति ।
अज्ञातस्य फलस्वरूपस्यात्मन उपनिषदेकवेद्यस्याकार्यशेषत्वात् कृत्स्नवेदस्य कार्यपरत्वमप्रसिद्धम् ।
न च प्रवृत्तिनिवृत्तिलिङ्गाभ्यां श्रोतुस्तधेतुं कार्यबोधमनुमाय वक्तृवाक्यस्य कार्यपरत्वं निश्चित्य वाक्यस्थपदानां कार्यान्विते शक्तिग्रहान्न सिद्धस्यापदार्थस्य वाक्यार्थत्वमिति वाच्यम्, पुत्रस्ते जात इति वाक्यश्रोतुः पितुर्हर्षलिङ्गेनेष्टं पुत्रजन्मानुमाय पुत्रादिपदानां सिद्धे संगतिग्रहात्, कार्यान्वितापेक्षयान्वितार्थे शक्तिरित्यङ्गीकारे लाघवात्, सिद्धस्यापि वाक्यार्थत्वादित्यलम् ।
किञ्च ब्रह्मणो नास्तीत्वादेव कृत्स्नवेदस्य कार्यपरत्वं उत वेदान्तेषु तस्याभानात्, अथ वा कार्यशेषत्वात्, किं वा लोकसिद्धत्वादाहोस्वित् मानान्तरविरोधात् ।
तत्राद्यं पक्षत्रयं निराचष्टे-- यो ऽसाविति ।
अनन्यशेषत्वार्थं ऽअसंसारीऽइत्यादि विशेषणम् ।
नास्तीत्वाभावे हेतुं वेदान्तमानसिद्धत्वमुक्त्वा हेत्वन्तरमात्मत्वमाह-- स एष इति ।
इतिरिदमर्थे ।
इदं न इदं न इति सर्वदृश्यनिषेधेन य आत्मा उपदिष्टः स एष इत्यर्थः ।
चतुर्थं शङ्कते-- नन्वात्माहमिति ।
आत्मनो ऽहङ्कारादिसाक्षित्वेनाहन्धीविषयत्वस्य निरस्तत्वान्न लोकसिद्धतेत्याह-- नेति ।
यं तीर्थकारा अपि न जानन्ति तस्यालैकिकत्वं किमु वाच्यमित्याह-- नहीति ।
समस्तारतम्यवर्जितः ।
तत्तन्मते आत्मानधिगतिद्योतकानि विशेषणानि ।
पञ्चमं निरस्यति-- अत इति ।
केनचिद्वादिना प्रमाणेन युक्त्या वेत्यर्थः ।
अगम्यात्वान्न मानान्तरविरोध इति भावः ।
साक्षीकर्माङ्गं चोतनत्वात्, कर्तृवदिति, तत्राह-- विधीति ।
अज्ञातसाक्षिणो ऽनुपयोगाज्ज्ञातस्य व्याघातकत्वान्न कर्मशेषत्वमित्यर्थः ।
साक्षिणः सर्वशेषित्वादहेयानुदेयत्वाच्च न कर्मशेषत्वमित्याह-- आत्मत्वादिति ।
अनित्यत्वेनात्मनो हेयत्वमाशङ्क्याह-- सर्वं हीति ।
परिणामित्वेन हेयतां निराचष्टे-- विक्रीयेति ।
उपादेयत्वं निराचष्टे--- अत एवेति ।
निर्विकारित्वादित्यर्थः ।
उपादेयत्वं हि साध्यस्य न त्वात्मनः ।
नित्यसिद्धत्वादित्यर्थः ।
परप्राप्त्यर्थं आत्मा हेया इत्यत आह- तस्मात्, पुरुषान्न परं किञ्चिदिति ।
काष्ठा सर्वस्यावधिः ।
एवमात्मनो ऽनन्यशेषत्वात्, अबाध्यत्वात्, अपूर्वत्वात्, वेदान्तेषु स्फुटभानाच्च ।
वेदान्तैकवेद्यत्वमुक्तम् ।
तत्र श्रुतिमाह-- तं त्वेति ।
तं सकारणसूत्रस्याधिष्ठानं पुरुषं पूर्णं हे शाकल्य, त्वा त्वां पृच्छामीत्यर्थः ।
अत इति ।
उक्तलिङ्गैः श्रुत्या च वेदान्तानामात्मवस्तुपरत्वनिश्चयादित्यर्थः ।
पूर्वोक्तमनुवदति-- यदपीति ।

वेदस्य नैरर्थक्ये शङ्किते तस्यार्थवत्तापरमिदं भाष्यम्-- दृष्टो हीति ।
तत्र ऽफलवदर्थावबोधनम्ऽइति वक्तव्ये धर्मविचारप्रक्रमात् ऽकर्मावबोधनंऽइत्युक्तं नैतावता वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वनिरासः ।
अत एव ऽअनुपलब्धेर्ऽथे तत्प्रमाणम्ऽइति सूत्रकारो धर्मस्य फलवदज्ञातत्वेनैव वेदार्थतां दर्शयति तच्चावशिष्टं ब्रह्मण इति न वृद्धवाक्यैर्विरोध इत्याह- तद्धर्मेति ।
निषेधशास्त्रस्यापि निवृत्तिकार्यपरत्वमस्ति, तत्सूत्रभाष्यवाक्यजातं कर्मकाण्डस्य कार्यपरत्वाभिप्रायमित्यर्थः ।
वस्तुतस्तु लिङर्थे कर्मकाण्डस्य तात्पर्यं, लिङर्थश्च, लोके प्रवर्तकज्ञानगोचरत्वेन कॢप्तं यागादिक्रियागतमिष्टसाधनत्वमेव न क्रियातो ऽतिरिक्तं कार्यं तस्य कूर्मलोमवदप्रसिद्धत्वादिति तस्यापि पराभिमतकार्यविलक्षणे सिद्धे प्रामाण्यं किमुद ज्ञानकाण्डस्येति मन्तव्यम् ।
किं च वेदान्ताः सिद्धवस्तुपराः,फलवद्भूतशब्दत्वात्, दध्यादि शब्दवदित्याह-- अपि चेति ।
किमक्रीयार्थकशब्दानामानर्थक्यमभिधेयाभावः,
फलाभावो वा ।
आद्य आह-- आम्नायस्येति ।
इति न्यायेन एतदभिधेयराहित्यं नियमेनाङ्गीकुर्वतां ऽसोमेन यजेतऽ ऽदध्ना जुहोतिऽइत्यादि वाक्येषु दधिसोमादिशब्दानामर्थशून्यत्वं स्यादित्यर्थः ।
ननु केनोक्तमभिधेयराहित्यमित्याशङ्क्याह-- प्रवृत्तीति ।
कार्यातिरेकेण भव्यार्थत्वेन कार्यशेषत्वेन दध्यादिशब्दो भूतं वक्ति चेत्, तर्हि सत्यादिशदब्दः कूटस्थं न वक्तीत्यत्र को हेतुः, किं कूटस्थस्याक्रियत्वादुताक्रियाशेषत्वाद्वेति प्रश्नः ।
ननु दध्यादेः कार्यान्वयित्वेन कार्यत्वादुपदेशः, न कूटस्थस्याकार्यत्वादित्याद्यमाशङ्क्य निरस्यति-- नहीति ।
दध्यादेः कार्यत्वे कार्यशेषत्वहानिः ।
अतो भूतस्य कार्याद्भिन्नस्य दध्यादेः शब्दार्थत्वं लब्धमिति भावः ।
द्वितीयंशङ्कते-- अक्रियात्वे ऽपीति ।
कार्यशेषपरः कूटस्थस्य त्वकार्यशेषत्वान्नोपदेशव इति भावः ।
भूतस्य कार्यशेषत्वं शब्दार्थत्वाय फलाय वा, नाद्य इत्याह-- नैष दोष इति ।
दध्यादेः कार्यशेषत्वे सत्यपि शब्देन वस्तुमात्रमेवोपदिष्टं न कार्यान्वयी शब्दार्थः ।
अन्वितार्थमात्रे शब्दानां शक्तिरित्यर्थः ।
द्वितीयमङ्गीकरोति-- क्रियार्थत्वं त्विति ।
तस्य भूतविशेषस्य दध्यादेः क्रियाशेषत्वं फलमुद्दिश्याङ्गीक्रियत इत्यर्थः ।
नतु ब्रह्मण इति तुशब्दार्थः ।
ननु भूतस्य कार्यशेषत्वाङ्गीकारे स्वातन्त्र्येण कथं शब्दार्थतेति, तत्राह-- न चेति ।
फलार्थं शेषत्वाङ्गीकारमात्रेण शब्दार्थत्वभङ्गे नास्ति शेषत्वस्य शब्दार्थतायामप्रवेशादित्यर्थः ।
आनर्थक्यं फलाभाव इति पक्षं शङ्कते-- यदिति ।
यद्यपि दध्यादि स्वतो निष्फलमपि क्रियाद्वारा सफलत्वादुपदिष्टं तथापि कूटस्थब्रह्मवादिनः क्रियाद्वाराभावात् तेन दृष्टान्तेन कि फलं स्यादित्यर्थः ।
भूतस्य साफल्ये क्रियैव द्वारमिति न नियमः, रज्ज्वाःज्ञानमात्रेण साफल्यदर्शनादित्याह-- उच्यत इति ।
तथैव ।
दध्यादिवदेवेत्यर्थः ।
दध्यादेः क्रियाद्वारा साफल्यं ब्रह्मणस्तु स्वत इति विशेषे सत्यपि वेदान्तानां सफलभूतार्थकत्वमात्रेण दध्याद्युपदेशसाम्यमित्यनवद्यम् ।
इदानिं वेदान्तानां निषेधवाक्यवत्सिद्धार्थपरत्वमित्याह-- अपि चेति ।
नञः प्रकृत्यर्थेन संबन्धात् हननाभावो नञर्थः, इष्टसाधनत्वं तदिप्रत्ययार्थः, इष्टश्चात्र नरकदुःखाभावः, तत्परिपालको हननाभावा इति निषेधवाक्यार्थः ।
हननाभावो दुःखाभावहेतुरित्युक्तावर्थाद्धननस्य दुःखसाधनत्वधिया पुरुषो निवर्तते ।
नात्र नियोगः कश्चिदिति, तस्य क्रियातत्साधनदध्यादिविषयत्वात् ।
न च हननाभावरूपा नञ्वाच्या निवृत्तिः क्रिया, अभावत्वात् ।
नापि क्रियासाधनम् ।
अभावस्य भावार्थाहेतुत्वाद्भावार्थासत्त्वाच्चेत्यर्थः ।
अतो निषेधशास्त्रस्य सिद्धार्थे प्रामाण्यमिति भावः ।
विपक्षे दण्डमाह-- अक्रियेति ।
ननु स्वभावतो रागतः प्राप्तेन हन्त्यर्थेनानुरागेण नञ्संबन्धेन हेतुना हननविरोधिनी संकल्पक्रीया बोध्यते, सा च नञर्थरूपा तत्रप्राप्तत्वाद्विधीयते, अहननं कुर्यादिति ।
तथा च कार्यार्थकमिदं वाक्यमित्याशङ्क्य निषेधति- न चेति ।
औदासीन्यं पुरुषस्य स्वरूपं तच्च हननक्रियानिवृत्त्युपलक्षितं निवृत्त्यौदासीन्यं हननाभाव इति यावत् ।
तद्व्यतिरेकेण नञः क्रियार्थत्वं कल्पयितुं न च शक्यमिति योजना ।
मुख्यार्थस्याभावस्य नञर्थत्वसंभवे तद्विरोधिक्रियालक्षणाया अन्याय्यत्वात् निषेधवाक्यस्यापि कार्यार्थकत्वे विधिनिषेकभेदविप्लवापत्तेश्चेति भावः ।
ननु तदभाववत्तदन्यतद्विरुद्धयोरपि नञः शक्तिः किं न स्यात्, अब्राह्मणः अधर्म इति प्रयोगदर्शनादिति चेन्न, अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वादित्याह- नञश्चेति ।
गवादिशब्दानां तु अगत्या नानार्थकत्वं, स्वर्गेषुवाग्वज्रादीनां शक्यपशुसंबन्धाभावेन लक्षणानवतारात् ।
अन्यविरुद्धयोस्तु लक्ष्यत्वं युक्तम्, शक्यसंबन्धात् ।
ब्राह्मणादन्यस्मिन् क्षत्रियादौ, धर्मविरुद्धे वा पापे ब्रह्मणाद्यभावस्य नञ्शक्यस्य संबन्धात् ।
प्रकृते च आख्यातयोगान्नञ् प्रसज्यप्रतिषेधक एव न पर्युदासलक्षकः इति मन्तव्यम् ।
यद्वा नञः प्रकृत्या न संबन्धः प्रकृतेः प्रत्ययार्थो ऽसपर्जनत्वात्, प्रधानसंबन्धाच्चाप्रधानानां किन्तु प्रकृत्यर्थनिष्ठेन प्रत्ययार्थेनेष्टसाधनत्वेन संबन्धो नञः, इष्टं च स्वापेक्षया बलवदनिष्टाननुबन्धि यत्तदेव न तात्कालिकसुखमात्रं, विषसंयुक्तान्नभोगस्यापि इष्टत्वापत्तेः ।
तथा च न ऽहन्तव्यःऽहननं बलवदनिष्टासाधनत्वे सति इष्टसाधनं न भवतीत्यर्थः ।
अत्र च ऽहन्तव्यःऽइति हनने विशिष्टेष्टसाधनत्वं भ्रान्तिप्राप्तमनूद्य नेत्यभावबोधने बलवदनिष्टसाधनं हननमिति बुद्धिर्भवति, हनने तात्कालिकेष्टसाधनत्वरूपविशेष्यसत्वेन विशिष्टाभावाबुद्धेर्विशेषणाभावपर्यवसानात् ।
विशेषणं बलवदनिष्टासाधनत्वमिति तदभावो बलवदनिष्टसाधनत्वं नञर्थं इति पर्यवसन्नम् ।
तद्बुद्धिरौदासीन्यपरिपालिकेत्याह- अभावेति ।
चो ऽप्यर्थः पक्षान्तरद्योती ।
प्रकृत्यर्थाभावबुद्धिवत्प्रत्ययार्थाभावबुद्धिरपीत्यर्थः ।
बुद्धेः क्षणिकत्वात्तदभावे सत्यौदासीन्यात्प्रच्युतिरूपा हननादौ प्रवृत्तिः स्यादिति, अत्राह- सा चेति ।
यथाग्निरिन्दनं दग्ध्वा श्याम्यति एवं सा नञर्थाभावबुद्धिः हननादाविष्टसाधनत्वभ्रान्तिमूलं रागेन्धनं दग्ध्वैव शाम्यतीत्यक्षरार्थः ।
रागनाशे कृते प्रच्युतिरिति भावः ।
यद्वा रागतः प्राप्ता सा क्रिया रागनाशे स्वयमेव शाम्यतीत्यर्थः ।
परपक्षे तु हननविरोधिक्रिया कार्येत्युक्ते ऽपि हननस्येष्टसाधनत्वभ्रान्त्यनिरासात् प्रच्युतिर्दुर्वारा ।
तस्मात्तदभाव एव नञर्थ इत्युपसंहरति-- तस्मादिति ।
भावार्थाभावेन तद्विषयककृत्यभावात् कार्याभावस्तच्छब्दार्थः ।

