બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 1.1

બ્રહ્મસૂત્રશાઙ્કરભાષ્યમ્
ભાષ્યરત્નપ્રભાવ્યાખ્યા શ્રીરામાનન્દયતિપ્રણીતા ।
યમિહ કારુણિકં શરણં ગતો ઽપ્યરિસહોદર આપ મહત્પદમ્ ।
તમહમાશુ હરિં પરમાશ્રયે જનકજાઙ્કમનન્તસુખાકૃતિમ્ ॥1॥
શ્રીગૌર્યા સકલાર્થદં નિજપદામ્ભોજેન મુક્તિપ્રદં પ્રૌઢં વિઘ્નવનં હરન્તમનઘં શ્રીઢુણ્ઢિતુણ્ડાસિના ।
વન્દે ચર્મકપાલિકોપકપણૈર્વૈરાગ્યસૌખ્યાત્પરં નાસ્તીતિ પ્રદિશન્તમન્તવિધુરં શ્રીકાશિકેશં શિવમ્ ॥2 ॥
યત્કૃપાલવમાત્રેણ મૂકો ભવતિ પણ્ડિતઃ ।
વેદશાસ્ત્રશરીરાં તાં વાણીં વીણાકરાં ભજે ॥ 3 ॥
કામાક્ષીદત્તદુગ્ધપ્રચુરસુરનુતપ્રાજ્યભોજ્યાધિપૂજ્યશ્રીગૌરીનાયકાભિત્પ્રકટનશિવરામાર્યલબ્ધાત્મબોધૈઃ ।
શ્રીમદ્ગોપાલગીર્ભિઃ પ્રકટિતપરમાદ્વૈતભાસાસ્મિતાસ્યશ્રીમદ્ગોવિન્દવાણીચરણકમલગો નિવૃતો ઽહં યથાલિઃ ॥4॥
શ્રીશઙ્કરં ભાષ્યકૃતં પ્રણમ્ય વ્યાસં હરિં સૂત્રકૃતં ચ વચ્મિ ।
શ્રીભાષ્યતીર્થે પરહંસતુષ્ટ્યૈ વાગ્જાલબન્ધચ્છિદમભ્યુપાયમ્ ॥5॥
વિસ્તૃતગ્રન્થવીક્ષાયામલસં યસ્ય માનસમ્ ।
વ્યાખ્યા તદર્થમારબ્ધા ભાષ્યરત્નપ્રભાભિધા ॥6 ॥
શ્રીમચ્છારીરકં ભાષ્યં પ્રાપ્ય વાક્ શુદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ શ્રમો મે સફલો ગઙ્ગાં રથ્યોદકં યથા ॥7 ॥
યદજ્ઞાનસમુદ્ભૂતમિન્દ્રજાલમિદં જગત્ ।
સત્યજ્ઞાનસુખાનન્તં તદહં બ્રહ્મ નિર્ભયમ્ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.1.1
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા

ઇહ ખલુ ઽસ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃઽઇતિ નિત્યાધ્યયનવિધિનાધીતસાઙ્ગસ્વાધ્યાયે ઽતદ્વિજિજ્ઞાસસ્વઽ,ઽસો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ, ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યઃઽઇતિશ્રવણવિધિરુપલભ્યતે ।
તસ્યાર્થઃ--અમૃતત્વકામેનાદ્વૈતાત્મવિચાર એવ વેદાન્તવાક્યૈઃ કર્તવ્ય ઇતિ ।
તેન કામ્યેન નિયમવિધિનાર્થાદ્ભિન્નાત્મશાસ્ત્રપ્રવર્તિઃ, વૈદિકાનાં પુરાણાદિપ્રાધાન્યં વા નિરસ્યત ઇતિ વસ્તુગતિઃ ।
તત્ર કશ્ચિદિહ જન્મનિ જન્માન્તરે વાનુષ્ટિતયજ્ઞાદિભિર્નિતાન્તવિમલસ્વાન્તો ઽસ્ય શ્રવણવિધેઃ કો વિષયઃ, કિં ફલં, કો ઽધિકારી, કઃ સંબન્ધ ઇતિ જિજ્ઞાસતે ।
તં જિજ્ઞાસુમુપલભમાનો ભગવાન્બાદરાયણસ્તદનુબન્ધચતુષ્ટયં શ્રવણાત્મકશાસ્ત્રારમ્ભપ્રયોજકં ન્યાયેન નિર્ણેતુમિદં સૂત્રં રચયાઞ્ચકાર ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽઇતિ ॥
નન્વનુબન્ધજાતં વિધિસંનિહિતાર્થવાદવાક્યૈરેવ જ્ઞાતું શક્યમ્ ।
તથાહિ-ઽતદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતેઽઇતિ શ્રુત્યા ઽયત્કૃતકં તદનિત્યંઽઇતિ ન્યાયવત્યા ઽન જાયતે મૃયતે વા વિપશ્ચિત્ઽઽયો વૈ ભૂમા તદમૃતમતો ઽન્યદાર્તમ્ઽઇત્યાદિ શ્રુત્યા ચ ભૂમાત્મા નિત્યસ્તતો ઽન્યદનિત્યમજ્ઞાનસ્વરૂપમિતિ વિવેકો લભ્યતે ।
કર્મણા કૃષ્યાદિના ચિતઃ સંપાદિતઃ સસ્યાદિલોકઃ-ભોગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિપશ્ચિન્નિત્યજ્ઞાનસ્વરૂપઃ ।
ઽપરીક્ષ્ય લોકાન્કર્મચિતાન્બ્રાહ્મણો નિર્વેદમાયાન્નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેનઽઽઆત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિઽઇત્યાદિશ્રુત્યાનાત્મમાત્રે દેહેન્દ્રિયાદિસકલપદાર્થજાતે વૈરાગ્યં લભ્યતે ।
પરીક્ષ્યાનિત્યત્વેન નિશ્ચિત્ય, અકૃતો મોક્ષઃ કૃતેન કર્મણા નાસ્તીતિ કર્મતત્ફલેભ્યો વૈરાગ્યં પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ ।
ઽશાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ સમાહિતઃ શ્રદ્ધાવિત્તો ભૂત્વાત્મન્યેવાત્માનં પશ્યેત્ઽઇતિ શ્રુત્યા શમાદિષટ્કં લભ્યતે ।
ઽસમાહિતો ભૂત્વા ઇતિ કાણ્વપાઠઃ ।
ઉપરતિઃ સંન્યાસઃ ।
ઽન સ પુનરાવર્તતેઽઇતિ સ્વયઞ્જ્યોતિરાનન્દાત્મકમોક્ષસ્ય નિત્યત્વશ્રુત્યા મુમુક્ષા લભ્યતે ।
તથા ચ વિવેકાદિવિશેષણવાનધિકારીતિ જ્ઞાતું શક્યમ્ ।
યથા ઽય એતા રાત્રીરુપયન્તિઽઇતિ રાત્રિસત્રવિધૌ ઽપ્રતિતિષ્ઠન્તિઽઇત્યર્થવાદસ્થપ્રતિષ્ઠાકામસ્તદ્વત્ ।
તથા ઽશ્રોતવ્યઃઽઇત્યત્ર પ્રત્યયાર્થસ્ય નિયોગસ્ય પ્રકૃત્યર્થો વિચારો વિષયઃ વિચારસ્ય વેદાન્તા વિષય ઇતિ શક્યં જ્ઞાતુમ્, ઽઆત્મા દ્રષ્ટવ્યઃઽઇત્યદ્વૈતાત્મદર્શનમુદ્દિશ્ય ઽશ્રોતવ્યઃઽઇતિ વિચારવિધાનાત્ ।
ન હિ વિચારઃ સાક્ષાદ્દર્શનહેતુઃ, અપ્રમાણત્વાત્, અપિ તુ પ્રમાણવિષયત્વેન ।
પ્રમાણં ચાદ્વૈતાત્મનિ વેદાન્તા એવ, ઽતં ત્વૌપનિષતં પુરુષંઽ, ઽવેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
વેદાન્તાનાં ચ પ્રત્યગ્બ્રહ્મૈક્યં વિષયઃ, ઽતત્ત્વમસિઽ, ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
એવં વિચારવિધેઃ ફલમપિ જ્ઞાનદ્વારામુક્તિઃ, ઽતરતિ શોકમાત્મવિત્ઽ,બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મૈવ ભવતિઽઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
તથા સંબન્ધો ઽપ્યધિકારિણા વિચારસ્ય કર્તવ્યતારૂપઃ, ફલસ્ય પ્રાપ્યતારૂપ ઇતિ યથાયોગ્યં સુબોધઃ ।
તસ્માદિદં સૂત્રં વ્યર્થમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તાસામધિકાર્યાદિશ્રુતીનાં સ્વાર્થે તાત્પર્યનિર્ણાયકન્યાયસૂત્રાભાવે કિં વિવેકાદિવિશેષણવાનધિકારી ઉતાન્યઃ, કિં વેદાન્તાઃ પૂર્વતન્ત્રેણ અગતાર્થા વા, કિં બ્રહ્મ પ્રત્યગભિન્નં ન વા, કિં મુક્તિઃ સ્વર્ગાદિવલ્લોકાન્તરં, આત્મસ્વરૂપા વેતિ સંશયનિવૃત્તેઃ ।
તસ્માદાગમવાક્યૈરાપાતતઃ પ્રતિપન્નાધિકાર્યાદિનિર્ણયાર્થમિદં સૂત્રમાવશ્યકમ્ ।
તદુક્તં પ્રકાશાત્મશ્રીચરણૈઃ--ઽઅધિકાર્યાદીનામાગમિકત્વેપિ ન્યાયેન નિર્ણયાર્થમિદં સૂત્રંઽઇતિ ।
યેષાં મતે શ્રવણે વિધિર્નાસ્તિ તેષામવિહિતશ્રવણે ઽધિકાર્યાદિનિર્ણયાનપેક્ષણાત્સૂત્રં વ્યર્થમિત્યાપતતીત્યલં પ્રસઙ્ગેન ॥
તથા ચાસ્ય સૂત્રસ્ય શ્રવણવિધ્યપેક્ષિતાધિકાર્યાદિશ્રુતિભિઃ સ્વાર્થનિર્ણયાયોત્થાપિતત્વાદ્ધેતુહેતુમદ્ભાવઃ શ્રુતિસંગતિઃ, શાસ્ત્રારમ્ભહેત્વનુબન્ધનિર્ણાયકત્વેનોપોદ્ધાતત્વાચ્છાસ્ત્રાદૌ સંગતિઃ, અધિકાર્યાદિશ્રુતીનાં સ્વાર્થે સમન્વયોક્તેઃ સમન્વયાધ્યાયસંગતિઃ, ઽઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિઽઇત્યાદિશ્રુતીનાં સર્વાત્મત્વાદિસ્પષ્ટબ્રહ્મલિડ્ગાનાં વિષયાદૌ સમન્વયોક્તેઃ પાદસંગતિઃ, એવં સર્વસૂત્રાણાં શ્રુત્યર્થનિર્ણાયકત્વાચ્છ્રુતિસંગતિઃ, તત્તદધ્યાયે તત્તત્પાદે ચ સમાનપ્રમેયત્વેન સંગતિરૂહનીયા ।
પ્રમેયં ચ કૃત્સ્નશાસ્ત્રસ્ય બ્રહ્મ ।
અધ્યાયાનાં તુ સમન્વયવિરોધસાધનફલાનિ ।
તત્ર પ્રથમપાદસ્ય સ્પષ્ટબ્રહ્મલિડ્ગાનાં શ્રુતીનાં સમન્વયઃ પ્રમેયઃ ।
દ્વિતીયતૃતીયયોરસ્પષ્ટબ્રહ્મલિડ્ગાનામ્ ।
ચતુર્થપાદસ્ય પદમાત્રસમન્વય ઇતિ ભેદઃ ।
અસ્યાધિકરણસ્ય પ્રાતમ્યાન્નાધિકરણસંગતિરપેક્ષિતા ॥
અથાધિકરણમારચ્યતે-ઽશ્રોતવ્યઃઽઇતિ વિહિતશ્રવણાત્મકં વેદાન્તમીમાંસાશાસ્ત્રં વિષયઃ ।
તત્કિમારબ્ધવ્યં ન વેતિ વિષયપ્રયોજનસંભવાસંભવાભ્યાં સંશયઃ ।
તત્ર નાહં બ્રહ્મેતિ ભેદગ્રાહિપ્રત્યક્ષેણ કર્તૃત્વાકર્તૃત્વાદિવિરુદ્ધધર્મવત્ત્વલિડ્ગકાનુમાનેન ચ વિરોધેન બ્રહ્માત્મનોરૈક્યસ્ય વિષયસ્યાસંભવાત્, સત્યબન્ધસ્ય જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિરૂપફલાસંભવાન્નારમ્ભણીયમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽઇતિ ।
અત્ર શ્રવણવિધિસમાનાર્થત્વાય ઽકર્તવ્યાઽઇતિ પદમધ્યાહર્તવ્યમ્ ।
અધ્યાહૃતં ચ ભાષ્યકૃતા ઽબ્રહ્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યાઽઇતિ ।
તત્ર પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થયોર્જ્ઞાનેચ્છયોઃ કર્તવ્યત્વાનન્વયાત્પ્રકૃત્યા ફલીભૂતં જ્ઞાનમજહલ્લક્ષણયોચ્યતે ।
પ્રત્યયેનેચ્છાસાધ્યો વિચારો જહલ્લક્ષણયા ।
તથા ચ બ્રહ્મજ્ઞાનાય વિચારઃ કર્તવ્ય ઇતિ સૂત્રસ્ય શ્રૌતોર્ઽથઃ સંપદ્યતે ।
તત્ર જ્ઞાનસ્ય સ્વતઃ ફલત્વાયોગાત્પ્રમાતૃત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાત્મકાનર્થનિવર્તકત્વેનૈવ ફલત્વં વક્તવ્યમ્ ।
તત્રાનર્થસ્ય સત્યત્વે જ્ઞાનમાત્રાન્નિવૃત્ત્યયોગાદધ્યસ્તત્વં વક્તવ્યમિતિ બન્ધસ્યાધ્યસ્તત્વમર્થાત્સૂચિતમ્ ।
તચ્ચ શાસ્ત્રસ્ય વિષયપ્રયોજનવત્ત્વસિદ્ધિહેતુઃ ।
તથા હિ શાસ્ત્રમારબ્ધવ્યં, વિષયપ્રયોજનવત્ત્વાત્, ભોજનાદિવત્ ।
શાસ્ત્રં પ્રયોજનવત્, બન્ધનિવર્તકજ્ઞાનહેતુત્વાત્, રજ્જુરિયમિત્યાદિવાક્યવત્ ।
બન્ધોજ્ઞાનનિવર્ત્યો ઽધ્યસ્તત્વાત્, રજ્જુસર્પવત્ ।
ઇતિ પ્રયોજનસિદ્ધિઃ ।
એવમર્થાબ્રહ્મજ્ઞાનાજ્જીવગતાનર્થભ્રમનિવૃત્તિં ફલં સૂત્રયજ્જીવબ્રહ્મણોરૈક્યં વિષયમપ્યર્થાત્સૂચયતિ, અન્યજ્ઞાનાદન્યત્ર ભ્રમાનિવૃત્તેઃ ।
જીવો બ્રહ્માભિન્નઃ, તજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યાધ્યાસાશ્રયત્વાત્ ।
યદિત્થં તત્તથા, યથા શુક્ત્યભિન્ન ઇદમંશ ઇતિ વિષયસિદ્ધિહેતુરધ્યાસઃ ।
ઇત્યેવં વિષયપ્રયોજનવત્વાચ્છાસ્ત્રમારમ્ભણીયમિતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે બન્ધસ્ય સત્યત્વેન જ્ઞાનાદનિવૃત્તેરુપાયાન્તરસાધ્યા મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે જ્ઞાનાદેવ મુક્તિરિતિ વિવેકઃ ।

ઇતિ સર્વં મનસિ નિધાય બ્રહ્મસૂત્રાણિ વ્યાખ્યાતુકામો ભગવાન્ ભાષ્યકારઃ સૂત્રેણ વિચારકર્તવ્યતારૂપશ્રૌતાર્થાન્યથાનુપપત્યાર્થાત્સૂત્રિતં વિષયપ્રયોજનવત્વમુપોદ્ધાતત્વાત્તત્સિદ્ધિહેત્વધ્યાસાક્ષેપસમાધાનભાષ્યાભ્યાં પ્રથમં વર્ણયતિ- યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોરિતિ ।
એતેન સૂત્રાર્થાસ્પર્શિત્વાદધ્યાસગ્રન્થો ન ભાષ્યમિતિ નિરસ્તમ્, આર્થિકાર્થસ્પર્શિત્વાત્ ॥
યત્તુ મડ્ગલાચરણાભાવાદવ્યાખ્યેયમિદં ભાષ્યમિતિ તન્ન ।
ઽસુતરામિતરેતરભાવાનુપપત્તિઃઽઇત્યન્તભાષ્યરચનાર્થં તદર્થસ્ય સર્વોપપ્લવરહિતસ્ય વિજ્ઞાનઘનપ્રત્યગર્થસ્ય તત્ત્વસ્ય સ્મૃતત્વાત્ ।
અતો નિર્દેષત્વાદિદં ભાષ્યં વ્યાખ્યેયમ્ ॥
લોકે શુક્તાવિદં રજતમિતિ ભ્રમઃ, સત્યરજતે ઇદં રજતમિત્યધિષ્ઠાનસામાન્યારોપ્યવિશેષયોરૈક્યપ્રમાહિતસંસ્કારજન્યો દૃષ્ટ ઇત્યત્રાપ્યાત્માન્યનાત્માહઙ્કારાધ્યાસે પૂર્વપ્રમા વાચ્યા, સા ચાત્મનાત્મનોર્વાસ્તવૈક્યમપેક્ષતે, ન હિ તદસ્તિ ।
તથા હિ--આત્માનાત્મનાવૈક્યશૂન્યૌ, પરસ્પરૈક્યાયોગ્યત્વાત્, તમપ્રકાશવત્ ।
ઇતિ મત્વા હેતુભૂતં વિરોધં વસ્તુતઃ પ્રતીતિતો વ્યવહારતશ્ચ સાધયતિ- યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોરિતિ ।
ન ચ ઽપ્રત્યયોત્તરપદયોશ્ચઽઇતિ સૂત્રેણ ઽપ્રત્યયેચોત્તરપદે ચ પરતો યુષ્મદસ્મદોર્મપર્યન્તસ્ય ત્વમાદેશૌ સ્તઃઽઇતિ વિધાનાત્, ત્વદીયં મદીયં ત્વત્પુત્રો મત્પુત્ર ઇતિવત્ ઽત્વન્મત્પ્રત્યયગોચરયોઃઽઇતિ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
ઽત્વમાવેકવચનેઽઇત્યેકવચનાધિકારાત્ ।
અત્ર ચ યુષ્મદસ્મદોરેકાર્થવાચિત્વાભાવાદાનાત્મનાં યુષ્મદર્થાનાં બહુત્વાદસ્મદર્થચૈતન્યસ્યાપ્યુપાધિતો બહુત્વાત્ ॥
નન્વેવં સતિ કથમત્ર ભાષ્યે વિગ્રહઃ ।
ન ચ યૂયમિતિ પ્રત્યયો યુષ્મત્પ્રત્યયઃ, વયમિતિ પ્રત્યયોસ્મત્પ્રત્યસ્તદ્ગોચરયોરિતિ વિગ્રહ ઇતિ વાચ્યમ્, શબ્દસાધુત્વે ઽપ્યર્થાસાધુત્વાત્ ।
ન હ્યહઙ્કારાદ્યનાત્મનો યૂયમિતિ પ્રત્યયવિપયત્વમસ્તીતિ ચેત્ ન ।
ગોચરપદસ્ય યોગ્યતાપરત્વાત્ ।
ચિદાત્મા તાવદસ્મત્પ્રત્યયયોગ્યઃ, તત્પ્રયુક્તસંશયાદિનિવૃત્તિફલભાક્ત્વાત્, ઽન તાવદયમેકાન્તેનાવિપયઃ, અસ્મત્પ્રત્યયવિષયત્વાત્ઽઇતિ ભાષ્યોક્તેશ્ચ ।
યદ્યપ્યહઙ્કારાદિરપિ તદ્યોગ્યસ્તથાપિ ચિદાત્મનઃ સકાશાદત્યન્તભેદસિદ્ધ્યર્થં યુષ્મત્પ્રત્યયયોગ્ય ઇત્યુચ્યતે ॥ ॥
આશ્રમશ્રીચરણાસ્તુ ટીકાયોજનાયામેવમાહુઃ-ઽસંબોધ્યચેતનો યુષ્મત્પદવાચ્યઃ, અહઙ્કારાદિવિશિષ્ટચેતનો ઽસ્મત્પદવાચ્યઃ, તથા ચ યુષ્મજસ્મદોઃ સ્વાર્થે પ્રયુજ્યમાનયોરેવ ત્વમાદેશનિયમો ન લાક્ષણિકયોઃ, ઽયુષ્મદસ્મદોઃ ષષ્ઠીચતુર્થીદ્વિતીયાસ્થયોર્વાનાવૌઽઇતિ સૂત્રાસાંગત્યપ્રસડ્ગાત્ ।
અત્ર શબ્દલક્ષકયોરિવ ચિન્માત્રજડમાત્રલક્ષકયોરપિ ન ત્વમાદેશો લક્ષકત્વાવિશેષાત્ ઇતિ ।
યદિ તયોઃ શબ્દબોધકત્વે સત્યેવ ત્વમાદેશાભાવ ઇત્યનેન સૂત્રેણ જ્ઞાપિતં તદાસ્મિન્ભાષ્યે યુષ્મત્પદેન યુષ્મચ્છબ્દજન્યપ્રત્યયયોગ્યઃ પરાગર્થો લક્ષ્યતે, અસ્મચ્છબ્દેન અસ્મચ્છબ્દજન્યપ્રત્યયયોગ્યઃ પ્રત્યગાત્મા ।
તથા ચ લક્ષ્યતાવચ્છેદકતયા શબ્દો ઽપિ બોધ્યત ઇતિ ન ત્વમાદેશઃ ।
ન ચ પરાક્ત્વપ્રત્યક્ત્વયોરેવ લક્ષ્યતાવચ્છેદકત્વં, ન શબ્દયોગ્યત્વાંશસ્ય, ગૌરવાદિતિ વાચ્યમ્ ।
પરાક્પ્રતીચોર્વિરોધસ્ફુરણાર્થં વિરુદ્ધશબ્દયોગ્યત્વસ્યાપિ વક્તવ્યત્વાત્ ।
અત એવેદમસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોરિતિ વક્તવ્યે ઽપીદંશબ્દો ઽસ્મદર્થે લોકે વેદે ચ બહુશઃ, ઇમે વયમાસ્મહે, ઇમે વિદેહાઃ, અયમહમસ્મીતિ ચ પ્રયોગદર્શનાન્નાસ્મચ્છબ્દવિરોધીતિ મત્વા યુષ્મચ્છબ્દઃ પ્રયુક્તઃ, ઇદંશબ્દપ્રયોગે વિરોધાસ્ફૂર્તેઃ ।
એતેન ચેતનવાચિત્વાદસ્મચ્છબ્દઃ પૂર્વં પ્રયોક્તવ્યઃ ઽઅભ્યર્હિતં પૂર્વઽઇતિ ન્યાયાત્, ઽત્યદાદીનિ સર્વૌર્નિત્યમ્ઽઇતિ સૂત્રેણ વિહિત એકશેષશ્ચ સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
ઽયુષ્મદસ્મદોઃઽઇતિ સૂત્ર ઇવાત્રાપિ પૂર્વનિપાતૈકશેષયોરપ્રાપ્તેઃ, એકશેષે વિવક્ષિતવિરોધાસ્ફૂર્તેશ્ચ ।
વૃદ્ધાસ્તુ ઽયુષ્મદર્થાદનાત્મનો નિષ્કૃષ્ય શુદ્ધસ્ય ચિદ્ધાતોરોપાપવાદન્યાયેન ગ્રહણં દ્યોતયિતુમાદૌ યુષ્મદ્ગ્રહણંઽઇત્યાહુઃ ।
તત્ર યુષ્મદસ્મત્પદાભ્યાં પરાક્પ્રત્યક્ત્વેનાત્માનાત્મનોર્વસ્તુતો વિરોધ ઉક્તઃ ।
પ્રત્યયપદેન પ્રતીતિતો વિરોધ ઉક્તઃ ।
પ્રતીયત ઇતિ પ્રત્યયો ઽહઙ્કારાદિરનાત્મા દૃશ્યતયા ભાતિ ।
આત્મા તુ પ્રતીતિત્વાત્પ્રત્યયઃ સ્વપ્રકાશતયા ભાતિ ।
ગોચરપદેન વ્યવહારતો વિરોધ ઉક્તઃ ।
યુષ્મદર્થઃ પ્રત્યગાત્મતિરસ્કારેણ કર્તાહમિત્યાદિવ્યવહારગોચરઃ, અસ્મદર્થસ્ત્વનાત્મપ્રવિલાપેન, અહં બ્રહ્મેતિ વ્યવહારગોચર ઇતિ ત્રિધા વિરોધઃ સ્ફુટીકૃતઃ ।
યુષ્મચ્ચાસ્મચ્ચ યુષ્મદસ્મદી, તે એવ પ્રત્યયૌ ચ તૌ ગોચરૌ ચેતિ યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરૌ, તયોસ્ત્રિધા વિરુદ્ધસ્વભાવાયોરિતરેભાવો ઽત્યન્તાભેદસ્તાદાત્મ્યં વા તદનુપપત્તૌ સિદ્ધાયામિત્યન્વયઃ ।
ઐક્યાસંભવે ઽપિ શુક્લો ઘટ ઇતિવત્તાદાત્મયં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- વિષયવિષયિણોરિતિ ।
ચિજ્જડયોર્વિષયવિષયિત્વાદ્દીપઘટયોરિવ ન તાદાત્મ્યમિતિ ભાવઃ ।
યુષ્મદસ્મદી પરાપ્રત્યગ્વસ્તુની, તે એવ પ્રત્યયશ્ચ ગોચરશ્ચેતિ વા વિગ્રહઃ ।
અત્ર પ્રત્યયગોચરપદાભ્યામાત્મનાત્મનોઃ પ્રત્યક્પરાગ્ભાવે ચિદચિત્ત્વં હેતુરુક્તસ્તત્ર હેતુમાહ- વિષયવિષયિણોરિતિ ।
અનાત્મનો ગ્રાહ્યત્વાદચિત્વં, આત્મનસ્તુ ગ્રાહકત્વાચ્ચિત્વં વાચ્યમ્ ।
અચિત્વે સ્વસ્ય સ્વેન ગ્રહસ્ય કર્મકર્તૃત્વવિરોધેનાસંભવાદપ્રત્યક્ષત્વાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
યથેષ્ટં વા હેતુહેતુમદ્ભાવઃ ।
નન્વેવમાત્માનાત્મનોઃ પરાક્પ્રત્યક્ત્વેન, ચિદચિત્ત્વેન ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન ચ વિરોધાત્તમઃપ્રકાશવદૈક્યસ્ય તાદાત્મ્યસ્ય વાનુપપત્તૌ સત્યાં, તત્પ્રમિત્યભાવેનાધ્યાસાભાવે ઽપિ તદ્ધર્માણાં ચૈતન્યસુખજાડ્યદુઃખાદીનાં વિનિમયેનધ્યાસો ઽસ્ત્વિત્યત આહ-- તદ્ધાર્માણામપીતિ ।
તયોરાત્માનાત્મનોર્ધર્માસ્તદ્ધર્માસ્તેષામપીતરેતરભાવાનુપપત્તિઃ ।
ઇતરત્ર ધર્મ્યન્તરે ઇતરેષાં ધર્માણાં ભાવઃ સંસર્ગસ્તસ્યાનુપપત્તિરિતિત્યર્થઃ ।
ન હિ ધર્મિણોઃ સંસર્ગં વિના ધર્માણાં વિનિમયો અસ્તિ ।
સ્ફટિકે લોહિત વસ્તુ સાંનિધ્યાલ્લૌહિત્યધર્મસંસર્ગઃ ।
અસઙ્ગાત્મધર્મિણઃ કેનાપ્યસંસર્ગાદ્ધર્મિસંસર્ગપૂર્વકો ધર્મસંસર્ગઃ કુતસ્ત્ય ઇત્યભિપ્રેયોક્તમ્- સુતરામિતિ ।
નન્વાત્માનાત્મનોસ્તાદાત્મ્યસ્ય તદ્ધર્મસંસર્ગસ્ય ચાભાવે ઽપ્યધ્યાસઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ--ઇત્યત ઇતિ ।
ઇત્યુક્તરીત્યા તાદાત્મ્યાદ્યભાવેન તત્પ્રમાયા અભાવાદતઃ પ્રમાજન્યસંસ્કારસ્યાધ્યાસહેતોરભાવાત્ ઽઅધ્યાસો મિથ્યેતિ ભવિતું યુક્તંઽઇત્યન્વયઃ ।
મિથ્યાશબ્દો હ્યર્થઃ અપહ્નવવચનઃ, અનિર્વચનીયતાવચનશ્ચેતિ ।
અત્ર ચાપહ્નવાર્થઃ ।
નનુ કુત્ર કસ્યાધ્યાસો ઽપહ્નૂયત ઇત્યાશઙ્ક્ય, આત્મન્યનાત્મતદ્ધર્માણામનાત્મન્યાત્મતદ્ધર્માણામધ્યાસો નિરસ્યત ઇત્યાહ-- અસ્મત્પ્રત્યયગોચર ઇત્યાદિના ।
અહમિતિપ્રત્યયયોગ્યત્વં બુદ્ધ્યાદેરપ્યસ્તીતિ મત્વા તત આત્માનં વિવેચયતિ- -વિષયણીતિ ।
બુદ્ધ્યાદિસાક્ષિણીત્યર્થઃ ।
સાક્ષિત્વે હેતુઃ-- ચિદાત્મક ઇતિ ।
અહમિતિ ભાસમાને ચિદંશાત્મનીત્યર્થઃ ।
યુષ્મત્પ્રત્યયગોચરસ્યેતિ ।
ત્વઙ્કારયોગ્યસ્ય ।
ઇદમર્થસ્યેતિયાવત્ ।