यद्वेत्युक्तपक्षे निवृत्त्युपलक्षितमौदासीन्यं यस्माद्विशिष्टाभावायत्तमेवेति व्याख्येयम् ।
स्वतःसिद्धस्यौदासीन्यस्य नञर्थसाध्यत्वोपपादनार्थं निवृत्त्युपलक्षितत्वमिति ध्येयम् ।
ऽतस्य बटोर्व्रतम्ऽइत्यनुष्ठेयक्रियावाचिव्रतशब्देन कार्यमुपक्रम्य ऽनेक्षेतोद्यन्तमादित्यम्ऽइति प्रजापतिव्रतमुक्तम् ।
अत उपक्रमबलात्तत्र नञ ईक्षणविरोधिसंकल्पक्रियालक्षणाङ्गीकृता ।
एवमगौरसुरा अधर्म इत्यादौ नामधात्वर्थयुक्तस्य नञः प्रतिषेधवाचित्वायोगात् अन्यविरुद्धलक्षकत्वम् ।
एतेभ्यः प्रजापतिव्रतादिभ्यो ऽन्यत्राभावमेव नञर्थं मन्यामह इत्यर्थः ।
दुःखाभावफलके नञर्थे सिद्धे निषेधशास्त्रमानत्ववद्वेदान्तानां ब्रह्मणि मानत्वमिति भावः ।
तर्ह्यक्रियार्थानामानर्थक्यमिति सूत्रं किंविषयमिति, तत्राह- तस्मादिति ।
वेदान्तानां स्वार्थे फलवत्वाद्व्यर्थकथाविषयं तदित्यर्थः ।
यदपीत्यादि स्पष्टार्थम् ।
श्रवणज्ञानमात्रात्संसारानिवृत्तावपि साक्षात्काराज्जीवत एव मुक्तिर्दुरपह्नयेति सदृष्टान्तमाह- अत्रोच्यत इत्यादिना ।
ब्रह्माहमिति साक्षीत्कारविरोधादित्यर्थः ।
तत्त्वविदो जीवन्मुक्तौ मानमाह- तदुक्तं श्रुत्येति ।
जीवतो ऽशरीरत्वं विरुद्धमिति शङ्कते- शरीर इति ।
आत्मनो देहसंबन्धस्य भ्रान्तिप्रयुक्तत्वात्तत्वधिया तन्नाशरूपमशरीरत्वं जीवतो युक्तमित्याह- नेत्यादिना ।
असङ्गात्मरूपं त्वशरीरत्वं तत्वधिया जीवतो व्यज्यत इत्याह- नित्यमिति ।
देहात्मनोः संबन्धः सत्य इति शङ्कते- तत्कृतेति ।
तन्नाशार्थं कार्यापेक्षेति भावः ।
आत्मनः शरीरसंबन्धे जाते धर्माधर्मोत्पत्तिः, तस्यां सत्यां संबन्धजन्मेत्यन्योन्याश्रयादेकस्यासिद्ध्या द्वितीयस्याप्यसिद्धिः स्यादिति परिहरति- नेत्यादिना ।
नन्वेतद्देहजन्यधर्माधर्मकर्मण एतदेहसंबन्धहेतुत्वे स्यादन्योन्याश्रयः ।
पूर्वदेहकर्मण एतद्देहसंबन्धोत्पत्तिः, पूर्वदेहश्च तत्पूर्वदेहकृतकर्मण इति बीजाङ्कुरवदनादित्वान्नायं दोष इत्यत आह- अन्धेति ।
अप्रामाणिकीत्यर्थः ।
न हि बीजाङ्कुरः ततो बीजान्तरं च यथा प्रत्यक्षेण दृश्यते तद्वदात्मनो देहसंबन्धः पूर्वकर्मकृतः प्रत्यक्षः ।
नाप्यस्ति कश्चिदागमः ।
प्रत्युत ऽअसङ्गो हिऽइत्यादिश्रुतिः सर्वकर्तृत्वं वारयतीति भावः ।
तत्र युक्तिमाह- क्रियेति ।
कूटस्थस्य कृत्ययोगान्न कर्तृत्वमित्यर्थः ।
स्वतो निष्क्रियस्यापि कारकसंनिधिना कर्तृत्वमिति शङ्कां दृष्टान्तवैषम्येण निरस्यति- नेति ।
राजादीनां स्वक्रीतभृत्य कर्तृत्वं युक्तं नात्मन इत्यर्थः ।
देहकर्मणोरविद्याभूमौ बीजाङ्कुरवदावर्तमानयोरात्मना संबन्धो भ्रान्तिकृत एवेत्याह- मिथ्येति ।
ननु ऽयजेतऽइति विध्यनुपपस्यात्मनः कर्तृत्वमेष्टव्यमिति, तत्राह- एतेनेति ।
भ्रान्तिकृतेन देहादिसंबन्धेन यागादिकर्तृत्वमाब्रह्मबोधाद्व्याख्यातमित्यर्थः ।
अत्राहुः ।
प्राभाकरा इत्यर्थः ।
भ्रान्त्यभावाद्देहसंबन्दादिकं सत्यमिति भावः ।
भेदज्ञानाभावान्न गौण इत्याह- नेति ।
प्रसिद्धो ज्ञातो वस्तुनोर्भेदो येन तस्य गौणमुख्यज्ञानाश्रयत्व प्रसिद्धेरित्यर्थः ।
यस्य तस्य पुंसो गौणौ भवता इत्यन्वयः ।
शौर्यादिगुणविषयावित्यर्थः ।
तस्य त्विति ।
भेदज्ञानशून्यस्य पुंस इत्यर्थः ।
शब्दप्रत्ययाविति ।
शब्दः शाब्दबोधश्चेत्यर्थः ।
संशयमूलौ तावुदाहरति- यथा मन्देति ।
यदा संशयमूलयोर्न गौणत्वं तदा भ्रान्तिमूलयोः किं वाच्यमित्याह- यथा वेति ।
अकस्मादिति ।
अतर्कितादृष्टादिनां संस्कारोद्बोधे सतीत्यर्थः ।
निरुपचारेण गुणज्ञानं विनेत्यर्थः ।
देहादिव्यतिरिक्तात्मवादिनामिति ।
देहात्मवादिनां तु प्रमेत्यभिमान इति भावः ।
जीवन्मुक्तौ प्रमाणमाह- तथा चेति ।
तत्तत्र जीवन्मुक्तस्य देहे ।
यथा दृष्टान्तः अहिनिर्ल्वयनी सर्पत्वक् वाल्मीकादौ प्रत्यस्ता निक्षिप्ता मृता सर्पेण त्यक्ताभिमाना वर्तते, एवमेवेदं विदुषा त्यक्ताभिमानं शरीरं तिष्ठति ।
अथ तथा त्वचा निर्मुक्तसर्पवदेवायं देहस्थो ऽशरीरः विदुषो देहे सर्पस्य त्वचीवाभिमानाभावादशरीरत्वादमृतः प्राणितीति प्राणो जीवन्नपि ब्रह्मैव, किं तद्ब्रह्म तेजः स्वयञ्ज्योतिरानन्द एवेत्यर्थः ।
वस्तुतो ऽचक्षुरपि बाधितचक्षुराद्यनिवृत्या सचक्षुरिवेत्यादि योज्यम् ।
इत्यनवद्यमिति ।
ब्रह्मात्मज्ञानान्मुक्तिलाभात्सिद्धं वेदान्तानां प्रामाण्यं, हितशासनाच्छास्त्रत्वं च निर्देषतया स्थितमित्यर्थः ।
ब्रह्मज्ञानमुद्दिश्य श्रवणवन्मनननिदिध्यासनयोरप्यवान्तरवाक्यभेदेन विध्यङ्गीकारान्न ब्रह्मणो विधिशेषत्वं उद्देश्यज्ञानलभ्यतया प्राधान्यादित्याह- नेति ।
श्रवणं ज्ञानकरणवेदान्तगोचरत्वात्प्रधानं, मनननिदिध्यासनयोः प्रमेयगोचरत्वात्तदङ्गत्वं, नियमादृष्टस्य ज्ञान उपयोगः सर्वापेक्षान्यायादिति मन्तव्यम् ।
तर्हि ज्ञाने विधिः किमिति त्यक्तः, तत्राह- यदि हीति ।
यदि ज्ञाने विधिमङ्गीकृत्य वेदानतैरवगतं ब्रह्म विधेयज्ञाने कर्मकारकत्वेन विनियुज्येत तदा विधिशेषत्वं स्यात् ।
न त्ववगतस्य विनियुक्तत्वमस्ति, प्राप्तावगत्या फललाभे विध्ययोगादित्यर्थः ।
तस्मात् --विध्यसंभवात् ।
अतः -शेषत्वासंभवात् ।
सत्यादिवाक्यैर्लब्धज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तिरूपफललाभे सतीत्यर्थः ।
सूत्रं योजयति- स्वतन्त्रमिति ।
एवं च सतीति ।
चो ऽवधारणे ।
उक्तरीत्या ब्रह्मणः स्वातन्त्र्ये सत्येव भगवतो व्यासस्य पृथक्शास्त्रकृतिर्युक्ता, धर्मविलक्षणप्रमेयलाभात् ।
वेदान्तानां कार्यपरत्वे तु प्रमेयाभेदान्न युक्तेत्यर्थः ।
ननु मानसधर्मविचारार्थं पृथगारम्भ इत्याशङ्क्याह- आरभ्यमाणं चेति ।
अथ बाह्यसाधनधर्मविचारानन्तरम् ।
अतो बाह्यधर्मस्य शुद्धिद्वारा मानसोपासनाधर्महेतुत्वात्परिशिष्टो मानसधर्मो जिज्ञास्य इति सूत्रं स्यादिति ।
अत्र दृष्टान्तमाह- अथेति ।
तृतीयाध्याये श्रुत्यादिभिःशेषशेषित्वनिर्णयानन्तरं शेषिणाशेषस्य प्रयोगसंभवात् कः क्रतुशेषः को वा पुरुषशेषः इति विज्ञास्यत इत्यर्थः ।
एवमारभ्येत ।
नत्वारब्धं, तस्मादवान्तरधर्मार्थमारम्भ इत्ययुक्तमिति भावः ।
स्वमते सूत्रानुगुण्यमस्तीत्यह- ब्रह्मेति ।
जैमिनिना ब्रह्म न विचारितमिति तज्जिज्ञास्यत्वसूत्रणं युक्तमित्यरथः ।
वेदान्तार्थश्चेदद्वैतं तर्हि द्वैतसापेक्षविध्यादीनां का गतिरित्याशङ्क्य ज्ञानात्प्रागेव तेषां प्रामाण्यं न पश्चादित्याह- तस्मादिति ।
ज्ञानस्य प्रमेयप्रमातृबाधकत्वादित्यर्थः ।
ब्रह्म न कार्यशेषः, तद्बोधात्प्रागेव सर्वव्यवहार इत्यत्र ब्रह्मविदां गाथामुदाहरति- अपिचेति ।
सदबाधितं ब्रह्म पूर्वमात्मा विषयानादत्त इति सर्वसाक्ष्यहमित्येवंबोधे जाते सति पुत्रदेहादेः सत्ताबाधनात् मायामात्रत्वनिश्ययात् पुत्रदारादिभिरहमिति स्वीयदुःखसुखभावत्वगुणयोगाद्गौणात्माभिमानस्य नरो ऽहं कर्ता मूढ इति मिथ्यात्माभिमानस्य च सर्वव्यवहारहेतोरसत्वे कार्यं विधिनिषेधादिव्यवहारः कथं भवेत् हेत्वभावान्न कथञ्चिद्भवेदित्यर्थः ।

नन्वहं ब्रह्मेति बोधो बाधितः, अहमर्थस्य प्रमातुः ब्रह्मत्वायोघादित्याशङ्क्या प्रमातृत्वस्याज्ञानविलसितान्तःकरणतादात्म्यकृतत्वान्न बाध इत्यह- अन्वेष्टव्येति ।
ऽय आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकः सो ऽन्वेष्टव्यऽइति श्रुतेः
ज्ञातव्यपरमात्मविज्ञानात्प्रागेवाज्ञानाच्चिद्धातोरात्मानः प्रमातृत्वं प्रमातैव ज्ञातः सन् पाप्मरागद्वेषमरणविवर्जितः परमात्मा स्यादित्यर्थः ।
प्रमातृत्वस्य कल्पितत्वे तदाश्रितानां प्रमाणानां प्रामाण्य कथमित्यत आह- देहेति ।
देहात्मत्वप्रत्ययः कल्पितो भ्रमो ऽपि व्यवहाराङ्गतया मानत्वेनेष्यते वैदिकैः, तद्वल्लौकिकमध्यक्षादिकमात्मबोधावधि व्यवहारकाले बाधाभावात् व्यावहारिकं प्रामाण्यमिष्यतां, वेदान्तानां तु कालत्रयाबाध्यबोधित्वात् तत्वावेदकं प्रामाण्यमिति तु शब्दार्थः ।
आऽत्मनिश्चयात् ।
आत्मनिशचयादित्याङ्मर्यादायाम् ।
प्रमातृत्वस्य कल्पितत्वे ऽपि विषयाबाधात् प्रामाण्यमितिभावः ॥
रामनाम्निपरे धाम्नि कृत्स्नाम्नायसमन्वयः ।
कार्यतात्पर्यबाधेन साधितः शुद्धबुद्धये ॥4॥
इति चतुसूत्री समाप्ता ॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.4.4
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.5.5
ईक्षतेर् नाशब्दम्

वृत्तमनूद्याक्षेपलक्षणामवान्तरसंगतिमाह- सांख्यादयस्त्विति ।
भवतु सिद्धे वेदान्तानां समन्वयः तथापि मानान्तरायोगे ब्रह्मणि शक्तिग्रहायोगात्, कूटस्थत्वेनाविकारित्वेन कारणत्वायोगाच्च न समन्वयः ।
किन्तु सर्गाद्यं कार्यं जडप्रकृतिकं, कार्यत्वात्, घटवत् इत्यनुमानगम्ये त्रिगुणे प्रधाने समन्वय इत्याक्षिपन्तीत्यर्थः ।
सिद्धं मानान्तरगम्यमेवेत्याग्रहः शक्तिग्रहार्थः ।
अत एव प्रधानादवनुमानोपस्थिते शक्तिग्रहसंभवात् तत्परतया वाक्यानि योजयन्तीत्युक्तम् ।
किं च ऽतेजसा सोम्यशुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छऽइत्याद्याः श्रुतयः ।
शुङ्गेन लिङ्गेन कारणस्य स्वतो ऽन्वेषणं दर्शयन्तो मानान्तरसिद्धमेव जगत्कारणं वदन्तीत्याह- सर्वेष्विति ।
नन्वतीन्द्रियत्वेन प्रथानादेर्व्याप्तिग्रहायोगात्कथमनुमानम्, तत्राह- प्रधानमिति ।
यत्कार्यं तज्जडप्रकृतिकं यथा घटः ।
यज्जडं तच्चेतनसंयुक्तं, यथा रथादिरिति सामान्यतोदृष्टानुमानगम्याः प्रधानपुरुष संयोगा इत्यर्थः ।
अद्वितीयब्रह्मणः कारणत्वविरोधिमतान्तरमाह- काणादास्त्विति ।
सृष्टिवाक्येभ्य एव परार्थानुमानरूपेभ्यो यत्कार्यं तद्बुद्धिमत्कर्तृकमितीश्वरं कर्तारं, परमाणूंश्च यत्कार्यद्रव्यं तत्स्वन्यूनपरिमाणद्रव्यारब्दमित्यनुमिमत इत्यर्थः ।
अन्ये ऽपि बौद्धादयः ।
ऽअसद्वा इदमग्र आसीत् इत्यादि वाक्याभासः ।
यद्वस्तु तच्छून्यावसानं, यथा दीप इति युक्त्याभासः ।
एवं वादिविप्रतिपत्तिमुक्त्वा तन्निरासायोत्तरसूत्रसन्दर्भममवतारयति-- तत्रेति ।
वादिविवादे सतीत्यर्थः ।
व्याकरणमीमांसान्यायनिधित्वात्पदवाक्यप्रमाणज्ञत्वम् ।
यज्जगत्कारणं तच्चेतनमचेतनं वेति
ईक्षणस्यमुख्यत्वगौणत्वाभ्यां संशये पूर्वपक्षमाह-- तत्र सांख्या इति ।
अपिशब्दावयवकारार्थो ।
ऽसदेवऽइत्यादि स्पष्टब्रह्मलिङ्गवाक्यानां प्रधानपरत्वनिरासेन ब्रह्मपरत्वोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः ।
पूर्वपक्षे जीवस्यप्रधानैक्योपास्तिः, सिद्धान्तेब्रह्मैक्यज्ञानमिति विवेकः ।
अचेतनसत्वस्यैव सर्वज्ञत्वं, न चेतनस्येत्याह- तेन च सत्वधर्मेणेति ।
न केवलस्येति ।
जन्यज्ञानस्य सत्वधर्मत्वान्नित्योपलब्धेरकार्यत्वाच्चिन्मात्रस्य न सर्वज्ञानकर्तृत्वमित्यर्थः ।
ननु गुणानां साम्यावस्थायां सत्वस्योत्कर्षाभावात्कथं सर्वज्ञतेत्याह- त्रिगुणत्वादिति ।
त्रयो गुणा एव प्रधानं तस्यसाम्यवस्था तदभेदप्रधानमित्युच्यते ।
तदवस्थायामपि प्रलये सर्वज्ञानक्तिमत्वरूपं सर्वज्ञत्वमक्षतमित्यर्थः ।
ननु मया किमिति शक्तिमत्वरूपं गौणं सर्वज्ञत्वमङ्गीकार्यमिति, तत्राह- नहीति ।
अनित्यज्ञानस्य प्रलये नाशाच्छक्तिमत्वं वाच्यं कारकाभावाच्चेत्याह- अपि चेति ।
मतद्वयसाम्यमुक्त्वा स्वमते विशेषमाह- अपि चेति ।
ब्रह्मणः कारणत्वं स्मृतिपादे समर्थ्यते ।
प्रधानादेः कारणत्वं तर्कपादे युक्तिभिर्निरस्यति ।
अधुना तु श्रुत्या निरस्यति- ईक्षतेर्नाशब्दमिति ।
ईक्षणश्रवणाद्वेदावाच्यमशब्दं प्रधानम् ।
अशब्दत्वान्न कारणमिति सूत्रयोजना ।
तत्सच्छब्दवाच्यं कारणमैक्षत ।
ईक्षणमेवाह-- बह्विति ।
बहु प्रपञ्चरूपेण स्थित्यर्थमहमेवोपादानतया कार्याभेदाज्जनिष्यामीत्याह- प्रजेति ।
एवं तत्सदीक्षित्वा आकाशं वायुं च सृष्ट्वा तेजः सृष्टवदित्याह- तदिति ।
मिषच्चलत् ।
सत्वाक्रान्तमिति यावत् स जीवाभिन्नः परमात्मा ऽप्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनो अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्मलोकालोकेषु नाम चऽइत्युक्ताः षोडशकलाः ।
ननु ऽइक्शितपो धातुनिर्देशेऽइति कात्यायनस्मरणादीक्षतेरिति पदेन श्तिबन्तेन धातुरुच्यते ।
तेन धात्वर्थं ईक्षणं कथं व्याख्यायत इत्यशङ्क्य लक्षणयेत्याह- ईक्षितेरितिचेति ।
ऽइतिकर्तव्यताविधेर्यजतेः पूर्ववत्वंऽइति जैमिनिसूत्रे यथा यजतिपदेन लक्षणया धात्वर्थो याग उच्यते तद्विदिहापीत्यर्थः ।
सौर्यादिविकृतियागस्याङ्गानामविधानात् पूर्वदर्शादिप्रकृतिस्थाङ्गवत्वमिति सूत्रार्थः ।
धात्वर्थनिर्देशेन लाभमाह- तेनेति ।
सामान्यतः सर्वज्ञो विशेषतः सर्वविदिति भेदः ।
ज्ञानमीक्षणमेव तपः ।
तपस्विनः फलमाह- तस्मादिति ।
एतत्कार्यं सूत्राख्यं ब्रह्म ।
केवलसत्त्ववृत्तेर्ज्ञानत्वमङ्गीकृत्य प्रधानस्य सर्वज्ञत्वं निरस्तम् ।
संप्रति न केवलजडवृत्तिर्ज्ञानशब्दार्थः किन्तु साक्षिबोधविशिष्टा वृत्तिर्वृत्तिव्यक्तबोधो वा ज्ञानम् ।
तच्चान्धस्य प्रधानस्य नास्तीत्याह- अपिचेति ।
साक्षित्वमस्ति, येनोक्तज्ञानवत्वं स्यादिति शेषः ।
ननु सत्त्ववृत्तिमात्रेण योगिनां सर्वज्ञत्वमुक्तमित्यत आह- योगिनांत् त्विति ।
सेश्वरसांख्यामतमाह- अथेति ।
सर्वज्ञत्वं नाम सर्वघोचरज्ञानत्वं, न ज्ञानकर्तृत्वं, ज्ञानस्य कृत्यसाध्यत्वादिति हृदिकृत्वा पृच्छति- इदं तावदिति ।
सर्वं जानातीति शब्दासाधुत्वं शङ्कते- ज्ञाननित्यत्व इति ।
नित्यस्यापि ज्ञानस्य तत्तदर्थोपहितत्वेन ब्रह्मस्वरूपाद्भेदं कल्पयित्वा कार्यत्वोपचाराद्ब्रह्मणस्तत्कर्तृत्वव्यपदेशः साधुरिति सदृष्टान्तमाह- न प्रततेति ।
संततेत्यर्थः ।
असत्यपि अविवक्षिते ऽपि ।
ननु प्रकाशतेरकर्मकत्वात्सविता प्रकाशत इति प्रयोगे ऽपि जानातेः सकर्मकत्वात्कर्माभावे ऽतदैक्षतऽइत्ययुक्तमिति, तत्राह- कर्मापेक्षायां त्विति ।
कर्माविवक्षायामपि प्रकाशरूपे सवितरि प्रकाशत इति कथञ्चित्प्रकाशक्रियाश्रयत्वेन कर्तृत्वोपचारवच्चिदात्मन्यपि चिद्रूपेक्षणकर्तृत्वोपचारान्न वैषम्यमित्युक्तं पूर्वम् ।
अधुना तु कुम्भकारस्य स्वोपाध्यन्तःकरणवृत्तिरूपेक्षणवदीश्वरस्यापि स्वोपाध्यविद्यायाः विविधसृष्टिसंस्कारायाः प्रलयावसानेनोद्बुद्धसंस्कारायाः सर्गोन्मुखः कश्चित्परिणामः संभवति, अतः तस्यां सूक्ष्मरूपेण निलीन सर्वकार्यविषयकमीक्षणं, तस्य कार्यत्वात्कर्मसद्भावाच्च तत्कर्तृत्वं मुख्यमिति द्योतयति- सुतरामिति ।
ननु मायोपाधिकबिम्बचिन्मात्रस्येश्वरस्य कथमीक्षणं प्रति मुख्यं कर्तृत्वं, कृत्यभावादिति चेन्न, कार्यानुकूलज्ञानवत एव कर्तृत्वादीश्वरस्यापि ईक्षणानुकूलनित्यज्ञानवत्त्वात् ।
न च नित्यज्ञानेनैव कर्तृत्वनिर्वाहात्किमीक्षणेनेति वाच्यम्, वाय्वादेरेव शब्दवत्त्वसंभवात्किमाकाशेनेत्यतिप्रसङ्गात् ।
अतः श्रुतत्वाद्वाय्वादिकारणत्वेनाकाशवदैक्षतेत्यागन्तुकत्वेन श्रुतमीक्षणमाकाशादिहेतुत्वेनाङ्गीकार्यमित्यलम् ।
अव्याकृते सूक्ष्मात्मना स्थिते व्याकर्तुं स्थूलीकर्तुमिष्टे इत्यर्थः ।
अव्याकृतकार्योपरक्तचैतन्यरूपेक्षणस्य कारकानपेक्षत्वे ऽपि वृत्तिरूपेक्षणस्य कारकं वाच्यमित्याशङ्क्याह- अपिचाविद्यादिमत इति ।
यथैकस्य ज्ञानं तथान्यस्यापीति नियमाभावान्मायिनो ऽशरीरस्यापि जन्येक्षणकारकत्वमिति भावः ।
ननु यज्जन्यज्ञानं तच्छरीरसाध्यमिति व्याप्तिरस्तीत्याशङ्क्य श्रुतिबाधमाह- मन्त्रौ चेति ।
कार्यं शरीरम् ।
कारणमिन्द्रियम् ।
अस्येश्वरस्य शक्तिर्माया स्वकार्यापेक्षया परा, विचित्रकार्यकारित्वाद्द्विविधा ।

सा त्वैतिह्यमात्रसिद्धा न प्रमाणसिद्धेत्याह- श्रुयत इति ।
ज्ञानरूपेण बलेन या सृष्टिक्रिया सा स्वाभाविकी ।
अनादिमायात्मकत्वादित्यर्थः ।
ज्ञानस्य चैतन्यस्य बलं मायावृत्तिप्रतिबिम्बितत्त्वेन स्फुटत्वं तस्य क्रियानाम बिम्बत्वेन ब्रह्मणो जनकता ज्ञातृतापि स्वाभाविकीति वार्थः ।
अपाणिरपि ग्रहीता ।
अपादोपि जवनः ।
ईश्वरस्यस्वकार्ये लौकिकहेत्वपेक्षा नास्तीति भावः ।
अग्र्यमनादिं, पुरुषमनन्तं, महान्तं विभुमित्यर्थः ।
अपसिद्धान्तं शङ्कते- नन्विति ।
ज्ञाने प्रतिबन्धककारणान्यविद्यारागादीनि श्रुतावत ईश्वरादन्यो नास्तीत्यन्वयः ।
औपादिकस्य जीवेश्वरभेदस्यमयोक्तत्वान्नापसिद्धान्त इत्याह- अत्रोच्यत इति ।
तत्कृत उपाधिसंबन्धकृतः शब्दतज्जन्यप्रत्ययरूपो व्यवहारः ।
असंकीर्ण इति शेषः ।
अव्यतिरेके कथमसंकरस्तत्राह- तत्कृता चेति ।
उपाधिसंबन्धकृतेत्यर्थः ।
तथेति ।
देहादिसंबन्धत्य हेतुरविवेको ऽनाद्यविद्या तया कृत इत्यर्थः ।
अविद्यायां हि प्रतिबिम्बो जीवः, बिम्बचैतन्यमीश्वर इति भेदो ऽविद्याधीनसत्ताकः, अनादिभेदस्य कार्यत्वायोगात् ।
कार्यबुद्ध्यादिकृतप्रमात्रादिभेदश्च कार्य एवेति विवेकः ।
नन्वखण्डस्वप्रकाशात्मनि कथमविवेकः, तत्राह- दृश्यते चेति ।
वस्तुतो देहादिभिन्नस्वप्रकाशस्यैव सत आत्मनो नरो ऽहमिति भ्रमोदृष्टत्वाद्दुरपह्नवः ।
स च मिथ्याबुद्ध्या मीयत इति मिथ्याबुद्धिमात्रेण भ्रान्तिसिद्धाज्ञानेन कल्पित इति चकारार्थः ।
यद्वोक्तमिथ्याबुद्धौ लोकानुभवमाह- दृश्यते चेति ।
इत्थंभावे तृतीया ।
भ्रान्त्यात्मना दृश्यत इत्यर्थः ।
पूर्वपूर्वभ्रान्तिमात्रेण दृश्यते न च प्रमेयतयेति वार्थः ।
कूठस्थस्यापि मायिकं कारणत्वं युक्तमित्याह- यथा त्विति ।
यत्त्ववेद्ये शब्दशक्तिग्रहायोग इति, तन्न ।
सत्यादिपदानामबाधिताद्यर्थेषु लोकावगतशक्तिकानां वाच्चैकदेशत्वेनोपस्थिताखण्डब्रह्मलक्षकत्वादिति स्थितम् ॥5॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.5.5
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.5.6
गौणश्चेन्नात्मशब्दात्

संप्रत्युत्तरसूत्रनिरस्याशङ्कामाह- अत्राहेति ।
अन्यथापि अचेतनत्वे ऽपि ।
ननु प्रधानस्य चेतनेन किं साम्यं येन गौणमीक्षणमिति तत्राह- यथेति ।
नियतक्रमवत्कार्यकारित्वं साम्यमित्यर्थः ।
ऽउपचारप्राये वचनात्ऽइति गौणार्थप्रचुरे प्रकरणे समाम्नानादित्यर्थः ।
अप्तेजसोरिवाचेतने सति गौणी ईक्षतिरिति चेन्न, आत्मशब्दात्सतश्चेतनत्वनिश्चयादिति सूत्रार्थमाह- यदुक्तमित्यादिना ।
सा प्रकृता सच्छब्दवाच्या इयमीक्षित्री देवता परोक्षा हन्त इदानीं भूतसृष्ट्यनन्तरं इमाः सृष्टास्तिस्रस्तेजो ऽबन्नरूपाः ।
परोक्षत्वाद्देवता इति द्वितीयाबहुवचनम् ।
अनेन पूर्वकल्पानुभूतेनजीवेनात्मना मम स्वरूपेण ता अनुप्रविश्य तासां भोग्यत्वाय नाम च रूपं च स्थूलं करिष्यामीत्यैक्षतेत्यन्वयः ।
लौकिकप्रसिद्धेः, ऽजीव प्राणधारणेऽइति धातोर्जीवतिप्रामधारयतीति निर्वचनाच्चेत्यर्थः ।
अत त्विति ।
स्वपक्षे तु बिम्बप्रतिबिम्बयोर्लोके भेदस्यकल्पितत्वदर्शनाज्जीवो ब्राह्मणः सत आत्मेति युक्तमित्यर्थः ।
जीवस्य सच्छब्दार्थं प्रत्यात्मशब्दात् सन्न प्रधानमित्युक्त्वा सतौ जीवं प्रत्यात्मशब्दान्न प्रधानमिति विधान्तरेण हेतुं व्याचष्टे- तथेति ।
स यःसदाख्य एषोणिमासूक्ष्मः, ऐतदात्मकमिदं सर्वं जगत्, तत्सदेव सत्यं, विकारस्य मिथ्यात्वात् ।
सः सत्पदार्थः सर्वस्यात्मा ।
हे श्वेतकेतो, त्वं च नासि संसारी, किन्तु तदेव सदभाधितं सर्वात्मकं ब्रह्मासीति श्रुत्यर्थः ।
इत्यत्रोपदिशति ।
अतश्चेतनात्माकत्वात् सत्वात् सच्चेतनमेवेति वाक्यशेषः ।
यदुक्तमप्तेजसोरिव सत ईक्षणं गौणमिति, तत्राह- अत्तेजसोस्त्विति ।
नामरूपयोर्व्याकरणं सृष्टिः ।
आजिपदान्नियमनं ।
आप्तेजसोदृग्विषयत्वात्सृज्यत्वान्नियम्यत्वाच्चाचेतनत्वमीक्षणस्य मुख्यत्वे बाधकमस्ति साधकं च नास्तीति हेतोर्युक्तमीक्षणस्य गौणत्वमिति योजना ।
चेतनवत्कार्यकारित्वं गुणः ऽतेज ऐक्षतऽचेतनवत्कार्यकारित्यर्थः ।
यद्वा तेजःपदेन तदधिष्ठानं सल्लक्ष्यते ।
तथाच मुख्यमीक्षणमित्याह- तयोरिति ।
स्यादेतद्यदि सत ईक्षणं मुख्यं स्यात्तदेव कुत इत्यत आह- सतस्त्विति ।
गौणमुख्ययोरतुल्ययोः संशयाभावेन गौणप्रायपाठस्यनिश्चायकत्वादात्मशब्दाच्च सत ईक्षणं मुख्यमित्यर्थः ॥6॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.5.6
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.5.7
तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्

आत्महितकारित्वगुणयोगादात्मशब्दो ऽपि प्रधाने गौण इति शङ्कते- अथेत्यादिना ।
आत्मशब्दो प्रधाने ऽपि मुख्यो नानार्थकत्वादित्याह- अथवेति ।
नानार्थत्वे दृष्टान्तः- यथेति ।
ऽअथैष ज्योतिःऽश्रुत्या सहस्रदक्षिणाके क्रतौ ज्योतिष्टोमे लोकप्रयोगादग्नौ च ज्योतिःशब्दो यथा मुख्यस्तद्वदित्यर्थः ।
तस्मिन्सत्पदार्थे निष्टा अभेदज्ञानं यस्य स सन्निष्ठस्तस्य मुक्तिश्रवणादिति सूत्रार्थमाह- नेत्यादिना ।
श्रुतिः समन्वयसूत्रेव्याख्याता ।
अनर्थायेत्युक्तं प्रपञ्चयति- यदि चाज्ञस्येति ।
कश्चित्किल दुष्टात्मा महारण्यमार्गे पतितमन्धं स्वबन्धुनगरमं जगमिषुं बभाषे, किमात्रायुष्मता दुःखितेन स्थीयत इति ।
स चान्धः सुखां वाणीमाकर्ण्य तमाप्तं मत्वोवाच, अहो मद्भागधेयं, यदत्र भवान्मां दीनं स्वाभीष्टनगरप्राप्यसमर्थं भाषत इति ।
स च विप्रलिप्सुर्दुष्टगोयुवानमानीय तदीयलाङ्गूलमन्धं ग्राहयामास ।
उपदिदेश च एनमन्धं, एष गोयुवा त्वां नगरं नेष्यति, मा त्यज लाङ्गूलमिति ।
स चान्धः श्रद्धालुतया तदत्यजन्स्वाभीष्टमप्राप्यानर्थपरंपरां प्राप्तः ।
तेन न्यायेनेत्यर्थः ।
तथा सतीति ।
आत्मज्ञानाभावे सति विहन्येत मोक्षं न प्राप्नुयात् प्रत्युतानर्थं संसारं च प्राप्नुयादित्यर्थः ।
ननु जीवस्य प्रधानैक्यसंपदुपासनार्थमिदं वाक्यामस्त्विति, तत्राह- एवं च सतीति ।
अहाधितात्मप्रमायां सत्यामित्यार्थः ।
कस्यचिदारोपितचोरत्वस्य सत्येन तप्तं परशुं गृह्णतो मोक्षो दृष्टः, तद्दृष्टान्तेन सत्ये ब्रह्मणि अहमित्यभिसंधिमतो मोक्षो यथा ऽसत्याभिसंधस्तप्तं परशुं गृह्णाति स न दह्यते ऽथ मुच्यतेऽइति श्रुत्योपदिष्टः ।
स उपदेशः संपत्पक्षे न युक्तः इत्याह- अन्यथेति ।
देहमुत्थापयतीत्युक्थं प्राणः ।
तस्मान्मोक्षोपदेशान्मुख्ये संभवति गौणत्वस्यान्याय्यत्वाच्चात्मशब्दः सति मुख्य इत्याह- अपि चेति ।
क्वचिद्भृत्यादौ ।
सर्वत्राहमात्मेत्यत्रापि मुख्य आत्मशब्दो न स्यादित्यर्थः ।
चेतनत्वोपचाराद्भूतादिषु ।
सर्वत्र चैतन्यतादात्म्यादित्यर्थः ।
आत्मशब्दश्चेतनस्यैवासाधारण इत्युक्तम् ।
अस्तुवाव्यापिवस्तूनां साधारणस्तथापि तस्यात्र श्रुतौ प्रधानपरत्वे ऽपि निश्चायकाभावान्न प्रधानवृत्तितेत्याह- साधारणत्वे ऽपीति ।
चेतनवाचित्वे तु प्रकरणं शेतकेतुपदं च निश्चायकमस्तीत्याह- प्रकृतं त्विति ।
उपपदस्य निश्चायकत्वं स्फुटयति- नहीति ।
ततः किं, तत्राह- तस्मादिति ।
आत्मशब्दो ज्योतिःशब्दवन्नानार्थक इत्युक्तं दृष्टान्तं निरस्यति- ज्योतिरिति ।
कथं तर्हि ऽज्योतिषा यजेतऽइति ज्योतिष्टोमे प्रयोगः, तत्राह- अर्थवादेति ।
ऽएतानि वाव तानि ज्योतींषि य एतस्य स्तोमाःऽइत्यर्थवादेन कल्पितं ज्वलनेन सादृश्यम् ।
त्रिवृत्पञ्चदशस्त्रिवृत्सप्तदशस्त्रिवृदेकविंश इति स्तोमास्तत्तदर्थप्रकाशकत्वेन गुणेन ज्योतिष्पदोक्ता ऋक्संघाः ।
तथा च ज्योतींषि स्तोमा अस्येति ज्योतिष्टोम इत्यत्र ज्योतिःशब्दो गौण इत्यर्थः ।
नन्वात्मशब्दादिति पूर्वसूत्र एवात्मशब्दस्य प्रधाने गौणत्वसाधारणत्वशङ्कानिरासः कर्तुमुचितः, मुख्यार्थस्य लाघवेनोक्तिसंभवे गौणत्वनानार्थकत्वाशङ्काया दुर्बलत्वेन तन्निरासार्थं पृथक्सूत्रायासानपेक्षणात् ।
तथा च शङ्कोत्तरत्वेनासूत्राख्यानं नातीव शोभत इत्यरुचेराह- अथवेति ।
निरस्ता समस्ता गौणत्वनानार्थकत्वशङ्का यस्यात्मशब्दस्य स तच्छङ्कस्तस्य भावस्तत्ता तयेत्यर्थः ।
तत इति ।
सत आत्मशब्दे जीवाभिन्नत्वादिति हेत्वपेक्षया मोक्षोपदेशः स्वतन्त्र एव प्रधानकारणत्वनिरासे हेतुरित्यर्थः ॥7॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.5.7
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.5.8
हेयत्वावचनाच् च