નન્વહમિતિ ભાસમાનબુદ્ધ્યાદેઃ કથમિદમર્થત્વમિત્યત આહ-- વિષયસ્યેતિ ।
સાક્ષિભાસ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
સાક્ષિભાસ્યત્વરૂપલક્ષણયોગાદ્બુદ્ધ્યાદેર્ઘટાદિવદિદમર્થત્વં ન પ્રતિભાસત ઇતિ ભાવઃ ।
અથવા યદાત્મનો મુખ્યં સર્વાન્તરત્વરૂપં પ્રત્યક્ત્વં પ્રતીતત્વં બ્રહ્માસ્મીતિ વ્યવહારગોચરત્વં ચોક્ત્વં તદસિદ્ધં, અહમિતિ પ્રતીયમાનત્વાત્, અહઙ્કારવદિત્યાશઙ્ક્યાહ-- અસ્મત્પ્રત્યયગોચર ઇતિ ।
અસ્મચ્ચાસૌ પ્રત્યયશ્ચાસૌ ગોચરશ્ચ તસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
અહંવૃત્તિવ્યઙ્યસ્ફુરણત્વં સ્ફુરણવિષયત્વં વા હેતુઃ ।
આદ્યે દૃષ્ટાન્તે હેત્વસિદ્ધિઃ ।
દ્વિતીયે તુ પક્ષે તદસિદ્ધિરિત્યાત્મનો મુખ્યં પ્રત્યક્ત્વાદિ યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
નનુ યદાત્મનો વિષયત્વં તદસિદ્ધં, અનુભવામીતિ શબ્દવત્વાત્, અહઙ્કારવદિત્યત આહ-- વિષયણીતિ ।
વાચ્યત્વં લક્ષ્યત્વં વા હેતુઃ ।
નાદ્યઃ, પક્ષે તદસિદ્ધેઃ ।
નાન્ત્યઃ, દૃષ્ટાન્તે તદ્વૈકલ્યાદિતિ ભાવઃ ।
દેહં જાનામીતિ દેહાહઙ્કારયોર્વિષયવિષયિત્વે ઽપિ મનુષ્યો ઽહમિત્યભેદાધ્યાસવદાત્માહઙ્કારાયોરપ્યભેદાધ્યાસઃ સ્યાદિત્યત આહ-- ચિદાત્મક ઇતિ ।
તયોર્જાડ્યાલ્પત્વાભ્યાં સાદૃશ્યાદધ્યાસે ઽપિ ચિદાત્મન્યનવચ્છિન્ને જડાલ્પાહઙ્કારાદેર્નાધ્યાસ ઇતિ ભાવઃ ।
અહમિતિ ભાસ્યત્વાદાત્મવદહઙ્કારસ્યાપિ પ્રત્યક્ત્વાદિતં મુખ્યમેવ, તતઃ પૂર્વોક્ત્વપરાક્ત્વાદ્યસિદ્ધિરિત્યાશઙ્ક્યાહ-- યુષ્મદિતિ ।
અહંવૃત્તિભાસ્યત્વમહઙ્કારે નાસ્તિ કર્તૃકર્મત્વવિરોધાત્, ચિદ્ભાસ્યત્વં ચિદાત્મનિ નાસ્તીતિ હેત્વસિદ્ધિઃ ।
અતો બુદ્ધ્યાદેઃ પ્રતિભાસતઃ પ્રત્યક્ત્વે ઽપિ પરાક્ત્વાદિકં મુખ્યમેવેતિ ભાવઃ ।
યુષ્મત્પરાક્તચ્ચાસૌ પ્રતિયત ઇતિ પ્રત્યયશ્ચાસૌ કર્તૃત્વાદિવ્યવહારગોચરશ્ચ તસ્યેતિ વિગ્રહઃ ।
તસ્ય હેયત્વાર્થમાહ-- વિષસ્યેતિ ।
પિઞ્ બન્ધને ।
વિસિનોતિ બધ્નાતિ ઇતિ વિષયસ્તસ્યેત્યર્થઃ ।
આત્મન્યનાત્મતદ્ધર્માધ્યાસો મિથ્યા ભવતુ, અનાત્મન્યાત્મતદ્ધર્માધ્યાસઃ કિં ન સ્યાત્, અહં સ્ફુરામિ સુખીત્યાદ્યનુભવાદિત્યાશઙ્ક્યાહ-- તદ્વિપર્યયેણેતિ ।
તસ્માદનાત્મનો વિપર્યયો વિરુદ્ધસ્વભાવશ્ચૈતન્યમ્ ।
ઇત્થંભાવે તૃતીયા ।
ચૈતન્યાત્મના વિષયિણસ્તદ્ધર્માણાં ચ યો ઽહઙ્કારાદૌ વિષયે ઽધ્યાસઃ સ મિથ્યેતિ નાસ્તીતિ ભવિતું યુક્તમ્, અધ્યાસસામગ્ર્યભાવાત્ ।
ન હ્યત્ર પૂર્વપ્રમાહિતસંસ્કારઃ સાદૃશ્યમજ્ઞાનં વાસ્તિ ।
નિરવયવનિર્ગુણસ્વપ્રકાશાત્મનિ ગુણાવયવસાદૃશ્યસ્ય ચાજ્ઞાનસ્ય ચાયોગાત્ ॥
નન્વાત્મનોનિર્ગુણત્વે તદ્ધર્માણામિતિ ભાષ્યં કથમિતિ ચેત્, ઉચ્યતે--બુદ્ધિવૃત્ત્યભિવ્યક્તં ચૈતન્યં જ્ઞાનં, વિષયાભેદેનાભિવ્યક્તં સ્ફુરણમ્, શુભકર્મજન્યવૃત્તિવ્યક્તમાનન્દ ઇત્યેવં વૃત્ત્યુપાધિકૃતભેદાત્ જ્ઞાનાદીનામાત્મધર્મત્વવ્યપદેશઃ ।
તદુક્તં ટીકાયાં-ઽઆનન્દો વિષયાનુભવો નિત્યત્વં ચેતિ સન્તિ ધર્મા અપૃથક્ત્વે ઽપિ ચૈતન્યત્વાત્ પૃથગિવાવભાસન્તેઽઇતિ ।
અતો નિર્ગુણબ્રહ્માત્મત્વમતે, અહં કરોમીતિ પ્રતીતેરર્થસ્ય ચાધ્યાસત્વાયોગાત્પ્રમાત્વં સત્યત્વં ચ અહં નર ઇતિ સામાનાધિકરણ્યસ્ય ગૌણત્વમિતિ મતમાસ્થેયમ્ ।
તથા ચ બન્ધસ્ય સત્યતયા જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિરૂપફલાસંભવાદ્બદ્ધમુક્તયોર્જીવબ્રહ્મણોરૈક્યાયોગેન વિષયાસંભવાત્ શાસ્ત્રં નારમ્ભણીયમિતિ પૂર્વપક્ષભાષ્યતાત્પર્યમ્ ।
યુક્તગ્રહણાત્ પૂર્વપક્ષસ્ય દુર્બલત્વં સૂચયતિ ।
તથાહિ--કિમધ્યાસસ્ય નાસ્તિત્વમયુક્તત્વાદભાનાદ્વા કારણાભાવાદ્વા?આદ્ય ઇષ્ટ ઇત્યાહ- -તથાપીતિ ।
એતદનુરોધાદાદૌ યદ્યપીતિ પઠિતવ્યમ્ ।
અધ્યાસસ્યાસઙ્ગસ્વપ્રકાશાત્મન્યયુક્તત્વમલઙ્કાર ઇતિ ભાવઃ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ-- અયમિતિ ।
અજ્ઞઃ કર્તા મનુષ્યો ઽહમિતિ પ્રત્યક્ષાનુભવાદધ્યાસસ્યાભાનમસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
ન ચેદં પ્રત્યક્ષં કર્તૃત્વાદૌ પ્રમેતિ વાચ્યમ્ ।
અપૌરુષેયતયા નિર્દેષેણ, ઉપક્રમાદિલિઙ્ગાવધૃતતાત્પર્યેણ ચ તત્વમસ્યાદિવાક્યેનાકર્તૃત્વબ્રહ્મત્વબોધનેનાસ્ય ભ્રમત્વનિશ્ચયાત્ ।
ન ચ જ્યેષ્ઠપ્રત્યક્ષવિરોધાદાગમજ્ઞાનસ્યૈવ બાધ ઇતિ વાચ્યં, દેહાત્મવાદપ્રસઙ્ગાત્, મનુષ્યો ઽહમિતિ પ્રત્યક્ષવિરોધેન ઽઅથાયમશરીરઃઽઇત્યાદિશ્રુત્યા દેહાદન્યાત્માસિદ્ધેઃ ।
તસ્માદિદં રજતમિતિવત્સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યક્ષસ્ય ભ્રમત્વશઙ્કાકલઙ્કિતસ્ય નાગમાત્પ્રાબલ્યમિત્યાસ્થેયમ્ ।
કિઞ્ચ જ્યેષ્ઠત્વં પૂર્વભાવિત્વં વા આગમજ્ઞાનં પ્રત્યુપજીવ્યત્વં વા?આદ્યે ન પ્રાબલ્યમ્, જ્યેષ્ઠસ્યાપિ રજતભ્રમસ્ય પશ્ચાદ્ભાવિના શુક્તિજ્ઞાનેન બાધદર્શનાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ આગમજ્ઞાનોત્પત્તૌ પ્રત્યક્ષાદિમૂલવૃદ્ધવ્યવહારે સંગતિગ્રહદ્વારા, શબ્દોપલબ્ધિદ્વારા ચ પ્રત્યક્ષાદેર્વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યસ્યોપજીવ્યત્વે ઽપિ તાત્ત્વિકપ્રામાણ્યસ્યાનપેક્ષિતત્વાત્, અનપેક્ષિતાંશસ્યાગમેન બાધાસંભવાદિતિ ।
યત્તુ ક્ષણિકયાગસ્ય શ્રુતિબલાત્કાલાન્તરભાવિફલહેતુત્વવત્ ઽતથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃઽઇતિ શ્રુતિબલાત્સત્યસ્યાપિ જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિસંભવાદધ્યાસવર્ણનં વ્યર્થમિતિ, તન્ન ।
જ્ઞાનમાત્રનિવર્ત્યસ્ય ક્વાપિ સત્યત્વાદર્શનાત્, સત્યસ્ય ચાત્મનો નિવૃત્યદર્શનાચ્ચ, અયોગ્યતાનિશ્ચયે સતિ સત્યબન્ધસ્ય જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિશ્રુતેર્બોધકત્વાયોગાત્ ।
ન ચ સેતુદર્શનાત્સત્યસ્ય પાપસ્ય નાશર્શનાન્નાયોગ્યતાનિશ્ચયા ઇતિ વાચ્યં, તસ્ય શ્રિદ્ધાનિયમાદિસાપેક્ષજ્ઞાનનાશ્યત્વાત્ ।
બન્ધસ્ય ચ ઽનાન્યઃ પન્થાઽઇતિ શ્રુત્યા જ્ઞાનમાત્રાન્નિવૃત્તિપ્રતીતેઃ, અતઃ શ્રુતજ્ઞાનનિવર્ત્યત્વનિર્વાહાર્થમધ્યસ્તત્વં વર્ણનિયમ્ ।
કિં ચ જ્ઞાનૈકનિવર્ત્યસ્ય કિં નામ સત્યત્વમ્, ન તાવદજ્ઞાનાજન્યત્વમ્ ।
ઽમાયાં તુ પ્રકૃતિમ્ઽઇતિ શ્રુતિ વિરોધાન્માયાવિદ્યયોરૈક્યાત્ ।
નાપિ સ્વાધિષ્ઠાને સ્વાભાવશૂન્યત્વં ઽઅસ્થૂલમ્ઽઇત્યાદિનિષેધશ્રુતિવિરોધાત્ ।
નાપિ બ્રહ્મવદ્બાધાયોગ્યત્વં, જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
અથ વ્યવહારકાલે બાધશૂન્યત્વમ્, તર્હિ વ્યવહારિકમેવ સત્યત્વમિત્યાગતમધ્યસ્તત્વમ્ ।
તચ્ચ શ્રુત્યર્થે યોગ્યતા જ્ઞાનાર્થં વર્ણનીયમેવ, યાગસ્યાપૂર્વદ્વારત્વવત્ ।
ન ચ તદન્યત્વાધિકરણે તસ્ય વર્ણનાત્પૌનરુક્ત્યમ્, તત્રોક્તાધ્યાસસ્યૈવ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગવિષયાદિસિદ્ધ્યર્થમાદૌ સ્માર્યમાણત્વાદિતિ દિક્ ॥
અધ્યાસં દ્વેધા દર્શયતિ -- લોકવ્યવહાર ઇતિ ।
લોક્યતે મનુષ્યો ઽહમિત્યભિમન્યત ઇતિ લોકોર્ઽથાધ્યાસઃ, તદ્વિષયો વ્યવહારો ઽભિમાન ઇતિ જ્ઞાનાધ્યાસો દર્શિતઃ ।
દ્વિવિધાધ્યાસસ્વરૂપલક્ષણમાહ-- અન્યોન્યસ્મિન્ ઇત્યાદિના ધર્મધર્મિણોઃ ઇત્યન્તેન ।
જાડ્યચૈતન્યાદિધર્માણાં ધર્મિણાવહઙ્કારાત્માનૌ, તયોરત્યન્તં ભિન્નયોરિતરેતરભેદાગ્રહેણાન્યોન્યસ્મિન્ અન્યોન્યતાદાત્મ્યં અન્યોન્યધર્માંશ્ચ વ્યત્યાસેનાધ્યસ્ય લોકવ્યવહાર ઇતિ યોજના ।
અતઃ સો ઽયમિતિ પ્રમાયા નાધ્યાસત્વમ્, તદિદમર્થયોઃ કાલભેદેન કલ્પિતભેદે ઽપ્યત્યન્તભેદાભાવાદિતિ વક્તુમત્યન્તેત્યુક્તમ્ ।
ન ચ ધર્મિતાદાત્મ્યાધ્યાસે ધર્માધ્યાસસિદ્ધેઃ ઽધર્માંશ્ચઽઇતિ વ્યર્થમિતિ વાચ્યમ્, અન્ધત્વાદીનામિન્દ્રિયધર્માણાં ધર્મ્યધ્યાસાસ્ફુટત્વે ઽપ્યન્ધો ઽહમિતિ સ્ફુટો ઽધ્યાસ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થત્વાત્ ।
નન્વાત્માનાત્મનોઃ પરસ્પરાધ્યસ્તત્વે શૂન્યવાદઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ-- સત્યાનૃતે મિથુનીકૃત્યેતિ ।

સત્યમનિદં ચૈતન્યં તસ્યાનાત્મનિ સંસર્ગમાત્રાધ્યાસો ન સ્વરૂપસ્ય ।
અનૃતંયુષ્મદર્થઃ તસ્ય સ્વરૂપતો ઽપ્યધ્યાસાત્તયોર્મિથુનીકરણમધ્યાસ ઇતિ ન શૂન્યતેત્યર્થઃ ॥
નન્વધ્યાસમિથુનીકરણલોકવ્યવહારશબ્દાનામેકાર્થત્વે ઽધ્યસ્ય મિધુનીકૃત્યેતિ પૂર્વકાલત્વવાચિક્ત્વાપ્રત્યયાદેશસ્ય લ્યપઃ કથં પ્રયોગ ઇતિ ચેન્ન, અધ્યાસવ્યક્તિભેદાત્ ।
તત્ર પૂર્વપૂર્વાધ્યાસસ્યોત્તરોત્તરાધ્યાસં પ્રતિ સંસ્કારદ્વારા પૂર્વકાલત્વેન હેતુત્વદ્યોતનાર્થં લ્યપઃ પ્રયોગઃ ।
તદેવ સ્પષ્ટયતિ-- નૈસર્ગિક ઇતિ ।
પ્રત્યગાત્મનિ હેતુહેતુમદ્ભાવેનાધ્યાસપ્રવાહો ઽનાદિરિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રવાહસ્યાવસ્તુત્વાત્, અધ્યાસવ્યક્તીનાં સાદિત્વાત્, કથમનાદિત્વમિતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે--અધ્યાસત્વાવચ્છિન્નવ્યક્તીનાં મધ્યે ઽન્યતમયા વ્યક્ત્યા વિનાનાદિકાલસ્યાવર્તનં કાર્યાનાદિત્વમિત્યઙ્ગીકારાત્ ।
એતેન કારણાભાવાદિતિ કલ્પો નિરસ્તઃ, સંસ્કારસ્ય નિમિત્તસ્ય નૈસર્ગિકપદેનોક્તત્વાત્ ।
ન ચ પૂર્વપ્રમાજન્ય એવ સંસ્કારો હેતુરિતિ વાચ્યમ્, લાઘવેન પૂર્વાનુભવજન્યસંસ્કારસ્ય હેતુત્વાત્ ।
અતઃ પૂર્વાધ્યાસજન્યઃ સંસ્કારો ઽસ્તીતિ સિદ્ધમ્ ।
અધ્યાસસ્યોપાદાનમાહ-- મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્ત ઇતિ ।
મિથ્યા ચ તદજ્ઞાનં ચ મિથ્યાજ્ઞાનં તન્નિમિત્તમુપાદાનં યસ્ય સ તન્નિમિત્તઃ ।
તદુપાદાનક ઇત્યર્થઃ ।
અજ્ઞાનસ્યોપાદાનત્વે ઽપિ સંસ્ફુરદાત્મતત્વાવરકતયા દોષત્વેનાહઙ્કારાધ્યાસકર્તુરીશ્વરસ્યોપાધિત્વેન સંસ્કારકાલકર્માદિનિમિત્તપરિણામિત્વેન ચ નિમિત્તત્વમિતિ દ્યોતયિતું નિમિત્તપદમ્ ।
સ્વપ્રકાશાત્મન્યસઙ્ગે કથમવિદ્યાસઙ્ગઃ, સંસ્કારાદિસામગ્ર્યભાવાત્, ઇતિ શઙ્કાનિરાસાર્થં મિથ્યાપદમ્ ।
પ્રચણ્ડમાર્તણ્ડમણ્ડલે પેચકાનુભવસિદ્ધાન્ધકારવત્, અહમજ્ઞ ઇત્યનુભસિદ્ધમજ્ઞાનં દુરપહ્નવમ, કલ્પિતસ્યાધિષ્ઠાનાસ્પર્શિત્વાત્, નિત્યસ્વરૂપજ્ઞાનસ્યાવિરોધિત્વાચ્ચેતિ ।
યદ્વા અજ્ઞાનં જ્ઞાનાભાવ ઇતિ શઙ્કાનિરાસાર્થં મિથ્યાપદમ્ ।
મિથ્યાત્વે સતિ સાક્ષાજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વમજ્ઞાનસ્ય લક્ષણં મિથ્યાજ્ઞાનપદેનોક્તમ્ ।
જ્ઞાનેનેચ્છાપ્રાગભાવઃ સાક્ષાન્નિવર્ત્યત ઇતિ વદન્તં પ્રતિ મિથ્યાત્વે સતીત્યુક્તમ્ ।
અજ્ઞાનનિવૃત્તિદ્વારા જ્ઞાનનિવર્ત્યબન્ધે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાય સાક્ષાદિતિ ।
અનાદ્યુપાદાનત્વે સતિ મિથ્યાત્વં વા લક્ષણમ્ ।
બ્રહ્મનિરાસાર્થં મિથ્યાત્વમિતિ ।
મૃદાદિનિરાસાર્થમનાદીતિ ।
અવિદ્યાત્મનોઃ સંબન્ધનિરાસાર્થમુપાદાનત્વે સતીતિ ।
સંપ્રતિ અધ્યાસં દ્રઢયિતુમભિલપતિ-- આહમિદં મમેદમિતિ ।
આધ્યાત્મિકકાર્યાધ્યાસેષ્વહમિતિ પ્રથમો ઽધ્યાસઃ ।
ન ચાધિષ્ઠાનારોપ્યાંશદ્વયાનુપલમ્ભાત્ નાયસધ્યાસ ઇતિ વાચ્યમ્, અયો દહતીતિવદહમુપલભ ઇતિ દૃગ્દૃશ્યાંશયોરુપલમ્ભાત્ ।
ઇદં પદેન ભોગ્યઃ સંઘાત ઉચ્યતે ।
અત્રાહમિદમિત્યનેન મનુપ્યો ઽહમિતિ તાદાત્મ્યાધ્યાસો દર્શિતઃ ।
મમેદં શરીરમિતિ સંસર્ગાધ્યાસઃ ॥
નનુ દેહાત્મનોસ્તાદાત્મ્યમેવ સંસર્ગ ઇતિ તયોઃ કો ભેદ ઇતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
સત્તૈક્યે સતિ મિથો ભેદસ્તાદાત્મ્યમ્ ।
તત્ર મનુષ્યો ઽહમિત્યૈક્યાંશભાનં મમેદમિતિ ભેદાંશરૂપસંસર્ગભાનમિતિ ભેદઃ ।
એવં સામગ્રીસત્ત્વાદનુભવસત્ત્વાદધ્યાસો ઽસ્તીત્યતો બ્રહ્માત્મૈક્યે વિરોધાભાવેન વિષયપ્રયોજનયોઃ સત્ત્વાત્ શાસ્ત્રમારમ્ભણીયમિતિ સિદ્ધાન્તભાષ્યતાત્પર્યમ્ ।
એવઞ્ચ સૂત્રેણાર્થાત્સૂચિતે વિષયપ્રયોજને પ્રતિપાદ્ય તદ્ધેતુમધ્યાસં લક્ષણસંભાવનાપ્રમાણૈઃ સાધયિતું લક્ષણં પૃચ્છતિ-- આહેતિ ।
કિંલક્ષણકો ઽધ્યાસ ઇત્યાહ ।
પૂર્વવાદીત્યર્થઃ ।
અસ્ય શાસ્ત્રસ્ય તત્ત્વનિર્ણયપ્રધાનત્વેન વાદકથાત્વદ્યોતનાર્થં આહેતિ પરોક્તિઃ ।
ઽઆહઽઇત્યાદિ ઽકથં પુનઃપ્રત્યગાત્મનિઽઇત્યતઃ પ્રાગધ્યાસલક્ષણપરં ભાષ્યમ્ ।
તદારભ્ય સંભાવનાપરમ્ ।
ઽતમેતમવિદ્યાખ્યમ્ઽઇત્યારભ્ય ઽસર્વલોકપ્રત્યક્ષઃઽઇત્યન્તં પ્રમાણપરમિતિ વિભાગઃ ।
લક્ષણમાહ-- ઉચ્યતે-સ્મૃતિરૂપ ઇતિ ।
અધ્યાસ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
અત્ર પરત્રાવભાસ ઇત્યેવ લક્ષણમ્, શિષ્ટં પદદ્વયં તદુપપાદનાર્થમ્ ।
તથાહિ અવભાસ્યત ઇત્યવભાસો રજતાદ્યર્થઃ તસ્યાયોગ્યમધિકરણં પરત્રપદાર્થઃ ।
અધિકરણસ્યાયોગ્યત્વં આરોપ્યાત્યન્તાભાવત્વં તદ્વત્વં વા ।
તથા ચૈકાવચ્છેદેન સ્વસંસૃજ્યમાને સ્વાત્યન્તાભાવવતિ અવભાસ્યત્વમધ્યસ્તત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇદં ચ સાદ્યનાદ્યધ્યાસસાધારણં લક્ષણમ્ ।
સંયોગે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાયૈકાવચ્છેદેનેતિ ।
સંયોગસ્ય સ્વસંસૃજ્યમાને વૃક્ષે સ્વાત્યન્તાભાવવત્યવભાસ્યત્વે ઽપિ સ્વાત્યન્તાભાવયોર્મૂલાગ્રાવચ્છેદકભેદાન્નાતિવ્યાપ્તિઃ ।
પૂર્વં સ્વાભાવવતિ ભૂતલે પશ્ચાદાનીતો ઘટો ભાતીતિ ઘટે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાય સ્વસંસૃજ્યમાન ઇતિ પદમ્, તેન સ્વાભાવકાલે પ્રતિયોગિસંસર્ગસ્ય વિદ્યમાનતોચ્યતે ઇતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ ।
ભૂત્વાવચ્છેદેનાવભાસ્યગન્ધે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય સ્વાત્યન્તાભાવવતીતિ પદમ્ ।
શુક્તાવિદન્ત્વાવચ્છેદેન રજતસંસર્ગકાલે ઽત્યન્તાભાવો ઽસ્તીતિ નાવ્યાપ્તિઃ ।
નન્વસ્ય લક્ષણસ્યાસંભવઃ, શુક્તૌ રજતસ્ય સામગ્ર્યભાવેન સંસર્ગાસત્વાત્ ।
ન ચ સ્મર્યમાણસત્યરજતસ્યૈવ પરત્ર શુક્તાવવભાસ્યત્વેનાધ્યસ્તત્વોક્તિરિતિ વાચ્યમ્, અન્યથાખ્યાતિપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ -સ્મૃતિરૂપ ઇતિ ।
સ્મર્યતે ઇતિ સ્મૃતિઃ સત્યરજતાદિઃ તસ્ય રૂપમિવ રૂપમસ્યેતિ સ્મૃતિરૂપઃ ।
સ્મર્યમાણસદૃશ ઇત્યર્થઃ ।
સાદૃશોક્ત્યા સ્મર્યમાણાદારોપ્યસ્ય ભેદાત્, નાન્યથાખ્યાતિરિત્યુક્તં ભવતિ ।
સાદૃશમુપપાદયતિ- પૂર્વદૃષ્ટેતિ ।
દૃષ્ટં દર્શનં, સંસ્કારદ્વારા પૂર્વદર્શનાદવભાસ્યત ઇતિ પૂર્વદૃષટાવભાસઃ ।
તેન સંસ્કારજન્યજ્ઞાનવિષયત્વં સ્મર્યમાણારોપ્યયોઃ સાદૃશ્યમુક્તં ભવતિ, સ્મૃત્યારોપયોઃ સંસ્કારજન્યત્વાત્ ।
ન ચ સંસ્કારજન્યત્વાદારોપસ્ય સ્મૃતિત્વાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, દોષસંપ્રયોગજન્યત્વસ્યાપિ વિવક્ષિતત્વેન સંસ્કારમાત્રજન્યત્વાભાવાત્ ।
અત્ર સંયોગશબ્દેન અધિષ્ઠાનસામાન્યજ્ઞાનમુચ્યતે, અહઙ્કારાધ્યાસે ઇન્દ્રિયસંપ્રયોગાલાભાત્ ।
એવં ચ દોષસંપ્રયોગસંસ્કારબલાચ્છુક્ત્યાદૌ રજતમુતપન્નમસ્તીતિ પરત્રાવભાસ્યત્વલક્ષમમુપપન્નમિતિ સ્મૃતિરૂપપૂર્વદૃષ્ટપદાભ્યામુપપાદિમ્ ।
અન્યે તુ તાભ્યાં દોષાદિત્રયજન્યત્વં કાર્યાધ્યાસલક્ષણમુક્તમિત્યાહુઃ ।
અપરે તુ સ્મૃતિરૂપઃ સ્મર્યમાણસદૃશઃ, સાદૃસ્યં ચ પ્રમામાજન્યજ્ઞાનવિષયત્વં સ્મૃત્યારોપયોઃ પ્રમાણાજન્યત્વાત્ ।
પૂર્વદૃષ્ટપદતજ્જાતીયપરં, અભિનવરજતાદેહે પૂર્વદૃષ્ટત્વાભાવાત્ ।
તથા ચ પ્રમાણાજન્યજ્ઞાનવિષયત્વે સતિ પૂર્વદૃષ્ટજાતીયત્વં પ્રાતીતિકાધ્યાસલક્ષણં તાભ્યામુક્તમ્ ।
પરત્રાવભાસશબ્દાભ્યામધ્યાસમાત્રલક્ષણં વ્યાખ્યાતમેવ ।
તત્ર સ્મર્યમાણગઙ્ગાદૌ અભિનવઘટે ચાતિવ્યાપ્તિનિરાસાય પ્રમાણેત્યાદિ પદદ્વયમિત્યાહુઃ ।
તત્રાર્થાધ્યાસે સ્મર્યમાણસદૃશઃ પરત્ર પૂર્વદર્શનાદવભાસ્યત ઇતિ યોજના ।
જ્ઞાનાધ્યાસે તુ સ્મૃતિસદૃશઃ પરત્ર પૂર્વદર્શનાદવભાસ ઇતિ વાક્યં યોજનીયમિતિ સંક્ષેપઃ ।