ननु यथा कश्चिदरुन्धतीं दर्शयितुं निकटस्थां स्थूलां तारामरुन्धतीत्वेनोपदिशति, तद्वदनात्मन एव प्रधानस्य सत्पदार्थस्यात्मत्वोपदेश इति शङ्कते- कुतश्चेति ।
प्रधानं सच्छब्दवाच्यं नेति कुत इत्यर्थः ।
सौत्रश्चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थ इत्याह- चशब्द इति ।
विवृणोति- सत्यपीति ।
अपिशब्दान्नास्त्येवेति सूचयति ।
वेदानधीत्यागतं स्तब्धं पुत्रं पितोवाच-हे पुत्र उत अपि, आदिश्यत इत्यादेश उपदेशैकलभ्यः स्दात्मा तमप्यप्राक्ष्यः गुरुनिकटेपृष्टवानसि, यस्य श्रवणेन मननेन विज्ञानेनान्यस्य श्रवणादिकं भवतीत्यन्वयः ।
नन्वन्येन ज्ञातेन कथमन्यदज्ञातमपि ज्ञातं स्यादिति पुत्रः शङ्कते- कथमिति ।
हे भगवः, कथं नु खलु स भवतीत्यर्थः ।
कार्यस्य कारणान्यत्वं नास्तीत्याह- यथेति ।
पिण्डः स्वरूपं तेन ।
विज्ञातेनेति शेषः ।
तत्र युक्तिमाह- वाचेति ।
वाचा वागिन्द्रियेणारभ्यत इति विकारो वाचारम्भणम् ।
ननु वाचा नामैवारभ्यते, न घटादिरित्याशङ्क्य नाममात्रमेव विकार इत्याह- नामधेयमिति ।
ऽनामधेयं विकारो ऽयं वाचा केवलमुच्यते ।
वस्तुतः कारणाद्भिन्नो नास्ति तस्मान्मृषैव सः ॥
ऽइति भावः ।
विकारस्य मिथ्यात्वे तदभिन्नकारणस्यापि मिथ्यात्वमिति, नेत्याह- मृत्तिकेति ।
कारणं कार्याद्भिन्नसत्ताकं न कार्यं कारणाद्भिन्नम्, अतः कारणातिरिक्तस्य कार्यस्वरूपस्याभावात्कारणज्ञानेन तज्ज्ञानं भवतीति स्थिते दार्ष्टान्तिकमाह- एवमिति ।
मृद्वद्ब्रह्मैव सत्यं वियदादिविकारो मृषेति ब्रह्मज्ञाने सति ज्ञेयं किञ्चिन्नावशिष्यत इत्यर्थः ।
यद्यपि प्रधाने ज्ञाते तादात्म्याद्विकाराणां ज्ञानं भवति तथापि न पुरुषाणां, तेषां प्रधानविकारत्वाभावादित्याह- नचेति ।
अस्माकं जीवानां सद्रूपत्वात्तज्ज्ञाने ज्ञानमिति भावः ॥8॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.5.8
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.5.9
स्वाप्ययात्

कुतश्चेति ।
पुनरपि कस्माधेतोरित्यर्थः ।
सुषुप्तौ जीवस्य सदात्मनि स्वस्मिन्नप्ययश्रवणात्सच्चेतनमेवेति सूत्रयोजना ।
एतत्स्वपनं यथा स्यात्तथा यत्र सुषुप्तौ स्वपितीति नाम भवति तदा पुरुषः सता संपन्न एकीभवति ।
सदैक्ये ऽपि नामप्रवृत्तिः कथं, तत्राह- स्वमिति ।
तत्र लोकप्रसिद्धिमाह- तस्मादिति ।
हि यस्मात्स्वं सदात्मानमपीतो भवति तस्मादित्यर्थः ।
श्रुतेस्तात्पर्यमाह- एषेत्यादिना ।
कथमेतावता प्रधाननिरास इत्यत आह- स्वशब्देनेति ।
एतेर्धातोर्गत्यर्थस्यापिपूर्वस्य लयार्थत्वे ऽपि कथं नित्यस्य जीवस्य लय इत्याशङ्क्य उपाधिलयादिति वक्तुं जाग्रत्स्वप्नयोरुपाधिमाह- मन इति ।
ऐन्द्रियकमनोवृत्तय उपाधयः, तैर्घटादिस्थूलार्थविशेषाणामात्मना संबन्धादात्मा तानिन्द्रियार्थान्पश्यन्स्थूलविशेषेण देहेनैक्यभ्रान्तिमापन्नो विश्वसंज्ञो जागर्ति ।
जाग्रद्वासनाश्रयमनोविशिष्टः संस्तैजससंज्ञः स्वप्ने विचित्रवासनासहकृतमायापरिणामान्पश्यन् ऽसोम्य तन्मनःऽइति श्रुतिस्थमनःशब्दवाच्यो भवति ।
स आत्मा स्थूलसूक्ष्मोपाधिद्वयोपरमे ऽहं नरः कर्तेति विशेषाभिमानाभवाल्लीन इत्युपचर्यत इत्यर्थः ।
ननु स्वपितीति नामनिरुक्तेरर्थवादत्वान्न यथार्थतेत्यत आह- यथेति ।
तस्य हृदयशब्दस्यैतन्निर्वचनम् ।
तदशितमन्नं द्रवीकृत्य नयन्ते जरयन्तीत्याप एवाशनायापदार्थः ।
तत्पीतमुदकं नयते शोषयतीति तेज एवोदन्यम् ।
अत्र दीर्घश्छान्दसः ।
एवमिदमपि निर्वचनं यथार्थमित्याह- एवमिति ।
इदं च प्रधानपक्षे न युक्तमित्याह- न चेति ।
स्वशब्दस्यात्मनीवात्मीये ऽपि शक्तिरस्तीत्याशङ्क्याह- यदीति ।
प्राज्ञेन बिम्बचैतन्येनेश्वरेण संपरिष्वङ्गो भेदभ्रमाभावेनाभेद इत्यर्थः ॥9॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.5.9
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.5.10
गतिसामान्यात्

तत्तद्वेदान्तजन्यानामवगतीनां चेतनकारणविषयकत्वेन सामान्यान्नाचेतनं जगतः कारणमिति सूत्रार्थं व्यतिरेकमुखेनाह- यदि तार्किकेत्यादिना ।
अन्यत्परमाण्वादिकम् ।
न त्वेतदिति ।
अवगतिवैषम्यमित्यर्थः ।
विप्रतिष्ठरन्विविधं नानादिशः प्रति गच्छेयुः ।
प्राणश्चक्षुरादयो यथागोलकं प्रादुर्भवन्ति, प्राणेभ्यो ऽनन्तरं देवाः सूर्यादयस्तदनुग्राहकाः, तदनन्तरं लोक्यन्त इति लोका विषया इत्यर्थः ।
ननु वेदान्तानां स्वतप्रामाण्यत्वेन प्रत्यकं स्वार्थनिश्चायकत्वसंभवात्किं गतिसामान्येनेत्यत आह- महच्चेति ।
एकरूपावगतिहेतुत्वं वेदान्तानां प्रामाण्यसंशयनिवृत्तिहेतुरित्यत्र दृष्टान्तमाह- चक्षुरिति ।
यथा सर्वेषां चक्षुषामेकरूपावगतिहेतुत्वं, श्रवणानां शब्दावगतिहेतुत्वं घ्राणादीनां गन्धादिषु, एवं ब्रह्मणि वेदान्तानां गतिसामान्यं प्रामाण्यदार्ढ्ये हेतुरित्यर्थः ॥10॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.5.10
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.5.11
श्रुतत्वाच् च

एवमीक्षत्यादिलिङ्गैरचेतने वेदान्तानां समन्वयं निरस्य चेतनवाचकशब्देनापि निरस्यति- श्रुतत्वाच्चेति ।
सूत्रं व्याचष्टे- स्वशब्देनेति ।
स्वस्य चेतनस्य वाचकः सर्वविच्छब्दः ।
ऽज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यःऽइति सर्वज्ञं परमेश्वरं प्रकृत्य ऽस सर्ववित्कारणम्ऽइति श्रुतत्वान्नाचेतनं कारणमिति सूत्रार्थः ।
करणाधिपा जीवास्तेषामधिपः ।
अधिकरमार्थमुपसंहरति- तस्मादीति ।
ईक्षणात्मशब्दादिकं परमाण्वादावप्ययुक्तमिति मत्वाह- अन्यद्वेति ॥ 11॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.5.11
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.6.12
आनन्दमयो ऽभ्यासात्

वृत्तानुवादेनोत्तरसूत्रसंदर्भमाक्षिपति- जन्मादिति ।
प्रथमसूत्रस्य शास्त्रोपोद्घातत्वाज्जन्मादिसूत्रमारभ्येत्युक्तम् ।
सर्ववेदान्तानां कार्ये प्रधानाद्यचेतने च समन्वयनिरासेन ब्रह्मपरत्वं व्याख्यातम् ।
अतः प्रथमाध्यायार्थस्यसमाप्तत्वादुत्तरग्रन्थारम्भे किं कारणमित्यर्थः ।
वेदान्तेषु सगुणनिर्गुणब्रह्मवाक्यानां बहुलमुपलब्धेः, तत्र कस्य वाक्यस्य सगुणोपासनाविधिद्वारा निगुणे समन्वयः कस्य वा गुणविवक्षां विना साक्षादेव ब्रह्मणि समन्वय इत्याकाङ्क्षैव कारणमित्याह- उच्यत इति ।
संक्षिप्य सगुणनिर्गुणवाक्यार्थमाह- द्विरूपं हीति ।
नामरूपात्मको विकारः सर्वं जगत्, तद्भेदो हिरण्यश्मश्रुत्वादिविशेष इति वाक्यार्थः ।
वाक्यानुदाहरति- यत्र हीत्यादिना ।
यस्यां खल्वज्ञानावस्थायां द्वैतमिव कल्पितं भवति तत्तदेतरः सन्नितरं पश्यतीति दृश्योपाधिकं वस्तु भाति ।
यत्र ज्ञानकाले विदुषः सर्वं जगदात्ममात्रमभूत्तत्तदा तु केन कं पश्येदित्याक्षेपान्निरुपाधिकं तत्त्वं भाति ।
यत्र भुम्नि निश्चितो विद्वान् द्वितीयं किमपि न वेत्ति सो ऽद्वितीयो भूमा परमात्मा निर्गुणः ।
अथ निर्गुणोक्त्यनन्तरं सगुणमुच्यते ।
यत्र सगुणे स्थितो द्वितीयं वेत्ति तदल्पं परिच्छिन्नं, यस्तु भूमा तदमृतं नित्यम् ।
अथेति ।
पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
धीरः परमात्मैव सर्वाणि रूपाणि विचित्य सृष्ट्वा नामानि च कृत्वा बुद्ध्यादौ प्रविश्य जीवसंज्ञो व्यवहरन्यो वर्तते स सगुणस्तं निर्गुणत्वेन विद्वानप्यमृतो भवति ।
निर्गताः कला अंशा यस्मात्तन्निष्कलम् ।
अतो निरंशत्वान्निष्क्रियम् ।
अतः शान्तमपरिणामि ।
निरवद्यं रागादिदोषशून्यम् ।
अञ्जनं मूलतमःसंबन्धो धर्मादिकं वा तच्छून्यं निरञ्जनम् ।
किञ्चामृतस्य मोक्षस्य स्वयमेव वाक्योत्थवृत्तिस्थत्वेन परमुत्कृष्टं सेतुं लौकिकसेतुवत्प्रापकम् ।
यथा दग्धेन्धनो ऽनलः शाम्यति तमिवाविद्यां तज्जं च दग्ध्वा प्रशान्तं निर्गुणमात्मानं विद्यादित्यर्थः ।
नेति नेतीति ।
व्याख्यातम् ।
स्थूलादिद्वैतशून्यम् ।
रूपद्वये श्रुतिमाह- न्यूनमिति ।
द्वैतस्थानं न्यूनमल्पं सगुणरूपं निर्गुणादन्यत्, तथा संपूर्णं निर्गुणं सगुणादन्यदित्यर्थः ।
एकस्य द्विरूपत्वं विरुद्धमित्यत आह- विद्येति ।
विद्याविषयो ज्ञेयं निर्गुणत्वं सत्यं अविद्याविषय उपास्यं सगुणत्वं कल्पितमित्यविरोधः ।
तत्राविद्याविषयं विवृणोति- तत्रेति ।
निर्गुणज्ञानार्थमारोपितप्रपञ्चमाश्रित्यबाधात्प्राक्काले गुडजिह्विकान्यायेन तत्तत्फलार्थान्युपासनानि विधीयन्ते, तेषां चित्तैकाग्र्यद्वारा ज्ञानं मुख्यं फलमिति तद्वाक्यानामपि महातात्पर्यं ब्रह्मणीति मन्तव्यम् ।
ऽनाम ब्रह्मऽइत्याद्युपास्तीनां कामाचारादिरभ्युदयः फलं, दहराद्युपास्तीनां कामाचारादिरभ्युदयः फलं, दहराद्युपास्तीनां क्रममुक्तिः, उद्भीथादिध्यानस्य कर्मसमृद्धिः फलमिति भेदः ।
ध्यानानां मानसत्वात्, ज्ञानान्तरङ्गत्वाच्च, ज्ञानकाण्डे विधानमिति भावः ।
ननूपास्यब्रह्मण एकत्वात्कथमुपासनानां भेदः, तत्राह- तेषामिति ।
गुणविशेषाः सत्यकामत्वादयः ।
हृदयादिरुपाधिः ।
अत्र स्वयमेवाशङ्क्य परिहरति- एक इति ।
परमात्मस्वरूपाभेदे ऽप्युपाधिभेदेनोपहितोपास्यरूपभेदादुपासननां भेदे सति फलभेद इति भावः ।
तं परमात्मानं यद्यद्गुणत्वेन लोका राजानमिवोपासते तत्तद्गुणवत्वमेव तेषां फलं भवति ।
क्रतुः संकल्पो ध्यानम् ।
इह यादृशध्यानवान् भवति मृत्वा तादृशोपास्यरूपो भवति ।
अत्रैव भगवद्वाक्यमाह- स्मृतेश्चेति ।
ननु सर्वभूतेषु निरतिशयात्मन एकत्वादुपास्योपासकयोस्तारतम्यश्रुतयः कथमित्याशङ्क्य परिहरति- यद्यप्येक इति ।
उक्तानामुपाधीनां शुद्धितारतम्यादैश्वर्यज्ञानसुखरूपशक्तीनां तारतम्यरूपा विशेषा भवन्ति तैरेकरूपस्यात्मन उत्तरोत्तरं मनुष्यादिहिरण्यगर्भान्तेप्वाविर्भावावतारतम्यं श्रूयते ।
तस्यात्मन आत्मानं स्वरूपमाविस्तरां प्रकटतरं यो वेद उपास्ते सो ऽश्नुते तदिति तरप्प्रत्ययादित्यर्थः ।
तथाच निकृष्ठोपाधिरात्मैवोपासकः, उत्कृष्टोपाधिरीश्वर उपास्य इत्यौपाधिकं तारतम्यमविरुद्धमिति भावः ।
अत्रार्थे भगवद्गीतामुदाहरति- स्मृताविति ।
अत्र सूर्यादेरपि न जीवत्वेनोपास्यता किन्त्वीश्वरत्वेनेत्युक्तं भवति ।
तत्र सूत्रकारसंमतिमाह- एवमिति ।
उदयः असंबन्धः ।
एवं यस्मिन्वाक्ये उपाधिर्विवक्षितः तद्वाक्यमुपासनपरमिति वक्तुमुत्तरसूत्रसंदर्भस्यारम्भ इत्युक्त्वा यत्र न विवक्षितः तद्वाक्यं ज्ञेयब्रह्मपरमिति निर्णयार्थमारम्भ इत्याह- एवं सद्य इति ।
अन्नमयादिकोशा उपाधिविशेषाः ।
वाक्यगतिस्तात्पर्यम् ।
आरम्भसमर्थनमुपसंहरति- एवमेकमपीति ।
सिद्धवदुक्तगतिसामान्यस्य साधनार्थमप्युत्तरारम्भ इत्याह- यच्चेति ।
अन्नं प्रसिद्धं, प्राणमनोबुद्ध्यः हिरण्यगर्भरूपाः बिम्बचैतन्यामीश्वर आनन्दः ।
तेषां पञ्चानां विकारा आध्यात्मिका देहप्राणमनोबुद्धिजीवा अन्नमयादयः पञ्चकोशाः इति श्रुतेः परमार्थः ।
पूर्वाधिकरणे गौणमुख्येक्षणयोरतुल्यत्वेन संशयाभावाद्गौणप्रायपाठो न निश्चायक इत्युक्तं तर्हि मयटो विकारे प्राचुर्ये च मुख्यत्वात्संशये विकारप्रायपाठादानन्दाधिकारो जीव आनन्दमय इति निशचयो ऽस्तीति प्रत्युदाहरमसंगत्या पूर्वपक्षमाह किं तावदित्याकाङ्क्षापूर्वकम्- किमिति ।
आनन्दमयपदस्यामुख्यार्थग्रहे हेतुं पृच्छति- कस्मादिति ।
विकारप्रायपाठहेतुमाह- अन्नमयादीति ।
श्रुत्यादिसंगतयः स्फुटा एव ।
पूर्वपक्षे वृत्तिकारमतेजीवोपास्त्या प्रियादिप्राप्तिः फलं, सिद्धान्ते तु ब्रह्मोपास्त्येति भेदः ।
शङ्कते- अथापीति ।
परिहरति- न स्यादिति ।
संगृहीतं विवृणोति- मुख्य इति ।
परमात्मेत्यर्थः ।
शारीरत्वे ऽपीशरत्वं किं न स्यादित्यत आह- नचेति ।
जीवत्वं दुर्वारमित्यर्थः ।
नन्वानन्दपदाभ्यासे ऽप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं कथमित्याशङ्क्य ज्योतिष्टोमाधिकारे ज्योतिष्पदस्य ज्योतिष्टोमपरत्ववदानन्दमयप्रकरणस्थानन्दमयपदस्यानन्दमयपरत्वात्तदभ्यासस्तस्य ब्रह्मत्वसाधक इत्यभिप्रेत्याह-
आनन्दमयं प्रस्तुत्येति ।
रसः सारः ।
आनन्द इत्यर्थः ।
अयं लोकः ।
यद्यपि एष आकाशः पूर्णः आनन्दः साक्षिप्रेरको न स्यात्तदा को वान्याच्चलेत्, को वा विशिष्या प्राण्याज्जीवेत्, तस्मादेष एवानन्दयाति, आनन्दयतीत्यर्थः ।
ऽयुवा स्यात्साधुयुवाऽइत्यादिना वक्ष्यमाणा मनुष्ययुवाननदमारभ्य ब्रह्मानन्दावसाना एषा संनिहिता आनन्दस्य तारतम्यमीमांसा भवति ।
उपसंक्रामति विद्वान्प्राप्नोति इत्येकदेशिनामर्थः ।
मुख्यसिद्धान्ते तूपसंक्रमणं विदुषः कोशानां प्रत्यङ्मात्रत्वेन विलापनमिति ज्ञेयम् ।
शिष्टमुक्तार्थम् ।
आनन्दशब्दाद्ब्रह्मावगतिः सर्वत्र समानेति गतिसामान्यार्थमाह- श्रुत्यन्तरे चेति ।
लिङ्गादमुख्यात्मसंनिधेर्बाध इति मत्वाह- नासाविति ।

सर्वान्तरत्वं न श्रुतमित्याशङ्क्य ततो ऽन्यस्यानुक्तेस्तस्य सर्वान्तरत्वमिति विवृणोति- मुख्यमिति ।
लोकबुद्धिमिति ।
तस्याः स्थूलग्राहितामनुसरदित्यर्थः ।
ताम्रस्य मूषाकारत्ववत्प्राणस्य देहाकारत्वं देहेन सामान्यं, तथा मनः प्राणाकारं तेन सममित्याह- पूर्वेणेति ।
अतीतो यो ऽनन्तर उपाधिर्विज्ञानकोशस्तत्कृता सावयवत्वकल्पना, शरीरेण ज्ञेयत्वाच्छारीरत्वमिति लिङ्गद्वयं दुर्बलम् ।
अतः सहायाभावादाभ्याससर्वान्तरत्वाभ्यां विकारसंनिधेर्बाध इति भावः ॥12॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.6.12
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.6.13
विकारशब्दान् नेति चेन् न प्राचुर्यात्

विकारार्थकमयट् श्रुतिसहाय इत्याशङ्क्य मयटः प्राचुर्ये ऽपि विधानान्मैवमित्याह- विकारेत्यादिना ।
तत्प्रकृतवचने मयडिति ।
तदितिप्रथमासमर्थाच्छब्दात्प्राचुर्यविशिष्टस्य प्रस्तुतस्य वचने ऽभिधाने गम्यमाने मयट्प्रत्ययो भवतीति सूत्रार्थः ।
अत्र वचनग्रहणात्प्रकृतस्य प्राचुर्यवैशिष्ट्यसिद्धिः, तादृशस्य लोके मयटो ऽभिधानात्, यथा ऽअन्नमयो यज्ञःऽइति ।
अत्र ह्यन्नं प्रचुरमस्मिन्नित्यन्नशब्दः प्रथमाविभक्तिशक्तस्तस्मान्मयट् यज्ञस्य प्रकृत्यर्थान्नप्राचुर्यवाची दृश्यते न शुद्धप्रकृतवचन इति ध्येयम् ॥13॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.6.13
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.6.14
तद्धेतुव्यपदेशाच् च

सूत्रस्थचशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थ इति मत्वा व्यचष्टे- इतश्चेति ।
तच्चानुक्तं ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्ववधारणं पूर्वमुक्तम् ॥14॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.6.14
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.6.15
मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते

आनन्दमयतस्य ब्रह्मत्वे लिङ्गमुक्त्वा प्रकरणमाह- मान्त्रेति ।
यस्मादेवं प्रकृतं तस्मात्तन्मान्त्रावर्णिकमेव ब्रह्मानन्दमय इति वाक्ये गीयत इति योजना ।
ननु मन्त्रोक्तमेवात्र ग्राह्ममिति को निर्बन्धः, तत्राह- मन्त्रेति ।
ब्राह्मणस्य मन्त्रव्याख्यानत्वादुपायत्वमस्ति, मन्त्रस्तूपेयः, तदिदमुक्तम्- अविरोधादिति ।
तयोरुपायोपेयभावादित्यर्थः ।
तर्ह्यन्नमयादीनामपि मान्त्रवर्णिकब्रह्मत्वं स्यादित्यत आह- न चेति ।
किञ्च भृगवे प्रोक्ता, वरुणेनोपदिष्टा भृगुवल्ली पञ्चमपर्यायस्थानन्दे प्रतिष्ठिता ।
तत्र स्थानन्यायेन तदेकार्थब्रह्मवल्ल्या आनन्दमये निष्टेत्याह- एतन्निष्ठैवेति ॥ 15॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.6.15
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.6.16
नेतरो ऽनुपपत्तेः

स ईश्वरः तपः सृष्ट्यालोचनमतप्यत कृतवानित्यर्थः ।
अभिध्यानं कामना ।
ऽबुहु स्याम्ऽइत्यव्यतिरेकः ॥16॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.6.16
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.6.17
भेदव्यपदेशाच् च

अधिकारे प्रकरणे ।
स आननदमयो रसः ।
ननु लब्धृलब्धव्यभावे ऽप्यभेदः किं न स्यदत आह- नहि लब्धैवेति ।
ननुलब्धृलब्धव्ययोर्भेदस्यावश्यकत्वे श्रुतिस्मृत्योर्बाधः स्यादित्याशङ्कते- कथमिति ।
यावता यतस्त्वयेत्युक्तमतः श्रुतिस्मृती कथमित्यन्वयः ।
उक्तां शङ्कामङ्गीकरोति- बाढमिति ।
तर्ह्यात्मन एवात्मना लभ्यत्वोक्तिबाधः अभेदादित्याशङ्क्य कल्पितभेदान्न बाध इत्याह- तथापीति ।
अभेदे ऽपीत्यर्थः ।
लौकिकः भ्रमः ।
आत्मनः स्वाज्ञानजभ्रमेण देहाद्यभिन्नस्य भेदभ्रान्त्या परमात्मनो ज्ञेयत्वाद्युक्तिरित्यर्थः ।
अन्वेष्टव्यो देहादिविविक्ततया ज्ञेयः, विवेकज्ञानेन लब्धव्यः साक्षात्कर्तव्यः, तदर्थं श्रोतव्यः, विज्ञानं निदिध्यानं साक्षात्कारो वा श्रुत्यन्तरस्यार्थानुवादादपौनरुक्त्यम् ।
ननु भेदः सत्य एवास्तु, तत्राह- प्रतिषिध्यत इति ।
अत ईश्वराद्द्रष्टा जीवो ऽन्यो नास्तीति चेज्जीवभेदादीश्वरस्यापि मिथ्यात्वं स्यादत आह- परमेश्वर इति ।
अविद्याप्रतिबिम्बत्वेन कल्पिताज्जीवाच्चिन्मात्र ईश्वरः पृथगस्तीति न मिथ्यात्वम् ।
कल्पितस्याधिष्ठानाभेदे ऽप्यधिष्ठानस्य ततो भेद इत्यत्र दृष्टान्तमाह- यथेति ।
सूत्रारूढः स्वतो ऽपि मिथ्या, न जीव इत्यरुच्याभेदमात्रमिध्यात्वे दृष्टान्तान्तरमाह- यथावेति ।
ननु सूत्रबलाद्भेदः सत्य इत्यत आह- ईदृशं चेति ।
कल्पितमेवेत्यर्थः ।
सूत्रे भेदः सत्य इति पदाभावात्, ऽतदनन्यत्वऽआदिसूत्राणाच्छ्रुत्यनुसाराच्चेति भावः ॥17॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.6.17
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.6.18
कामाच् च नानुमानापेक्षा

नन्वानन्दात्मकसत्त्वप्रचुरं प्रधानमानन्दमयमस्तु, तत्राह- कामाच्चेति ।
अनुमानगम्यमानुमानिकम् ।
पुनरुक्तिमाशङ्क्याह- ईक्षतेरिति ॥18॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.6.18
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.6.19
अस्मिन्न् अस्य च तद्योगं शास्ति

अस्मिन्निति विषयसप्तमी आनन्दमयविषयकप्रबोधवतो जीवस्य तद्योगं यस्माच्छास्ति तस्मान्न प्रधानमिति योजना ।
जीवस्य प्रधानयोगो ऽप्यस्तीत्यत आह- तदात्मनेति ।
जीवस्य जीवाभेदो ऽस्तीत्यत आह- मुक्तिरिति ।
अदृश्ये स्थूलप्रपञ्चशून्ये, आत्मसंबन्धमात्मात्म्यं लिङ्गशरीरं तद्रहिते, निरुक्तं शब्दशक्यं तद्भिन्ने, निःशेषलयस्थानं निलयनं माया तच्छून्ये ब्रह्मणि, अभयं यथा स्यत्तथा यदैव प्रतिष्ठां मनसः प्रकृष्टां वृत्तिमेष विद्वांल्लभते अथ तदैवाभयं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ।
उत् अपि अरमल्पमप्यन्तरं भेदं यदैवैष नरः पश्यति अथ तदा तस्य भयमिति योजना इति ।
वृत्तिकारमतं दूषयति- इदं त्विति ।
इह परव्याख्यायां विकारार्थके मयटिबुद्धिस्थे सत्यकस्मात्कारणं विना एकप्रकरणस्थस्य मयटः पूर्वं विकारार्थकत्वं, अन्ते प्राचुर्यार्थकत्वमित्यर्धजरतीयं कथमिव केन दृष्टान्तेनाश्रीयत इतीदं वक्तव्यमित्यन्वयः ।
प्रश्नं मत्वाशङ्क्यते- मान्त्रेति ।
स्पुटमुत्तरम् ।
किमान्तर इति न श्रूयते, किंवा वस्तुतो ऽप्यान्तरं ब्रह्म न श्रूयत इति विकल्प्य आद्यमङ्गीकरोति- अत्रोच्यते-यद्यपीति ।
विकारप्रायपाठानुग्रहीतमयट्श्रुतेः सावयवत्वलिङ्गाच्चेत्याह- तथापीति ।
इष्टार्थस्य दृष्ट्या जातं सुखं प्रियं, स्मृत्या मोदः, स चाभायासात्प्रकृष्टः प्रमोदः, आनन्दस्तु कारणं, बिम्बचैतन्यमात्मा, शिरःपुच्छयोर्मध्यकार्यः ब्रह्मशुद्धमिति श्रुत्यर्थः ।
द्वितीयं प्रत्याह- तत्र यदिति ।
यन्मन्त्रे प्रकृतं गुहानिहितत्वेन सर्वान्तरं ब्रह्म, तदिह पुच्छवाक्ये ब्रह्मशब्दात्प्रत्यभिज्ञायते ।
तस्यैव विज्ञापनेच्छया पञ्चकोशरूपा गुहा प्रपञ्चिता ।
तत्र तात्पर्यं नास्तीति वक्तुं कल्प्यन्त इत्युक्तम् ।
एवं पुच्छवाक्ये प्रकृतस्वप्रधानब्रह्मपरे सति न प्रकृतहान्यादिदोष इत्यर्थः ।
ब्रह्मणः प्रधानत्वं पुच्छश्रुतिविरुद्धमिति शङ्कते- नन्विति ।
अत्र ब्रह्मशब्दात्प्रकृतस्वप्रधानब्रह्मप्रत्यभिज्ञाने सति पुच्छशब्दविरोधप्राप्तौ, एकस्मिन्वाक्ये प्रथमचरमश्रुतशब्दयोराद्यस्यानुपसंजातविरोधिनो बलीयस्तवात्, पुच्छशब्देन प्राप्तगुणत्वस्य बाध इति मत्वाह- प्रकृतत्वादिति ।
प्रकरमस्यान्यथासिद्धिमाह- नन्विति ।
एकस्यैवगुमत्वं प्रधानत्वं च विरुद्धमित्याह- अत्रोच्यत इति ।
तत्र विरोधनिरासायान्यतरस्मन्वाक्ये ब्रह्मस्वीकारे पुच्छवाक्ये ब्रह्म स्वीकार्यमित्याह- अन्यतरेति ।
वाक्यशेषाच्चैवमित्याह- अपिचेति ।
तत्तत्रब्रह्मणिश्लोको ऽपीत्यर्थः ।
पुच्छशब्दस्य गतिं पृच्छति- कथं पुनरिति ।
त्वयापि पुच्छशब्दस्य मुख्यार्थो वक्तुमशक्यः, ब्रह्मण आनन्दमयलाङ्गूलत्वाभावात् ।
पुच्छदृष्टिलक्षणायां चाधारलक्षणा युक्ता, प्रतिष्ठापदयोगात्, ब्रह्मशब्दस्य मुख्यार्थलाभाच्च ।
त्वत्पक्षे ब्रह्मपदस्याप्यवयवलक्षकत्वादित्याह- नैष दोष इति ।
पुच्छमित्याधारत्वमात्रमुक्तम् ।
प्रतिष्ठत्वेकनीडत्वम् ।
एकं मुख्यं नीडमधिष्ठानं सोपादानस्य जगत इत्यर्थः ।
ननु वृत्तिकारैरपि तैत्तिरीयवाक्यं ब्रह्मणिसमन्वितमिष्टं, तत्र किमुदाहरमभेदेनेत्याशङ्क्याह- अपिचेति ।
यत्र सविशेषत्वं तत्र वाङ्मनसगोचरत्वमिति व्याप्तेरत्र व्यापकाभावोक्त्या निर्विशेषमुच्यत इत्याह- निर्विशेषमिति ।
निवर्तन्ते अशक्ता इत्यर्थः ।
सविशेषस्य मृषात्वादभयं चायुक्तम् ।
अतो निर्विशेषज्ञानार्थं पुच्छवाक्यमेवोदाहरणमिति भावः ।
प्राचुर्यार्थकमयटा सविशेषोक्तौ निर्विशेषश्रुतिबाध उक्तः ।
दोषान्तरमाह- अपिचेति ।
प्रत्ययार्थत्वेन प्रधानस्य प्राचुर्यस्य प्रकृत्यर्थो विशेषणं, विशेषस्य यः प्रतियोगी विरोधीति तस्याल्पत्वमपेक्षते, यथा विप्रमयो ग्राम इति शूद्राल्पत्वम् ।
अस्तु को दोषः, तत्राह- तथाचेति ।
प्रकृत्यर्थप्राधान्ये त्वयं दोषो नास्ति, प्रचुरप्रकाशः सवितेत्यत्र तमसो ऽल्पस्याप्याभानात् ।
परन्त्वानन्दमयपदस्य प्रचुरानन्दलक्षणादोषः स्यादिति मन्तव्यम् ।
किञ्च भिन्नत्वाद्घटवन्न ब्रह्मतेत्याह- प्रतिशरीरमिति ।
नन्वभ्यस्यमानानन्दपदं लक्षणयानन्दमयपरमित्यभ्याससिद्धिरित्यत आह- यदि चेति ।
आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे निर्णीते सत्यानन्दपदस्य तत्परत्वज्ञानादभ्यससिद्धिः, तत्सिद्धौ तन्निर्णय इति परस्पराश्रय इति भावः ।
अयमभ्यासः पुच्छब्रह्मण इत्याह- तस्मादिति ।
उपसंक्रमणं बाधः ।
ननु ऽस य एवंवित्ऽइति ब्रह्मविदं प्रक्रम्योपसंक्रमणवाक्येन फलं निर्दिश्यते तत्तस्याब्रह्मत्वे न सिध्यतीति शङ्कते- नन्विति ।
उपसंक्रमणं प्राप्तिरित्यङ्गीकृत्य विशिष्टप्राप्त्युक्त्या विशेषणप्राप्तिफलमुक्तमित्याह- नैष इति ।
ज्ञानेन कोशानां बाधस्तदिति सिद्धान्ते बाधावधिप्रत्यगानन्दलाभोर्ऽथादुक्त उत्तरश्लोकेन स्फुटीकृत इत्याह- तदपीति ।
तदपेक्षत्वादिति ।
कामयितृपुच्छब्रह्मविषयत्वादित्यर्थः ।
यदुक्तं पञ्चमस्थानस्थत्वादानन्दमये ब्रह्मवल्ली समाप्ता, भृगुवल्लीवदिति, तत्राह- यत्त्विति ।
या त्वित्यर्थः ।
मयट्श्रुत्या सावयवत्वादिलिङ्गेन च स्थानं बाध्यमिति भावः ।
गोचराति क्रमो गोचरत्वाभावः ।
वेदसूत्रयोर्विरोधे ऽगुणे त्वन्याय्यकल्पनाऽइति सूत्राण्यन्यथा नेतव्यानीत्याह- सूत्राणीति ।
पूर्वमीक्षतेः संशयाभावादिति युक्त्या प्रायपाठो न निश्चायक इत्युक्तम् ।
तर्ह्यत्र पुच्छपदस्याधारावयवयोर्लक्षणासाम्यात्संशयो ऽस्तीत्यवयवप्रायपाठो निश्चायक इति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तयुक्त्यभावेन पूर्वपक्षयति- पुच्छशब्दादिति ।
तथाच प्रत्युदाहरणसंगतिः ।
पूर्वपक्षे सगुणोपास्तिः, सिद्धान्ते निर्गुणप्रमितिः फलम् ।
वेदान्तवाक्यसमन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः स्फुटा एव ।
सूत्रस्थानन्दमयपदेन तद्वाक्यस्थं ब्रह्मपदं लक्ष्यते ।
विक्रियते ऽनेनेति विकारो ऽवयवः ।
प्रायापत्तिरिति ।
अवयवक्रमस्य बुद्धौ प्राप्तिरित्यर्थः ।
अत्र हि प्रकृतस्य ब्रह्मणो ज्ञानार्थं कोशाः पक्षित्वेन कल्प्यन्ते, नात्र तात्पर्यमस्ति ।
तत्रानन्दमयस्यापि अवयवान्तरोक्त्यनन्तरं कस्मिंश्चित्पुच्छे वक्तव्ये प्रकृतं ब्रह्म पुच्छपदेनोक्तम् ।
तस्यानन्दमयाधारत्वेनावश्यंवक्तव्यत्वादित्यर्थः ।
तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॥14॥
तस्य ब्रह्मणः सर्वकार्यहेतुत्वव्यपदेशात् ।
प्रियादिविशिष्टत्वाकारेणानन्दमयस्य जीवस्य कार्यत्वात्तं प्रति शेषत्वं ब्रह्मणो न युक्तमित्यर्थः ।
मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ 15॥
ऽब्रह्मविदाप्नोति परम्ऽइति यस्य ज्ञानान्मुक्तिरुक्ता, यत् ऽसत्यम् ज्ञानम्ऽइति मन्त्रोक्तं ब्रह्म, तदत्रैव पुच्छवाक्ये गीयते ब्रह्मपदसंयोगात् ।
नानन्तमयवाक्य इत्यर्थः ।
नेतरौ अनुपपत्तेः ॥ 16॥
इतरा आनन्दमयो जीवो ऽत्र न प्रतिपाद्यः ।
सर्वस्रष्टृत्वाद्यनुपपत्तेरित्यर्थः ।
भेदव्यपदेशाच्च ॥ 17॥
अयमानन्दमयो ब्रह्मरसं लब्ध्वानन्दी भवतीति भेदोक्तेश्च तस्याप्रतिपाद्यतेत्यर्थः ।