નનુ અધ્યાસે વાદિવિપ્રતિપત્તેઃ કથમુક્તલક્ષણસિદ્ધિરિત્યાશઙ્ક્યાધિષ્ઠાનારોપ્યસ્વરૂપવિવાદે ઽપિ પરત્ર પરાવભાસ ઇતિ લક્ષણે સંવાદ્યુક્તિભિઃ સત્યાધિષ્ઠાને મિથ્યાર્થાવભાસસિદ્ધેઃ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્ત ઇદં લક્ષણમિતિ મત્વા અન્યથાત્મખ્યાતિવાદિનોર્મતમાહ- તં કેચિદિતિ ।
કેચિદન્યથાખ્યાતિવાદિનો ઽન્યત્ર શુક્ત્યાદાવન્યધર્મસ્ય સ્વાવયવધર્મસ્ય દેશાન્તરસ્થરૂપ્યાદેરધ્યાસ ઇતિ વદન્તિ ।
આત્મખ્યાતિવાદિનસ્તુ બાહ્યશુક્ત્યાદૌ બુદ્ધિરૂપાત્મનો ધર્મસ્ય રજતસ્યાધ્યાસઃ, આન્તરસ્ય રજતસ્ય બહિર્વદવભાસ ઇતિ વદન્તીત્યર્થઃ ।
અખ્યાતિમતમાહ- કેચિદિતિ ।
યત્ર યસ્યાધ્યાસો લોકસિદ્ધસ્તયોરર્થયોસ્તદ્ધિયોશ્ચ ભેદાગ્રહે સતિ તન્મૂલો ભ્રમઃ, ઇદં રૂપ્યમિતિ વિશિષ્ટવ્યવહાર ઇતિ વદન્તીત્યર્થઃ ।
તૈરપિ વિશિષ્ટવ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા વિશિષ્ટભ્રાન્તેઃ સ્વીકાર્યત્વાત્, પરત્ર પરાવભાસસંમતિરિતિ ભાવઃ ।
શૂન્યમતમાહ- અન્યે ત્વિતિ ।
તસ્યૈવાધિષ્ઠાનસ્ય શુક્ત્યાદેર્વિપરીતધર્મત્વકલ્પનાં વિપરીતો વિરુદ્ધો ધર્મો યસ્ય તદ્ભાવસ્તસ્ય રજતાદેરત્યન્તાસતઃ કલ્પનામાચક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
એતેષુ મતેષુ પરત્ર પરાવભાસત્વલક્ષણસંવાદમાહ -સર્વથાપિ ત્વિતિ ।
અન્યથાખ્યાતિત્વાદિપ્રકારવિવાદે ઽપ્યધ્યાસઃ પરત્ર પરાવભાસત્વલક્ષણં ન જહાતીત્યર્થઃ ।
શુક્તાવપરોક્ષસ્ય રજતસ્ય દેશાન્તરે બુદ્ધૌ વા સત્ત્વાયોગાત્ શૂન્યત્વે પ્રત્યક્ષત્વાયોગાત્, શુક્તૌ સત્તે બાધાયોગાત્ મિથ્યાત્વમેવેતિ ભાવઃ ।
આરોપ્યમિથ્યાત્વે ન યુક્ત્યપેક્ષા, તસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાદિત્યાહ- તથા ચેતિ ।
બાધાનન્તરકાલીનો ઽયમનુભવઃ, તત્પૂર્વં ।
શુક્તિકાત્વજ્ઞાનાયોગાત્, રજતસ્ય બાધાપ્રત્યક્ષસિદ્ધં મિથ્યાત્વં વચ્છબ્દેનોચ્યતે ।
આત્મનિ નિરૂપાધિકે ઽહઙ્કારાધ્યાસે દૃષ્ટાન્તમુક્ત્વા બ્રહ્મજીવાવાન્તરભેદસ્યાવિદ્યાદ્યુપાધિકસ્યાધ્યાસે દૃષ્ટાન્તમાહ- એક ઇતિ ।
દ્વિતીયચન્દ્રસહિતવદેક એવાઙ્ગુલ્યા દ્વિધા ભાતીત્યર્થઃ ।
લક્ષણપ્રકરણોપસંહારાર્થ ઇતિ શબ્દઃ ।
ભવત્વધ્યાસઃ શુક્ત્યાદૌ, આત્મનિ તુ ન સંભવતીત્યાક્ષિપતિ- કથં પુનરિતિ ।
યત્રાપરોક્ષાધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વં તત્રેન્દ્રિયસંયુક્તત્વં વિષયત્વં ચેતિ વ્યાપ્તિઃ શુક્ત્યાદૌ દૃષ્ટા ।
તત્ર વ્યાપકાભાવાદાત્મનો ઽધિષ્ઠાનત્વં ન સંભવતીત્યભિપ્રેત્યાહ- પ્રત્યગાત્મનીતિ ।
પ્રતીચિ પૂર્ણ ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યે વિષયસ્યાહઙ્કારાદેસ્તદ્ધર્માણાં ચાધ્યાસઃ કથમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તવ્યાપ્તિમાહ- સર્વો હીતિ ।
પુરોવસ્થિતત્વમિન્દ્રિયસંયુક્તત્વમ્ ।
નન્યાત્મનો ઽપ્યધિષ્ઠાનત્વાર્થં વિષયત્વાદિકમસ્ત્વિત્યત આહ- યુષ્મદિતિ ।
ઇદંપ્રત્યયાનર્હસ્ય પ્રત્યગાત્મનો ઽન ચક્ષુષા ગૃહ્યતેઽઇત્યાદિ શ્રુતિમનુસૃત્ય ત્વમવિષયત્વં બ્રવીષિ ।
સંપ્રત્યાસલોભેન વિષયત્વાઙ્ગીકારે શ્રુતિસિદ્ધાન્તયોર્બાધઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
આત્મન્યધ્યાસસંભાવનાં પ્રતિજાનીતે- ઉચ્યત ઇતિ ।
અધિષ્ઠાનારોપ્યયોરેકસ્મિન્ જ્ઞાને ભાસમાનત્વમાત્રમધ્યાસવ્યાપકં, તચ્ચ ભાનપ્રયુક્તસંશયનિવૃત્ત્યાદિફલભાક્ત્વં, તદેવ ભાનભિન્નત્વઘટિતં વિષયત્વં, તન્ન વ્યાપકં, ગૌરવાદિતિ મત્વાહ- ન તાવદિતિ ।
અયમાત્મા નિયમેનાવિષયો ન ભવતિ ।
તત્ર હેતુમાહ- અસ્મદિતિ ।
અસ્મપ્રત્યયો ઽહમિત્યધ્યાસસ્તત્ર ભાસમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
અસ્મદર્થચિદાત્મા પ્રતિબિમ્બિતત્યેન યત્ર પ્રતીયતે સો ઽસ્મત્પ્રત્યયો ઽહઙ્કારસ્તત્ર ભાસમાનત્વાદિતિ વાર્થઃ ।
ન ચાધ્યાસે સતિ ભાસમાનત્વં તસ્મિન્સતિ સ ઇતિ પરસ્પરાશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્, અનાદિત્વાત્, પૂર્વાભ્યાસે ભાસમાનાત્મન ઉત્તરાધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વસંભવાત્ ॥
નન્વહમિત્યહઙ્કારવિષયકભાનરૂપસ્યાત્મનો ભાનમાનત્વં કથં, તદ્વિષયત્વં વિના તત્ફલભાક્ત્વાયોગાદિત્યત આહ- અપરોક્ષત્વાચ્ચેતિ ।
ચશબ્દઃ શઙ્કાનિરાસાર્થઃ ।
સ્વપ્રકાશત્વાદિત્યર્થઃ ।
સ્વપ્રકાશત્વં સાધયતિ- પ્રત્યગિતિ ।
આબાલપણ્ડિતમાત્મનઃ સંશયાદિશૂન્યત્વેન પ્રસિધ્દેઃ સ્વપ્રકાશત્વમિત્યર્થઃ ।
અતઃ સ્વપ્રકાશત્વેન ભાસમાનત્વાદાત્મનો ઽધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વં સંભવતીતિ ભાવઃ ।
યદુક્તમપરોક્ષાધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વસ્યેન્દ્રિયસંયુક્તતયા ગ્રાહ્યત્વં વ્યાપકમિતિ તત્રાહ- ન ચાયમિતિ ।
તત્ર હેતુમાહ- અપ્રત્યક્ષે ઽપીતિ ।
ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યે ઽપીત્યર્થઃ ।
બાલા અવિવેકિનઃ તલમિન્દ્રનીલકટાહકલ્પં નભો મલિનં પિતમિત્યેવમપરોક્ષમધ્યસ્યન્તિ, તત્રેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વં નાસ્તીતિ વ્યભિચારાન્ન વ્યાપ્તિઃ ।
એતેનાત્માનામાનાત્મનોઃ સાદૃશ્યાભાવાન્નાધ્યાસ ઇત્યપાસ્તમ્, નીલનભસોસ્તદભાવે ઽપ્યધ્યાસદર્શનાત્ ।
સિદ્ધાન્તે આલોકાકારચાક્ષુષવૃત્ત્યભિવ્યક્તસાક્ષિવેદ્યત્વં નભસિ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
સંભાવનાં નિગમયતિ- એવમિતિ ।
નનુ બ્રહ્મજ્ઞાનનાશ્યત્વેન સૂત્રિતામવિદ્યાં હિત્વા અધ્યાસઃ કિમિતિ વર્ણ્યત ઇત્યત આહ- તમેતમિતિ ।
આક્ષિપ્તં સમાહિતમુક્તલક્ષણલક્ષિતમધ્યાસમવિદ્યાકાર્યત્વાદવિદ્યેતિ મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
વિદ્યાનિવર્ત્યત્વાચ્ચાસ્યાવિદ્યાત્વમિત્યાહ- તદ્વિવેકેનેતિ ।
અધ્યસ્તનિષેધેનાધિષ્ઠાનસ્વરૂપનિર્ધારણં વિદ્યામધ્યાસનિવર્તિકામાહુરિત્યર્થઃ ।
તથાપિ કારણાવિદ્યાં ત્યક્ત્વા કાર્યાવિદ્યા કિમિતિ વર્ણ્યતે તત્રાહ- તત્રેતિ ।
તસ્મિન્નધ્યાસે ઉક્તન્યાયેનાવિદ્યાત્મકે સતીત્યર્થઃ ।
મૂલાવિદ્યયાઃ સષુપ્તાવનર્થત્વાદર્શનાત્ કાર્યાત્મના તસ્યા અનર્થત્વજ્ઞાપનાર્થં તદ્વર્ણનમિતિ ભાવઃ ।
અધ્યસ્તકૃતગુણદોષાભ્યામધિષ્ઠાનં ન લિપ્યત ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
એવમધ્યાસસ્ય લક્ષણસંભાવને ઉક્ત્વા પ્રમાણમાહ- તમેતમિતિ ।
તં વર્ણિતમેવં સાક્ષિપ્રત્યક્ષસિધ્યં પુરસ્કૃત્ય હેતું કૃત્વા લૌકિકઃ કર્મશાસ્ત્રીયો મોક્ષશાસ્ત્રીયશ્ચેતિ ત્રિવિધો વ્યવહારઃ પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રવિધિનિષેધપરાણિ કર્મશાસ્ત્રાણ્યૃગ્વેદાદીનિ, વિધિનિષેધશૂન્યપ્રત્યગ્બ્રહ્યપરાણિ મોક્ષશાસ્ત્રાણિ વેદાન્તવાક્યાનીતિ વિભાગઃ ।
એવં વ્યવહારહેતુત્વેનાધ્યાસે પ્રત્યક્ષસિદ્ધે ઽપિ પ્રમાણાન્તરં પૃચ્છતિ-- કથં પુનરિતિ ।
અવિદ્યાવાનહમિત્યધ્યાસવાનાત્મા પ્રમાતા સ વિષય આશ્રયો યેષાં તાનિ અવિદ્યાવદ્વિષયાણીતિ વિગ્રહઃ ।
તત્તત્પ્રમેયવ્યવહારહેતુભૂતાયાઃ પ્રમાયા અધ્યાસાત્મકપ્રમાત્રાશ્રિતત્વાત્ પ્રમાણાનામવિદ્યાવદ્વિષયત્વં યદ્યપિ પ્રત્યક્ષં તથાપિ પુનરપિ કથં કેનપ્રમાણેનાવિદ્યાવદ્વિષયત્વમિતિ યોજના ।
યદ્વાવિદ્વાવતદ્વિષયાણિ કથં પ્રમાણાનિ સ્યુઃ, આશ્રયદોષાદપ્રામાણ્યાપત્તેરિત્યાક્ષેપઃ ।
તત્ર પ્રમાણપ્રશ્ને વ્યવહારાર્થાપત્તિં, તલ્લિઙ્ગાનુમાનં ચાહ- ઉચ્યતે ઇત્યાદિના તસ્માત્ ઇત્યન્તેન ।
દેવદત્તકર્તૃકો વ્યવહારઃ, તદીયદેહાદિષ્વહંમમાધ્યાસમૂલઃ તદન્વયવ્યતિરેકાનુસારિત્વાત્ યદિત્થં તત્તથા, યથા મૃન્મૂલો ઘટ ઇતિ પ્રયોગઃ ।
તત્ર વ્યતિરેકં દર્શયતિ- દેહેતિ ।
દેવદત્તસ્ય સુષુપ્તાવધ્યાસાભાવે વ્યવહારાભાવો દૃષ્ટઃ, ચાગ્રત્સ્વપ્નયોરધ્યાસે સતિ વ્યવહાર ઇત્યન્વયઃ સ્ફુટત્વાન્નોક્તઃ ।
અનેન લિઙ્ગેન કારણતયાધ્યાસઃ સિધ્યતિ વ્યવહારરૂપકાર્યાનુપપત્યા વેતિ ભાવઃ ।

નનુ મનુષ્યત્વાદિજાતિમતિ દેહે ઽહમિત્યાભિમાનમાત્રાદ્વ્યવહારઃ સિધ્યતુ કિમિન્દ્રિયાદિષુ મમાભિમાનેનેત્યાશઙ્ક્યાહ- નહીતિ ।
ઇન્દ્રિયપદં લિઙ્ગાદેરપ્યુપલક્ષણં, પ્રત્યક્ષાદીત્યાદિપદપ્રયોગાત્ ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષલિઙ્ગાદિપ્રયુક્તો યો વ્યવહારો દ્રષ્ટા અનુમાતા શ્રોતાહમિત્યાદિરૂપઃ સ ઇન્દ્રિયાદીનિ મમતાસ્પદાન્યગૃહીત્વા ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
યદ્વા તાનિ મમત્વેનાનુપાદાયયો વ્યવહારઃ સ નેતિ યોજના ।
પૂર્વત્રાનુપાદાનાસંભવક્રિયયોરેકો વ્યવહારઃ કર્તા ઇતિ ક્ત્વાપ્રત્યયઃ સાધુઃ ।
ઉત્તરત્રાનુપાદાનવ્યવહારયોરેકાત્મકર્તૃકત્વાત્, તત્સાધુત્વમિતિ ભેદઃ ।
ઇન્દ્રિયાદિષુ મમેત્યધ્યાસભાવે ઽન્ધાદેરિવ દ્રષ્ટૃત્વાદિવ્યવહારો ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઇન્દ્રિયાધ્યાસેનૈવ વ્યવહારાદલં દેહાધ્યાસેનેત્યત આહ- ન ચેતિ ।
ઇન્દ્રિયાણામધિષ્ઠાનં આશ્રયઃ ।
શરીરમિત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ત્વાત્મના સંયુક્તં શરીરં તેષામાશ્રયઃ કિમધ્યાસેનેત્યત્રાહ- ન ચાનધ્યસ્તાત્મભાવેનેતિ ।
અનધ્યસ્ત આત્મભાવઃ આત્મતાદાત્મ્યં યસ્મિન્ તનેત્યર્થઃ ।
ઽઅસઙ્ગો હિઽઇતિ શ્રુતેઃ, આધ્યાસિક એવ દેહાત્મનોઃ સંબન્ધો ન સંયોગાદિરિતિ ભાવઃ ।
નન્વાત્મનો દેહાદિભિરાધ્યાસિકસંબન્ધો ઽપિ માસ્તુ, સ્વતશ્ચેતનતયા પ્રમાતૃત્વોપપત્તેઃ ।
ન ચ સુષુપ્તૌ પ્રમાતૃત્વાપત્તિઃ કરણોપરમાદિતિ તત્રાહ- ન ચૈતસ્મિન્નિતિ ।
પ્રમાશ્રયત્વં હિ પ્રમાતૃત્વમ્ ।
પ્રમા યદિ નિત્યચિન્માત્રં તર્હ્યાશ્રયત્વાયોગઃ કરણવૈયર્થ્યં ચ ।
યદિ વૃત્તિમાત્રં, જગદાન્ધ્યપ્રસઙ્ગઃ, વૃત્તેર્જડત્વાત્ ।
અતો વૃત્તીદ્વો બોધઃ પ્રમા, તદાશ્રયત્વમસઙ્ગસ્યાત્મનો વૃત્તિમન્મનસ્તાદાત્મ્યાધ્યાસં વિના ન સંભવતીતિ ભાવઃ ।
દેહાધ્યાસે, તદ્ધર્માધ્યાસે ચાસતીત્યક્ષરાર્થઃ ।
તર્હ્યાત્મનઃ પ્રમાતૃત્વં માસ્તુ ઇતિ વદન્તં પ્રત્યાહ -ન ચેતિ ।
તસ્માદાત્મનઃ પ્રમાતૃત્વાદિવ્યવહારાર્થમધ્યાસો ઽઙ્ગીકર્તવ્ય ઇત્યનુમાનાર્થાપત્ત્યોઃ ફલમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
પ્રમાણસત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
યદ્વા પ્રમાણપ્રશ્નં સમાધાયાક્ષેપં પરિહરતિ- તસ્માદિતિ ।
અહમિત્યધ્યાસસ્ય પ્રમાત્રન્તર્ગતત્વેનાદોષત્વાત્, અવિદ્યાવદાશ્રયાણ્યપિ પ્રમાણાન્યેવેતિ યોજના ।
સતિ પ્રમાતરિ પશ્ચાદ્ભવન્ દોષ ઇત્યુચ્યતે, યથા કાચાદિઃ ।
અવિદ્યા તુ પ્રમાત્રન્તર્ગતત્વાન્ન દોષઃ, યેન પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યં ભવેદિતિ ભાવઃ ।
નનુ યદુક્તમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યવહારો ઽધ્યાસકાર્ય ઇતિ, તદયુક્તં વિદુષામધ્યાસાભાવે ઽપિ વ્યવહારદૃષ્ટેરિત્યત આહ- પશ્વાદિભિશ્ચેતિ ।
ચશબ્દઃ શઙ્કાનિરાસાર્થઃ, કિં વિદ્વત્ત્વં બ્રહ્માસ્મીતિ સાક્ષાત્કારઃ ઉત યૌક્તિકમાત્માનાત્મભેદજ્ઞાનમ્ ।
આદ્યે બાધિતાધ્યાસાનુવૃત્ત્યા વ્યવહાર ઇથિ સમન્વયસૂત્રે વક્ષ્યતે ।
દ્વિતીયે પરોક્ષજ્ઞાનસ્યાપરોક્ષભ્રાન્ત્યનિવર્તકત્વાત્, વિવેકિનામપિ વ્યવહારકાલે પશ્વાદિભિરવિશેષાત્ અધ્યાસવત્ત્વેન તુલ્યત્વાદ્વ્યવહારો ઽધ્યાસકાર્ય ઇતિ યુક્તમિત્યર્થઃ ।
અત્રાયં પ્રયોગઃ-વિવેકિનો ઽધ્યાસવન્તઃ વ્યવહારવત્ત્વાત્, પશ્વાદિવદિતિ ।
તત્ર સંગ્રહવાક્યં વ્યાકુર્વન્ દૃષ્ટાન્તે હેતું સ્ફુટયતિ- યથાહીતિ ।
વિજ્ઞાનસ્યાનુકૂલત્વં પ્રતિકૂલત્વં ચેષ્ટાનિષ્ટસાધનગોચરત્વં, તદેવોદાહરતિ- યથેતિ ।
અયં દણ્ડો મદનિષ્ટસાધનં, દણ્ડત્વાત્, અનુભૂતદણ્ડવત્, ઇદં તૃણં ઇષ્ટસાધનં, અનુભૂતતૃણવદિત્યનુમાય વ્યવહારન્તીત્યર્થઃ ।
અધુના હેતોઃ પક્ષધર્મતામાહ- એવમિતિ ।
વ્યુત્પન્નચિત્તા અપીત્યન્વયઃ ।
વિવેકિનો ઽપીત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ- અત ઇતિ ।
અનુભવબલાદિત્યર્તઃ ।
સમાન ઇતિ ।
અધ્યાસકાર્યત્વેન તુલ્ય ઇત્યર્થઃ ।
નન્વ સ્માકં પ્રવૃત્તિરધ્યાસાદિતિ ન પશ્વાદયો બ્રુવન્તિ, નાપિ પરેષામેતત્પ્રત્યત્રં અતઃ સાધ્યવિકલો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ નેત્યાહ- પશ્વાદીનાં ચેતિ ।
તેષામાત્માનાત્મનોર્જ્ઞાનમાત્રમસ્તિ ન વિવેકઃ, ઉપદેશાભાવાત્ ।
અતઃ સામગ્રીસત્ત્વાદધ્યાસસ્તેષાં પ્રસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
નિગમયતિ- તત્સામાન્યેતિ ।
તૈઃ પશ્ચાદિભિઃ સામાન્યં વ્યવહારવત્ત્વં તસ્ય દર્શનાદ્વિવેકિનામપ્યયં વ્યવહારઃ સમાન ઇતિ નિશ્ચીયત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
સમાનત્વં વ્યવહારસ્યાધ્યાસકાર્યત્વેનેત્યુક્તં પુરસ્તાત્ ।
તત્રોક્તાન્વયવ્યતિરેકૌ સ્મારયતિ- તત્કા ઇતિ ।
તસ્યાધ્યાસસ્ય કાલ એવ કાલો યસ્ય સ તત્કાલઃ ।
યદ્વા અધ્યાસસ્તદા વ્યવહારઃ, તદભાવે સુષુપ્તૌ તદભાવ ઇત્યુક્તાન્વયાદિમાનિતિ યાવત્ ।
અતો વ્યવહારલિઙ્ગાદ્વિવેકિનામપિ દેહાદિષ્વહંમમાભિમાનો ઽસ્તીત્યનવદ્યમ્ ।
નનુ લૌકિકવ્યવહારસ્યાધ્યાસિકત્વેષઽપિ જ્યોતિષ્ટોમાદિવ્યવહારસ્ય નાધ્યાસજન્યત્વં, તસ્ય દેહાતિરિક્તાત્મજ્ઞાનપૂર્વકત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય હેતુમઙ્ગીકરોતિ- શાસ્ત્રીયે ત્વિતિ ।
તર્હિ કથં વૈદિકકર્મણો ઽધ્યાસજન્યત્વસિદ્ધિરિત્યાશઙ્ક્ય કિં તત્ર દેહાન્યાત્મધીમાત્રમપેક્ષિતમુત, આત્મતત્ત્વજ્ઞાનં, આદ્યે તસ્યાધ્યાસાબાધકત્વાત્તત્સિદ્ધિરિત્યાહ- તથાપીતિ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- ન વેદાન્તેતિ ।
ક્ષુત્પિપાસાદિગ્રસ્તો જાતિવિશેષવાનહં સંસારીતિ જ્ઞાનં કર્મણ્યપેક્ષિતં ન તદ્વિપરીતાત્મતત્ત્વજ્ઞાનં, અનુપયોગાત્ પ્રવૃત્તિબાધાચ્ચેત્યર્થઃ ।
શાસ્ત્રીયકર્મણો ઽધ્યાસજન્યત્વં નિગમયતિ- પ્રાક્વેતિ ।
અધ્યાસે આગમં પ્રમાણયતિ- યથા હીતિ ।
યથા પ્રત્યક્ષાનુમાનાર્થાપત્તયો ઽધ્યાસે પ્રમાણં તથાગમો ઽપીત્યર્થઃ ।
ઽબ્રાહ્મણો યજેતઽઽન હ વૈ સ્નાત્વા ભિક્ષેતઽઽઅષ્ટવર્ષં બ્રાહ્યણમુપનયીતઽ ઽકૃષ્ણકેશો ઽગ્નીનાદધીતઽઇત્યાગમો બ્રાહ્મણાદિપદૈરધિકારિણં વર્ણદ્યભિમાનિનમનુવદન્ અધ્યાસં ગમયતીતિ ભાવઃ ।
એવમધ્યાસે પ્રમાણસિદ્ધે ઽપિ કસ્ય કુત્રાધ્યાસ ઇતિ જિજ્ઞાસાયાં તમુદાહર્તું લક્ષણં સ્મારયતિ- અધ્યસો નામેતિ ।
ઉદાહરતિ- તદ્યથેતિ ।
તલ્લક્ષણં યથા સ્પષ્ટં ભવતિ તથોદાહ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વદેહાદ્ભેદેન પ્રત્યક્ષાઃ પુત્રાદયો બાહ્યાઃ તદ્ધર્માન્સાકલ્યાદીન્દેહવિશિષ્ટાત્મન્યધ્યસ્યતિ, તદ્ધર્મજ્ઞાનાત્ સ્વસ્મિંસ્તત્તુલ્યધર્માનધ્યસ્યતીત્યર્થઃ ।
ભેદાપરોક્ષજ્ઞાને તદ્ધર્માધ્યાસાયોગાત્, અન્યથાખ્યાત્યનઙ્ગીકારાચ્ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દેહેન્દ્રિયધર્માન્મનોવિશિષ્ટાત્મન્યધ્યસ્યતીત્યાહ- તથેતિ ।
કૃશત્વાદિધર્મવતો દેહાદેરાત્મનિ તાદાત્મ્યેન કલ્પિતત્વાત્તદ્ધર્માઃ સાક્ષાદાત્મન્યધ્યસ્તા ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
અજ્ઞાતપ્રત્યગ્રૂપે સાક્ષીણિ મનોધર્માધ્યાસમાહ- તથાન્તઃકરણેતિ ।
ધર્માધ્યાસમુક્ત્વા તદ્વદેવ ધર્મ્યધ્યાસમાહ- એવમિતિ ।
અન્તઃકરણં સાક્ષિણ્યભેદેનાધ્યસ્ય તદ્ધર્માન્ કામાદીન્ અધ્યસ્યતીતિ
મન્તવ્યમ્ ।
સ્વપ્રચારા મનોવૃત્તયઃ ।
પ્રતિ-પ્રાતિલોમ્યેનાસજ્જઙદુઃખાત્માકાહઙ્કારાદિવિલક્ષણતયા સચ્ચિત્સુખાત્મકત્વેનાઞ્ચતિ પ્રકાશત ઇતિ પ્રત્યક્ ।
એવમાત્મન્યનાત્મતદ્ધર્માધ્યાસમુદાહૃત્યાનાત્મન્યાત્મનો ઽપિ સંસૃષ્ટત્વેનાધ્યાસમાહ- તઞ્ચેતિ ।
અહમિત્યધ્યાસે ચિદાત્મનો ભાનં વાચ્યં, અન્યથા જગદાન્ધ્યાપત્તેઃ ।
ન ચાનધ્યસ્તસ્યાધ્યાસે ભાનમસ્તિ ।
તસ્માદ્રજતાદાવિદમ ઇવાત્મનઃ સંસર્ગાધ્યાસ એષ્ટવ્યઃ ।
તદ્વિપર્યયેણેપિ ।
તસ્યાધ્યાસ્તસ્ય જડસ્ય વિપર્યયોધિષ્ઠાનત્વં, ચૈતન્યં ચ તદાત્મના સ્થિતમિતિ યાવત્ ।

તત્રાજ્ઞાને કેવલાત્મના સંસર્ગઃ, મનસ્યજ્ઞાનોપહિતસ્ય દેહાદૌ મનૌપહિતસ્યેતિ વિશેષઃ ।
એવમાત્મનિ બુદ્ધ્યાદ્યધ્યાસાત્ કર્તૃત્વાદિલાભઃ, બુદ્ધ્યાદૌ ચાત્માધ્યસાચ્ચૈતન્યલાભ ઇતિ ભાવઃ ।
વર્ણિતાધ્યાસમુપસંહરતિ- એવમયમિતિ ।
અનાદ્યવિદ્યાત્મકતયા કાર્યાધ્યાસસ્યાનાદિત્વમધ્યાસાત્ સંસ્કારસ્તતો ઽધ્યાસ ઇતિ ।
પ્રવાહતો નૈસર્ગિગત્વં ।
એવમુપાદાનં નિમિત્તં ચોક્તં ભવતિ ।
જ્ઞાનં વિના ધ્વંસાભાવાદાનન્ત્યમ્ ।
તદુક્તં ભગવદ્ગીતાસુ-ઽન રૂપમસ્યેહ તથોપલભ્યતે નાન્તો ન ચાદિર્ન ચ સંપ્રતિષ્ઠાઽઇતિ ।
હેતુમુક્તા સ્વરૂપમાહ- મિથ્યેતિ ।
મિથ્યા માયા તયા પ્રતીયત ઇતિ પ્રત્યયઃ કાર્યપ્રપઞ્ચઃ તત્પ્રતીતિશ્ચેત્યેવંસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય કાર્યમાહ- કર્તૃત્વેતિ ।
પ્રમાણં નિગમયતિ- સર્વેતિ ।
સાક્ષિપ્રત્યક્ષમેવાધ્યાસધર્મિગ્રાહકં માનં, અનુમાનાદિકં તુ સંભાવાનાર્થમિત્યભિપ્રેત્ય પ્રત્યક્ષોપસંહારઃ કૃતઃ ।
એવમધ્યાસં વર્ણયિત્વા તત્સાધ્યે વિષયપ્રયોજને દર્શયતિ- અસ્યેતિ ।
કર્તૃત્વાદ્યનર્થહેતોરધ્યાસસ્ય સમૂલસ્યાત્યન્તિકનાશો મોક્ષઃ સ કેનેત્યત આહ- આત્મેતિ ।
બ્રહ્માત્મૈક્યસાક્ષાત્કારસ્ય પ્રતિપત્તિઃ શ્રવણાદિભિરપ્રતિબન્ધેન લાભસ્તસ્યા ઇત્યર્થઃ ।
વિદ્યાયાં કારણમાહ- સર્વ ઇતિ ।
આરભ્યન્તે અધીત્ય વિચાર્યન્તે ઇત્યર્થઃ ।
વિચારિતવેદાન્તાનાં બ્રહ્માત્મૈક્યં વિષયઃ, મોક્ષઃ ફલમિત્યુક્તં ભવતિ ।
અર્થાત્તદ્વિચારાત્મકશાસ્ત્રસ્યાપિ તે એવ વિષયપ્રયોજને ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
નનુ વેદાન્તેષુ પ્રાણાદ્યુપાસ્તીનાં ભાનાદાત્મૈક્યમેવ તેષામર્થ ઇતિ કથમિત્યત આહ- યથા ચેતિ ।
શરીરમેવ શારીરકં, કુત્સિતત્વાત્, તન્નિવાસી શારીરકો જીવસ્તસ્ય બ્રહ્મત્વવિચારો મીમાંસા તસ્યામિત્યર્થઃ ।
ઉપાસ્તીનાં ચિતૈકાગ્ર્યદ્વારાત્મૈક્યજ્ઞાનાર્થત્વાત્તદ્વાક્યાનામપિ મહાતાત્પર્યમૈક્યે ઇતિ વક્ષ્યતે ।
એવમધ્યાસોક્ત્યા બ્રહ્માત્મૈક્યે વિરોધાભાવેન વિષયપ્રયોજનવત્વાચ્છાસ્ત્રમારમ્ભણીયમિતિ દર્શિમ્* ॥ ॥
ઇતિ પ્રથમવર્ણકમ્* ॥॥
વિચારસ્ય સાક્ષાદ્વિષયા વેદાન્તાઃ;તેષાં ગતાર્થત્વાગતાર્થત્વાભ્યામારમ્ભસંદેહે કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્ય વિધિપરત્વાત્, વિધેશ્ચ ઽઅધાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽઇત્યાદિના પૂર્વતન્ત્રેણ વિચારિતત્વાત્, અવગતાર્થા એવ વેદાન્તા ઇત્યવ્યવહિતવિષયાભાવાન્નારમ્ભ ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂતે- વેદાન્તેતિ ।
વેદાન્તવિષયકપૂજિતવિચારાત્મકશાસ્ત્રસ્ય વ્યાખ્યાતુમિષ્ટસ્ય સૂત્રસંદર્ભસ્યેદં પ્રથમસૂત્રમિત્યર્થઃ ।
યદિ વિધિરેવ વેદાર્થઃ સ્યાત્તદા સર્વજ્ઞો બાદરાયણો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં ન બ્રૂયાત્, બ્રહ્મણિ માનાભાવાત્ ।
અતો બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસ્યત્વોક્ત્યા કેનાપિ તન્ત્રેણાનવગતબ્રહ્મપરવેદાન્તવિચાર આરમ્ભણીય ઇતિ સૂત્રકૃદ્દર્શયતિ ।
તચ્ચ ઽવ્યાચિખ્યાસિતસ્યઽઇતિ પદેન ભાષ્યકારો બભાષે* ॥ ॥
ઇતિ દ્વિતીયવર્ણકમ્* ॥ ॥
એવં વર્ણકદ્વયેન વેદાન્તવિચારસ્ય કર્તવ્યતાયાં વિષયપ્રયોજનવત્ત્વમગતાર્થત્વં ચેતિ હેતુદ્વયં સૂત્રસ્યાર્થિકાર્થં વ્યાખ્યાયાક્ષરવ્યાખ્યામારભમાણઃ પુનરપ્યધિકારિભાવાભાભ્યાં શાસ્ત્રારમ્ભસંદેહે સતિ અથશબ્દસ્યાનન્તર્યાર્થકત્વોક્ત્યા અધિકારિણં સાધયતિ- તત્રાથશબ્દ ઇતિ ।
સૂત્ર ઇત્યર્થઃ ।
ઽમઙ્ગલાનન્તરારમ્ભપ્રશ્નકાર્ત્સ્ન્યેષ્વથો અથઽઇત્યથશબ્દસ્ય યહવોર્થાઃ સન્તિ ।
તત્ર ઽઅથ યોગાનુશાસનમ્ઽઇત્યત્ર, સૂત્રે યથા અથશબ્દ આરમ્ભાર્થકઃ યોગશાસ્ત્રમારભ્યત ઇતિ
તદ્વદત્ર કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નાધિકારાર્થ ઇતિ ।
અયમાશયઃ-કિં જિજ્ઞાસાપદં જ્ઞાનેચ્છાપરમુત વિચારલક્ષકમ્?આદ્યે ઽથશબ્દસ્યારમ્ભાર્થત્વે બ્રહ્મજ્ઞાનેચ્છારભ્યત ઇતિ સૂત્રાર્થઃ સ્યાત્ સ ચાસંગતઃ, તસ્યા અનારભ્યત્વાત્ ।
નહિ પ્રત્યથિકરણં ઇચ્છા ક્રિયતે કિન્તુ તયા વિચારઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, કર્તવ્યપદાધ્યાહારં વિના વિચારલક્ષકત્વાયોગાત્, અધ્યાહૃતે ચ તેનૈવારમ્ભોક્તેરથશબ્દવૈયર્થ્યાત્ ।
કિન્ત્વધિકારિસિદ્ધ્યર્થમાનાન્તર્યાર્થતૈવ યુક્તેતિ અધુના સંભાવિતમર્થાન્તરં દૂષયતિ- મઙ્ગલસ્યેતિ ।
વાક્યાર્થો વિચારકર્તવ્યતા ન હિ તત્ર મઙ્ગલસ્ય કર્તૃત્વાદિનાન્વયો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ સૂત્રકૃતા શાસ્ત્રાદૌ મઙ્ગલં કાર્યમિત્યથશબ્દઃ પ્રત્યુક્ત ઇતિ ચેત્ સત્યં, ન તસ્યાર્થો મઙ્ગલં કિન્તુ ચ તચ્છ્રવણમુચ્ચારણં ચ મઙ્ગલકૃત્યં કરોતિ ।
તદર્થસ્ત્વાનન્તર્યમેવેત્યહ- અર્થાનતરેતિ ।
અર્થાન્તરમાનન્તર્યમ્ ।
શ્રુત્યા શ્રવણેન શઙ્ખવીણાદિનાદશ્રવણવદોઙ્કારાથશબ્દયોઃ શ્રવણં મઙ્ગલફલકમ્ ।
ઽઓઙ્કાશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા ।
કણ્ઠં ભિત્ત્વા વિનિર્યાતૌ તસ્માન્માઙ્ગલિકાવિમૌ ॥
ઽઇતિ સ્મરણાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ પ્રપઞ્ચો મિથ્યેતિ પ્રકૃતે સતિ, અથ મતં પ્રપઞ્ચઃ સત્ય ઇત્યત્ર પૂર્વપ્રકૃતાર્થાદુત્તરાર્થસ્યાર્થાસ્તરત્વાર્થો ઽથશબ્દો દૃષ્ટઃ, તથાત્ર કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- પૂર્વેતિ ।
ફલતઃ ફલસ્યેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ પૂર્વં અર્થવિશેષઃ પ્રકૃતો નાસ્તિ યસ્માત્તસ્યા અર્થાન્તરત્વમથશબ્દેનોચ્યેત ।
યતઃ કુતશ્ચિતદર્ધાન્તરત્વં સૂત્રકૃતા ન વક્તવ્યં, ફલાભાવાત્ ।
યદિ ફલસ્ય જિજ્ઞાસાપદોક્તકર્તવ્યવિચારસ્ય હેતુત્વેન યત્પૂર્વં પ્રકૃતં તદપેક્ષાસ્તીત્યપેક્ષાબલાત્પ્રકૃતહેતુમાક્ષિપ્ય તતોર્ઽથાન્તરત્વમુચ્યતે, તદાર્થાન્તરત્વમાનન્તર્યે ઽન્તર્ભવતિ હેતુફલભાવજ્ઞાનાયાનન્તર્યસ્યાવશ્યં વાચ્યત્વાત્ ।
તસ્માદિદમર્થાન્તરમિત્યુક્તે તસ્ય હેતુત્વાપ્રતીતેઃ ।
તસ્માદિદમનન્તરમિત્યુક્તે ભવત્યેવ હેતુત્વપ્રતીતિઃ ।
ન ચાશ્વાદનન્તરો ગૌરિત્યત્ર હેતુત્વભાનાપત્તિરિતિ વાચ્યં, તયોર્દેશતઃ કાલતો વા વ્યવધાનેનાનન્તર્યસ્યામુખ્યત્વાત્ ।
અતઃ સામગ્રીફલયોરેવ મુખ્યમાનન્તર્યં, અવ્યવધાનાત્ ।
તસ્મિન્નુક્તે સત્યર્થાન્તરત્વં ન વાચ્યં જ્ઞાનત્વાદ્વૈફલ્યાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
ફલસ્ય વિચારસ્ય પૂર્વપ્રકૃતહેત્વપેક્ષાયા બલાદ્યદર્થાન્તરત્વં તસ્યાનન્તાર્યભેદાત્ ન પૃથગથશબ્દાર્થત્વમિત્યધ્યાહૃત્ય ભાષ્યં યોજનીયમ્ ।
યદ્વા પૂર્વપ્રકૃતેર્ઽથે ઽપેક્ષા યસ્યા અર્થાન્તરતાયાસ્તસ્યાઃ ફલં જ્ઞાનં તદ્દ્વારાનન્તર્યાવ્યતિરેકાત્તજ્જ્ઞાને તસ્યાઃ જ્ઞાનતોનતર્ભાવાન્નાથશબ્દાર્થતેત્યર્થઃ ।
નન્વાનન્તર્યાર્થકત્વે ઽપ્યાનન્તર્યસ્યાવધિઃ ક ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- સતિ ચેતિ ।
યન્નિયમેન પૂર્વવૃત્તં પૂર્વભાવિ અસાધારણકારણં પુષ્કલાકારણમિતિ યાવત્, તદેવાવધિરિતિ વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
નન્વસ્તુ ધર્મવિચાર ઇવ બ્રહ્મવિચારે ઽપિ વેદાધ્યયનં પુષ્કલકારણમિત્યાહ- સ્વાધ્યાયેતિ ।
સમાનં બ્રહ્મવિચારે સાધારણકારણં ન પુષ્કલકારણમિત્યર્થઃ ।
નનુ સંયોગપૃથક્ત્વન્યાયેન ઽયજ્ઞેન દાનેનઽઇત્યાદિશ્રુત્યા ઽયજ્ઞાદિકર્માણિ જ્ઞાનાય વિધીયન્તેઽઇતિ સર્વાપેક્ષાધિકરણે વક્ષ્યતે ।
તથા ચ પૂર્વતન્ત્રેણ તદવબોધઃ પુષ્કલકારણમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઇહ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાં વિશેષો ઽસાધારણં કારણમ્ ।
[ઽએકસ્ય તૂભયાર્થત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ઽઇતિ જૈમિનીસૂત્રં, તદર્થસ્તુ-એકસ્ય કર્મણ ઉભયાર્થત્વે ઽનેકફલસંબન્ધે સંયોગઃ ઉભયસંબન્ધબોધકં વાક્યં તસ્ય પૃથક્ત્વં ભેદઃ સ હેતુઃ ।

તતશચાત્રાપિ જ્યોતિષ્ટોમાદિકર્મણાં સ્વર્ગાદિફલકાલામપિ ઽયજ્ઞેન દાનેનઽઇત્યાદિ વચનાત્ જ્ઞાનાર્થત્વં ચેતિ ।
ટપરિહરતિ- નેત્યાદિના ।
અયમાશયઃ--ન તાવત્ પૂર્વતન્ત્રસ્થં ન્યાયસહસ્રં બ્રહ્મજ્ઞાને તદ્વિચારે વા પુષ્કલં કારણં, તસ્ય ધર્મનિર્ણમાત્રહેતુત્વાત્ ।
નાપિ કર્મનિર્ણયઃ, તસ્યાનુષ્ઠાનહેતુત્વાત્ ।
ન હિ ધૂમાગ્ન્યોરિવ ધર્મબ્રહ્મણોર્વ્યાપ્તિરસ્તિ, યયા ધર્મજ્ઞાનાત્ બ્રહ્મજ્ઞાનં ભવેત્ ।
યદ્યપિ શુક્તિવિવેકાદિદ્વારા કર્માણિ હેતવઃ, તથાપિ તેષાં નાધિકારિવિશેષણત્વં, અજ્ઞાતાનાં તેષાં જન્માન્તરકૃતાનામપિ ફલહેતુત્વાત્ ।
અદિકારિવિશેષણં જ્ઞાયમાનં પ્રવૃત્તિપુષ્કલકારણમાનન્તર્યાવધિત્વેન વક્તવ્યમ્ ।
અતઃ કર્માણિ, તદવબોધઃ, તન્નાયવિચારો વા નાવધિરિતિ ન બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાધર્મજિજ્ઞાસાનન્તર્યમિતિ ।
નનુ ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ કાર્યકારણત્વાભાવે ઽપ્યાનન્તર્યોક્તિદ્વારા ક્રમજ્ઞાનાર્થો ઽથશબ્દઃ ।
ઽહૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યત્યથ જિહ્વયા અથ વક્ષસઃઽઇતિયવદાનાનાં ક્રમજ્ઞાનાર્થાથશબ્દવદિત્યાશઙ્ક્યાહ-- યથેતિ ।
અવદાનાનામાનન્તર્યનિયમઃ ક્રમો યથાથશબ્દાર્થસ્તસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ન તથેહ ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ ક્રમો વિવક્ષિતઃ, એકકર્તૃકત્વાભાવેન તયોઃ ક્રમાનપેક્ષણાત્ ।
અતો ન ક્રમાર્થો ઽથશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ તયોરેકકર્તૃત્વં કુતો નાસ્તીત્યત આહ-- શેષેતિ ।
યેષામેકપ્રધાનશેષતા, યથાવદાનાનાં પ્રયાજાદીનાં ચ ।
યયોશ્ચ શેષશેષિત્વં, યથા પ્રયાજદર્શયોઃ ।
યસ્ય ચાધિકૃતાધિકારત્વં, યથા અપાં પ્રણયનં દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગમાશ્રિત્ય ઽગોદોહનેન પશુકામસ્યઽઇતિ વિહિતસ્ય ગોદોહનસ્ય ।
યથા વા ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વા સોમેન યજેતઽઇતિ દર્શાત્યુત્તરકાલે વિહિતસ્ય સોમયાગસ્ય દર્શાદ્યધિકૃતાધિકારત્વં તેષામેકકર્તૃકત્વં ભવતિ ।
તતશ્ચૈકપ્રયોગવચનગૃહીતાનાં તેષાં યુગપદનુષ્ઠાનસંભવાત્ ક્રમાકાઙ્ક્ષાયાં શ્રુત્યાદિભિર્હિ ક્રમો બોધ્યતે, નૈવં જિજ્ઞાસયોઃ શેષશેષિત્વે શ્રુતિલિઙ્ઘાદિકં માનમસ્તિ ।
નનુ ઽબ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય ગહી ભવેત્ ગૃહાદ્વની ભૂત્વા પ્રવ્રજેચ્ચઽઇતિ શ્રુત્યા, અધીત્ય વિધિવદ્વેદાન્ પુત્રાનુત્પાદ્ય ધર્મતઃ ।
ઇષ્ટ્વા ચ શક્તિતો યજ્ઞૈર્મનો મોક્ષોનિવેશયેત્ઽ ।
ઇતિ સ્મૃત્યા ચાથિકૃતાધિકારત્વં ભાતીતિ તન્ન ।
ઽબ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ઽ ।
ઽઆસાદયતિ શુદ્ધાત્મા મોક્ષં વૈ પ્રથમાશ્રમે ।
ઽઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં ત્વયોદાહૃતશ્રુતિસ્મૃત્યોરશુદ્ધચિત્તવિષયત્વાવગમાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદિ જન્માન્તરકૃતકર્મભિઃ શુદ્ધં ચિત્તં તદા બ્રહ્મચર્યાદેવ સંન્યસ્યબ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યં, યદા ન શુદ્ધમિતિ રાગેણ જ્ઞાયતે તદા ગૃહી ભવેત્, તત્રાપ્યશુદ્ધૌ વનીભવેત્ તત્રાપ્યશુદ્ધૌ તથૈવ કાલમાકલયેત્, વને શુદ્ધૌપ્રવ્રજેદિતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽયદહરેવ વિરજેત્તદહરેવ પ્રવ્રજેત્ઽઇતિ ।
તસ્માન્નાનયોરધિકૃતાધિકારત્વે કિઞ્ચિન્માનમિતિ ભાવઃ ।
નનુ મીમાંસયોઃ શેષશેષિત્વમથિકૃતાધિકારત્વં ચ માસ્તુ ।
એકમોક્ષફલકત્વેનૈકકર્તૃકત્વં સ્યાદેવ ।
વદન્તિ હિ-ઽજ્ઞાનકર્માભ્યાં મુક્તિઃઽઇતિ સમુચ્ચયવાદિનઃ ।
એકમેકવેદાર્થજિજ્ઞાસ્યકત્વાચ્ચૈકકર્તૃત્વે ।
તથા ચાગ્નેયાદિષડ્યાગાનામેકસ્વર્ગફલકાનાં, દ્વાદશાધ્યાયાનાં ચૈકધર્મજિજ્ઞાસ્યકાનાં ક્રમવત્તયોઃ ક્રમો વિવક્ષિત ઇતિ ક્રમાર્થો ઽથશબ્દ ઇત્યશઙ્ક્યાહ- ફલેતિ ।
ફલભેદાજ્જિજ્ઞાસ્યભેદાચ્ચ ન ક્રમો વિવક્ષિત ઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
યથા સૌર્યાર્યમ્ણપ્રાજાપત્યચરૂણાં બ્રહ્મવર્ચસસ્વર્ગાયુઃફલભેદાત્, યથા વા કામચિકિત્સાતન્ત્રયોર્જિજ્ઞાસ્યભેદાન્ન ક્રમાપેક્ષા તદ્વન્મીમાંસયોર્ન ક્રમાપેક્ષેતિ ભાવઃ ।
તત્રફલભેદં વિવૃણોતિ- અભ્યુદયેતિ ।
વિષયાભિમુખ્યેનોદેતીત્યભ્યુદયો વિષયાધીનં સુખં સ્વર્ગાદિકં તચ્ચ ધર્મજ્ઞાનહેતોર્મીમાંસયાઃ ફલમિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં ફલસ્ય સ્વરૂપતો ભેદઃ કિન્તુ હેતુતો ઽપીત્યાહ -તચ્ચેતિ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનહેતોર્મીમાંસાયાઃ ફલં તુ તદ્વિરુદ્ધમિત્યાહ -નિશ્રેયસેતિ ।
નિત્ય નિરપેક્ષં શ્રેયો નિશ્રેયં મોક્ષસ્તત્ફલમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં ચ સ્વોત્પત્તિવ્યતિરિક્તમનુષ્ઠાનં નાપેક્ષત ઇત્યાહ- ન ચેતિ ।
સ્વરૂપતો હેતુતશ્ચ ફલભેદાન્ન સમુચ્ચય ઇતિ ભાવઃ ।
જિજ્ઞાસ્યભેદં વિવૃણોતિ -ભવ્યશ્ચેતિ ।
ભવતીતિ ભવ્યઃ ।
સાધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
સાધ્યત્વે હેતુમાહઃ નેતિ ।
તર્હિ તુચ્છત્વં, નેત્યાહ- પુરુષેતિ ।
પુરુષવ્યાપારઃ પ્રયત્નસ્તન્ત્રં હેતુર્યસ્યતત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
કૃતિસાધ્યત્વાત્ કૃતિજનકજ્ઞાનકાલે ધર્મસ્યાસત્વં ન તુચ્છત્વાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણો ધર્માદ્વૈલક્ષણ્યમાહ- ઇહ ત્વિતિ ।
ઉત્તરમીમાંસાયામિત્યર્થઃ ।
ભૂતમસાધ્યમ્ ।
તત્ર હેતુઃ- નિત્યેતિ ।
સદા સત્વાદિત્યર્થઃ ।
સાધ્યાસાધયત્વેન ધર્મબ્રહ્મણોઃ સ્વરૂપભેદમુક્ત્વા હેતુતો ઽપ્યાહ- નેતિ ।
ધર્મવત્ કૃત્યધીનં નેત્યર્થઃ ।
માનતો ઽપિ ભેદમાહ- ચોદનેતિ ।
અજ્ઞાતજ્ઞાપકં વાક્યમત્ર ચોદના ।
તસ્યાઃ પ્રવૃત્તિર્બોધકત્વં તદ્વૈલક્ષણ્યાચ્ચ જિજ્ઞાસ્યભેદ ઇત્યર્થઃ ।
સંગ્રહવાક્યં વિવૃણોતિ- યા હીતિ ।
લક્ષણં પ્રમાણં ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇત્યાદિવાક્યં હિ સ્વવિષયે ધર્મે યાગાદિકરણસ્વર્ગાદિફલકભાવનારૂપે ફલહેતુયાગાદિગોચરનિયોગે વા હિતસાધને યાગાદૌ વા પુરુષં પ્રવર્તયદેવાવબોધયતિ ।
ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મઽઇત્યાદિ ત્વમર્થં કેવલમપ્રપઞ્ચં બ્રહ્મ બોધયત્વેવ ન પ્રવર્તયતિ વિષયાભાવાદિત્યર્થઃ ।
નન્વવબોધ એવ વિષયસ્તત્રાહ- ન પુરુષ ઇતિ ।
બ્રહ્મચોદનયા પુરુષો ઽવબોધે ન પ્રવર્તત ઇત્યત્ર હેતું પૂર્વવાક્યેનાહ- અવબોધસ્યેતિ ।
સ્વજન્યજ્ઞાને સ્વયં પ્રમાણં ન પ્રવર્તકમિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેતિ ।
માનાદેવ બોધસ્ય જાતત્વાત્, જાતે ચ વિધ્યયોગાત્, ન વાક્યાર્થજ્ઞાને પુરુષપ્રવૃત્તિઃ ।
તથા ચ પ્રવર્તકમાનમેયો ધર્મઃ, ઉદાસીનમાનમેયં બ્રહ્મ, ઇતિ જિજ્ઞાસ્યભેદાત્, ન તન્મીમાંસયોઃ ક્રમાર્થો ઽથશબ્દ ઇતિ ભાવઃ ।
એવમથશબ્દસ્યાર્થાન્તરાસંભવાત્ આનન્તર્યવાચિત્વે સતિ તદવધિત્વેન પુષ્કલકારણં વક્તવ્યમિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
ઉપદિશ્યતે ।
સૂત્રકૃતેતિ શેષઃ ।
તત્કિમિત્યત આહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
વિવેકાદીનામાગમિકત્વેન પ્રામાણિકત્વં પુરસ્તાદેવોક્તમ્ ।
લૌકિકવ્યાપારાત્ મનસ ઉપરમઃ શમઃ બાહ્યકરણાનામુપરમો દમઃ ।
જ્ઞાનાર્થં વિહિતનિત્યાદિકર્મસન્યાસ ઉપરતિઃ ।
શીતોષ્ણાદિદ્વન્દ્વસહનં તિતિક્ષા ।
નિદ્રાલસ્યપ્રમાદત્યાગેન મનઃસ્થિતિઃ સમાધાનમ્ ।
સર્વત્રાસ્તિકતા શ્રદ્ધા ।
એતત્ષટ્કપ્રાપ્તિઃ શમાદિસંપત્ ।
અત્ર વિવેકાદીનામુત્તરોત્તરહેતુત્વેનાધિકારિવિશેષણત્વં મન્તવ્યમ્ ।
તેષામન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં બ્રહ્મજિજ્ઞાસાહેતુત્વમાહ- તેષ્વિતિ ।
યથાકથઞ્ચિત્ કુતૂહલિતયા બ્રહ્મવિજારપ્રવૃત્તસ્યાપિ ફલપર્યન્તં તજ્જ્ઞાનાનુદયાદ્વ્યતિરેકસિદ્ધિઃ ।
અથશબ્દવ્યાખ્યાનમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
નનૂક્તવિવેકાદિકં ન સંભવતિ, ઽઅક્ષય્યં હ વૈ ચાતુર્માસ્યયાજિનઃ સુકૃતમ્ઽઇત્યાદિશ્રુત્યા કર્મફલસ્ય નિત્યત્વેન તતો વૈરાગ્યસિદ્ધેઃ ।

જીવસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપમોક્ષશ્ચાયુક્તઃ, ભેદાત્ તસ્ય લોષ્ટાદિવત્ પુરુષાર્થત્વાયોગાચ્ચ ।
તતો મુમુક્ષાસંભવ ઇત્યાક્ષેપપરિહારાર્થો ઽતઃશબ્દઃ તં વ્યાચષ્ટે- અતઃશબ્દ ઇતિ ।
અથશબ્દેનાનન્તર્યવાચિના તદવધિત્વેનાર્થાદ્વિવેકાદિચતુષ્ટયસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસાહેતુત્વં યદુક્તં તસ્યાર્થિકહેતુત્વાસ્યાક્ષેપનિરાસાયાનુવાદકો ઽતઃશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તં વિવૃણોતિ- યસ્માદિતિ ।
તસ્માદિત્યુત્તરેણ સંબન્ધઃ ।
ઽયદલ્પં તન્મર્ત્યમ્ઽઽયત્કૃતકં તદનિત્યમ્ઽઇતિ ન્યાયવતી ઽતદ્યથેહઽઇત્યાદિશ્રુતિઃ કર્મફલાક્ષયત્વશ્રુતેર્બાધકા ।
તસ્માત્ ઽઅતો ઽન્યદાર્તમ્ઽઇતિ શ્રુત્યા અનાત્મમાત્રસ્યાનિત્યત્વવિવેકાત્ વૈરાગ્યલાભ ઇતિ ભાવઃ ।
મુમુક્ષાં સંભાવયતિ- તથેતિ ।
યથા વેદઃ કર્મફલાનિત્યત્વં દર્શયતિ, તથા બ્રહ્મજ્ઞાનાત્ પ્રશાન્તશોકાનિલમપારં સ્વયઞ્જ્યોતિરાનન્દં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
જીવત્વાદેરધ્યાસોક્ત્યા બ્રહ્મત્વસંભવ ઉક્ત એવેતિ ભાવઃ ।
એવમથાતઃશબ્દાભ્યાં પુષ્કલકારણવતો ઽધિકારિણઃ સમર્થનાત્ શાસ્ત્રમારબ્ધવ્યમિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
સુત્રવાક્યપૂરણાર્થમધ્યાહૃતકર્તવ્યપદાન્વયાર્થં બ્રહ્મજિજ્ઞાસાપદેન વિચારં લક્ષયિતું તસ્ય સ્વાભિમતસમાસકથનેનાવયવાર્થં દર્શયતિ- બહ્મણ ઇતિ ।
નનુ ધર્માય જિજ્ઞાસા ઇતિવત્ બ્રહ્મણે જિજ્ઞાસેતિ ચતુર્થીસમાસઃ કિં ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે-જિજ્ઞાસા પદસ્ય હિ મુખ્યાર્થં ઇચ્છા, તસ્યાઃ પ્રથમં કર્મકારકમપેક્ષિતં પશ્ચાત્ ફલં, તતશ્ચાદૌ કર્મજ્ઞાનાર્થં ષષ્ઠિસમાસો યુક્તઃ ।
કર્મણ્યુક્તે સત્યર્થાત્ ફલમુક્તં ભવતિ, ઇચ્છાયાઃ કર્મણ એવફલત્વાત્ ।
યથા સ્વર્ગસ્યેચ્છા ઇત્યુક્તે સ્વર્ગસ્ય ફલત્વં લભતે તદ્વત્ ।
અત એવ ઽધર્મજિજ્ઞાસાઽઇત્યત્રાપિ ઽસા હિ તસ્ય જ્ઞાતુમિચ્છાઽઇતિ ઇચ્છાં ગૃહીત્વા ષષ્ઠીસમાસો દર્શિતઃ ।
વિચારલક્ષણાયાં તુ વિચારસ્ય ક્લેશાત્મકતયા પ્રથમં ફલાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ધર્માય જિજ્ઞાસે ચતુર્થસમાસ ઉક્તઃ, તથા વૃત્તિકારૈર્બ્રહ્મણે જિજ્ઞાસા ઇત્યુક્તં ચેદસ્તુ જ્ઞાનત્વેન બ્રહ્મણઃ ફલત્વાદિતિ ।
અધુના બ્રહ્મપદાર્થમાહ- બ્રહ્મ ચેતિ ।
નનુ ઽબ્રહ્મક્ષત્રમિદં બ્રહ્મ આયાતિ બ્રહ્મ સ્વયમ્ભૂર્બ્રહ્મ પ્રજાપતિઃઽઇતિ શ્રુતિષુ લોકે ચ બ્રાહ્મણત્વજાતૌ જીવે વેદે કમલાસને ચ બ્રહ્મશબ્દઃ પ્રયુજ્યત ઇત્યાશઙ્કાહ -અત એવેતિ ।
જગત્કારણત્વલક્ષણપ્રતિપાદકસૂત્રાસાંગત્યપ્રસઙ્ગાદેવેત્યર્થઃ ।
વૃત્ત્યન્તરે શેષે ષષ્ઠીત્યુક્તં દૂષયતિ- બ્રહ્મણ ઇતીતિ ।
સંબન્ધસામાન્યં શેષઃ ।
જિજ્ઞાસેત્યત્ર સન્પ્રત્યવાચ્યાયા ઇચ્છાયા જ્ઞાનં કર્મ, તસ્ય જ્ઞાનસ્ય બ્રહ્મ કર્મ ।
તત્ર સકર્મકક્રિયાયાઃ કર્મજ્ઞાનં વિના જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્, ઇચ્છાયા વિષયજ્ઞાનજન્યત્વાચ્ચ પ્રથમાપેક્ષિતં કર્મૈવ ષષ્ઠ્યા વાચ્યં ન શેષ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રમાણાદિકમન્યદેવ તત્કર્માસ્તુ બ્રહ્મ તુ શેષિતયા સંબધ્યતાં તત્રાહ -જિજ્ઞાસ્યાન્તરેતિ ।
શ્રુતં કર્મ ત્યક્ત્વાન્યદશ્રુતં કલ્પયન્ ઽપિણ્ડમુત્સૃજ્ય કરં લેઢિઽઇતિ ન્યાયમનુસરતીતિ ભાવઃ ।
ગૂઢાભિસંધિઃ શઙ્ક્યતે-- નન્વિતિ ।
ઽષષ્ઠી શેષેઽઇતિ વિધાનાત્, ષષ્ઠ્યા સંવન્ધમાત્રં પ્રતીતમપિ વિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં સકર્મકક્રિયાસંનિધાનાત્ કર્મત્વે પર્યવસ્યતીત્યર્થઃ ।
અભિસંધિમજાનન્નિવોત્તરમાહ -એવમપીતિ ।
કર્મલાભેપિ પ્રત્યક્ષં ઽકર્તૃકર્મણોઃ કૃતિઽઇતિ સૂત્રેણ જિજ્ઞાસાપદસ્યાકારપ્રત્યયાન્તત્વેન કૃદન્તસ્ય યોગે વિહિતં પ્રથમાપેક્ષિતં ચ કર્મત્વં ત્યક્ત્વા પરોક્ષમશાબ્દં કલ્પયત ઇત્યર્થઃ ।
શેષવાદી સ્વાભિસંધિમુદ્ધાટયતિ-ન વ્યર્થ ઇતિ ।
શેષષષ્ઠ્યાં બ્રહ્મસંબન્ધિની જિજ્ઞાસા પ્રતિજ્ઞાતા ભવતિ ।
તત્ર યાનિ બ્રહ્માશ્રિતાનિ લક્ષણપ્રમાણયુક્તિજ્ઞાનસાધનફલાનિ તેષામપિ વિચારઃ પ્રતિજ્ઞાતો ભવતિ ।
તજ્જિજ્ઞાસાયા અપિ બ્રહ્મજ્ઞાનાર્થત્વેન બ્રહ્મસંબન્ધિત્વાત્ ।
કર્મણિષષ્ઠ્યાં તુ બ્રહ્મકર્મક એવ વિચારઃ પ્રતિજ્ઞાતો ભવતીત્યભિસંધિના શેષષષ્ઠીત્યુચ્યતે ।
અતો મત્પ્રયાસો ન વ્યર્થઃ ।
બ્રહ્મતત્સંબન્ધિનાં સર્વેષાં વિચારપ્રતિજ્ઞાનમર્થઃ ફલં યસ્ય તત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
ત્વત્પ્રયાસસ્યેદં ફલં ન યુક્તં, સૂત્રેણ મુખતઃ પ્રધાનસ્ય બ્રહ્મણો વિચારે પ્રતિજ્ઞાતે સતિ તદુપકરણાનાં વિચારસ્યાર્થિકપ્રતિજ્ઞાયા ઉદિતત્વાદિત્યાહ સિદ્ધાન્તી- ન પ્રધાનેતિ ।
સંગૃહીતમર્થં સંદૃષ્ટાન્તં વ્યાકરોતિ-- બ્રહ્મહીત્યાદિના ।
ઽતદ્વિજિજ્ઞાસસ્વઽઇતિ મૂલશ્રુત્યનુસારાચ્ચ કર્મણિ ષષ્ઠીત્યાહ- શ્રુત્યનુગમાચ્ચેતિ ।
શ્રુતિસૂત્રયોરેકાર્થત્વલાભાચ્ચેત્યર્થઃ ।
જિજ્ઞાસાપદસ્યાવયવાર્થમાહ- જ્ઞાતુમિતિ ।
નન્વનવગતે વસ્તુનીચ્છાયા અદર્શનાત્ તસ્યા મૂલં વિષયજ્ઞાનં વક્તવ્યમ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં તુ જિજ્ઞાસાયાઃ ફલં, તદેવ મૂલં કથમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અવગતીતિ ।
આવરણનિવૃત્તિરૂપાભિવ્યક્તિમચ્ચૈતન્યમવગતિઃ પર્યન્તો ઽવધિર્યસ્યાખણ્ડસાક્ષાત્કારવૃત્તિજ્ઞાનસ્ય તદેવ જિજ્ઞાસાયાઃ કર્મ, તદેવ ફલમ્ ।
મૂલં ત્વાપાતજ્ઞાનમિત્યધુના વક્ષ્યત ઇતિ ફલમૂલજ્ઞાનયોર્ભેદાન્ન જિજ્ઞાસાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ ગમનસ્ય ગ્રામઃ કર્મ, તત્પ્રાપ્તિઃ ફલમિતિ ભેદાત્ કર્મ એવ ફલમિત્યુક્તં તત્રાહ- ફલેતિ ।
ક્રિયાન્તરે તયોર્ભેદે ઽપિ ઇચ્છાયાઃ ફલવિષયત્વાત્ કર્મૈવ ફલમિત્યર્થઃ ।
નનુ જ્ઞાનાવગત્યોરૈક્યાદ્ભેદોક્તિરયુક્તેત્યત આહ -જ્ઞાનેનેતિ ।
જ્ઞાનં વૃત્તિઃ અવગતિસ્તત્ફલં ઇતિ ભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
અવગન્તુમભિવ્યઞ્જયિતુમ્ ।
અવગતેઃ ફલત્વં સ્ફુટયતિ- બ્રહ્મેતિ ।
હિશબ્દોક્તં હેતુમાહ- નિઃશેષેતિ ।
બીજમવિદ્યા આદિર્યસ્યાનર્થસ્ય તન્નાશકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અવયવાર્થમુક્ત્વા સૂત્રાવાક્યાર્થમાહ- તસ્માદિતિ ।
અત્ર સન્પ્રત્યયસ્ય વિચારલક્ષકત્વં તવ્યપ્રત્યયેન સૂચયતિ ।
અથાતશબ્દાભ્યામધિકારિણઃ સાધિતત્ત્વાત્તેન બ્રહ્મજ્ઞાનાય વિચારઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ॥
ઇતિ તૃતીયં વર્ણકમ્ ॥
પ્રથમવર્ણકે બન્ધસ્યાધ્યસત્વોક્ત્યા વિષયાદિપ્રસિદ્ધાવપિ બ્રહ્મપ્રસિદ્ધ્યપ્રસિદ્ધ્યોર્વિષયાદિસંભવાસંભવાભ્યાં શાસ્ત્રારમ્ભસંદેહે પૂર્વપક્ષમાહ- તત્પુનરિતિ ।
પુનઃશબ્દો વર્ણકાન્તરદ્યોતનાર્થઃ ।
યદિ વેદાન્તવિચારાત્પ્રાગેવ બ્રહ્મજ્ઞાનં તર્હ્યજ્ઞાતત્વરૂપવિષયત્વં નાસ્તિ, અજ્ઞાનાભાવેન તન્નિવૃત્તિરૂપફલમપિ નાસ્તીતિ ન વિચારયિતવ્યમ્ ।
અથજ્ઞાતં કેનાપિ તર્હિ તદુદ્દેશેન વિચારઃ કર્તું ન શક્યતે, અજ્ઞાતસ્યોદ્દેશાયોગાત્ ।
તથા ચ બુદ્ધાવનારૂઢસ્ય વિચારાત્મકશાસ્ત્રેણ વેદાન્તેશ્ચ પ્રતિપાદનાયોગાત્ ।
તત્પ્રતિપાદ્યત્વરૂપઃ સંબન્ધો નાસ્તીતિ જ્ઞાનાનુત્પત્તેઃ ફલમપિ નાસ્તીત્યનારભ્યં શાસ્ત્રમિત્યર્થઃ ॥
આપાતપ્રસિદ્ધ્યા વિષયાદિલાભાદારમ્ભણીયમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- ઉચ્યત ઇત્યાદિના ।
પ્રસિદ્ધં તાવદિત્યર્થઃ ।
અસ્તિત્વસ્યાપ્રકૃતત્વેનાસ્તિપદસ્ય પ્રસિદ્ધિપરત્વાત્ ।
નનુ કેન માનેન બ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધિઃ ।
ન ચ ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽઇતિ શ્રુત્યા સેતિ વાચ્યમ્ ।
બ્રહ્મપદસ્ય લોકે સંગતિગ્રહાભાવેન તદ્ઘટિતવાક્યસ્યાબોધકત્વાદિત્યાશઙ્ક્યબ્રહ્મપદવ્યુત્પત્યા પ્રથમં તસ્ય નિર્ગુણસ્ય સગુણસ્ય ચ પ્રસિદ્ધિરિત્યાહ- બ્રહ્મશબ્દસ્ય હીતિ ।