आनन्दमयो ब्रह्म, तैत्तरीयकपञ्चमस्थानस्थत्वात् भृगुवल्लिस्थानन्दवदित्याशङ्क्याह- कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ 18॥
काम्यत इति कामानन्दः तस्य भृगुवल्ल्यां पञ्चमस्य ब्रह्मत्वदृष्टेरानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वानुमानापेक्षा न कार्य, विकारार्थकमयड्विरोधादित्यर्थः ।
भेदव्यपदेशाच्चेत्सगुणं ब्रह्मात्र वेद्यं स्यादित्याशङ्क्याह- अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ 19॥
गुहानिहितत्वेन प्रतीचि ऽस एकःऽइत्युपसंहृते पुच्छावाक्योक्ते ब्रह्मण्यहमेव परं ब्रह्मेति प्रबोधवत आनन्दमयस्य ऽयदा हि ऽइति शास्त्रं ब्रह्मभावं शास्ति, अतो निर्गुणब्रह्मौक्यज्ञानार्थं जीवभेदानुवाद इत्यभिप्रेत्याह- अपराण्यपि ॥ 19॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.6.19
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.7.20
अन्तस् तद्धर्मोपदेशात्

अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ।
छान्दोग्यवाक्यमुदाहरति- अथ य इति ।
अथेत्युपास्तिप्रारम्भार्थः ।
हिरण्मयो ज्योतिर्विकारः, पुरुषः पूर्णो ऽपि मूर्तिमानुपासकैर्दृश्यते ।
मूर्तिमाह- हिरण्येति ।
प्रणखो नाखाग्रं तेन सहेत्यभिविधावाङ्ष नेत्रयोर्विशेषमाह- तस्येति ।
कपेर्मर्कटस्य आसः पुच्छभागो ऽत्यन्ततेजस्वी तत्तुल्यं पुण्डरीकं यथा दीप्तिमदेवं तस्य पुरुषस्याक्षिणी, सद्योविकसितरक्ताम्भोजनयन इत्यर्थः ।
उपासनार्थमादित्यमण्डलं स्थानं, रूपं चोक्त्वा नाम करोति- तस्योदिति ।
तन्नाम निर्वक्ति- स इति ।
उदित उद्गतः ।
सर्वपाप्मास्पृष्ट इत्यर्थः ।
नामाज्ञान फलमाह- उदेति हेति ।
देवतास्थानमादित्यमधिकृत्योपास्त्युक्त्यनन्तरमात्मानं देहमधिकृत्यापि तदुक्तिरित्याह- अथेति ।
पूर्वत्र ब्रह्मपदमानन्दमयपदमानन्दपदाभ्यासश्चेति मुख्यत्रितयादिबहुप्रमाणवशान्निर्गुणनिर्णयवत्, रूपवत्त्वादिबहुप्रमाणवशाज्जीवो हिरण्मय इतिपूर्वदृष्टान्तसंगत्या पूर्वमुत्सर्गतः सिद्धनिर्गुणसमन्वयस्यापवादार्थं पूर्वपक्षयति- संसारीति ।
अत्र पूर्वोत्तरपक्षयोर्जीवब्रह्मणोरुपास्तिः फलम् ।
अक्षिणीत्याधारश्रवणाच्च संसारीति संवन्धः ।
श्रुतिमाह- स एष इति ।
आदित्यस्थः पुरुषः, अमुष्मादादित्यादूर्ध्वगा ये केचन लोकास्तेषामीश्वरो देवभोगानां चेत्यर्थः ।
स एषो ऽक्षिस्थः पुरुष एतस्मादक्ष्णो ऽधस्तना ये लोकाः, ये च मनुष्यकामा भोगास्तेषामीश्वर इति मर्यादा श्रूयते ।
अतः श्रुतेश्च संसारित्यर्थः ।
ऽएष सर्वेश्वरःऽइत्यविशेषश्रुतेरिति संबन्धः ।
भूताधिपतिर्यमः भूतपाल इन्द्रादिश्च एष एव ।
किञ्च जलानामसंकराय लोके विधारको यथा सेतुः, एवमेषां लोकानां वर्णाश्रमादीनां मर्यादाहेतुत्वात्सेतुरेष एव ।
अतः सर्वेशवर इत्यर्थः ।
सूत्रं व्याचष्टे- य एष इति ।
यद्यप्येकस्मिन्वाक्ये प्रथमश्रुतानुसारेण चरमं नेयं, तथाप्यत्र प्रथमं श्रुतं रूपवत्वं निष्फलं, ध्यानार्थमीश्वरे नेतुं शक्यं च ।
सर्वपाप्मासङ्गित्वं सर्वात्मैकत्वं तु सफलं, जीवे नेतुमशक्यञ्चेति प्रबलंम् ।
नच ऽन ह वै देवान्पापं गच्छतिऽइति श्रुतेरादित्यजीवस्यापि पाप्मास्पर्शित्वमिति वाच्यम् ।
श्रुतेरधुना कर्मानधिकारिणां देवानां क्रियमाणपाप्मासंम्बन्धे तत्फलास्पर्शे वा तातपर्यात्, तेषां संचितपापाभावे ऽक्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ऽइत्ययोगात्यभिप्रेत्याह-- सर्वपाप्मापगमश्च परमात्मन एवेति ।
सार्वात्म्यमाह- तथेति ।
अत्र तच्छब्दैश्चाक्षुषः पुरुष उच्यते ।
ऋगाद्यपेक्षया लिङ्गव्यत्ययः ।
उक्थं शस्त्रविशेषः, तत्साहचर्यात्साम स्तोत्रम्, उक्थादन्यच्छस्त्रमृगुच्यते, यजुर्वेदो यजुः, ब्रह्म त्रयो वेदा इत्यर्थः ।
पृथिव्याग्न्याद्यात्मक इति ।
आधिदैवतमृक् पृथिव्यन्तरिक्षद्युनक्षत्रादित्यगतशुक्लभारूपा पञ्चविधा श्रुत्युक्ता, साम चाग्निवाय्वादित्यचन्द्रादित्यगतातिकृष्णरूपमुक्तं पञ्चविधम् ।
अध्यात्मं तु ऋक्, वाक्चक्षुःश्रोत्राक्षिस्थशुक्लभारूपा चतुर्विधा, साम च प्राणच्छायात्ममनो ऽक्षिगतातिनीलरूपं चतुर्विधमुक्तम् ।
एवं क्रमेण ऋक्सामे अनुक्रम्याह श्रुतिः- तस्येति ।
यौ सर्वात्मकर्क्सामात्मकौ गेष्णावमुष्यादित्यस्थस्यै, तावेवाक्षिस्थस्य गेष्णौ पर्वणीत्यर्थः ।
तच्चेति ।
ऋत्क्सामगेष्णत्वमित्यर्थः ।
सर्वगानगेयत्वं लिङ्गान्तरमाह- तद्य इति ।
तत्तत्र लोके, धनस्य सनिर्लाभो येषां धनसनयः, विभूतिमन्त इत्यर्थः ।
ननु लोके राजानो गीयन्ते नेश्वर इत्यत आह- यद्यदिति ।
पशुवित्तादिर्विभूतिः, श्रीः कान्तिः, ऊर्जितत्वं बलं, तद्युक्तं सत्वं रजादिकं मदंश एवेति तद्गानमीश्वरस्यैवेत्यर्थः ।
निरङ्गुशमनन्याधीनम् ।
एषा विचित्ररूपा मूर्तिर्मायाविकृतित्वान्माया मया सृष्टेत्यर्थः ।
तदुक्तम्-ऽअशब्दम्ऽइत्यादिवाक्यं तञ्ज्ञेयपरमित्याह- अपिचेति ।
तर्हि रूपं कुतः, तत्राह- सर्वेति ।
यत्र तूपास्यत्वेनोच्यते तत्रेत्यध्याहृत्य सर्वकारणत्वात्प्राप्तरूपवत्वं ऽसर्वकर्माऽइत्यादिश्रुत्या निर्दिश्यत इति योजना ।
मर्यादावदैश्वर्यमीश्वरस्य नेत्युक्तं निराकरोति- ऐश्वर्येति ।
अध्यात्माधिदैवतध्यानयोर्विभागः पृथक्प्रयोगस्तदपेक्षमेव, नत्वैश्वर्यस्य परिच्छेदार्थमित्यर्थः ॥20॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.7.20
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.7.21
भेदव्यपदेशाच् चान्यः

ननु उपास्योद्देशेनोपास्तिविधेर्विधेयक्रियाकर्मणोर्व्रीह्यादिवदन्यतः सिद्धिर्वाच्येत्याशङ्क्याह- भेदेति ।
आदित्यजीवादीश्वरस्य भेदोक्तेः श्रुत्यन्तरे जीवादन्य ईश्वरः सिद्ध इति सूत्रार्थमाह- अस्तीति ।
आदित्ये स्थितरश्मिनिरासार्थमादित्यादन्तर इति जीवं निरस्यति- यमिति ।
अशरीरस्य कथं नियन्तृत्वं, तत्राह- यस्येति ।
अन्तर्यामिपदार्थमाह- य इति ।
तस्यानात्मत्वनिरासायाह- एष त इति ।
ते तव स्वरूपमित्यर्थः ।
आदित्यान्तरत्वश्रुतेः समानत्वादित्यर्थः ।
तस्मात्पर एवादित्यादिस्थानक उद्गीथे उपास्य इति सिद्धम् ॥21॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.7.21
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.8.22
आकाशस् तल्लिङ्गात्

भवतु रूपवत्त्वादिदुर्बललिङ्गानां पापास्पर्शित्वाद्यव्यभिचारिब्रह्मलिङ्गैरन्यथानयनम् ।
इह त्वाकाशपदश्रुतिर्लिङ्गाद्बलीयसीति प्रत्युदाहणेन प्राप्ते प्रत्याह- आकाशस्तल्लिङ्गादिति ।
छन्दोग्यवाक्यमुदाहरति- इदमिति ।
शालावत्यो ब्राह्मणो जैवलिं राजानं पृच्छति, अस्य पृथ्विलोकस्यान्यस्य च क आधार इति ।
राजाब्रूते, ऽआकाश इति हऽइति ।
ऽयदेष आकाशःऽइत्यानन्दत्वस्यासाधारणस्य श्रवणादाकाशो ब्रह्मेत्यवधारितम् ।
ऽआकाशो वै नामऽइत्यत्र ऽतद्ब्रह्मऽइति वाक्यशेषादिति विभागः ।
निर्वहिता
उत्पत्तिस्थितिहेतुः ।
ते नामरूपे, यदन्तरा यस्माद्भिन्ने ।
यत्र कल्पितत्वेन मध्ये स्त इति वार्थः ।
अक्ष पूर्वपक्षे भूताकाशात्मनोद्गीथोपास्तिः, सिद्धान्ते ब्रह्मात्मना इति फलम् ।
उपास्ये स्पष्टब्रह्मलिङ्गवाक्यसमन्वयोक्तेरापादं श्रुत्यादिसंगतयः ।
स्पष्टमत्र भाष्यम् ।
तेजःप्रभृतिषु वाय्वादेरपि कारणत्वादेवकारश्रुतिबाधः, सर्वश्रुतेश्चाकाशातिरिक्तविषयत्वेन संकोचः स्यादित्याह- सत्यं दर्शितमिति ।
ब्रह्मणस्तु सर्वात्मकत्वात् ऽतस्मादेव सर्वम्ऽइति श्रुतिर्युक्तेति भावः ।
तथा सर्वलयाधारत्वं, निरतिशयमहत्त्वं, स्थितावपि परमाश्रयत्वमित्येतानि स्पष्टानि ब्रह्मलिङ्गानीत्याह- तथा आकाशमित्यादिना ।
रातेर्धनस्य दातुः ।
रातिरिति पाटे बन्धुरित्यर्थः ।
लिङ्गान्तरमाह- अपि चेति ।
दाल्भ्यशालावत्यौ ब्राह्मणौ राजा चेति त्रय उद्गीथविद्याकुशला विचारयामासुः, किमुद्गीथस्य परायणमिति ।
तत्र स्वर्गादागताभिरद्भिर्जीवितेन प्राणेन क्रियमाणोद्गीथस्य स्वर्ग एव परायणमिति दाल्भ्यपक्षमप्रतिष्ठादोषेण शालावत्यो निन्दित्वा स्वर्गस्यापि कर्मद्वारा हेतुरयं लोकः प्रतिष्ठेत्युवाच ।
तं शालावत्यस्य पक्षं ऽअन्तवद्वै ते किल शालावत्यसामऽइति राजा निन्दित्वानन्तमेवाकाशं वक्ति ।
भूताकाशोक्तावन्तवत्त्वदोषतादवस्थ्यादित्यर्थः ।
नन्वाकाशो ऽनन्त इति न श्रुतमित्याशङ्क्याह- तं चेति ।
उद्गीथ आकाश एवेति संपादनादुद्गीथस्यानन्तत्वादिकं न स्वत इति भावः ।
स उद्गीथावयव ओङ्कारः, एष आकाशात्मकः, परः रसतमद्वादिर्गुणैरुत्कृष्टः, अतो ऽक्षरान्तरेभ्यो वरीयान् ।
श्रेष्ठ इत्यर्थः ।
परः इत्यव्ययं सकारान्तं वा, परः कृत्स्नमिति प्रयोगात् ।
परश्चासौ वरेभ्यो ऽतिशयेन वरः ।
परोवरीयानित्यर्थः ।
प्राधम्यात्, श्रुतत्वाच्चाकाशशब्दो बलीयानित्युक्तं स्मारयति- यत्पुनरिति ।
एवकारसर्वशब्दानुगृहीतानन्त्यादिबहुलिङ्गानामनुग्रहाय ऽत्यजेदेकं कुलस्यार्थेऽइति न्यायेनैकस्याः श्रुतेर्बाधो युक्त इत्याह- अत्र ब्रूम इति ।
आकाशपदाद्भूतस्यैव प्रथमप्रतीतिरिति नियमो नास्तीत्यपिशब्देन द्योतितम् ।
तत्र युक्तिमाह- दर्शितश्चेति ।
आकाशपदाद्गौणार्थस्य ब्रह्मणो ऽपि प्रथमप्रतीतिरस्ति, तस्य तत्पर्यायाणां च ब्रह्मणि प्रयोगप्राचुर्यादिति भावः ।
अक्षरे कूटस्थे व्योमन् व्योम्नि ऋचो वेदाः सन्ति ।
प्रमाणत्वेन यस्मिन्नक्षरे विश्वे देवा अधिष्ठिता इत्यर्थः ।
ओङ्कारः कं सुखं ब्रह्म खं व्यापकमित्युपासीत ।
श्रुत्यन्तरप्रयोगमाहः खं पुराणमिति ।
व्याप्यनादि ब्रह्मेत्यर्थः ।
ऽकं ब्रह्म खं ब्रह्मऽइति छान्दोग्यम्, ऽओं खं ब्रह्म खं पुराणम्ऽइति बृहदारण्यकमिति भेदः ।
किञ्च तत्रैव प्रथमानुसारेणोत्तरं नेयं, यत्र तन्नेतुं शक्यम् ।
यत्र त्वशक्यं तत्रोत्तरानुसारेण प्रथमं नेयमित्याह- वाक्येति ।
तस्मादुपास्ये ब्रह्मणि वाक्यं समन्वितमित्युपसंहरति- तस्मादिति ॥ 22॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.8.22
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.9.23
अत एव प्राणः