અસ્યાર્થઃ-શ્રુતૌ સૂત્રે ચ બ્રહ્મપદસ્ય પ્રયોગાન્યથાનુપપત્ત્યા કશ્ચિદર્થો ઽસ્તીતિ જ્ઞાયતે, પ્રમાણવાક્યે નિરર્થકશબ્દપ્રયોગાદર્શનાત્ ।
સ ચાર્થો મહત્વરૂપ ઇતિ વ્યાકરણાન્નિશ્ચીયતે, ઽબૃહિ વૃદ્ધૌઽઇતિ સ્મરણાત્ ।
સા ચ વૃદ્ધિર્નિરવધિકમહત્વમિતિ સંકોચકાભાવાત્, શ્રુતાવનન્તપદેન સહ પ્રયોગાચ્ચ જ્ઞાયતે ।
નિરવધિકમહત્વં ચાન્તવત્ત્વાદિદોષવત્વે સર્વજ્ઞત્વાદિગુણહીનત્વે ચ ન સંભવતિ, લોકે ગુણહીનદોષવતોરલ્પત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
અતો બૃંહણાદ્બ્રહ્મેતિ વ્યુત્પત્યા દેશકાલવસ્તુતઃ પરિચ્છેદાભાવરૂપં નિત્યત્વં પ્રતીયતે ।
અવિદ્યાદિદોષશૂન્યત્વં શુદ્ધત્વમ્ ।
જાડ્યરાહિત્યં બુદ્ધત્વમ્ ।
બન્ધકાલે ઽપિ સ્વતોબન્ધભાવો મુક્તત્વં ચ પ્રતીયતે ।
એવં સકલ દોષશૂન્યં નિર્ગુણં પ્રસિદ્ધમ્ ।
તથા સર્વજ્ઞત્વાદિગુમકં ચ તત્પદવાચ્યં પ્રસિદ્ધમ્ ।
જ્ઞેયસ્ય કાર્યસ્ય વા પરિશેષે ઽલ્પત્વપ્રસઙ્ગેન સર્વજ્ઞત્વસ્ય સર્વકાર્યશક્તિમત્ત્વસ્ય ચ લાભાદિતિ ।
એવં તત્પદાત્પ્રસિદ્ધેરપ્રમાણત્વેનાપાતત્વાદજ્ઞાનાનિવર્તકત્વાજ્જિજ્ઞાસોપપત્તિરિત્યુક્ત્વા ત્વંપદાર્થાત્મનાપિ બ્રાહ્મણઃ પ્રસિદ્ધ્યા તદુપપત્તિરત્યાહ- સર્વસ્યેતિ ।
સર્વસ્ય લોકસ્ય યો ઽયમાત્માતદભેદાદ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
નન્વાત્મનઃપ્રસિદ્ધિઃ કેત્યત આહ -સર્વો હીતિ ।
અહમસ્મીતિ ન પ્રત્યેતીતિ ન કિન્તુ પ્રત્યેત્યેવ ।
સૈવ સચ્ચિદાત્મનઃ પ્રસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
આત્મનઃ કુતઃ સત્તેતિ શૂન્યમતમાશઙ્ક્યાહ- યદિ હીતિ ।
આત્મનઃ શૂન્યસ્ય પ્રતીતૌ અહં નાસ્મીતિ લોકો જાનીયાત્ ।
લોકસ્તુ અહમસ્મીતિ જાનાતિ તસ્માદાત્મનો ઽસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
આત્મપ્રસિદ્ધાવપિ બ્રહ્મણઃ કિમાયાતં તત્રાહ- આત્મા ચેતિ ।
ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મઽઇત્યાદિશ્રુતેરિતિ ભાવઃ ।
પ્રસિદ્ધિપક્ષોક્તં દોષં પૂર્વપક્ષેણ સ્મારયતિ- યદીતિ ।
અજ્ઞાતત્વાભાવેન વિષયાદ્યભાવાદવિચાર્યત્વં પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
યથા ઇદં રજતમિતિ વસ્તુતઃ શુક્તિપ્રસિદ્ધિસ્તદ્વત્ અહમસ્મીતિ સત્ત્વચૈતન્યરૂપત્વસામાન્યેન વસ્તુતો બ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધિઃ નેયં પૂર્ણાનન્દબ્રહ્મત્વરૂપવિશેષગોચરા વાદિનાં વિવાદાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ શુક્તિત્વવિશેષદર્શને સતિ રજતં રઙ્ગમન્યદ્વેતિ વિપ્રતિપત્તિરસ્તિ ।
અતો વિપ્રતિપત્ત્યન્યથાનુપપત્યા સામાન્યતઃ પ્રસિદ્ધાવપિ વિશેષસ્યાજ્ઞાતત્વાદ્વિષયાદિસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ ન ઇત્યાદિના ।
સામાન્યવિશેષભાવઃ સ્વત્મનિ સચ્ચિત્પૂર્ણાદિપદવાચ્યભેદાત્ કલ્પિત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
તત્ર સ્થૂલસૂક્ષ્મક્રમેણ વિપ્રતિપત્તીરુપન્યસ્યતિ- દેહમાત્રમિત્યાદિના ।
શાસ્ત્રજ્ઞાનશુન્યાઃ પ્રાકૃતાઃ ।
વેદબાહ્યમતાન્યુક્ત્વા તાર્કિકાદિમતમાહઃ- અસ્તીતિ ।
સાંખ્યમતમાહ -ભોક્તેતિ ।
કિમાત્મા દેહાદિરૂપઃ ઉત તદ્ભિન્ન ઇતિ વિપ્રતિપત્તિકોટિત્વેન દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિશૂન્યાન્યુક્ત્વ તદ્ભિન્નો ઽપિ કર્તૃત્વાદિમાન્ન વેતિ વિપ્રતિપત્તિકોટિત્વેન તાર્કિકસાંખ્યપક્ષાવુપન્યસ્યાકર્તાપીશ્વરાદ્ભિન્નો ન વેતિ વિવાદકોટિત્વેન યોગિમતમાહ- અસ્તિ તદ્વ્યતિરિક્ત ઈશ્વર ઇતિ ।
નિરતિશયત્વં ગૃહીત્વા ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞત્વાદિસંપન્ન ઇતિ યોગિનો વદન્તિ ।
ભેદકોટિમુક્ત્વા સિદ્ધાન્તકોટિમાહ- આત્મા સ ભોક્તુરિતિ ।
ભોક્તુર્જીવસ્યાકર્તુઃ સાક્ષિણઃ સ ઈશ્વર આત્માસ્વરૂપમિતિ વેદાન્તિનો વદન્તીત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપત્તીરુપસંહરતિ- એવં બહવઃ ઇતિ ।
વિપ્રતિપત્તીનાં પ્રપઞ્ચો નિરાસશ્ચ વિવરણોપન્યાસેન દર્શિતઃ સુખબોધાયેતીહોપરમ્યતે ।
તત્ર યુક્તિવાક્યાશ્રયઃ સિદ્ધાન્તિનઃ જીવો બ્રહ્મૈવ આત્મત્વાત્, બ્રહ્મવત્ ઇત્યાદિ યુક્તેઃ, ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યાદિશ્રુતેશ્ચાબાધિતાયાઃ સત્ત્વાત્ ।
અન્યે તુ દેહાદિરાત્મા, અહંપ્રત્યયગોચરત્વાત્, વ્યતિરેકેણ ઘટાદિવદિત્યાદિયુક્ત્યાભાસં, ઽસ વા એષ પુરુષોન્નરસમયઃઽઇન્દ્રિયસંવાદે ઽચક્ષુરાદયસ્તે હવાચમૂચુઃઽઽમન ઉવાચઽ, ઽયો ઽયંઽઽવિજ્ઞાનમયઃઽ, ઽઅસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ,ઽકર્તા બોદ્ધા અનશ્નન્નન્યઃઽ, ઽઆત્માનમન્તરો યમયતિઽઇતિ વાક્યાભાસં ચાશ્રિતા ઇતિ વિભાગઃ ।
દેહાદિરનાત્મા, ભૌતિકત્વાત્, દૃશ્યત્વાત્ ઇત્યાદિન્યાયૈઃ, ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ
ઇત્યાદિસૂત્રૈશ્ચાભાસત્વં વક્ષ્યતે ।
નનુ સન્તુ વિપ્રતિપત્તયસ્તથાપિ યસ્ય યન્મતે શ્રદ્ધા તદાશ્રયણાત્તસ્યસ્વાર્થઃ સેત્સ્યતિ કિં બ્રહ્મવિચારારમ્ભેણેત્યત આહ- તત્રાવિચાર્યેતિ ।
બ્રહ્માત્મૈક્યવિજ્ઞાનાદેવ મુક્તિરિતિ વસ્તુગતિઃ ।
મતાન્તરાશ્રયણે તદભાવાન્મોક્ષસિદ્ધિઃ ।
કિઞ્ચાત્માનમન્યથા જ્ઞાત્વા તત્પાપેન સંસારાન્ધકૂપે પતેત્,ઽઅન્ધં તમઃપ્રવિશન્તિઽઽયે કે ચાત્મહનો જનાઃઽઇતિ શ્રુતેઃ, ઽયો ઽન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિ તેન ન કૃતં પાપં ચૌરેણાત્માપહારિણા ॥
ઽઇતિ વચનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
અતઃ સર્વેષાં મુમુક્ષૂણાં નિશ્રેયસફલાય વેદાન્તવિચારઃ કર્તવ્ય ઇતિસૂત્રાર્થમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
બન્ધસ્યાધ્યસ્તત્વેન વિષયાદિસદ્ભાવાદગતાર્થત્વાત્, અધિકારિલાભાદાપાદપ્રસિદ્ધ્યા વિષયદિસંભવીચ્ચ વેદાન્તવિષયા મીમાંસાપૂજિતા વિચારણા, વેદાન્તાવિરોધિનો યે તર્કાસ્તન્ત્રાન્તરસ્થાસ્તાન્યુપકરણાનિ યસ્યાઃ સા નિશ્રેયસાયારભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ સૂત્રે વિચારવાચિપદાભાવાત્તદારમ્ભઃ કથં સૂત્રાર્થ ઇત્યત આહ- બ્રહ્મેતિ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનેચ્છોક્તિદ્વારા વિચારં લક્ષયિત્વા તત્કર્તવ્યતાં બ્રવીતીતિ ભાવઃ ।
એવં પ્રથમસૂત્રસ્ય ચત્વારોર્ઽથા વ્યાખ્યાનચતુષ્ટયેન દર્શિતાઃ ।
સૂત્રસ્ય ચાનેકાર્થત્વં ભૂષણમ્ ।
નન્વિદં સૂત્રં શાસ્ત્રાદ્બહિઃ સ્થિત્વા શાસ્ત્રમારમ્ભયતિ અન્તર્ભૂત્વા વા ।
આદ્યે તસ્ય હેયતા, શાસ્ત્રાસંબન્ધાત્ ।
દ્વિતીયે તસ્યારમ્ભકં વાચ્યમ્ ।
ન ચ સ્વયમેવારમ્ભકં, સ્વસ્માત્ સ્વોત્પત્તેરિત્યાત્માત્માશ્રયાત્ ।
ન ચારમ્ભકાન્તરં પશ્યામ ઇતિ ।
ઉચ્યતે-શ્રવણવિધિના આરબ્દમિદં શાસ્ત્રં શાસ્ત્રાન્તર્ગતમેવ શાસ્ત્રારમ્ભં પ્રતિપાદયતિ ।
યથાધ્યયનવિધિર્વેદાન્તર્ગત એવ કૃત્સ્નવેદસ્યાધ્યયને પ્રયુઙ્ક્તે તદ્વદિત્યનવદ્યમ્ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.2.2
જન્માદ્યસ્ય યતઃ

પ્રથમસૂત્રેણ શાસ્ત્રારમ્ભમુપપાદ્ય શાસ્ત્રમારભમાણઃ પૂર્વોત્તરાધિકરણયોઃ સંગતિં વક્તું વૃત્તં કીર્તયતિ- બ્રહ્મેતિ ।
મુમુક્ષુણા બ્રહ્મજ્ઞાનાય વેદાન્તવિચારઃ કર્તવ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
બ્રહ્મણો વિચાર્યત્વોક્ત્વા અર્થાત્ પ્રમાણાદિ વિચારાણાં પ્રતિજ્ઞાતત્વે ઽપિ બ્રહ્મપ્રમાણં વિના કર્તુમશક્યત્વાત્, તત્સ્વરૂપજ્ઞાનાયાદૌ લક્ષણં વક્તવ્યં, તન્ન સંભવતીત્યાક્ષિપ્ય સૂત્રકૃતં પૂજયન્નેવલક્ષણસૂત્રમવધારયતિ-કિં લક્ષણકમિતિ ।
કિમાક્ષેપે ।
નાસ્ત્યેવ લક્ષણમિત્યર્થઃ ।
આક્ષેપેણાસ્યોત્થાનાદાક્ષેપસંગતિઃ ।
લક્ષણદ્યોતિવેદાન્તાનાં સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાનાં લક્ષ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વયોક્તેઃ શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયપાદસંગતયઃ ।
તથા હિ-ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽઇત્યાદિ વાક્યં વિષયઃ ।
તત્કિં બ્રહ્મણો લક્ષણં ન વેતિ સંદેહઃ ।
તત્ર પૂર્વપક્ષે બ્રહ્મસ્વરૂપસિદ્ધ્યા મુક્ત્યસિદ્ધિઃ ફલં સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
યદ્યપ્યાક્ષેપસંગતૌ પૂર્વાધિકરણફલમેવ ફલમિતિ કૃત્વા પૃથઙ્ન વક્તવ્યમ્ ।
તદુક્તમ્-ઽઆક્ષેપે ચાપવાદે ચ પ્રાસ્યાં લક્ષણ કર્મણિ ।
પ્રયોજનં ન વક્તવ્યં યચ્ચ કૃત્વા પ્રવર્તતેઽઇતિ ।
તથાપિ સ્પષ્ટાર્થમુક્તમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
યત્ર પૂર્વાધિકરણસિદ્ધાન્તેન પર્વપક્ષઃ તત્રાપવાદિકી સંગતિઃ પ્રાપ્તિસ્તદર્થા ચિન્તા ।
તત્ર નેતિ પ્રાપ્તં, જન્માદેર્જગદ્ધર્મત્વેન બ્રહ્મલક્ષણત્વાયોગાત્ ।
ન ચ જગદુપાદાનત્વે સતિ કર્તૃત્વં લક્ષણમિતિ વાચ્યં, કર્તુરુપાદાનત્વે દૃષ્ટાન્તાભાવેનાનુમાનાપ્રવૃત્તેઃ ।
ન ચ શ્રૌતસ્ય બ્રહ્મણઃ શ્રુત્યૈવ લક્ષણસિદ્ધેઃ કિમનુમાનેનેતિ વાચ્યં, અનુમાનસ્ય શ્રુત્યનુગ્રાહકત્વેન તદભાવે તદ્વિરોધે વા શ્રુત્યર્થાસિદ્ધેઃ ।
ન ચ જગત્કર્તૃત્વમુપાદાનત્વં વા પ્રત્યેકં લક્ષણમસ્ત્વિતિ વાચ્યં, કર્તૃમાત્રસ્યોપાદાનાદ્ભિન્નસ્ય બ્રહ્મત્વાયોગાત્, વસ્તુતઃ પરિચ્છેદાદિતિ પ્રાપ્તે પુરુષાભ્યૂહમાત્રસ્યાનુમાનસ્યાપ્રતિષ્ઠિતસ્યાતીન્દ્રિયાર્થે સ્વાતન્ત્ર્યાયોગાત્ અપૌરુષેયતયા નિર્દેષશ્રુત્યુક્તોભયકારણત્વસ્ય સુખાદિદૃષ્ટાન્તેન સંભાવયિતું શક્યત્વાત્, તદેવ વક્ષણમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- જન્માદ્યસ્ય યતઃ ઇતિ ।
અત્ર અદ્યપિ જગજ્જન્મસ્થિતિલયકારણત્વં લક્ષણં પ્રતિપાદ્યતે તથાપ્યગ્રે ઽપ્રકૃતિશ્ચઽ-ઇત્યધિકરણે તત્કારણત્વં ન કર્તૃત્વમાત્રં કિન્તુ કર્તૃત્વોપાદાનત્વોભયરૂપત્વમિતિ વક્ષ્યમાણં સિદ્ધવત્કૃત્યોભયકારણત્વં લક્ષણમિત્યુચ્યત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ ।
નનુ જિજ્ઞાસ્યનિર્ગુણબ્રહ્મણઃ કારણત્વં કથં લક્ષણમિતિ ઉચ્યતે-યથા રજતં શુક્તેર્લક્ષણં યદ્રજતં સા શુક્તિરિતિ તથા યજ્જગત્કારણં તદ્બ્રહ્મેતિ કલ્પિતં કારણત્વં તટસ્થં સદેવ બ્રહ્મણો લક્ષણમિત્યનવદ્યમ્ ॥
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-- જન્મેત્યાદિના ।
બહુવ્રીહૌ પદાર્થાઃ સર્વે વાક્યાર્થસ્યાન્યપદાર્થસ્ય વિશેષણાનિ ।
યથા ચિત્રગોર્દેવદત્તસ્ય ચિત્રા ગાવઃ તદ્વદત્રાપિ જન્માદીતિ નપુંસકૈકવચનદ્યોતિતસ્ય સમાહારસ્ય જન્મસ્થિતિભઙ્ગસ્ય જન્મ વિશેષણં, તથા ચ જન્મનઃ સમાસાર્થૈકદેશસ્ય ગુણત્વેન સંવિજ્ઞાનં યસ્મિન્ બહુવ્રીહૌ સ તદ્ગુણસંવિજ્ઞાન ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર યજ્જન્મકારણં તદ્બ્રહ્મત્વવિધાનમયુક્તં, સ્થિતિલયકારણાદ્ભિન્નત્વેન જ્ઞાતે બ્રહ્મત્વસ્ય જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ ।
અતો જન્મસ્થિતિભઙ્ગૈર્નિરૂપિતાનિ ત્રીણિ કારણત્વાનિ મિલિતાન્યેવ લક્ષણમિતિ મત્વા સૂત્રે સમાહારો દ્યોતિત ઇતિ ધ્યેયમ્ ।
નન્વાદિત્વં જન્મનઃ કથં જ્ઞાતવ્યં, સંસારસ્યાનાદિત્વાદિત્યત આહ- જન્મનશ્ચેતિ ।
મૂલશ્રુત્યા વસ્તુગત્યા ચાદિત્વં જ્ઞાત્વા તદપેક્ષ્ય સૂત્રકૃતા જન્મન આદિત્યમુક્તમિત્યર્થઃ ।
ઇદમઃ પ્રત્યક્ષાર્થમાત્રવાચિત્વમાશઙ્ક્યોપસ્થિતસર્વકાર્યવાચિત્વમાહ- અસ્યેતીતિ ।
વિયદાદિજગતો નિત્યત્વાત્ ન જન્માદિસંબન્ધ ઇત્યત આહઃ- ષષ્ઠીતિ ।
વિષયાદિમહાભૂતાનાં જન્માદિસંબન્ધો વક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ જગતો જન્માદેર્વા બ્રહ્મસંબન્ધાભાવાન્ન લક્ષણત્વમિત્યાશઙ્ક્ય તત્કારણત્વં લક્ષણમિતિ પઞ્ચમ્યર્થમાહ- યત ઇતીતિ ।
યચ્છબ્દેન સત્યં જ્ઞાનમનન્તં આનન્દરૂપં વસ્તૂચ્યતે ઽઆનન્દાદ્ધ્યેવઽઇતિ નિર્ણીતત્વાત્ ।
તથા ચ સ્વરૂપલક્ષણસિદ્ધિરિતિ મન્તવ્યમ્ ।
પદાર્થમુક્ત્વા પૂર્વસૂત્રસ્થબ્રહ્મપદાનુષઙ્ગેણ તચ્છબ્દાધ્યાહારેણ ચ સૂત્રાવાક્યાર્થમાહ- અસ્યેત્યાદિના ।
કારણસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિસંભાવાનાર્થાનિ જગતો વિશેષાણાનિ ।
યથા કુમ્ભકારઃ પ્રથમં કુમ્ભશબ્દાભેદેનાવિકલ્પિતં પૃથુબુધ્નોદરાકારસ્વરૂપં બુદ્ધાવાલિખ્ય તદાત્મના કુમ્ભં વ્યાકરોતિ-બહિઃ પ્રકટયતિ, તથા પરમકારણમપિ સ્વેત્સિતનામરૂપાત્મના વ્યાકરોતીત્યનુમીયત ઇતિ મત્વાહ- નામરૂપાભ્યામિતિ ।
ઇત્થંભાવે તૃતીયા ।
આદ્યકાર્યં ચેતનજન્યં, કાર્યત્વાત્, કુમ્ભવદિતિ પ્રધાનશૂન્યયોર્નિરાસઃ ।
હિરણ્યગર્ભાદિજીવજન્યત્વં નિરસ્યતિ- અનેકેતિ ।
શ્રાદ્ધવૈશ્વાનરેષ્ટ્યાદૌ પિતાપુત્રયોઃ કર્તૃભોક્ત્રોર્ભેદાત્પૃથગુક્તિઃ ।
ઽયો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વમ્ઽસર્વ એત આત્મનો વ્યુચ્ચરન્તિ"ઇતિ શ્રુત્યા સ્થૂલસૂક્ષ્મદેહોપાધિદ્વારા જીવાનાં કાર્યત્વેન જગન્મધ્યપાતિત્વાન્ન જગત્કારણત્વમિત્યર્થઃ ।
કારણસ્ય સર્વજ્ઞત્વં સંભાવયતિ- પ્રતિનિયતેતિ ।
પ્રતિનિયતાનિ વ્યવસ્થિતાનિ દેશકાલનિમિત્તાનિ યેષાં ક્રિયાફલાનાં તદાશ્રયસ્યેત્યર્થઃ ।
સ્વર્ગસ્ય ક્રિયાફલસ્ય મેરુપૃષ્ઠં દેશઃ ।
દેહપાતાદૂર્ધ્વં કાલ ઉત્તરાયણમરણાદિનિમિત્તં ચ પ્રતિનિતમ્ ।
એવં રાજસેવાફલે ગ્રામાદેર્દૈશાદિવ્યસ્થા જ્ઞેયા ।
તથા ચ યથા સેવાફલં દેશાદ્યભિજ્ઞદાતૃકં તથા કર્મફલં, ફલત્વાદિતિસર્વજ્ઞત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
સર્વશક્તિત્વં સાભાવયતિ- -મનસાપીતિ ।
નન્વન્યેપિ વૃદ્ધિપરિણામદયો ભાવવિકારાઃ સન્તીતિ કિમિતિ જન્માદિત્યાદિતિપદેન ન ગૃહ્યન્તે તત્રાહ -અન્યેષામિતિ ।
વૃદ્ધિપરિણામયોર્જન્મનિ અપક્ષયસ્ય નાશે ઽન્તર્ભાવઃ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ દેહો ઽજાયતે, અસ્તિ, વર્ધતે, વિપરિણમતે, અપક્ષીયતે, વિનશ્યતિઽઇતિ યાસ્કમુનિવાક્યં એતત્સૂત્રમૂલં કિં ન સ્યાદત આહ- યાસ્કેતિ ।
યાસ્કમુનિઃ કિલ મહાભૂતાનામુત્પન્નાનાં સ્થિતિકાલે ભૌતિકેષુ પ્રત્યક્ષેણ જન્માદિષટ્કમુપલભ્ય નિરુક્તવાક્યં ચકાર ।
તન્મૂલીકૃત્ય જન્માદિષટ્કકારણત્વં લક્ષણં સૂત્રાર્થ ઇતિ ગ્રહણે સૂત્રકૃતા બ્રહ્મલક્ષણં ન સંગૃહીતં કિન્તુ મહાભૂતાનાં લક્ષણમુક્તમિતિ શઙ્કા સ્યાત્ સા મા ભૂતિતિ યે શ્રુત્યુક્તા જન્માદયસ્ત એવ ગૃહ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
યદિ નિરુક્તસ્યાપિ શ્રુતિર્મૂલમિતિ મહાભૂતજન્માદિજન્માદિકમર્થસ્તર્હિ સા શ્રુતિરેવ સૂત્રસ્ય મૂલમસ્તુ, કિમન્તર્ગડુના નિરુક્તેનેતિ ભાવઃ ।
યદિ જગતો બ્રહ્માતિરિક્તં કારણં સ્યાત્ તદા બ્રહ્મલક્ષણસ્ય તત્રાતિવ્યાપ્ત્યાદિદોષઃ સ્યાત્, અતસ્તન્નિરાસાય લક્ષણસૂત્રેણ બ્રહ્મ વિના જગજ્જન્માદિકં ન સંભવતિ, કારણાન્તરાસંભવાદિતિ યુક્તિઃ સૂત્રિતા ।
સા તર્કપાદે વિસ્તરેણ વક્ષ્યતે ।
અધુના સંક્ષેપેણ તાં દર્યતિ- ન યથોક્તેત્યાદિના ।
નામરૂપાભ્યાં વ્યાકૃતત્યેત્યાદિનાં ચ ચતુર્ણાં જગદ્વિશેષણાનાં વ્યાખ્યાનાવસરે પ્રધાનશૂન્યયોઃ સંસારિણશ્ચ નિરાસો દર્શિતઃ ।

પરમાણૂનામચેતનાનાં સ્વતઃ પ્રવૃત્ત્યયોગાત્, જીવાન્યસ્ય જ્ઞાનશૂન્યત્વનિયમેનાનુમાનાત્ સર્વજ્ઞેશ્વરાસિદ્ધૌ તેષાં પ્રારકાભાવાત્, જગદારમ્ભકત્વાસંભવ ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વભાવાદેવ વિચિત્રં જગદિતિ લોકાયતસ્તં પ્રત્યાહ- ન ચેતિ ।
જગત ઉત્પત્ત્યાદિ સંભાવયિતું ન શક્યમિત્યન્વયઃ ।
કિં સ્વયમેવ સ્વસ્ય હેતુરિતિ સ્વભાવ ઉત કારણાનપેક્ષત્વમ્ ।
નાદ્યઃ, આત્માશ્રયાત્ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- વિશિષ્ટેતિ ।
વિશિષ્ટાન્યસાધારણાનિ દેશકાલનિમિત્તાનિ ।
તેષાં કાર્યાર્થિભિરુપાદીયમાનત્વાત્ કાર્યસ્ય કારણાનપેક્ષત્વં ન યુક્તમિત્યર્થઃ ।
અનેપેક્ષત્વે ધાન્યાર્થિનાં ભૂવિશેષે વર્ષાદિકાલે બીજાદિનિમિત્તે ચ પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વોક્તસર્વજ્ઞત્વાદિવિશેષણકમીશ્વરં મુક્ત્વા જગત ઉત્પત્યાદિકં ન સંભવતીતિ ભાષ્યેણ કર્તારં વિના કાર્યં નાસ્તીતિ વ્યતિરેક ઉક્તઃ ।
તેન યત્કાર્યં તત્સકર્તૃકમિતિ વ્યાપ્તિર્જ્ઞાયતે ।
એતદેવ વ્યાપ્તિજ્ઞાનં જગતિ પક્ષે કર્તારં સાધયત્ સર્વજ્ઞેશ્વરં સાધયતિ કિં શ્રુત્યેતિ તાર્કિકાણાં ભ્રાન્તિમુપન્યસ્યતિ- એતદેવેતિ ।
એતદેવાનુમાનમેવ સાધનં ન શ્રુતિરિતિ મન્યન્ત ઇતિ યોજના ।
અથવા એતદ્વ્યાપ્તિજ્ઞાનમેવ શ્રુત્યનુગ્રાહકયુક્તિમાત્રત્વેનાસ્મત્સંમતં સદનુમાનં સ્વતન્ત્રમિતિ મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સર્વજ્ઞત્વમાદિશબ્દાર્થઃ ।
યદ્વા વ્યાપ્તિજ્ઞાનસહકૃતમેતલ્લક્ષણમેવાનુમાનં સ્વતન્ત્રં મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તત્રાયં વિભાગઃ-વ્યાપ્તિજ્ઞાનાત્ જગતઃ કર્તસ્તીત્યસ્તિત્વસિદ્ધિઃ ।
પશ્ચાત્ સ કર્તા, સર્વજ્ઞઃ, જગત્કારણત્વાત્,
વ્યતિરેકેણ કુલાલાદિવદિતિ સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધિર્લક્ષણાદિતિ ।
અત્ર મન્યન્ત ઇત્યનુમાનસ્યભાસત્વં સૂચિતમ્ ।
તથાહિ-અઙ્કુરાદૌ તાવજ્જીવઃ કર્તા ન ભવતિ જીવાદ્ભિન્નસ્ય ઘટવદચેતનત્વનિયમાદન્યઃ કર્તા નાસ્ત્યેવેતિ વ્યતિરેકનિશ્ચયાત્, યત્કાર્યં તત્સકર્તૃકતમિતિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનાસિદ્ધિઃ ।
લક્ષણલિઙ્કાનુમાને તુ બાધઃ અશરીરસ્ય જન્મજ્ઞાનાયોગાત્, યજ્ઞાનં તન્મનોજન્યમિતિ વ્યાપ્તિવિરોધેન નિત્યજ્ઞાનાસિદ્ધેર્જ્ઞાનાચભાવનિશ્ચયાત્, તસ્માદતીન્દ્રિયાર્થે શ્રુતિરેવ શરણમ્ ।
શ્રુત્યર્થસંભાવનાર્થત્વેનુમાનં યુક્તિમાત્રં ન સ્વતન્ત્રમિતિ ભાવઃ ।
નન્વિદમયુક્તં શ્રુતેરનુમાનાન્તર્ભાવમભિપ્રેત્ય ભવદીયસૂત્રકૃતાનુમાનસ્યૈવોપન્યસ્યત્વાદિતિ વૈશેષિકઃ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અતો મન્યન્તે ઇત્યનુમાનસ્યાભાસોક્તિરયુક્તેતિ ભાવઃ ।
યદિ શ્રુતીનાં સ્વતન્ત્રમાનત્વં ન સ્યાત્તર્હિ ઽતત્તુ સમન્વયાત્ઽઇત્યાદિના તાસાં તાત્પર્યં સૂત્રકૃન્ન વિચારયેત્, તસ્માદુત્તરસૂત્રાણાં શ્રુતિવિચારાર્થત્વાત્ જન્માદિસૂત્રે ઽપિ શ્રુતિરેવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ વિચાર્યતે નાનુમાનમિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
કિં ચ મુમુક્ષોર્બ્રહ્માવગતિરભીષટા યદર્થમસ્ય શાસ્ત્રસ્યારમ્ભઃ, સા ચ નાનુમાનાત્, ઽતં ત્વૌપનિષદમ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
અતો નાનુમાનં વિચાર્યમિત્યાહ- વાક્યાર્થેતિ ।
વાક્યસ્ય તદર્થસ્યચ વિચારાદ્યધ્યવસાનં તાત્પર્યનિશ્ચયઃ પ્રમેયસંભવનિશ્ચયશ્ચ તેન જાતા બ્રહ્માવગતિર્મુક્તયે ભવતીત્યર્થઃ ।
સંભવો બાધાભાવઃ ।
નનુ કિમનુમાનમુપેક્ષિતમેવ નિત્યાહ- સત્સુ ત્વિતિ ।
વિમતમભિન્નનિમિત્તોપાદાનકં, કાર્યત્વાદૂર્ણનાભ્યારબ્ધતન્ત્વાદિવત્, વિમતં ચેતનપ્રકૃતિકં, કાર્યત્વાત્, સુખાદિવદિત્યનુમાનં શ્રુત્યર્થદાર્ઢ્યાપેક્ષિતમિત્યર્થઃ ।
દાર્ઢ્યં સંશયવિપર્યાસનિવૃત્તિઃ ।
ઽમન્તવ્યઃઽઇતિ શ્રુતાર્થસ્તર્કેણ સંભાવનીય ઇત્યર્થઃ ।
યથા કશ્ચિત્ ગન્ધારદેશેભ્યશ્ચોરૈરન્યત્રારણ્યે બદ્ધનેત્ર એવ ત્યક્તઃ કેનચિન્મુક્તબન્ધસ્તદુક્તમાર્ગગ્રહણસમર્થઃ પણ્ડિતઃ સ્વયં તર્કકુશલો મેધાવી સ્વદેશાનેવ પ્રાપ્નુયાત્ એવમેવેહાવિદ્યાકામાદિભિઃસ્વરૂપાનન્દાત્પ્રાચ્યાવ્યાસ્મિન્નરણ્યે સંસારે ક્ષિપ્તઃ કેનચિદ્દયાપરવશેનાચાર્યેણ નાસિ ત્વં સંસારી કિન્તુ ઽતત્વમસિઽઇત્યુપદિષ્ટસ્વરૂપઃ સ્વયં તર્કકુશલશ્ચેત્ સ્વરૂપં જાનીયાન્નાન્યથેતિ ।
શ્રુતિઃ સ્વસ્યાઃ પુરુષમતિરૂપતર્કાપેક્ષાં દર્શયતીત્યાહ- પણ્ડિત ઇતિ ।
આત્મનઃ શ્રુતેરિત્યર્થઃ ।
નનુ બ્રહ્મણો મનનાદ્યપેક્ષા ન યુક્તા, વેદાર્થત્વાત્, ધર્મવત્ ।
કિન્તુ શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યાદય એવાપેક્ષિતા ઇત્યત આહ- નેતિ ।
જિજ્ઞાસ્યે ધર્મ ઇવ જિજ્ઞાસ્યે બ્રહ્મણીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અનુભવો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાખ્યો વિદ્વદનુભવઃ ।
આદિપદાન્મનનનિદિધ્યાસનયોર્ગ્રહઃ ।
તત્ર હેતુમાહ -અનુભવેતિ ।
મુક્ત્યર્થં બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય શાબ્દસ્ય સાક્ષાત્કારાવસાનત્વાપેક્ષણાત્ પ્રત્યગ્ભૂતસિદ્ધબ્રહ્મગોચરત્વેન સાક્ષાત્કારફલકત્વસંભવાત્, તદર્થં મનનાદ્યપેક્ષા યુક્તા ।
ધર્મે તુ નિત્યપરોક્ષે સાધ્યે સાક્ષાત્કારસ્યાનપેક્ષિતત્વાદસંભવાચ્ચ શ્રુત્યા નિર્ણયમાત્રમનુષ્ઠાનાયાપેક્ષિતમ્ ।
લિઙ્ગાદયસ્તુ શ્રુત્યન્તરર્ભૂતા એવ શ્રુતિર્દ્વારા નિર્ણયોપયોગિત્વેનાપેક્ષ્યન્તે ન મનનાદયઃ અનુપયોગાદિત્યર્થઃ ।
નિરપેક્ષઃ શબ્દઃ શ્રુતિઃ ।
શબ્દસ્યાર્થપ્રકાશનાસામર્થ્યં લિઙ્ગમ્ ।
પદં યોગ્યેતરપદાકાઙ્ક્ષ વાક્યમ્ ।
અઙ્ગવાક્યસાપેક્ષં પ્રધાનવાક્યં પ્રકરણમ્ ।
ક્રમપઠિતાનામર્થાનાં ક્રમપઠિતૈર્યથાક્રમં સંબન્ધઃ સ્થાનમ્ ।
યથા ઐન્દ્રાગ્ન્યાદય ઇષ્ટયો દશ ક્રમેણ પઠિતાઃ દશમન્ત્રાશ્ચ ઽઇન્દ્રાગ્ની રોચના દિવિઽઇત્યાદ્યાઃ તત્ર પ્રથમેષ્ઠૌ પ્રથમમન્ત્રસ્ય વિનિયોગ ઇત્યાદ્યૂહનીયમ્ ।
સંજ્ઞાસામ્યં સમાખ્યા ।
યથાધ્વર્યવસંજ્ઞકાનાં મન્ત્રાણામાધ્વર્યવસંજ્ઞકે કર્મણિ વિનિયોગ ઇતિ વિવેકઃ ।
એવં તાવદ્બ્રહ્મ મનનાદ્યપેક્ષં, વેદાર્થત્વાત્, ધર્મવત્ ઇત્યનુમાને સાધ્યત્વેન ધર્મસ્યાનુભવાયોગ્યત્વં, અનપેક્ષિતાનુભવત્વં ચોપાધિરિત્યુક્તમ્ ।
ઉપાધિવ્યતિરેકાદ્બ્રહ્મણિ મનનાદ્યપેક્ષત્વં ચોક્તમ્ ।
તત્ર યદિ વેદાર્થત્વમાત્રેણ બ્રહ્મણો ધર્મેણ સામ્યં ત્વયોચ્યેત તર્હિ કૃતિસાધ્યત્વં વિધિનિષેધવિકલ્પોત્સર્ગાપવાદાશ્ચ બ્રહ્મણિ ધર્મવત્ સ્યુરિતિ ।
વિપક્ષે બાધકમાહ- પુરુષેત્યાદિના ।
પુરુષકૃત્યધીના આત્મલાભ ઉત્પત્તિર્યસ્ય તદ્ભાવાચ્ચ ધર્મે શ્રુત્યાદીનામેવ પ્રામાણ્યમિત્યન્વયઃ ।
ધર્મસ્ય સાધ્યત્વં લૌકિકકર્મદૃષ્ટાન્તેન સ્ફુટયતિ -કર્તુમિતિ ।
લૌકિકવદિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તં સ્ફુટયતિ- યથેતિ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ- તથેતિ ।
તદ્વદ્ધર્મસ્ય કર્તુમકર્તું શક્યત્વમુક્ત્વા અન્યથાકર્તું શક્યત્વમાહ- ઉદિત ઇતિ ।
ધર્મસ્ય સાધ્યત્વમુપપાદ્ય તત્ર વિધ્યાદિયોગ્યતામાહ- વિધીતિ ।
વિધિપ્રતિષેધાશ્ચ વિકલ્પાદયશ્ચ ધર્મે સાધ્યે યેર્ઽથવન્તઃ સાવકાશ ભવન્તિ તે બ્રહ્મણ્યપિ સ્યુરિત્યર્થઃ ।
ઽયજેતઽ ઽન સુરાં પિબેત્ઽઇત્યાદયોવિધિનિષેધાઃ ।
વ્રીહિભિર્યવૈર્યા યજેતેતિ સંભાવિતો વિકલ્પઃ ગ્રહણાગ્રહણયોરૈચ્છિકઃ ।
ઉદિતાનુદિતહોમયોર્વ્યવસ્થિતવિકલ્પઃ ।
ઽન હિંસ્યાત્ઽઇત્યુપસર્ગઃ, ઽઅગ્નીષોમીયં પશુમાલભેતઽઇત્યપવાદઃ ।
તથા ઽઆહવનીયે જુહોતિઽઇત્યુત્સર્ગઃ, ઽઅશ્વસ્ય પદે પદે જુહોતિઽઇત્યપવાદ ઇતિ વિવેકઃ ।
એતે બ્રહ્મણિ સ્યુરિત્યત્રેષ્ટાપત્તિં વારયતિ-ન ઇત્યાદિના ।
ભૂતવસ્તુવિષયત્વાત્ ।
ઇત્યન્તેન ।
ઇદં વસ્તુ, એવં, નૈવં, ઘટઃપટો વેતિ પ્રકારવિકલ્પઃ ।
અસ્તિ નાસ્તિ વેતિ સત્તાસ્વરૂપવિકલ્પઃ ।

નનુ વસ્તુન્યપિ આત્માદૌ વાદિનામસ્તિ નાસ્તીત્યાદિવિકલ્પા દૃશ્યન્તે તત્રાહ- વિકલ્પનાસ્ત્વિતિ ।
અસ્તિત્વાદિકોટિસ્મરણં પુરુષબુદ્ધિસ્તન્મૂલા મનઃસ્પન્દિતમાત્રાઃ સંશયવિપર્યયવિકલ્પા ન પ્રમારૂપા ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
અયં ભાવઃ-ધર્મો હિ યથા યથા જ્ઞાયતે તથા તથા કર્તું શક્યતે ઇતિ યથાશાસ્ત્રં પુરુષબુદ્ધ્યપેક્ષા વિકલ્પાઃ સર્વે પ્રમારૂપા એવ ભવન્તિ, તત્સામ્યેન બ્રહ્મણ્યપિ સર્વે વિકલ્પા યથાર્થાઃ સ્યુરિતિ ।
તત્રાપ્યેવમિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ- નેતિ ।
યદિ સિદ્ધવસ્તુજ્ઞાનમપિ સાધ્યજ્ઞાનવત્પુરુષબુદ્ધિમપેક્ષ્ય જાયેત તદા સિદ્ધે વિકલ્પા યથાર્થાઃ સ્યુઃ, ન સિદ્ધવસ્તુજ્ઞાનં પૌરુષં કિં તર્હિ પ્રમાણવસ્તુજન્યં, તથા ચ વસ્તુન એકરૂપત્વાદેકમેવ જ્ઞાનં પ્રમા, અન્યે વિકલ્પા અયથાર્થા એવેત્યર્થઃ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- નહિ સ્થાણાવિતિ ।
સ્થાણુરેવેત્યવધારણે સિદ્ધે સર્વેવિકલ્પા યથાર્થા ન ભવન્તીત્યર્થઃ ।
તત્ર યદ્વસ્તુતન્ત્રં જ્ઞાનં તદ્યથાર્થં, યત્પુરુષતન્ત્રં તન્મિથ્યેતિ વિભજતે- તત્રેતિ ।
સ્થાણાવિત્યર્થઃ ।
સ્થાણાવુક્તન્યાયં ઘટાદિષ્વતીદિશતિ- એવમિતિ ।
પ્રકૃતમાહ- તત્રૈવં સતીતિ ।
સિદ્ધેર્ઽથે જ્ઞાનપ્રમાત્વસ્ય વસ્ત્વધીનત્વે સતિ બ્રહ્મજ્ઞાનમપિ વસ્તુજન્યમેવ યથાર્થં ન પુરુષતન્ત્રં ભૂતાર્થવિષત્વાત્, સ્થાણુજ્ઞાનવદિત્યર્થઃ ।
અતઃ સાધ્યેર્ઽથે સર્વે વિકલ્પાઃ પુન્તન્ત્રા ન સિદ્ધેર્ઽથે ઇતિ વૈલક્ષણ્યાત્ ન ધર્મસામ્યં બ્રાહ્મણ ઇતિ મનનાદ્યપેક્ષા સિદ્ધેતિ ભાવઃ ।
નનુ તર્હિ બ્રહ્મ પ્રત્યક્ષાદિગોચરં, ધર્મવિલક્ષણત્વાત્, ઘટાદિવત્ ।
તથા ચ જન્માદિસૂત્રે જગત્કારણાનુમાનં વિચાર્યં, સિદ્ધાર્થે તસ્ય માનત્વાત્, ન શ્રુતિઃ, સિદ્ધાર્થે તસ્યા અમાનત્વેન તદ્વિચારસ્ય નિષ્ફલત્વાદિતિ શઙ્કતે- નાન્વિતિ ।
પ્રમાણાન્તરવિષયત્વમેવ પ્રાપ્તમિતિ કૃત્વા પ્રમાણાન્તરસ્યૈવ વિચારપ્રાપ્તાવિતિ શેષઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષી પ્રષ્ટવ્યઃ, કિં યત્કાર્યં તદ્બ્રહ્મજમિત્યનુમાનં બ્રહ્મસાધકં કિં વા યત્કાર્યં તત્સકારણમિતિ ।
નાદ્યાઃ, વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેરિત્યાહ- નેતિ ।
બ્રહ્મણ ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વાત્ પ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિગ્રાહાયોગાન્ન પ્રમાણાન્તરવિષયત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વં કુત ઇત્યત આહ -સ્વભાવત ઇતિ ।
ઽપરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયંભૂઃઽઇતિ શ્રુતેઃ, બ્રહ્મણો રૂપાદિહીનત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વે ઽપિ વ્યાપ્તિગ્રહઃ કિં ન સ્યાદત આહ-સતિ હીતિ ।
તન્નાસ્તીતિ શેષઃ ।
ઇદં કાર્યં બ્રહ્મજમિતિ વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષં બ્રહ્મણો ઽતીન્દ્રિયત્વાન્ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે કારણસિદ્ધાવપિ કારણસ્ય બ્રહ્મત્વં શ્રુતિં વિના જ્ઞાતુમશક્યમિત્યાહ-- કાર્યમાત્રમિતિ ।
સંબન્ધં કૃતં યસ્માત્ શ્રુતિમન્તરેણ જગત્કારણં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચયાલાભસ્તસ્માત્ તલ્લાભાય શ્રુતિરેવ પ્રાધાન્યેન વિચારણીયા, અનુમાનં તૂપાદાનત્વાદિસામાન્યદ્વારા મૃદાદિવત્ બ્રાહ્મણઃ સ્વકાર્યાત્મકત્વાદિશ્રૌતાર્થસંભાવનાર્થં ગુણતયા વિચાર્યમિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
એતત્સૂત્રસ્ય વિષયવાક્યં પૃચ્છતિ- કિં પુનરિતિ ।
ઇહ બ્રહ્મણિ લક્ષણાર્થત્વેન વિચારયિતુમિષ્ટં વાક્યં કિમિત્યર્થઃ ।
અત્ર હિ પ્રથમસૂત્રે વિશિષ્ટાધિકારિણો બ્રહ્મવિચારં પ્રતિજ્ઞાય બ્રહ્મજ્ઞાતુકામાસ્ય દ્વિતીયસૂત્રે લક્ષણમુચ્યતે ।
તથૈવ શ્રુતાવપિ મુમુક્ષોર્બ્રહ્મજ્ઞાતુકામસ્ય જગત્કારણત્વોપલક્ષણાનુવાદેન બ્રહ્મ જ્ઞાપ્યત ઇતિ શ્રૌતાર્થક્રમાનુસારિત્વં સૂત્રસ્ય દર્શયિતું સોપક્રમંવાક્યં પઠતિ- ભૃગુરિતિ ।
અધીહિ સ્મારય ઉપદિશેત્યર્થઃ ।
અત્ર યેનેત્યેકત્વં વિવક્ષિતં, નાનાત્વે બ્રહ્મત્વવિધાનાયોગાત્ ।
યજ્જગત્કારણં તદેકમિત્યવાન્તરવાક્યમ્ ।
યદેકં કારણં તદ્બ્રહ્મેતિ વા યત્કારણં તદેકં બહ્મેતિ વા મહાવાક્યમિતિ ભેદઃ ।
કિં તર્હિ સ્વરૂપલક્ષણમિત્યાશઙ્ક્ય વાક્યશેષાન્નિર્ણિતો યતઃશબ્દાર્થઃ સત્યજ્ઞાનાનન્દ ઇત્યાહ-- તસ્ય ચેતિ ।
ઽયઃ સર્વજ્ઞઃઽ ઽતસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયતેઽ ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽઇત્યાદિ શાખાન્તરીયવાક્યાન્યપ્યસ્ય વિષય ઇત્યાહ -અન્યાન્યપીતિ ।
એવઞ્જતીયકત્વમેવાહ- નિત્યેતિ ।
તદેવં સર્વાસુ શાખાસુ લક્ષણદ્વયવાક્યાનિ જિજ્ઞાસ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વિતાનિ, તદ્ધિયા મુક્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.2.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.3.3
શાસ્ત્રયોનિત્વાત્

યસ્ય નિશ્વસિતં વેદાઃ સર્વાર્થજ્ઞાનશક્તયઃ ।
શ્રીરામં સર્વવેત્તારં વેદવેદ્યમહં ભજે ॥1॥
વૃત્તાનુવાદેન સંગતિં વદન્નુત્તરસુત્રમવતારયતિ- જગદિતિ ।
ચેદનસ્ય બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વોક્ત્યા સર્વજ્ઞત્વમર્થાત્પ્રતિજ્ઞાતં સૂત્રકૃતા, ચેતનસૃષ્ટેર્જ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્ ।
તથા ચ બ્રહ્મ સર્વજ્ઞં, સર્વકારણત્વાત્, યો યત્કર્તા સ તજ્જ્ઞઃ, યથા કુલાલ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તદેવાર્થિકં સર્વજ્ઞત્વં પ્રધાનાદિનિરાસાય વેદકર્તૃત્વહેતુના દ્રઢયન્નાહેત્યર્થઃ ।
હેતુદ્વયસ્યૈકાર્થસાધનત્વાત્, એકવિષયત્વમવાન્તરસંગતિઃ ।
યદ્વા વેદસ્ય નિત્યત્વાદ્બ્રહ્મણઃ સર્વહેતુતા નાસ્તીત્યાક્ષેપસંગત્યા વેદહેતુત્વમુચ્યતે ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદો ઽથર્વાઙ્ગિરસઃઽ
ઇતિ વાક્યં વિષયઃ તત્કિં વેદહેતુત્વેન બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞત્વં સાધયતિ ઉત ન સાધયતિ ઇતિ સંદેહઃ ।
તત્ર વ્યાકરણાદિવદ્વેદસ્ય પૌરુષેયત્વે મૂલપ્રમાણસાપેક્ષત્વેનાપ્રામાણ્યાપાતાન્ન સાધયતીતિ પૂર્વપક્ષે જગદ્ધેતોશ્ચેતનત્વાત્સિદ્ધિઃ ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિઃ ।
અસ્ય વેદાન્તવાક્યસ્ય સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગસ્ય વેદકર્તરિ સમન્વયોક્તેઃ શ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયપાદસંગતયઃ ।
એવમાપાદં શ્રુત્યાદિસંગતય ઊહ્યાઃ ।
વેદે હિ સર્વાર્થપ્રકાશનશક્તિરુપલભ્યતે, સા તદુપાદાનબ્રહ્મગતશક્તિપૂર્વિકા તદ્ગતા વા, પ્રકાશનશક્તિત્વાત્ ।
કાર્યગતશક્તિત્વાદ્વા, પ્રદીપશક્તિવદિતિવેદોપાદાનત્વેન બ્રહ્મણઃ સ્વસંબદ્ધાશેષાર્થપ્રકાશનસામર્થ્યરૂપંસર્વસાક્ષિત્વં સિધ્યતિ ।
યદ્વા યથા અધ્યેતારઃ પૂર્વક્રમં જ્ઞાત્વા વેદં કુર્વન્તિ, તથા વિચિત્રગુણમાયાસહાયો ઽનાવૃતાનન્તસ્વપ્રકાશચિન્માત્રઃ પરમેશ્વરઃ સ્વકૃતપૂર્વકલ્પીયક્રમસજાતીયક્રમવન્તં વેદરાશિં તદર્થાંશ્ચ યુગપજ્જાનન્નેવ કરોતીતિ ન વેદસ્ય પૌરુષેયતા ।
યત્ર હ્યર્થજ્ઞાનપૂર્વકં વાક્યજ્ઞાનં વાક્યસૃષ્ટૌ કારણં તત્ર પૌરુષેયતા, અત્ર ચ યૌગપદ્યાન્ન સા, અતો વેદકર્તા વેદમિવ તદર્થમપિ સ્વસંબદ્ધં નાન્તરીયકતયા જનાતીતિ સર્વજ્ઞ ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ -શાસ્ત્રેતિ ।
શાસ્ત્રં પ્રતિ હેતુત્વાત્, બ્રહ્મ સર્વજ્ઞં સર્વકારણં ચ ઇતિ સંગતિદ્વયાનુસારેણ સૂત્રયોજનામભિપ્રેત્ય પદાનિ વ્યાચષ્ટે-- મહત ઇતિ ।
હેતોઃ સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધયે વેદસ્ય વિશેષણાનિ ।
તત્ર ગ્રન્થતોર્ઽથતશ્ચ મહત્ત્વં, હિતશાસનાત્ શાસ્ત્રત્વમ્ ।
શાસ્ત્રશબ્દઃ શબ્દમાત્રોપલક્ષણાર્થ ઇતિ મત્વાહ-- અનેકેતિ ।
પુરાણન્યાયમીમાંસાધર્મશાસ્ત્રાણિ શિક્ષાકલ્પવ્યાકરણનિરુક્તચ્છન્દોજ્યોતિષાણિ ષડઙ્ગાનિ ઇતિ દશ વિદ્યાસ્થાનાનિ વેદાર્થજ્ઞાનહેતવઃ ।
તૈરુપકૃતસ્યેત્યર્થઃ ।
અનેન મન્વાદિભિઃ પરિગૃહીતત્વેન વેદસ્ય પ્રામાણ્યં સૂચિતમ્ ।
અબોધકત્વાભાવાદપિ પ્રામાણ્યમિત્યાહ-- પ્રદિપવદિતિ ।
સર્વાર્થપ્રકાશનશક્તિમત્વે ઽપ્યચેતનત્વાત્ સર્વજ્ઞકલ્પત્વં યોનિરુપાદાનં કર્તૃ ચ ।
નનુ સર્વજ્ઞસ્ય યો ગુણઃ સર્વાર્થજ્ઞાનશક્તિમત્વં વેદસ્ય તદન્વિતત્વે ઽપિ તદ્યોનેઃ સર્વજ્ઞત્વં કુત ઇત્યત આહ-- ન હીતિ ।
ઉપાદાને તચ્છક્તિં વિના કાર્યે તદયોગાદ્વેદોપાદાનસ્ય સર્વજ્ઞત્વમ્, અનુમાનં તુ પૂર્વં દર્શિતમ્ ।
ન ચાવિદ્યાયાસ્તદાપત્તિઃ ।
શક્તિમત્વે ઽપ્યચેતનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વેદઃ સ્વવિષયાદધિકાર્થજ્ઞાનવજ્જન્યઃ પ્રમાણવાક્યત્વાત્, વ્યાકરણરામાયણાદિવદિત્યનુમાનાન્તરમ્ ।
તત્ર વ્યાપ્તિમાહ--યદ્યદિતિ ।
વિસ્તરઃ શબ્દાધિક્યમ્, અનેનાર્થતો ઽલ્પત્વં વદન્ કર્તૃર્જ્ઞાનસ્યાર્થાધિક્યં સૂચયતિ, દૃશ્યતે ચાર્થવાદાધિક્યં વેદે ।
અત્રૈષા યોજના--યદ્યચ્છાસ્ત્રં યસ્માદાપ્તાત્સંભવતિ સ તતઃ શાસ્ત્રાદધિકાર્થજ્ઞાન ઇતિ પ્રસિદ્ધં યથા શબ્દસાધુત્વાદિર્જ્ઞેયૈકદેશોર્ઽથો યસ્ય તદપિ વ્યાકરણાદિ પાણિન્યાદેરધિકાર્થજ્ઞાત્સંભવતિ ।
યદ્યલ્પાર્થમપિ શાસ્ત્રમધિકાર્થજ્ઞાત્ સંભવતિ તદા ઽઅસ્ય મહતઃઽઇત્યાદિશ્રુતેર્યસ્માન્મહતો ઽપરિચ્છિન્નાદ્ભૂતાત્સત્યાદ્યોનેઃ સકાશાત્ અનેકશાખેત્યાદિવિશિષ્ટસ્ય વેદસ્ય પુરુષનિશ્વાસવદપ્રયત્નેનૈવ સંભવઃ તસ્ય સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિમત્વં ચેતિ કિમુ વક્તવ્યમિતિ ।
તત્ર વેદસ્ય પૌરુષેયત્વશઙ્કાનિરસાર્થં શ્રુતિસ્થનિઃશ્વસિતપદાર્થમાહ-- અપ્રયત્નેનેતિ ।
પ્રમાણાન્તરેણાર્થજ્ઞાનપ્રયાસં વિના નિમેષાદિન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
અત્રાનુમાનેન ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ ઽઇતિ શ્રુત્યુક્તસર્વજ્ઞત્વદાર્ઢ્યાય પાણિન્યાદિવદ્વેદકર્તરિ અદિકાર્થજ્ઞાનસત્તામાત્રં સાધ્યતે ન ત્વર્થજ્ઞાનસ્ય વેદહેતુત્વં નિઃશ્વસિતશ્રુતિવિરોધાત્, વેદજ્ઞાનમાત્રેણાધ્યેતૃવદ્વેદકર્તૃત્વોપપત્તેશ્ચ ।
ઇયાન્ વિશેષઃ--અધ્યેતા પરાપેક્ષઃ ઈશ્વરસ્તુ સ્વકૃતવેદાનુપૂર્વીસ્વયમેવ સ્મૃત્યા તથૈવ કલ્પાદૌ બ્રહ્માદિપ્વાવિર્ભાવયન્ અનાવૃતજ્ઞાનત્વાત્તદર્થમત્યવર્જનીયતયા જાનાતીતિ સર્વજ્ઞ ઇત્યનવદ્યમ્ ॥
અધુના બ્રહ્મણો લક્ષણાનન્તરં પ્રમાણજિજ્ઞાસાયાં વર્ણકાન્તરમાહ-- અતવેતિ ।
લક્ષણપ્રમાણયોર્બ્રહ્મનિર્ણયાર્થત્વાદેકફલકત્વં સંગતિઃ ।
ઽતં ત્વૌપનિષદં પુરુષમ્ઽઇતિ શ્રુતિર્બ્રહ્મણો વેદૈકવેદ્યત્વં બ્રૂતે ન વેતિ શંશયે, કાર્યલિઙ્ગેનૈવલાઘવાત્ કર્તુરેકસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય બ્રહ્મણઃ સિદ્ધેર્ન બ્રૂતે ઇતિ પ્રાપ્તે વેદપ્રમાણકત્વાત્ બ્રહ્મણો ન પ્રમાણાન્તરવેદ્યત્વમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ-- શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતિ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે- યથોક્તમિતિ ।
સર્વત્ર પૂર્વોત્તરપક્ષયુક્તિદ્વયં સંશયબીજં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે અનુમાનસ્યૈવ વિચાર્યતાસિદ્ધિઃ ફલં સિદ્ધાન્તે વેદાન્તાનામિતિ ભેદઃ ।
અનુમાનાદિના બ્રહ્મસિદ્ધિઃ પૂર્વસૂત્રે પ્રસઙ્ગાન્નિરસ્તા ।
કિઞ્ચ વિચિત્રપ્રપઞ્ચસ્ય પ્રાસાદાદિવદેકકર્તૃકતાબાધાન્ન લાઘવાવતારઃ ।
ન ચ સર્વજ્ઞત્વાત્કર્તુરેકત્વસંભવઃ ।
એકત્વજ્ઞાનાત્ સર્વજ્ઞત્વજ્ઞાનં તતસ્તદિત્યન્યોન્યાશ્રયમભિપ્રેતેયાહ- -શાસ્ત્રાદેવેતિ ।
કિં તચ્છાસ્ત્રમિતિ તદાહ- શાસ્ત્રમિતિ ।
પૃથગારમ્ભમાક્ષિપતિ- કિમર્થમિતિ ।
યેન હેતુના દર્શિતં તતઃ કિમર્થમિત્યર્થઃ ।
જન્માદિલિઙ્ગકાનુમાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણોપન્યાસશઙ્કાનિરાસાર્થં પૃથક્સૂત્રમિત્યાહ-- ઉચ્યત ઇતિ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.3.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.4.4
તત્ તુ સમન્વયાત્