आकाशवाक्योक्तन्यायं तदुत्तरवाक्ये ऽतिदिशति- अत एव प्राणः ।
उद्गीथप्रकरणमिति ज्ञापनार्थमुद्गीथ इति भाष्यपदम् ।
उद्गीथप्रकरणे श्रूयत इत्यन्वयः ।
कश्चिदृषिश्चाक्रायणः प्रस्तोतारमुवाच, हे प्रस्तोतः, या देवता प्रस्तावं सामभक्तिमनुगता ध्यानार्थं, तां चेदज्ञात्वा मम विदुषो निकटे प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते पतिष्यतीति ।
ततो भीतः सन् पप्रच्छ, कतमा सा देवतेति ।
उत्तरम्, प्राण इति ।
प्राणमभिलक्ष्य सम्यग्विशन्ति लीयन्ते, तमभिलक्ष्योज्जिहते उत्पद्यन्त इत्यर्थः ।
अतिदेशत्वात्पूर्ववत्संशयादि द्रष्टव्यमित्युक्तं विवृणोति- प्राणेति ।
मनौपाधिको जीवः प्राणेन ब्रह्मणा बध्यते सुषुप्तावेकीभवति ।
प्राणस्य वायोः प्राणंप्रेरकं तस्य सत्तास्फूर्तिप्रदमात्मानं ये विदुस्ते ब्रह्मविद इत्यर्थः ।
पूर्वेण गतर्थात्वात्पृथक्सूत्रं व्यर्थमिति शङ्कते- ननु पूर्ववदिति ।
अधिकाशङ्कानिरासार्थमतिदेशसूत्रमिति मत्वा शङ्कामाह- न ।
मुख्ये ऽपीति ।
तर्हि तदा चक्षुरप्येतीत्येवंप्रकारेण सर्वत्र संबन्धः ।
नन्वत्रेन्द्रियाणां प्राणे लयोदयौ श्रूयेते, तावता महाभूतलयादिप्रतिपादकवाक्यशेषोपपत्तिः कथमित्यत आह- इन्द्रियसारत्वादिति ।
ऽतस्य ह्येष रसःऽइति श्रुतेः ।
इन्द्रियाणि लिङ्गात्मरूपाणि अपञ्चीकृतभूतानां साराणि तेषां लयाद्युक्त्या भूतानामपि प्राणे लयादिसिद्धेः वाक्यशेषोपपत्तिरित्यर्थः ।
अब्रह्मसहपाठाच्च प्राणो न ब्रह्मेत्याह- अपि चेति ।
उद्गातृप्रतिहर्तृभ्यामुद्गीथे प्रतिहारे च का देवतेति पृष्टेन चाक्रायणेनादित्यो ऽन्नं च निर्दिश्यते ।
ऽआदित्य इति होवाचऽ ऽअन्नमिति होवाचऽइति श्रुतावित्यर्थः ।
सामान्यं सन्निधानम् ।
संनिध्यनुग्रहीतप्रथमश्रुतप्राणश्रुत्या मुख्यप्राणनिर्णये तद्दृष्ट्या प्रस्तावोपास्तिरिति पूर्वपक्षफलम्, सिद्धान्ते ब्रह्मदृष्टिरूपोपास्तिः ।
तस्याधिकरणस्यातिदेशत्वमेव पूर्वेण संगतिरिति विभागः ।
भवन्तीति भूतानीति व्युत्पत्या यत्किञ्चिद्भवनधर्मकं कार्यमात्रं तस्य लयोदयौ वायुविकारे प्राणे न युक्तावित्युक्त्वा भूतशब्दस्य रूढार्थग्रहे ऽपि लयादेर्ब्रह्मनिर्णायकत्वमित्याह- यदापीति ।
भैतिकप्राणस्य भूतयोनित्वायोगादित्यर्थः ।
तस्य तद्योनित्वं श्रुत्याशङ्कते- नन्विति ।
अथ यदा सुषुप्तो जीवः प्राणे ब्रहमण्येकीभवति तदा एनं प्राणं सविषयवागदयो ऽपियन्तीत्यर्थः ।
अत्र जीवाभन्नत्वे सर्वलयाधारत्वलिङ्गान्न मुख्यः प्राण इत्याह- तत्रापीति ।
वाक्यान्तरसंनिध्यपेक्षया स्ववाक्यगतंलिङ्गं बलीय इत्याह- तदयुक्तमिति ।
एकवाक्यत्वं वाक्यशेषः तस्य बलं तद्गतं लिङ्गं तेनेत्यर्थः ।
प्राणमेवेत्यवधारणेन सर्वभूतप्रकृतित्वलिङ्गन च प्राणपदेन तत्कारणं ब्रह्म लक्ष्यमित्याह- तदाकाशशब्दस्येवेति ।
वृत्तिकृतामुदाहरणं संशयाभावेनायुक्तमित्याह- अत्रेत्यादिना ।
शब्दभेदमुक्त्वा प्रकरणं प्रपञ्चयति- यस्य चेति ॥ 23॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.9.23
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.10.24
ज्योतिश् चरणाभिधानात्

ज्योतिश्चरणाभिधानात् ।
छान्दोग्यमेवोदाहरति- इदमिति ।
गायत्र्युपाधिकब्रह्मोपास्त्यानन्दर्यार्थो ऽथशब्दः ।
अतो दिवो द्युलोकात्परः परस्ताद्यज्ज्योतिर्दीप्यते तद्यतदिदमिति जाठराग्नावध्यस्यते ।
कुत्र दीप्यते, तत्राह- विश्वत इति ।
विश्वस्मात्प्राणिवर्गादुपरि सर्वस्माद्भूरादिलोकादुपरि ये लोकास्तेषूत्तमेषु न विद्यन्ते उत्तमा येभ्य इत्यनुत्तमेषु सर्वसंसारमण्डलातीतं परं ज्योतिरिदमेव, यद्देहस्थमित्यर्थः ।
अस्य पूर्वेणागतार्थत्वं वदन्प्रत्युदाहरणसंतिमाह- अर्थान्तरेति ।
अत्र स्ववाक्ये स्पष्टब्रह्मलिङ्गाभावे ऽपि ऽपादोस्यऽइति पूर्ववाक्ये भूतपादत्वं लिङ्गमस्तीति पादसंगतिः ।
पूर्वोत्तरपक्षयोर्जडब्रह्मज्योतिषोरुपास्तिः फलमिति भेदः ।
नन्वज्ञानतमोविरोधित्वाद्ब्रह्मापि ज्योतिःपदशक्यतया प्रसिद्धमस्ति, नेत्याह- चक्षुरिति ।
शर्वर्यां रात्रौ भवं शार्वरम् ।
नीलमिति यावत् ।
अनेनावरकत्वाद्रूपवत्त्वाच्च कुड्यवद्भावरूपं तम इत्यर्थादुक्तं भवति ।
ज्योतिःश्रुतेरनुग्राहकलिङ्गान्याह- तथेत्यादिना ।
भास्वररूपात्मिका दीप्तिस्तेजस एव लिङ्गमित्याह- न हीति ।
मास्तु मर्यादेत्याशङ्क्य श्रुतत्वान्मैवमित्याह- परो दिव इति ।
मर्यादां ब्रूत इति शेषः ।
ब्रह्मवत् कार्यस्यापि मर्यादायोगान्निरर्थकं ब्राह्मणमिति कश्चिदाक्षिपति- नन्विति ।
एकदेशी ब्रूते- अस्त्विति ।
स्वर्गादौ जातं किञ्चिदतीन्द्रियं तेजो दिवः परस्तादस्ति, श्रुतिप्रामाण्यादित्यर्थः ।
अध्ययनविध्युपात्तश्रुतेर्निष्फलं वस्तु नार्थ इत्याक्षिप्य ब्रूते- नेति ।
ध्यानं फलमित्याशङ्क्य निष्फलस्य क्वापि ध्यानं नास्तीत्याह- इदमेवेत्यादिना ।
प्रयोजनान्तरं तमोनाशादिकम् ।
अत्रिवृत्कृतं तेजो ऽङ्गीकृत्याफलत्वमुक्त्वा तदेव नास्तीत्याह- तासामिति ।
तेजो ऽबन्नानां देवतानामेकैकं द्विधा विभज्य पुनश्चैकैकं भागं द्वेधा कृत्वा स्वभागादितरभागयोर्निक्षिप्य तन्त्रिगुणरज्जुवन्त्रिवृत्तं करवाणीत्यविशेषोक्तेर्नास्त्यत्रिवृत्कृतं किञ्चिदित्यर्थः ।
किञ्चात्र ऽयदतः परःऽइति यच्छब्देनान्यतः प्रसिद्धं द्युमर्यादत्वं ध्यानायानूद्यते ।
न चात्रिवृत्कृतस्य तस्य तत्क्वचित्प्रसिद्धमित्याह- न चेति ।
एकदेशिमते निरस्ते साक्षात्पूर्वपक्षी ब्रूते- अस्तु तर्हीति ।
प्रदेशविशेषः दिवः परस्ताद्देदीप्यमानः सूर्यादितेजोवयवविशेषः, तस्य परिग्रह उपसनार्थो न विरुद्धत इत्यन्वयः ।
स एव कौक्षेये ज्योतिषि उपास्यते ।
तस्यापि तेजस्त्वादिति भावः ।
ब्रह्मणो ऽपि ध्यानार्थं प्रदेशस्थत्वं कल्प्यतां, नेत्याह- नत्विति ।
निष्प्रदेशस्य निरवयवस्य विशेषे ऽपि दिवः परस्ताद्देदीप्यमानब्रह्मावयवकल्पना भागिनी युक्ता न त्वित्यन्वयः ।
अप्रमाणिकगौरवापातादिति भावः ।
ततः किं, तत्राह- सारूप्येति ।
यथा एकत्वसाम्याद्भूरितिव्याहृतौ प्रजापतेः शिरोदृष्टिः श्रुता तथा जाठराग्नावब्रह्मत्वं घोषादिश्रुत्या प्रसिद्धमिति जडज्योतिष्ट्वं साम्यं वाच्यमित्यर्थः ।
यद्देहस्पर्शनेनौष्ण्यज्ञानं प्रसिद्धं सैषा तस्य जाठराग्नेर्दृष्टिः, यत्कर्णपिधानेन घोषश्रवणं, सैषा तस्य श्रुतिरित्यर्थः ।
ज्योतिषो जडत्वे लिङ्गान्तरमाह- तदेतदिति ।
ज्योतिरित्यर्थः ।
चक्षुष्यश्चक्षुर्हितः सुन्दरः, श्रुतो विख्यातः ।
न चान्यदपीति ।
ब्रह्मलिङ्गमपि किञ्चिदन्यन्नास्तीत्यन्वयः ।
ननु ऽत्रिपादस्यामृतं दिविऽइति पूर्ववाक्योक्तं ब्रह्मात्र ज्योतिःपदेन गृह्यतामित्याशङ्क्याह- न चेति ।
ननु सर्वात्मकत्वामृतत्वाभ्यां ब्रह्मोक्तमित्यत आह- अथापीति ।
कथञ्चिच्छन्दोद्वारेत्यर्थः ।
दिवि दिव इति विभक्तिभेदान्न प्रत्यभिज्ञेत्यर्थः ।
प्रकृतेर्जातं प्राकृतं, कार्यमित्यर्थः ।
आचारं निरस्यति- पादेति ।
ऽगायत्री वा इदं सर्वं भूतम्ऽ ऽवाग्वै गायत्रीऽ ऽयेयं पृथिवीऽ ऽयदिदं शरीरम्ऽ ऽयदस्मिन्पुरुषे हृदयम्ऽ ऽइमे प्राणाःऽइति भूतवाक्पृथिवीशरीरहृदयप्राणात्मिका षड्विधा षड्भिरक्षरैश्चतुष्पदा गायत्रीति ।
यदुक्तं तावान् तत्परिमाणः सर्वः प्रपञ्चो ऽस्य गायत्र्यनुगतस्य ब्रह्मणो महिमा विभूतिः, पुरुषस्तु पूर्णब्रह्मरूपः, अतः प्रपञ्चाज्ज्यायानधिकः ।
आधिक्यमेवाह- पाद इति ।
सर्वं जगदेकः पादो ऽंशः, ऽविष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्ऽइति स्मृतेः ।
अस्य पुरुषस्य दिवि स्वप्रकाशस्वरूपे त्रिपादमृतं रूपमस्ति, दिवि सूर्यमण्डले वा ध्यनार्थमस्ति, कल्पिताज्जगतो ब्रह्मस्वरूपामनन्तमस्तीत्यर्थः ।
यथा लोके पादात्पादत्रयमधिकं तथेदमधिकमिति बोधनार्थं त्रिपादमृतमित्युक्तं, न त्रिपादत्वं विवक्षितमिति मन्तव्यम् ।
ऽयदतः परःऽइति यच्छब्दस्य प्रसिद्धार्थवाचित्वात्पूर्ववाक्यप्रसिद्धं ब्रह्म ग्राह्ममित्याह- तत्रेति ।
ननु ऽयदाग्नेयो ऽष्टाकपालःऽइत्यत्र यत्पदस्याप्रकृतार्थकत्वं दृष्टिमित्यत आह- तत्परत्यज्येति ।
तत्र यागस्यान्यतः प्रसिद्धेरभावेनापूर्वत्वादगत्या यदो ऽप्रसिद्धार्थत्वमाश्रितम् ।
इह तु पूर्ववाक्यप्रसिद्धस्य ब्रह्मणो द्युसंबन्धेन प्रत्यभिज्ञातस्य यदर्थत्वनिशचयाद्यत्पदैकार्थकज्योतिःपदस्यापि स एवार्थ इत्यर्थः ।
संदंशन्यायादप्येवमित्याह- न केवलमिति ।
ऽसर्वं खल्विदं ब्रह्मऽइत्युत्तरत्र ब्रह्मानुवृत्तेर्मध्यस्थं ज्योतिर्वाक्यं ब्रह्मपरमित्यर्थः ।
प्रकरणादिति ।
प्रकृतापेक्षयत्पदश्रुत्या द्युसंबन्धभूतपादत्वादिलिङ्गैश्चेत्यर्थः ।
अतः प्रकरणाज्ज्योतिःश्रुतिबाधो न युक्त इति निरस्तम् ।
अविशेषकत्वादिति ।
ब्रह्मव्यावर्तकत्वाभावादित्यर्थः ।
येन चेतसा चैतन्येनेद्धः प्रकाशितः सूर्यस्तपति प्रकाशयति तं बृहन्तमवेदविन्न मनुत इत्यर्थः ।
ज्योतिःशब्दस्य कार्यज्योतिष्येव शक्तिरित्यङ्गीकृत्य कारणब्रह्मलक्षकत्वमुक्त्वा ब्रह्मण्यपि शक्तिमाह- यद्वेति ।
गाढान्धकारे वाचैव ज्योतिषा लोक आसनादिव्यवहारं करोतीत्यर्थः ।
आज्यं जुषतां पिबतां मनो ज्योतिः प्रकाशकं भवति इत्याज्यस्तुतिः ।
यथा गच्छन्तमनुगच्छतः स्वस्यापि गतिरस्ति तथा सर्वस्य स्वनिष्ठं भानं स्यादित्यत आह- तस्य भासेति ।
तत् कालानवच्छिन्नं ब्रह्म सूर्यादिज्योतिषां साक्षिभूतमायुरमृतमिति च देवा उपासत इत्यर्थः ।
योषितो ऽग्नित्ववत् द्युमर्यादत्वादिकं ध्यानार्थं कल्पितं ब्रह्मणो युक्तमित्याह- अत्रोच्यत इत्यादिना ।
दिवः परमपीत्यन्वयः ।
आरोप्यस्य ध्येयस्यालम्बनस्य च सादृश्यनियमो नास्तीत्याह- परस्यापीति ।
भविष्यति ब्रह्मज्योतिष इति शेषः ।
ऽतं यथा यथोपासते तथा तथा फलं भवतिऽइति श्रुतेरित्याह- न हीयत इति ।
ज्ञानफलवदुपास्तीफलमेकरूपं किं न स्यादत आह- यत्र हीति ।
ज्ञेयैकत्वादित्यर्थः ।
ध्येयं तु नानेत्याह- यत्र त्विति ।
ईश्वरो जीवरूपेणान्नमत्तीत्यन्नादः अन्नस्यासमन्ताद्दाता वा वसु हिरण्यं ददातीति वसुदान इति गुणविशेषसंबन्धं यो वेद स धनं विन्दते, दीप्ताग्निश्च भवति ।
नाम्नो वागुत्तमा, मनो वा प्रतीकं वाचो भूय इति प्रतीकविशेषध्यानश्रुतिसंग्रहार्थमाद्यपदम् ।

संनिधेः श्रुतिर्बलीयसीति शङ्कते- कथं पुनरिति ।
अथ प्रथमश्रुत्यनुसारेण चरमश्रुतिर्नीयत इत्याह- नैष इति ।
सर्वनाम्ना स्वसामर्थ्येन स्वस्य सर्वनाम्नः सामर्थ्यं संनिहितवाचित्वं तद्बलेन परामृष्टे सतीति योजना ।
अर्थाद्यत्पदसामानाधिकरण्यादित्यर्थः ॥24॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.10.24
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.10.25
छन्दो ऽभिधानान् नेति चेन् न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथा हि दर्शनम्