વેદાન્તાઃ સિદ્ધબ્રહ્મપરા ઉત કાર્યપરા ઇતિ નિષ્ફલત્વસાપેક્ષત્વયોઃ પ્રસઙ્ગાપ્રસઙ્ગાભ્યાં સંશયે પૂર્વસૂત્રે દ્વિતીયવર્ણકેનાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ-- કથં પુનરિત્યાદિના ।
ઽસદેવ સોમ્યઽઇત્યાદીનાં સર્વાત્મત્વાદિસ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાનાં બ્રહ્મણિ સમન્વયોક્તેઃ, શ્રુત્યાદિસંગતયઃ ।
પૂર્વપક્ષે વેદાન્તેષુ મુમુક્ષુપ્રવૃત્ત્યસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
કથમિત્યાક્ષેપે હેતુઃ- યાવતેતિ ।
યતો જૈમિનિસૂત્રેણ શાસ્ત્રસ્ય વેદસ્ય ક્રિયાપરત્વં દર્શિતમતો ઽક્રિયાર્થત્વાદ્વેદાન્તનામાનર્થક્યં ફલવદર્થશૂન્યત્વં પ્રાપ્તમિત્યન્વયઃ ।
સૂત્રસ્યાયમર્થઃ-પ્રથમસૂત્રે તાવદ્વેદસ્યાધ્યયનકરણકભાવનાવિધિભાવ્યસ્ય ફલવદર્થપરત્વમુક્તમ્ ।
ઽચોદનાલક્ષણોર્ઽથો ધર્મઃઽઇતિ દ્વિતીયસૂત્રે ધર્મે કાર્યે ચોદના પ્રમાણમિતિ વેદપ્રામાણ્યવ્યાપકં કાર્યપરત્વમવસિતમ્ ।
તત્રઽવાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠાઽઇત્યાદ્યર્થવાદાનાં ધર્મે પ્રામાણ્યમસ્તિ ન વેતિ સંશયે આમ્નાયપ્રામાણ્યસ્ય ક્રિયાર્થત્વેન વ્યાપ્તત્વાત્ અર્થવાદેષુ ધર્મસ્યાપ્રતીતેઃ અક્રિયાર્થાનાં તેષામાનર્થક્યં નિષ્ફલાર્થત્વમ્ ।
ન ચાધ્યયનવિધ્યુપાત્તાનાં નિષ્ફલે સિદ્ધેર્ઽથે પ્રામાણ્યં યુક્તં, તસ્માદનિત્યમેષાં પ્રામાણ્યમુચ્યતે ।
વ્યાપકાભાવાદ્વ્યાપ્યં પ્રામાણ્યં નાસ્ત્યેવેતિ યાવત્ ।
એવં પૂર્વપક્ષે ઽપિ ઽવિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્ સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઃઽઇતિ સૂત્રેણ સિદ્ધાન્તમાહ-- ક્રિયાપરત્વમિતિ ।
અનિત્યમિતિ પ્રાપ્તે દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
વાયુર્વૈ ક્ષિપ્રતમગામિની દેવતા તદ્દેવતાકં કર્મ ક્ષિપ્રમેવ ફલં દાસ્યતિ, ઇત્યેવં વિધેયાર્થાનાં સ્તુતિરૂપાર્થેન દ્વારેણ ઽવાયવ્યં શ્વેતમાલભેતઽઇત્યાદિ વિધિવાક્યેનૈકવાક્યત્વાદર્થવાદાઃ સફલાઃ સ્યુઃ ।
સ્તુતિલક્ષણયા સફલકાર્યપરત્વાત્ પ્રમાણમર્થવાદા ઇતિ યાવત્ ।
નન્વધ્યયનવિધિગૃહીતાનાં વેદાન્તાનામાનર્થક્યં ન યુક્તમિત્યત આહ- કર્ત્રિતિ ।
ન વયં વેદાન્તાનામાનર્થક્યં સાધયામઃ કિન્તુ લોકે સિદ્ધસ્ય માનાભાવાન્તરવેદ્યત્વાન્નિષ્ફલત્વાચ્ચ સિદ્ધબ્રહ્મપરત્વે તેષાં માનાન્તરસાપેક્ષત્વનિષ્ફલત્વયોઃ પ્રસઙ્ગાદપ્રામાણ્યાપાતાત્, કાર્યશેષકર્તૃદેવતાફલાનાં પ્રકાશનદ્વારા કાર્યપરત્વં વક્તવ્યમિતિ બ્રૂમઃ ।
તત્ર ત્વન્તત્પદાર્થવાક્યાનાં કર્તૃદેવતાસ્તાવકત્વં, વિવિદિષાદિવાક્યાનાં ફલસ્તાવકત્વમ્ ।
નનુ કર્મવિશેષમનારભ્ય પ્રકરણાન્તરાધીતાનાં વેદાન્તાનાં કથં તચ્છેષકત્વં, માનાભાવાદિત્યરુચ્યા પક્ષાન્તરમાહ- -ઉપાસનેતિ ।
મોક્ષકામો ઽસદ્બ્રહ્માભેદમારોપ્ય અહં બ્રહ્માસ્મીત્યુપાસીત ઇત્યુપાસનાવિધિઃ, આદિશબ્દાચ્છ્રવણાદયઃ ।
તત્કાર્યપરત્વં વા વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
નનુ શ્રુતં બ્રહ્મ વિહાયાશ્રુતં કાર્યપરત્વં કિમર્થં વક્તવ્યમિતિ તત્રાહ-- નહીતિ ।
પરિતઃ સમન્તાન્નિશ્ચયેન સ્થિતં પરિષ્ઠિતં કૃત્યનપેક્ષમ્ ।
સિદ્ધમિતિ યાવત્ ।
તસ્ય પ્રતિપાદનમજ્ઞાતસ્ય વેદેન જ્ઞાપનં, તન્ન સંભવતિ, માનન્તરયોગ્યેર્ઽથે વાક્યસ્ય સંવાદે સત્યનુવાદકત્વાત્, ઽઅગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજમ્ઽઇતિ વાક્યવત્ ।
વિસંવાદે તુ બોધકત્વાત્, ઽઆદિત્યો યૂપઃઽઇતિ વાક્યવદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધો ન વેદાર્થઃ, માનાન્તરયોગ્યત્વાદ્ઘટવદિત્યુક્ત્વા નિષ્ફલત્વાચ્ચ તથેત્યાહ -તથેતિ ।
સિદ્ધજ્ઞાપને હેયોપાદેયાગોચરે ફલાભાવાચ્ચ તન્ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
ફલં હિ સુખવ્યાપ્તિર્દુઃખહાનિચ્ચ ।
તચ્ચ પ્રવૃત્તિ નિવૃત્તિભ્યાં સાધ્યમ્ ।
તે ચોપાદેયસ્ય પ્રવૃત્તિપ્રયત્નકાર્યસ્ય હેયસ્યનિવૃત્તિપ્રયત્નકાર્યસ્ય જ્ઞાનાભ્યાં જાયેતે, ન સિદ્ધજ્ઞાનાદિતિ ભાવઃ ।
તર્હિ સિદ્ધબોધિવેદવાદાનાં સાફલ્યં કથસિત્યાશઙ્ય ઽઆમ્નાયસ્યઽઇત્યાદિસંગ્રહવાક્યં વિવૃણોતિ- અત એવેતિ ।
સિદ્ધવસ્તુજ્ઞાનાત્ફલાભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
ઽદેવૈર્નિરુદ્ધઃ સો ઽગ્નિરરોદીત્ઽઇતિ વાક્યસ્યાશ્રુજત્વેન રજતસ્ય નિન્દાદ્વારા ઽબર્હિષિ ન દેયંઽઇતિ સભલનિષેધશેષત્વવત્ વેદાન્તાનાં વિધયાદિશેષત્વં વાચ્યમિત્યર્થઃ ।
નનુ તેષાં મન્ત્રવત્ સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તુ નાર્થવાદવદ્વિધ્યેકવાક્યત્વમિત્યાશઙ્ક્ય દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિમાહ -મન્ત્રાણાં ચેતિ ।
પ્રથમાધ્યાયે પ્રમાણલક્ષણેર્ઽથવાદચિન્તાનન્તરં મન્ત્રચિન્તા કૃતા-ઽઇષે ત્વાઽઇતિ મન્ત્રે ઽછિનદ્મિઽઇત્યધ્યાહારાચ્છાખાચ્છેદનક્રિયાપ્રતીતેઃ, ઽઅગ્નિર્મૂર્ધાઽઇત્યાદૌ ચ ક્રિયાસાધનદેવતાદિપ્રતીતેઃ મન્ત્રાઃ શ્રુત્યાદિભિઃ ક્રતૌ વિનિયુક્તાઃ, તે કિમુચ્ચારણમાત્રેણાદૃષ્ટં કુર્વન્તઃ ક્રતાવુપકુર્વન્તિ ઉત દૃષ્ટેનૈવાર્થસ્મરણેનેતિ સંદેહે ચિન્તાદિનાપ્યધ્યયનકાલાવગતમન્ત્રાર્થસ્ય સ્મૃતિસંભવાદદૃષ્ટાર્થા મન્ત્રા ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-ઽઅવિશિષ્ટસ્તુ વાક્યાર્થઃઽઇતિ લોકવેદયોર્વાક્યાર્થસ્યાવિશેષાન્મન્ત્રવાક્યાનાં દૃષ્ટેનૈવ સ્વાર્થપ્રકાશનેન ક્રતૂપકારકત્વસંભવાત્, દૃષ્ટે સંભવતિ અદૃષ્ટકલ્પનાનુપપત્તેઃ, ફલવદનુષ્ઠાનાપેક્ષિતેન ક્રિયાતત્સાધનસ્મરણેન દ્વારેણ મન્ત્રાણાં કર્માઙ્ગત્વમ્ ।
ઽમન્ત્રૈરેવાર્થઃ સ્મર્તવ્યઃઽઇતિ નિયમસ્ત્વદૃષ્ટાર્થ ઇતિ ।
તથા ચાર્થવાદાનાં સ્તુતિપદાર્થદ્વારા પદૈકવાક્યત્વં વિધિભિઃ, મન્ત્રાણાં તુ વાક્યાર્થજ્ઞાનદ્વારા તૈર્વાક્યૈકવાક્યત્વમિતિ વિભાગઃ ।
નન્વસ્તુ કર્મપ્રકરણસ્થવાક્યાનાં વિધ્યેકવાક્યત્વં,
વેદાન્તાનાં તુ સિદ્ધે પ્રામાણ્યં કિં ન સ્યાદિતિ તત્રાહ- ન ક્વચિદિતિ ।
વેદાન્તા વિધ્યેકવાક્યત્વેનૈવાર્થવન્તઃ, સિદ્ધાર્થાવેદકત્વાત્, મન્ત્રાર્થવાદાદિવદિત્યર્થઃ ।
અન્યત્રાદૃષ્ટાપિ વેદાન્તેષુ કલ્પ્યતામિતિ તત્રાહ- ઉપપન્ના વેતિ ।
નેત્યનુષઙ્ગઃ ।
સિદ્ધે ફલાભાવાસ્યોક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તર્હિ બ્રહ્મણ્યેવ સ્વાર્થે વિધિઃ કલ્પ્યતાં કૃતં વેદાન્તાનાં વિધ્યનતરશેષત્વેનેત્યત આહ-- ન ચેતિ ।
નનુ ઽદધ્ના જુહોતિઽઇતિ સિદ્ધે દધનિ વિધિર્દૃષ્ટસ્તત્રાહ- ક્રિયેતિ ।
દધ્નઃ ક્રિયાસાધનસ્ય પ્રયુજ્યમાનતયા સાધ્યત્વાદ્વિધેયતા, નિષ્ક્રિયબ્રહ્મણઃ કથમપ્યસાધ્યત્વાન્ન વિધેયત્વમિત્યર્થઃ ।
ભાટ્ટમતમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
સ્વયમેવારુચિં વદન્પક્ષાન્તરમાહ-- અથેતિ ।
સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે-- તુશબ્દ ઇતિ ।
તદ્બ્રહ્મ વેદાન્તપ્રમાણકમિતિ પ્રતિજ્ઞાતેર્ઽથે હેતું પૃચ્છતિ-- કથમિતિ ।
હેતુમાહ-- સમિતિ ।
અન્વયતાત્પર્યવિષયત્વં તસ્માદિત્યેવ હેતુઃ ।
તાત્પર્યસ્ય સમ્યક્ત્વં અખણ્ડાર્થવિષયકત્વં સૂચયિતું સમ્-પદં પ્રતિજ્ઞાન્તર્ગતમેવ ।
તથા ચાખણ્ડં બ્રહ્મ વેદાન્તજપ્રમાવિષયઃ, વેદાન્તતાત્પર્યવિષયત્વાત્, યો યદ્વાક્યતાત્પર્યવિષયઃ સ તદ્વાક્યપ્રમેયઃ, યથા કર્મવાક્યપ્રમેયો ધર્મ ઇતિ પ્રયોગઃ ।
વાક્યાર્થસ્યાખણ્ડત્વં-અસંસૃષ્ટત્વમ્ ।
વાક્યસ્ય ચાખણ્ડાર્થકત્વં-સ્વપદોપસ્થિતા યે પદાર્થાસ્તેષાંયઃ સંસર્સ્તદ્ગોચરપ્રમાજનકત્વમ્ ।
ન ચેદમપ્રસિદ્ધમ્ ।
પ્રકૃષ્ટપ્રકાશશ્ચન્દ્ર ઇત્યાદિ લક્ષણવાક્યાનાં લોકે લક્ષણયા ચન્દ્રાદિવ્યક્તિમાત્રપ્રમાહેતુત્વાત્ ।
સર્વપદલક્ષણા ચાવિરુદ્ધા સર્વૈરર્થવાદપદૈરેકસ્યાઃ સ્તુતેર્લક્ષ્યત્વઙ્ગીકારાત્ ।
તથા સત્યજ્ઞાનાદિપદૈરખણ્ડં બ્રહ્મ ભાતીતિ ન પક્ષાસિદ્ધિઃ ।
નાપિ હેત્વસિદ્ધિઃ, ઉપક્રમાદિલિઙ્ગૈર્વેદાન્તાનામદ્વિતીયાખણ્ડબ્રહ્મણિ તાત્પર્યનિર્ણયાત્ ।

છાન્દોગ્યષષ્ઠે ઉપક્રમં દર્શયતિ-- સદેવેતિ ।
ઉદ્દાલકઃ પુત્રમુવાચ-હે સોમ્ય પ્રિયદર્શન, ઇદં સર્વં જગત્, અગ્રે ઉત્પત્તેઃ પ્રાક્કાલે સદબાધિતં બ્રહ્મૈવાસીત્ ।
એવકારેણ જગતઃ પૃથક્સત્તા નિષિધ્યતે ।
સજાતીયવિજાતીયસ્વગતભેદનિરાસાર્થં ઽએકમેવાદ્વિતીયંઽઇતિ પદત્રયમ્ ।
એવમદ્વિતીયં બ્રહ્મોપક્રમ્ય ઽઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ઽઇત્યુપસંહરતિ ।
ઇદમુપક્રમોપસંહારૈકરૂપ્યં તાત્પર્યલિઙ્ગં, યથા ઽતત્ત્વમસિઽ
ઇતિ નવકૃત્વો ઽભ્યાસઃ ।
રૂપાદિહીનાદ્વિતીયબ્રહ્મણો માનાન્તરાયોગ્યત્વદપૂર્વત્વમુક્તમ્-ઽઅત્ર વાવ કિલ સત્ સોમ્ય ન નિભાલયસેઽઇતિ ।
સંઘાતે સ્થિતં પ્રત્યગ્બ્રહ્મ ન જાનાસીત્યર્થઃ ।
ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે અથ સંપત્સ્યેઽઇતિ બ્રહ્મજ્ઞાનાત્ફલમુક્તં વિદુષઃ ।
તસ્ય યાવત્કાલં દેહો ન વિમોક્ષ્યતે તાવદેવ દેહપાતપર્યન્તો વિલમ્બઃ ।
અથ દેહપાતાનન્તરં વિદ્વાન્ બ્રહ્મ સંપત્સ્યતે ।
વિદેહકૈવલ્યમનુભછવન્તીત્યર્થઃ ।
ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્યઽઇત્યાદ્યદ્વિતીયજ્ઞાનાર્થોર્ઽથવાદઃ ।
મૃદાદિદૃષ્ટાનતૈઃ પ્રકૃત્યતિરેકેણ વિકારો નાસ્તીત્યુપપત્તિરુક્તા ।
એવં ષઙ્વિધાનિ તાત્પર્યલિઙ્ગાનિ વ્યસ્તાનિ સમસ્તાનિ વા પ્રતિવેદાન્તં દૃશ્યન્ત ઇત્યૈતરેયોપક્રમવાક્યં પઠતિ- આત્મા વા ઇતિ ।
બૃહદારણ્યકે મધુકાણ્ડોપસંહારવાક્યં સતાત્મનો નિર્વિશેષત્વાર્થમાહ-- તદેતદિતિ ।
માયાભિર્બહુરૂપં તદ્બ્રહ્મ ।
એતદપરોક્ષમ્ ।
અપૂર્વં કારણશૂન્યમ્ ।
અનપરં કાર્યરહિતમ્ ।
અનન્તરં જાત્યન્તરમસ્ય નાસ્તીત્યનન્તરમ્ ।
એકરસમિત્યર્થઃ ।
અબાહ્યમ્ અદ્વિતીયમ્ ।
તસ્યાપરોક્ષત્વમુપપાદયતિ-- અયમિતિ ।
સર્વમનુભવતીતિ સર્વાનુભૂઃ ।
ચિન્માત્રમિત્યર્થઃ ।
ઋગ્યજુઃસામવાક્યાનુક્ત્વા આથર્વણવાક્યમાહ-- બ્રહ્મૈવેદમિતિ ।
યત્પુરસ્તાત્પૂર્વદિગ્વસ્તુજાતમિદમબ્રહ્મેવ વિદુષાં ભાતિ તદમૃતં બ્રહ્મૈવ વસ્તુ ઇત્યર્થઃ ।
આદિપદેન ઽસત્યં જ્ઞાનમ્ઽઇત્યાદિવાક્યાનિ ગૃહ્યન્તે ।
નન્વસ્તુ બ્રહ્મણસ્તાત્પર્યવિષયત્વં, વેદાન્તાનાં કાર્યમેવાર્થઃ કિં ન સ્યાદિતિ તત્રાહ-- ન ચેતિ ।
વેદાન્તાનાં બ્રહ્મણિ તાત્પર્યેનિશ્ચીયમાને કાર્યાર્થત્વં ન યુક્તં ઽયત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃઽઇતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તમર્થવાદન્યાયેન વેદાન્તાનાં કર્ત્રાદિસ્તાવકત્વમિતિ તત્રાહ-- ન ચ તેષામિતિ ।
તેષાં કર્મશેષસ્તાવકત્વં ન ભાતિ કિન્તુ જ્ઞાનદ્વારા કર્મ તત્સાધનનાશકત્વમેવ ।
તત્તત્ર વિદ્યાકાલે કઃ કર્તા કેન કરણેન કં વિષયં પશ્યેત્ ઇતિ શ્રુતેરિત્યર્થઃ ।
અર્થવાદાનાં તુ સ્વાર્થે ફલાભાવાત્સ્તુતિલક્ષણતેતિ ભાવઃ ।
યદુક્તં સિદ્ધત્વેન માનાન્તરવેદ્યં બ્રહ્મ ન વેદાર્થ ઇતિ તત્રાહ-- ન ચ પરીતિ ।
ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ શાસ્ત્રમન્તરેણેતિ સંબન્ધઃ ।
ધર્મો ન વેદાર્થઃ, સાધ્યત્વેન પાકવન્માનાન્તરવેદ્યત્વાત્ ।
યદિ વેદં વિના ધર્મસ્યાનિર્ણયાન્ન માનાન્તરવેદ્યતા તદા બ્રહ્મણ્યપિ તુલ્યમ્ ।
યચ્ચોક્તં નિષ્ફલત્વાદ્બ્રહ્મ ન વેદાર્થ ઇતિ તદનૂદ્ય પરિહરતિ-- યત્ત્વિત્યાદિના ।
રહિતત્વાદ્ભિન્નત્વાત્ ।
બ્રહ્મણ ઇતિ શેષઃ ।
યદપ્યુક્તમ્--ઽઉપાસનાપરત્વં વેદાન્તાનામ્ઽઇતિ તત્ર કિં પ્રાણપઞ્ચાગ્ન્યાદિવાક્યાનામુત સર્વેષામિતિ ।
તત્રાદ્યમઙ્કીકરોતિ-- દેવતાદીતિ ।
જ્યેષ્ઠત્વાદિ ગુણઃ ફલં ચાદિશબ્દાર્થઃ ।
ન દ્વિતીયઃ, વિધિશૂન્યાનાં ઽસત્યં જ્ઞાનમ્ઽઇત્યાદીનાં સ્વાર્થે ફલવતામુપાસનાપરત્વકલ્પનાયોગાત્ ।
કિઞ્ચ તદર્થસ્ય બ્રહ્મણસ્તચ્છેષત્વં જ્ઞાનાત્પ્રાગૂર્ધ્વં વા ।
આદ્યે, અધ્યસ્તગુણવતસ્તસ્ય તચ્છેષત્વે ઽપિ ન દ્વિતીય ઇત્યાહ-- નતુ તથેતિ ।
પ્રાણાદિદેવતાવદિત્યર્થઃ ।
ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ
ઇત્યેકત્વે જ્ઞાતે સતિ હેયોપાદેયશૂન્યતયા બ્રહ્માત્મનઃ ફલાભાવાત્, ઉપાસ્યોપાસકદ્વૈતજ્ઞાનસ્ય કારણસ્ય નાશાચ્ચ નોપાસનાશેષત્વમિત્યાહ-- એકત્વ ઇતિ ।
દ્વૈતજ્ઞાનસ્ય સંસ્કારબલાત્પુનરુદયે વિધાનમિતિ નેત્યાહ-- નહીતિ ।
દૃઢસ્યેતિ શેષઃ ।
ભ્રાન્તિત્વાનિશ્ચયો દાર્ઢ્યં, સંસ્કારોત્થં તુ ભ્રાન્તિત્વેન નિશ્ચિતે ન વિધિનિમિત્તમ્ ।
યેનેતિ ।
ઉપાસનાયાં કારણસ્ય સત્વેનેત્યર્થઃ ।
વેદપ્રામાણ્યસ્ય વ્યાપકં ક્રીયાર્થકત્વમનુવદતિ-- યદ્યપીતિ ।
કર્મકાણ્ડેર્ઽથવાદાદીનામિત્યર્થઃ ।
તથા ચ વ્યાપકાભાવાદ્વેદાન્તેષુ વ્યાપ્યાભાવાનુમાનમિતિ ભાવઃ ।
વેદાન્તા ન સ્વાર્થે માનં, અક્રિયાર્થત્વાત્ ઽસો ઽરોદીત્ઽઇત્યાદિવદિત્યનુમાને નિષ્ફલાર્થકત્વમુપાધિરિત્યાહ- તથાપીતિ ।
અર્થવાદાનાં નિષ્ફલસ્વાર્થામાનત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
તદ્વિષયસ્ય તત્કરણસ્ય ।
સ્વાર્થે બ્રહ્માત્મનીતિ શેષઃ ।
સફલજ્ઞાનકરણત્વેન વેદાન્તાનાં સ્વાર્થે માનત્વસિદ્ધેર્ન ક્રિયાર્થકત્વં તદ્વ્યાપકમિતિ ભાવઃ ।
નનુ માભૂદ્વેદપ્રામાણ્યસ્ય વ્યાપકં ક્રિયાર્થકત્વં, વ્યાપ્યં તુ ભવિષ્યતિ, તદભવાદ્વેદાન્તાનાં પ્રાણ્યંમ્યં દુર્જ્ઞાનમિતિ, નેત્યાહ-- ન ચેતિ ।
યેન વેદપ્રામાણ્યં સ્વસ્યાનુમાનગમ્યત્વેનાન્યત્ર ક્વચિદ્દૃષ્ટં દૃષ્ટાન્તમપેક્ષેત તદેવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ચક્ષુરાદિવદ્વેદસ્ય સ્વતઃપ્રામાણ્યજ્ઞાનાન્ન તદ્વ્યાપ્તિલિઙ્ગાદ્યપેક્ષા ।
પ્રામાણ્યસંશયે તુ ફલવદજ્ઞાતાબાધિતાર્થતાત્પર્યાત્ પ્રામાણ્યનિશ્ચયો ન ક્રિયાર્થત્વેન ।
કૂપે પતેદિતિ વાક્યે વ્યભિચારાદિતિ ભાવઃ ।
વર્ણકાર્થમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
સમન્વયાદિત્યર્થઃ ।
વિધિવાક્યાનામપિ ફલવદજ્ઞાતાર્થત્વેન પ્રામાણ્યં તત્તુલ્યં વેદાન્તાનામપીતિ સ્થિતમ્ ।
એવં પદાનાં સિદ્ધેર્ઽથે વ્યુત્પત્તિમિચ્છતાં બ્રહ્મનાસ્તિકાનાં મતં, બ્રહ્મણોમાનાન્તરાયોગ્યત્વાત્, સફલત્વાચ્ચ વેદાન્તૈકમેયત્વમિત્યુક્ત્યા નિરસ્તમ્ ।
સંપ્રતિ સર્વેષાં પદાનાં કાર્યાન્વિતાર્થે શક્તિમિચ્છતાં વિધિશેષત્વેન પ્રત્યગ્બ્રહ્મ વેદાન્તૈર્બોધ્યતે ન સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ વદતાં વૃત્તિકારાણાં મતનિરાસાય સૂત્રસ્ય વર્ણકાન્તરમારભ્યતે ।
તત્ર વેદાન્તાઃ કિમુપાસનાવિધિશેષત્વેન બ્રહ્મ બોધયન્તિ ઉત સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ સિદ્ધે વ્યુત્પત્ત્યભાવભાવાભ્યાં સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ-- અત્રાપર ઇતિ ।
બ્રહ્મણો વેદાન્તવેદ્યત્વોક્તૌ વૃત્તિકારાઃ પૂર્વપક્ષયન્તીત્યર્થઃ ।
ઉપાસનાતો મુક્તિઃ પૂર્વપક્ષે, તત્ત્વજ્ઞાનાદેવેતિ સિદ્ધાન્તે ફલમ્ ।
વિધિર્નિયોગઃ તસ્ય વિષયઃ પ્રતિપત્તિરુપાસના ।
અસ્યાઃ કો વિષય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સત્યાદિવાક્યૈર્વિધિપરૈરેવ બ્રહ્મસમર્પ્યત ઇત્યાહ-- પ્રતિપત્તીતિ ।
વિધિવિષયપ્રતિપત્તિવિષયતયેત્યર્થઃ ।
વિધિપરાદ્વાક્યાત્તચ્છેષલાભે દૃષ્ટાન્તમાહ-- યથેતિ ।
ઽયૂપે પશું બધ્નાતિઽ ઽઆહવનીયે જુહોતિઽ ઽઇન્દ્રં યજેતઽઇતિ વિધિષુ કે યૂપાદય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં ઽયૂપં તક્ષતિ, અષ્ટાશ્રીકરોતિઽઇતિ તક્ષણાદિસંસ્કૃતં દારુ યૂપઃ ।
ઽઅગ્નીનાદધીતઽઇત્યાધાનસંસ્કૃતો ઽગ્નિરાહવનીયઃ ।
ઽવજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃઽઇતિવિધિપરૈરેવ વાક્યૈઃ સમર્પ્યન્તે તદ્વદ્બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
વિધિપરવાક્યસ્યાપિ અન્યાર્થબોધિત્વે વાક્યભેદઃ સ્યાદિતિ શઙ્કાનિરાસાર્થમપિશબ્દઃ ।
માનાન્તરાજ્ઞાતાન્યપિ શેષતયોચ્યન્તે ન પ્રધાનત્વેનેતિ ન વાક્યભેદઃ ।
પ્રધાનાર્થભેદસ્યૈવ વાક્યભેદકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નનૂક્તષડ્વિધલિઙ્ગૈસ્તાત્પર્યવિષયસ્યબ્રહ્મણઃ કુતો વિધિશેષત્વમિતિ શઙ્કતે-- કુત ઇતિ ।