छन्दोभिधानाद्ब्रह्म प्रकृतं नास्तीति शङ्कामेकदेशी दूषयति- कथमिति ।
शङ्कां साधयति- नैतदित्यादिना ।
चतुष्पदत्वादिकं पूर्वमेव व्याख्यातम् ।
य एतामेवमिति ।
वेदरहस्यभूतां मधुविद्यामेवमुक्तरीत्या यः कश्चिद्वेद तस्योदयास्तमयरहितब्रह्मा प्राप्तिर्भवतीत्यर्थः ।
तथाच वेदत्वाद्गायत्र्यां ब्रह्मशब्दो युक्त इति भावः ।
गायत्रीशब्देन तदुपादानत्वेनानुगतब्रह्मलक्षणायां बीजमनुपपत्तिमाह- न ह्यक्षरेति ।
ब्रह्मणो ऽपि कथं सर्वात्मकत्वं, तत्राह- कार्यं चेति ।
नच गायत्र्या ध्यानार्थं सर्वात्मत्वारोप इति वाच्यं, स्वतः सर्वात्मनो ध्यानसंभवेनासदारोपायोगादीति भावः ।
ऽतथाहि दर्शनम्ऽइति सूत्रशेषं व्याचष्टे- तथान्यत्रेति ।
दृश्यत इति दर्शनम् ।
दृष्टमित्यर्थः ।
एतं परमात्मानं बह्वृचा ऋग्वेदिनो महत्युक्थे शस्त्रे तदनुगतमुपासते ।
एतमेवाग्निरहस्ये ऽतमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासतेऽइति श्रुतेः यजुर्वेदिनो ऽग्नौ उपासते ।
एतमेव छन्तोगाः सामवेदिनो महाव्रते क्रतौ उपासत इत्यैतरेयके दृष्टमित्यर्थः ।
गायत्रीशब्दो ब्रह्मलक्षक इति व्याख्याय गौण इत्याह- अपर इति ।
साक्षादेव ।
वाच्यार्थग्रहणं विनैवेति यावत् ।
पूर्वं तूपास्यतया गायत्रीपदेनाजहल्लक्षणया गायत्रीब्रह्मणी द्वे अपि लक्षिते ।
नच गायत्री सर्वमित्यन्वयासंभवः, घटो रूपीति पदार्थैकदेशे व्यक्तौ रूपान्वयवत्, गायत्रीपदार्थैकदेशे गायत्र्यनुगते ब्रह्मणि प्रधाने सर्वात्मकत्वान्वयसंभवादिति भावः ।
तथाच सूत्रे सिद्धान्तभागस्यायमर्थः-तथा गायत्रीवच्चतुष्पात्वगुणसामान्यात्, चेतो ब्रह्मणि समर्प्यते येन स चेतोर्पणो गायत्रीशब्दस्तेन ब्रह्मण एव निगदादभिधानात् छन्दोभिधानमसिद्धमिति ।
अधुना ऽतथाहि दर्शनम्ऽइति शेषं व्याचष्टे- तथेति ।
संवर्गविद्यायामाधिदैवमग्निसूर्यचन्द्राम्भांसि वायौ लीयन्ते, अध्यात्मं वाक्चक्षुःश्रोत्रमनांसि प्राणमपियन्तीत्युक्तम् ।
ते वा एते पञ्चान्ये आधिदैविकाः, पञ्चान्ये आध्यात्मिकास्ते मिलित्वा दशसंख्याकाः सन्तः कृतमित्युच्यन्ते ।
सन्ति हि कृतत्रेताद्वापरकलिसंज्ञकानि चत्वारि द्युतानि क्रमेण चतुरङ्कत्र्यङ्कद्व्यङ्कैकाङ्कानि ।
तत्र कृतं दशात्मकं भवति, चतुर्ष्वङ्केषु त्रयाणां त्रिषु द्वयोर्द्वयोरेकस्य चान्तर्भावात् ।
तथाच्च दशत्वगुणेन वाय्वादेः कृतशब्देनोच्यनते ।
एवे कृतत्वं वाय्वादीनामुपक्रम्याह- सैषेति ।
विधेयापेक्षया स्त्रीलिङ्गनिर्देशः ।
विराट्पदं छन्तोवाचकं, ऽदशाक्षरा विराट्ऽइति श्रुतेः ।
दशत्वसाम्येन वाय्वादयो विराडित्युच्यन्ते ।
एवञ्च दशत्वद्वारा वाय्वादिषु कृतत्वं विराट्त्वं च ध्येयम् ।
तत्र विराट्त्वध्यानात्सर्वमस्यान्नं भवति, ऽअन्नं विराट्ऽइति श्रुतेः ।
कृतत्वध्यानादन्नादो भवति, कृततद्यूतस्यान्नादत्वात् ।
कृतं हि स्वीयचतुरङ्गेषु त्र्यङ्कादिकमन्तर्भावयदन्नमत्तीव लक्ष्यते ।
अत एव कृतजयादितरद्यूतजयः श्रुत्युक्तः-ऽकृतायविजितायाधरेयाः संयन्तिऽइति ।
अयो द्यूतं, कृतसंज्ञो ऽयः कृतायः स विजितो येन तस्मै, अधरेयास्त्र्यङ्कादयः अयाः संयन्ति उपनमन्ते ।
तेन जिता भवन्तीत्यर्थः ।
एवञ्च सा वाय्वादिदशात्मिका एषा कृतशब्दिता विराडन्नं, कृतत्वादन्नादिनीत्यर्थः ।
सर्वथापीति ।
गायत्रीति पदस्य लक्षकत्वे गौणत्वे ऽपि चेत्यर्थः ।
अत्रापर आहेत्यपरपदेन गौणत्वे स्वमतं नेति द्योतयति ।
अजहल्लक्षणापक्षे हि ऽवाग्वै गायत्रीऽइति वागात्मत्वं गायति च त्रायते च इति निरुक्तनामकत्वं च गायत्र्या उपाधित्वेनोपास्यत्वादुपपन्नतरम् ।
गौणपक्षे गायत्रीत्यागात्तदुभयं सर्वात्मकत्वमात्रेणोपपादनीयम् ।
एवं गायत्रीपदस्य स्वार्थत्यागः, अप्रसिद्धचतुष्पात्त्वगुणद्वारा विप्रकृष्टलक्षणा चेति बह्वसमञ्जसम् ॥25॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.10.25
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.10.26
भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश् चैवम्

ननु ऽगायत्री वा इदं सर्वम्ऽइति प्रथम गायत्रीश्रुतेः कथं लक्षणेत्याशङ्क्य वाक्यशेषगतसर्वात्मकत्वाद्यनेकबलवत्प्रमाणसंवादेन ब्रह्ममि तात्पर्यावगमादित्याह- भूतादिपादेति ।
एवं पदार्थमाह- इतश्चेति ।
सूत्रस्थादिपदार्थं दर्शयति- भूतपृथिवीति ।
अत्र सूत्रभाष्यकारयोर्भूतादिभिश्चतुष्पदा गायत्रीति संमतम्, षडक्षरैशचतुष्पात्वं वृत्तिकारोक्तमप्रसिद्धं चकारसूचितम् ।
युक्त्यन्तरमाह- अपि चेति ।
ब्रह्मपरसूक्तोत्पन्नत्वाच्च तस्यास्तत्परत्वमित्याह- पुरुषेति ।
ब्रह्मपदस्य छन्दोवाचित्वमुक्तं निरस्यति- यद्वै तद्ब्रह्मेति ।
पूर्वस्यामृचि ब्रह्मोक्तावित्यर्थः ।
हृदयस्य चतुर्दिक्षूर्ध्वं च पञ्च सुषयः सन्ति ।
तेषु ब्रह्मस्थानहृन्नगरस्य प्रागादिद्वारेषु क्रमेण प्राणव्यानापानसमानोदानाः पञ्चद्वारपाला इति ध्यानार्थं श्रुत्या कल्पितम् ।
तत्र हृदयच्छिद्रस्थप्राणेषु ब्रह्मपुरुषत्वश्रुतिर्हृदि गायत्र्याख्यब्राह्मण उपासनासंबन्धितायां ब्रह्मणो द्वारपालत्वाद्ब्रह्मपुरुषा इति संभवतीत्याह- पञ्च ब्रह्मेति ॥ 26॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.10.26
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.10.27
उपदेशभेदान् नेति चेन् नोभयस्मिन्न् अप्य् अविरोधात्

दिवि दिव इति विभक्तिभेदात्प्रकृतप्रत्यभिज्ञा नास्तीत्युक्तं नोपक्षणीयमित्याह- तत्परिहर्तव्यमिति ।
परिहारं प्रतीजानीते- अत्रेति ।
सूत्रे नञर्थं वदन्परिहारमाह- नायमिति ।
एवं सर्वत्र व्याख्योयम् ।
प्रधानप्रातिपदिकार्थद्युसंबन्धेन प्रत्यभिज्ञाया विभक्त्यर्थभेदो न प्रतिबन्धकः, कथञ्चिदाधारस्यापि मर्यादात्वसंभवात् ।
यथा वृक्षाग्रं स्वलग्नभगावच्छिन्नश्येनस्याधारः सन्नेव स्वालग्नभागावच्छिन्नस्य तस्यैव मर्यादा भवति, एवं दिवि सूर्ये हार्दाकाशे वा मुख्ये आधारे सब्रह्मदिवो मर्यदात्वं तदलग्नाकाशावच्छिन्नं ब्रह्म प्रति कल्पयित्वा दिवः परमित्युच्यत इत्यर्थः ।
यद्याकाशेन अनवच्छिन्नं ब्रह्म गृहीत्वा पञ्चम्या दिवो मर्यादात्वमेव मुख्यं तदा गङ्गायां घेष इतिवत्सप्तम्या सामीप्यलक्षणयाधारत्वं व्याख्येयमित्याह- अपर इति ।
सबद्धं प्रत्याधारत्वं मुख्यं पूर्वमुक्तं दिव्येव सदिति ।
असंबद्धं प्रति मर्यादात्वं मुख्यमधुनोच्यते दिवः परमपीति भेदः ।
तस्माज्ज्योतिर्वाक्यमुपास्ये ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम् ॥27॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.10.27
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.11.28
प्राणस् तथानुगमात्

प्राणस्तथानुगमात् ।
दिवोदास्यापत्यं दैवोदासिः प्रतर्दनो नाम राजा युद्धेन पुरुषकारेण च करणेनेन्द्रस्य प्रेमास्पदं गृहं जगाम ।
तं ह इन्द्र उवाच, प्रतर्दन वरं ते ददानीति ।
स होवाच प्रतर्दनः, यं त्वं मर्त्याय हिततमं मन्यसे तं वरं त्वमेवालोच्य मह्यं देहीति ।
तत इन्द्र इदमाह-ऽप्राणोस्मिऽइत्यादि ।
मुख्यं प्राणं निरसितुं प्रज्ञात्मत्वमुक्तम् ।
निर्विशेषचिन्मात्रं निरस्यति- तं मामिति ।
इदं प्राणस्येन्द्रिदेवतात्वे लिङ्गम् ।
मुख्यप्राणत्वे लिङ्गमाह- अथेति ।
वागादीनां देहधारणशक्त्यभावनिश्चयानन्तरमित्यर्थः ।
प्राणस्य देहधारकत्वमुत्थापकत्वं च प्रसिद्धमिति वक्तुं खल्वित्युक्तम् ।
प्राणस्य जीवत्वे वक्तृत्वं लिङ्गमाह- न वाचमिति ।
आनन्तत्वादिकं ब्रह्मलिङ्गमाह- अन्ते चेति ।
अनेकेषु लिङ्गेषु दृश्यमानेषु बलाबलनिर्णयार्थमिदमधिकरममित्यगतार्थमाह- अनेकलिङ्गेति ।
पूवर्त्र प्रकृतब्रह्मवाचकयच्छब्दबलाज्ज्योतिःश्रुतिःब्रह्मपरेत्युक्तं, न तथेह प्राणश्रुतिभङ्गे किञ्चिद्बलमस्ति, मिथो विरुद्धानेकलिङ्गानामनिश्चायकत्वादिति प्रत्युदाहरणसंगत्या पूर्वपक्षयति- तत्रेति ।
पूर्वं प्रधानप्रातिपदिकार्थबलात् विभक्त्यर्थबाधवद्वाक्यार्थज्ञानं प्रति हेतुत्वेन प्रधानानेकपदार्थबलादेकवाक्यताभङ्ग इति दृष्टान्तसंगतिर्वास्तु ।
पूर्वपक्षे प्राणाद्यनेकोपास्तिः, सिद्धान्ते प्रत्यग्ब्रह्मधीरिति विवेकः ।
तथा ब्रह्मपरत्वेन पदानामन्वयावगमादिति हेत्वर्थमाह- तथाहीति ।
हिततमत्वकर्मक्षयादिपदार्थानां संबन्धो ब्रह्मणि तात्पर्यनिश्चायक उपलभ्यत इत्युक्तं विवृणोति- उपक्रम इत्यादिना ।
यं मन्यसे तं वरं त्वमेव प्रयच्छेत्यर्थः ।
स यः कश्चिन्मां ब्रह्मरूपं वेदसाक्षादनुभवति, तस्य विदुषो लोको मोक्षो महतापि पातकेन न ह मीयते नैव हिंस्यते न प्रतिबध्यते ज्ञानाग्निना कर्मतूलराशेर्दग्धत्वादित्याह- स य इति ।
साध्वसाधुनी पुण्यपापे ।
ताभायामस्पृष्टत्वं, तत्कारयितृत्वं, निरङ्कुशैश्वर्यं च सर्वमेतदितित्यर्थः ॥28॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.11.28
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.11.29
न वक्तुर् आत्मोपदेशाद् इति चेद् अध्यात्मसंबन्धभूमा ह्य् अस्मिन्

अहङ्कारवादेन स्वात्मवाचकशब्दैराचचक्षे, उक्तवानित्यर्थः ।
वाक्यस्य इन्द्रोपपासनापरत्वे लिङ्गान्तरमाह- तथा विग्रहेति ।
त्रीणि शीर्षाणि यस्येति त्रिशीर्षा त्वष्टुः पुत्रो विश्वरूपो नाम ब्राह्मणः तं हतवानस्मि ।
रौति यथार्थं शब्दयतीति रुत् वेदान्तवाक्यं, तन्मुखे येषां ते रुन्मुखास्तेभ्यो ऽन्यान्वेदान्तबहिर्मुखान् यतीनरण्यश्वभ्यो दत्तवानस्मीत्यर्थः ।
इन्द्रे प्राणशब्दोपपत्तिमाह- प्राणत्वं चेति ।
वदन्ति लौकिका अपीत्यर्थः ।
बलवाचिना प्राणशब्देन बलदेवता लक्ष्यत इति भावः ।
इन्द्रो हितप्रदातृत्वाधिततमः, कर्मानधिकारादपाप इत्येवं व्याख्येयानीत्याह- निश्चिते चेति ।
किमिन्द्रपदेन विग्रहोपलक्षितं चिन्मात्रमुच्यते उत विग्रहः ।
आद्ये वाक्यस्य ब्रह्मपरत्वं सिद्धम् ।
न द्वितीय इत्याह- अध्यात्मेति ।
आत्मनि देहे ऽधिगत इत्यध्यात्मं प्रत्यगात्मा ।
स संबध्यते यैः शरीरस्थत्वादिभिरिन्द्रतनावसंभावितैर्धर्मैस्ते अध्यात्मसंबन्धास्तेषां भूमेत्यर्थः ।
आयुरत्र देहे प्राणवायुसंचारः ।
अस्तित्वे प्राणस्थितौ प्राणानामिन्द्रियाणां स्थितिरित्यर्थतः श्रुतिमाह- अस्तित्व इति ।
ऽअथातो निश्रेयसादानम्ऽइत्याद्या श्रुतिः ।
इन्द्रियस्थापकत्ववद्देहोत्थापकत्वमाह- तथेति ।
वक्तृत्वमुक्त्वा सर्वाधिष्ठानत्वं दर्शितमित्याह- इति चोपक्रम्येति ।
तत्तत्र नानाप्रपञ्चस्यात्मनि कल्पनायां यथा दृष्टान्तः, लोके प्रसिद्धस्य रथस्यारेषु नेमिनाभ्योर्मध्यस्थशलाकासु चक्रोपान्तरूपा नेमिरर्पिता, नाभौचक्रपिण्डिकायामरा अर्पिताः, एवं भूतानि पञ्च पृथिव्यादीनि मीयन्त इति, मात्राः भोग्याः शब्दादयः पञ्चेति दश भूतमात्राः प्रज्ञामात्रासु दशस्वर्पिताः ।
इन्द्रियजाः पञ्च शब्दादिविषयप्रज्ञाः मीयन्ते आभिरिति मात्राः पञ्च धीन्द्रियाणि ।
नेमिवद्ग्राह्यं ग्राहकेषु अरेषु कल्पितमित्युक्त्वा नाभिस्थानीये प्राणे सर्वं कल्पितमित्याह- प्राणे ऽर्पिता इति ।
स प्राणो मम स्वरूपमित्याह- स म इति ।
तर्हि प्रत्यगात्मनि समन्वयो न तु ब्रह्मणि, तत्राह- अयमिति ॥ 29॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.11.29
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.11.30
शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्

अहङ्कारवादस्य गतिं पृच्छति- कथमिति ।
सूत्रमुत्तरम् ।
तद्व्याख्याति- इन्द्र इति ।
जन्मान्तरकृतश्रवणादिना अस्मिञ्जन्मनि स्वतःसिद्धं दर्शनमार्षम् ।
विज्ञेयेन्द्रस्तुत्यर्थ उपन्यासो न चेत्कथं तर्हि स इति पृच्छति- कथमिति ।
ब्रह्मज्ञानस्तुत्यर्थः स इत्याह- विज्ञानेति ।
नियामकं ब्रूते- यदिति ।
परेण ।
ऽतस्य मेऽइत्यादिना वाक्येनेत्यन्वयः ।
स्तुतिमाह- एतदुक्तमिति ।
तस्माज्ज्ञानं श्रेष्ठमिति शेषः ।
स्तुतज्ञानविषय इन्द्र इत्यत आह- विज्ञेयं त्विति ॥ 30॥
एन्द् ब्स्र्प्_1,1.11.30
स्तर्त् ब्स्र्प्_1,1.11.31
जीवमुख्यप्राणलिङ्गान् नेति चेन् नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वाद् इह तद्योगात्