વૃદ્ધવ્યવહારેણ હિ શાસ્ત્રતાત્પર્યનિશ્ચયઃ ।
વૃદ્ધવ્યવહારે ચ શ્રોતુઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ઉદ્દિશ્યાપૂર્વપ્રયોગો દૃશ્યતે ।
અતઃ શાસ્ત્રસ્યાપિ તે એવ પ્રયોજને ।
તે ચ કાર્યજ્ઞાનજન્યે ઇતિ કાર્યપરત્વં શાસ્ત્રસ્ય ।
તતઃ કાર્યશેષત્વં બ્રહ્મણ ઇત્યાહ-- પ્રવૃત્તીતિ ।
શાસ્ત્રસ્ય નિયોગપરત્વે વૃદ્ધસંમતિમાહ-- ન તથાહીત્યાદિના ।
ક્રિયા, કાર્યં, નિયોગો, વિધિઃ ધર્મો ઽપૂર્વમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
કો વેદાર્થ ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં શાબરભાષ્યકૃતોક્તમ્-- દૃષ્ટો હીતિ ।
તસ્ય વેદસ્ય ।
કાર્યં વેદાર્થ ઇત્યત્ર ચોદનાસૂત્રસ્થં ભાષ્યમાહ-- ચોદનેતિ ।
ક્રિયાયા નિયોગસ્ય જ્ઞાનદ્વારા પ્રવર્તકં વાક્યં ચોદનેત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
શબરસ્વામિસંમતિમુક્ત્વા જૈમિનિસંમતિમાહ-- તસ્ય જ્ઞાનમિતિ ।
તસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાપકમપૌરુષેયવિધિવાક્યમુપદેશઃ ।
તસ્ય ધર્મેણાવ્યતિરેકાદિત્યર્થઃ ।
પદાનાં કાર્યાન્વિતાર્થે શક્તિરિત્યત્ર સૂત્રં પઠતિ-- તદ્ભૂતાનામિતિ ।
તત્તત્ર વેદે ભૂતાનાં સિદ્ધાર્થનિષ્ઠાનાં પદાનાં ક્રિયાર્થેન કાર્યવાચિના લિઙ્ગાદિપદેન સમામ્નાયઃ સહોચ્ચારણં કર્તવ્યમ્ ।
પદાર્થજ્ઞાનસ્ય વાક્યાર્થરૂપકાર્યધીનિમિત્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
કાર્યાન્વિતાર્થે શક્તાનિ પદાનિ કાર્યવાચિપદેન સહ પદાર્થસ્મૃતિદ્વારા કાર્યમેવ વાક્યાર્થં બોધયન્તીતિ ભાવઃ ।
ફલિતમાહ-- અત ઇતિ ।
યતો વૃદ્ધા એવમાહુઃ, અતો વિધિનિષેધવાક્યમેવ શાસ્ત્રમ્ ।
અર્થવાદાદિકં તુ તચ્છેષતયોપક્ષીણમ્ ।
તેન કર્મશાસ્ત્રેણ સામાન્યં શાસ્ત્રત્વમ્ ।
તસ્માદ્વેદાન્તાનાં કાર્યપરત્વેનૈવ અર્થવત્વં સ્યાદિત્યર્થોઃ ।
નનુ વેદાન્તેષુ નિયોજ્યસ્ય વિધેયસ્ય ચાદર્શનાત્કથં કાર્યધીરિતિ ।
તત્રાહ-- સતિ ચેતિ ।
નનુ ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસાસૂત્રકારાભ્યામિહ કાણ્ડદ્વયેર્ઽથભેદ ઉક્તઃ, એકકાર્યાર્થત્વે શાસ્ત્રભેદાનુપપત્તેઃ ।
તત્ર કાણ્ડદ્વયે જિજ્ઞાસ્યભેદે સતિ ફલવૈલક્ષ્યણ્યં વાચ્યમ્ ।
તથા ચ ન મુક્તિફલાય જ્ઞાનસ્ય વિધેયતા, મુક્તેર્વિધેયક્રિયાજન્યત્વે કર્મફલાદવિશેષપ્રસઙ્ગાદવિશેષે જિજ્ઞાસ્યભેદાસિદ્ધેઃ ।
અતઃ કર્મફલવિલક્ષણત્વાન્નિત્યસિદ્ધમુક્તેસ્તદ્વ્યઞ્જકજ્ઞાનવિધિરયુક્ત ઇત્યાશઙ્કતે-- નન્વિહેતિ ।
મુક્તેઃ કર્મફલાદ્વૈલક્ષણ્યમસિદ્ધમિતિ તદર્થં જ્ઞાનં વિધેયમ્ ।
ન ચ તર્હિ સફલં કાર્યમેવ વેદાનતેષ્વપિ જિજ્ઞાસ્યમિતિ તદ્ભેદાસિદ્ધિરિતિ વાચ્યં, ઇષ્ટત્વાત્ ।
ન ચ બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસ્યત્વસૂત્રવિરોધઃ, જ્ઞાનવિધિશેષત્વેન સૂત્રકૃતા બ્રહ્મપ્રતિપાદનાદિતિ પરિહરતિ-- નેતિ ।
બ્રહ્મણો વિધિપ્રયુક્તત્વં સ્ફુટયતિ-- આત્મા વા ઇતિ ।
ઽબ્રહ્મ વેદઽઇત્યત્ર બ્રહ્મભાવકામો બ્રહ્મવેદને કુર્યાદિતિ વિધિઃ પરિણમ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
લોકં જ્ઞાનસ્વરૂપમ્ ।
વેદાન્તાનેવાર્થતો દર્શયતિ-- નિત્ય ઇતિ ।
નનુ કિં વિધિફલમિતિ તદાહ-- તદુપાસનાદિતિ ।
પ્રત્યગ્બ્રહ્મોપાસનાત્ ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽઇતિ શાસ્ત્રોક્તો મોક્ષઃ સ્વર્ગવલ્લોકાપ્રસિદ્ધઃ ફલમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણઃ કાર્તવ્યોપાસનાવિષયકવિધિશેષત્વાનઙ્ગીકારે બાધકમાહ-- કર્તવ્યેતિ ।
વિધ્યસંબદ્ધસિદ્ધબોધે પ્રવૃત્ત્યાદિફલાભાવાદ્વેદાન્તાનાં વૈફલ્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નન્વિતિ શઙ્કા સ્પષ્ટાર્થા ।
દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યેણ પરિહરતિ-- સ્યાદિતિ ।
એતદર્થવત્વમેવઞ્ચેત્ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
એવં શબ્દાર્થમાહ-- યદિતિ ।
કિઞ્ચ યદિ જ્ઞાનાદેવ મુક્તિસ્તદા શ્રવણજન્યજ્ઞાનાન્તરં મનનાદિવિધિર્ન સ્યાત્, તદ્વિધેશ્ચ કાર્યસાધ્યા મુક્તિરિત્યાહ-- શ્રોતવ્ય ઇતિ ।
શબ્દાનાં કાર્યાન્વિતશક્તેઃ, પ્રવૃત્ત્યાદિફલસ્યૈવ શાસ્ત્રત્વાત્, સિદ્ધે ફલાભાવાત્, મનનાદિવિધેશ્ચ કાર્યપરા વેદાન્તા ઇતિ પૂર્વપક્ષમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
વેદાન્તા ન વિધિપરાઃ સ્વાર્થે ફલવત્વે સતિનિયોજ્યવિધુરત્વાત્, ન અયં સર્પ ઇતિ વાક્યવત્ ।
ઽસો ઽરોદીત્ઽ ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇતિ વાક્યયોર્નિરાસાય હેતૌ વિશેષણદ્વયમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ-- અત્રેતિ ।
યદુક્તં મોક્ષકામસ્ય નિયોજ્યસ્ય જ્ઞાનં વિધેયમિતિ, તન્નેત્યાહ-- નેતિ ।
મોક્ષો ન વિધિજન્યઃ, કર્મફલવિલક્ષણત્વાત્, આત્મવદિત્યર્થઃ ।
ઉક્તહેતુજ્ઞાનાય કર્મતત્ફલે પ્રપઞ્ચયતિ-- શારીરમ્ ઇત્યાદિના વર્ણિતં સંસારમનુવદતિ ઇત્યન્તેન ।
અથ--વેદાધ્યયનાનન્તરં, અતો--વેદસ્ય ફલવદર્થપરત્વાતે, ધર્મનિર્ણયાય કર્મવાક્યવિચારઃ કર્તવ્ય ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
ન કેવલં ધર્માખ્યં કર્મ કિન્તુ અથર્મો ઽપીત્યાહ-- અધર્મો ઽપીતિ ।
નિષેધવાક્યપ્રમાણાદિત્યર્થઃ ।
કર્મોક્ત્વા ફલમાહ-- તયોરિતિ ।
મોક્ષસ્તુ અતીન્દ્રિયોવિશોકઃ શરીરાદ્યભોગ્યો વિષયાદ્યજન્યો ઽનાત્મવિત્સ્વપ્રસિદ્ધ ઇતિ વૈલક્ષણ્યજ્ઞાનાય પ્રત્યક્ષાદીનિ વિશેષણાનિ ।
સામાન્યેન કર્મફલમુક્ત્વા ધર્મફલં પૃથક્પ્રપઞ્ચયતિ-- મનુષ્યત્વાદીતિ ।
ઽસ એકો માનુષ આનન્દઃઽતતઃશતગુણો ગન્ધર્વાદીનામિતિ શ્રુતેરનુભવાનુસારિત્વમનુશબ્દાર્થઃ ।
તતશ્ચ ।
સુખતારતમ્યાદિત્યર્થઃ ।
મોક્ષસ્તુ નિરતિશયઃ, તત્સાધનં ચ તત્વજ્ઞાનમેકરૂપમિતિ વૈલક્ષણ્યમ્ ।
કિં ચ સાધનાચતુષ્ટયસંપન્ન એકરૂપ એવ મોક્ષાવિદ્યાધિકારી, કર્મણિ તુ નાનાવિધ ઇતિ વૈલક્ષણ્યમાહ-- ધર્મેતિ ।
ગમ્યતે ન કેવલં કિં તુ પ્રસિદ્ધં ચેત્યર્થઃ ।
અર્થિત્વં ફલકામિત્વમ્ ।
સામર્થ્યં લૌકિકં પુત્રાદિ ।
આદિપદાદ્વિદ્વત્ત્વં શાસ્ત્રાનિન્દિતત્વં ચ ।
કિં ચ કર્મફલં માર્ગપ્રાપ્યં, મોક્ષસ્તુ નિત્યાપ્ત ઇતિ ભેદમાહ-- તથેતિ ।
ઉપાસનાયાં ચિત્તસ્થૈર્યપ્રકર્ષાદર્ચિરાદિમાર્ગેણ બ્રહ્મલોકગમનં ઽતે ઽર્ચિષમ્ઽઇત્યાદિના શ્રૂયત ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅગ્નિહોત્રં તપઃ સત્યં વેદાનાં ચાનુપાલનમ્ ।
આતિથ્યં વૈશ્વદેવં ચ ઇષ્ટમિત્યભિધીયતે ॥
વાપીકૂપતડાકાદિ દેવતાયતનાનિ ચ ।
અન્નપ્રદાનમારામઃ પૂર્તમિત્યભિધીયતે ॥
શરણાગતસંત્રાણં ભૂતાનાં ચાપ્યહિંસનમ્ ।
બહિર્વેદિ ચ યદ્દાનં દત્તમિત્યભિધીયતે ॥
ઽતત્રાપિ ।
ચન્દ્રલોકે ઽપીત્યર્થઃ ।
સંપતતિ ગચ્છતિ અસ્માલ્લોકાદમું લોકમનેનેતિ સંપાતઃ કર્મ ।
યાવત્કર્મ ભોક્તવ્યં તાવત્સ્થિત્વા પુનરાયાન્તીત્યર્થઃ ।
મનુષ્યત્વાદૂર્ધ્વઙ્ગતેષુ સુખસ્ય તારતમ્યમુક્ત્વા અધોગતેષુતદાહ-- તથેતિ ।
ઇદાનીં દુઃખતધેતુતદનુષ્ઠાયિનાં તારતમ્યં વદન્નધર્મફલં પ્રપઞ્ચયતિ-- તથોર્ધ્વમિતિ ।
દ્વિવિધં કર્મફલં મોક્ષસ્ય તદ્વૈવલક્ષણ્યજ્ઞાનાય પ્રપઞ્ચિતમુપસંહરતિ-- એવમિતિ ।
અસ્મિતાકામક્રોધભયાન્યાદિશબ્દાર્થઃ ।
ઽતે તં મુક્ત્વા સ્વર્ગલોકં વિશાલમ્ઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ ।
કાષ્ઠોપચયાજ્જ્વાલોપચયદર્શનાત્, ફલતારતમ્યેન સાધનતારતમ્યાનુમાનં ન્યાયઃ ।
શ્રુતિમાહ- તથાચેતિ ।
મોક્ષો ન કર્મફલં, કર્મફલવિરુદ્ધાતીન્દ્રિયત્વવિશોકત્વશરીરાદ્યભોગ્યત્વાદિધર્મવત્વાત્, વ્યતિરેકેણ સ્વર્ગાદિવદિતિ ન્યાયાનુગ્રાહ્યાં શ્રુતિમાહ-- અશરીરમિતિ ।
વાવેત્યવધારણે ।
તત્ત્વતો વિદેહં સન્તમાત્માનં વૈષયિકે સુખદુઃખે નૈવ સ્પૃશત ઇત્યર્થઃ ।
મોક્ષશ્ચેદુપાસનારૂપધર્મફલં, તદેવ પ્રિયમસ્તીતિ તન્નિષેધાયોગ ઇત્યાહ- ધર્મકાર્યત્વે હીતિ ।

નનુ પ્રિયં નામ વૈષયિકં સુખં તન્નિષિધ્યતે, મોક્ષસ્તુધર્મફલમેવ, કર્મણાં વિચિત્રદાનસામર્થ્યાદિતિ શઙ્કતે-- અશરીરત્વમેવેતિ ।
આત્મનો દેહાસઙ્ગિત્વમશરીરત્વં, તસ્યાનાદિત્વાન્ન કર્મસાધ્યતેત્યાહ-- નેતિ ।
અશરીરં સ્થૂલદેહશૂન્યં, દેહેષ્વનેકેષુ અનિત્યેષુ એકં નિત્યમવસ્થિતં, મહાન્તં વ્યાપિનમ્ ।
આપેક્ષિકમહત્ત્વં વારયતિ-- વિભુમિતિ ।
તમાત્માનં જ્ઞાત્વા ધીરઃ સન્ શોકોપલક્ષિતં સંસારં નાનુભવતીત્યર્થઃ ।
સૂક્ષ્મદેહાભાવે શ્રુતિમાહ-- અપ્રાણ ઇતિ ।
પ્રાણમનસોઃ ક્રિયાજ્ઞાનશક્ત્યોર્નિષેધાત્, તદધીનાનાં કર્મજ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં નિષેધો હિ યતઃ, અતઃ શુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
દેહદ્વયાભાવે શ્રુતિઃ--ઽઅસઙ્ગો હિઽઇતિ ।
નિર્દેહાત્મસ્વરૂપમોક્ષસ્યાનાદિભાવત્વે સિદ્ધે ફલિતમાહ-- અત એવેતિ ।
નિત્યત્વે ઽપિ પરિણામિતયા ધર્મકાર્યત્વં મોક્ષસ્યેત્યાશઙ્ક્ય નિત્યં દ્વેધા વિભજતે-- તત્ર કિઞ્ચિદિતિ ।
નિત્યવસ્તુમધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
પરિણામિ ચ તન્નિત્યં ચેતિ પરિણામિનિત્યમ્ ।
આત્મા તુ કૂટસ્થનિત્ય ઇતિ ન કર્મસાધ્ય ઇત્યાહ-- ઇદં ત્વિતિ ।
પરિણામિનો નિત્યત્વં પ્રત્યભિજ્ઞાકલ્પિતં મિથ્યૈવ ।
કૂટસ્થસ્ય તુ નાશકાભાવાન્નિત્યત્વં પારમાર્થિકમ્ ।
કૂટસ્થત્વસિધ્યર્થં પરિસ્પન્દાભાવમાહ- -વ્યોમવદિતિ ।
પરિણામાભાવમાહ-- સર્વવિક્રિયારહિતમિતિ ।
ફલાનપેક્ષિત્વાન્ન ફલાર્થાપિ ક્રિયેત્યાહ-- નિત્યતૃપ્તમિતિ ।
તૃપ્તિરનપેક્ષત્વં, વિશોકં સુખં વા ।
નિરવયવત્વાન્ન ક્રિયા ।
તસ્ય ભાનાર્થમપિ ન ક્રિયા, સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વાત્ ।
અતઃ કૂટસ્થત્વાન્ન કર્મસાધ્યો મોક્ષ ઇત્યુક્તમ્ ।
કર્મતત્કાર્યાસઙ્ગિત્વાચ્ચ તથેત્યાહ-- યત્રેતિ ।
કાલાનવચ્છિન્નત્વાચ્ચેત્યાહ-- કાલેતિ ।
કાલત્રયં ચ નોપાવર્તત ઇતિ યોગ્યતયા સંબન્ધનીયમ્ ।
ધર્માદ્યનવચ્છેદે માનમાહ-- અન્યત્રેતિ ।
અન્યદિત્યર્થઃ ।
કૃતાત્કાર્યાત્, અકૃતાચ્ચ કારણાત્, ભૂતાદ્ભવ્યાચ્ચ, ચકારાદ્વર્તમાનાચ્ચ અન્યદ્યત્પશ્યસિ તદ્વદેત્યર્થઃ ।
નનુ ઉક્તાઃ શ્રુતયો બ્રહ્મણઃ કૂટસ્થાસઙ્ગિત્વં વદન્તુ, મોક્ષસ્ય નિયોગફલત્વં કિં ન સ્યાદિતિ, તત્રાહ-- અત ઇતિ ।
તત્કૈવલ્યં બ્રહ્મૈવ ।
કર્મફલવિલક્ષણત્વાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્માભેદાન્મોક્ષસ્ય કૂટસ્થાત્વં ધર્માદ્યસઙ્ગિત્વં ચેતિ ભાવઃ ।
યદ્વા તજ્જિજ્ઞાસ્યં તદ્બ્રહ્મ અતઃ પૃથગ્જિજ્ઞાસ્યત્વાદ્ધર્માદ્યસ્પૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
અતઃ શબ્દાભાવપાઠે ઽપ્યયમેવાર્થઃ ।
બ્રહ્મણો વિધિસ્પર્શો શાસ્ત્રપૃથક્ત્વં ન સ્યાત્, કાર્યવિલક્ષણાનધિગતવિષયલાભાત્ ।
નહિ બ્રહ્માત્મૈક્યં ભેદપ્રમાણે જાગ્રતિ વિધિપરવાક્યાલ્લબ્ધું શક્યમ્ ।
ન વા તદ્વિના વિધેરનુપપત્તિઃ ।
યોષિદગ્ન્યૈક્યોપાસ્તિવિધિદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
અથવા મોક્ષસ્ય નિયોગાસાધ્યત્વે ફલિતં સૂત્રાર્થમાહ-- અત ઇતિ ।
યદત્ર જિજ્ઞાસ્યં બ્રહ્મ તત્સ્વતન્ત્રમેવ વેદાન્તૈરુપદિશ્યતે ।
સમન્વયાદિત્યર્થઃ ।
વિવક્ષે દણ્ડં પાતયતિ-- તદ્યદીતિ ।
તત્રૈવં સતીતિ ।
મોક્ષે સાધ્યત્વેનાનિત્યે સતીત્યર્થઃ ।
અત ઇતિ ।
મુક્તેર્નિયોગાસાધ્યત્વેન નિયોજ્યાલાભાત્ ।
કર્તવ્યનિયોગાભાવાદિત્યર્થઃ ।
પ્રદીપાત્તમોનિવૃત્તિવજ્જ્ઞાનાદજ્ઞાનનિવૃત્તિરૂપમોક્ષસ્ય દૃષ્ટફલત્વાચ્ચ ન નિયોગસાધ્યત્વમિત્યાહ-- અપિચેતિ ।
યો બ્રહ્માહમિતિ વેદ સ બ્રહ્મૈવ ભવતિ ।
પરં કારણમવરં કાર્યં તદ્રૂપે તદધિષ્ઠાને તસ્મિન્દૃષ્ટે સતિ અસ્ય દ્રષ્ટુરનારબ્ધભલાનિ કર્માણિ નશ્યન્તિ ।
બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપમાનન્દં વિદ્વાન્ નિર્ભયો ભવતિ, દ્વિતીયાભાવાત્ ।
અભયં બ્રહ્મ પ્રાપ્તો ઽસિ, અજ્ઞાનહાનાત્ તજ્જીવાખ્યં બ્રહ્મ ગુરૂપદેશાદાત્માનમેવ અહં બ્રહ્માસ્મીત્યવેત્ વિદિતવત્ ।
તસ્માદ્વેદનાત્તદ્બ્રહ્મ પૂર્ણમભવત્ ।
પરિચ્છેદભ્રાન્તિહાનાદેકત્વમ્, અહં બ્રહ્મ ઇત્યનુભવતસ્તત્રાનુભવકાલે મોહશોકૌ ન સતિ શ્રુતીનામર્થઃ ।
તાસાં તાત્પર્યમાહ-- બ્રહ્મેતિ ।
વિદ્યાતત્ફલયોર્મધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
મોક્ષસ્ય વિધિફલત્વે સ્વર્ગાદિવત્કાલાન્તરભાવિત્વં સ્યાત્, તથા ચ શ્રુતિબાધ ઇતિ ભાવઃ ।
ઇતશ્ચમોક્ષો વૈધો નેત્યાહ-- તથેતિ ।
તદ્બ્રહ્મૈતત્પ્રત્યગસ્મીતિ પશ્યન્ તસ્માજ્જ્ઞાનાત્ વામદેવો મુનીન્દ્રઃ શુદ્ધં બ્રહ્મ પ્રતિપેદે હ તત્ર જ્ઞાને તિષ્ઠન્ દૃષ્ટવાનાત્મમન્ત્રાન્ સ્વસ્ય સર્વાત્મત્વપ્રકાશકાન્ ઽઅહં મનુઃઽઇત્યાદીન્દદર્શેત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ સ્થિતિર્ગાનક્રિયાય લક્ષણં, બ્રહ્મદર્શનં તુ બ્રહ્મપ્રતિપત્તિક્રિયાયા હેતુરિતિ વૈષમ્યમસ્તિ તથાપિ ઽલક્ષણહેત્વોઃ ક્રિયાયાઃઽઇતિ સૂત્રેણ ક્રિયાં પ્રતિ લક્ષણહેત્વોરર્થયોર્વર્તમાનાદ્ધાતોઃ પરસ્ય લટઃ શતૃશાનચાવાદેશૌ ભવત ઇતિ વિહિતશતૃપ્રત્યયસામર્થ્યાત્ તિષ્ઠન્ગાયતિ ઇત્યુક્તે તત્કર્તૃકં કાર્યાન્તરં મધ્યે નભાતીત્યેતાવતા પશ્યન્ પ્રતિપેદે ઇત્યસ્ય દૃષ્ટાન્તમાહ-- યથેતિ ।
કિં ચ જ્ઞાનાદજ્ઞાનનિવૃત્તિઃ શ્રૂયતે ।
જ્ઞાનસ્ય વિધેયત્વે કર્મત્વાદવિદ્યાનિવર્તકત્વં ન યુક્તં, અતો બોધકા એવ વેદાન્તા ન વિધાયકા ઇત્યાહ-- ત્વં હીતિ ।
ભારદ્વાજાદયઃ ષડ્ ઋષયઃ પિપ્પલાદં ગુરું પાદયોઃ પ્રણમ્ય ઊચિરે--ત્વં ખલ્વસ્માકં પિતા ।
યસ્ત્વમવિદ્યામહોદધેઃ પરં પુનરાવૃત્તિશૂન્યં પારં બ્રહ્મ વિદ્યાપ્લવેનાસ્માંસ્તારયસિ પ્રાપયસિ ।
જ્ઞાનેનાજ્ઞાનં નાશયસીતિ યવત્ ।
પ્રશ્નવાક્યમુક્ત્વા છાન્દોગ્યમાહ-- શ્રુતમિતિ ।
અત્ર ઽતારયતુઽઇત્યન્તમુપક્રમસ્થં, શેષમુપસંહારસ્થમિતિ ભેદઃ ।
આત્મવિચ્છોકં તરતીતિ ભગવત્તુલ્યેભ્યો મયા શ્રુતમેવ હિ ન દૃષ્ટં, સો ઽહમજ્ઞત્વાત્ હે ભગવઃ, શોચામિ, તં શોચન્તં માં ભગવાનેવ જ્ઞાનપ્લવેન શોકસાગરસ્ય પરં પારં પ્રાપયત્વિતિ નારદેનોક્તઃ સનત્કુમારસ્તસ્મૈ તપસા દગ્ધકિલ્બિષાયનારદાય તમસઃ શોકનિદાનાજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનેન નિવૃત્તિરૂપં પારં બ્રહ્મ દર્શિતવાનિત્યર્થઃ ।
ઽએતદ્યો વેદ--સો ઽવિદ્યાગ્રન્થિં વિકિરતિઽઇતિ વાક્યમાદિશબ્દાર્થઃ ।
એવં શ્રુતેસ્તત્વપ્રમા મુક્તિહેતુર્ન કર્મેત્યુક્તમ્ ।
તત્રાક્ષપાદગૌતમમુનિસંમતિમાહ-- તથા ચેતિ ।
ગૌરો ઽહમિતિ મિથ્યાજ્ઞાનસ્યાપાયે રાગદ્વેષમોહાદિદોષાણાં નાશઃ, દોષાપાયાદ્ધર્માધર્મસ્વરૂપપ્રવૃત્તેરપાયઃ, પ્રવૃત્યપાયાત્પુનર્દેહપ્રાપ્તિરૂપજન્માપાયઃ, એવં પાઠક્રમેણોત્તરોત્તરસ્ય હેતુનાશાન્નાશે સતિ તસ્ય પ્રવૃત્તિરૂપહેતોરનન્તરસ્ય કાર્યસ્ય જન્મનો ઽપાયાદુઃખધ્વંસરૂપો ઽરવર્ગો ભવતીત્યર્થઃ ।
નનુ પૂર્વસૂત્રે ઽતત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસાધિગમઃઽઇત્યુક્તે સતીતરપદાર્થભિન્નાત્મતત્ત્વજ્ઞાનં કથં મોક્ષં સાધયતીત્યાકાઙ્ક્ષાયાં મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિદ્વારેણેતિ વક્તુમિદં સૂત્રં પ્રવૃત્તમ્ ।
તથાચ્ચ ભિન્નાત્મજ્ઞાનાન્મુક્તિં વદત્સૂત્રં સંમતં ચેત્ પરમતાનુજ્ઞા સ્યાદિત્યત આહ-- મિથ્યેતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાન્મુક્તિરિત્યંશે સંમતિરુક્તા ભેદજ્ઞાનં તુ ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવભવતિઽઇતિ શ્રુત્યા ભ્રાન્તિત્વાત્ ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽઇતિ શ્રુત્યા અનર્થહેતુત્વાચ્ચ ન મુક્તિહેતુરિતિ ભાવઃ ।
નનુ બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમપિ ભેદજ્ઞાનવન્ન પ્રમા, સંપદાદિરૂપત્વેન ભ્રાન્તિત્વાદિત્યત આહ- ન ચેદમિત્યાદિના ।
અલ્પાલમ્બનતિરસ્કારેણોત્કૃષ્ટવસ્ત્વભેદધ્યાનં સંપત્, યથા મનઃસ્વવૃત્ત્યાનન્ત્યાદનન્તં,

તત ઉત્કૃષ્ટા વિશ્વેદેવા અપ્યનન્તા ઇત્યનન્તત્વસામ્યાત્ વિશ્વેદેવા એવ મન ઇતિ સમ્પત્તયાનન્તફલપ્રાપ્તિર્ભવતિ તથા ચેતનત્વસામ્યાજ્જીવે બ્રહ્માભેદઃ સંપદિતિ ન ચેત્યર્થઃ ।
આલમ્બનસ્ય પ્રાધાન્યેન ધ્યાનં પ્રતીકોપાસ્તિરધ્યાસઃ ।
યથા બ્રહ્મદૃષ્ટ્યા મનસ આદિત્યસ્ય વા ।
તથા અહં બ્રહ્મેતિ જ્ઞાનમધ્યાસો નેત્યાહ - ન ચેતિ ।
આદેશ ઉપદેશઃ ।
ક્રિયાવિશેષો વિશિષ્ટક્રિયા તથા યોગો નિમિત્તં યસ્ય ધ્યાનસ્ય તત્તથા ।
યથા પ્રલયકાલે વાયુરગ્ન્યાદીન્સંવૃણોતિ સંહરતીતિ સંવર્ગઃ, સ્વાપકાલે પ્રાણો વાગાદીન્સંહરતીતિ સંહારક્રિયાયોગાત્સંવર્ગ ઇતિ ધ્યાનં છાન્દોગ્યે વિહિતં, તથા વૃદ્ધિક્રિયાયોગાજ્જીવો બ્રહ્મેતિ જ્ઞાનમિતિ નેત્યાહ- નાપીતિ ।
યથા પત્ન્યવેક્ષિતમાજ્યં ભવતિ ઇતિ ઉપાંશુયાજાદ્યઙ્ગસ્યાજ્યસ્ય સંસ્કારકમવેક્ષણં વિહિતં તથા કર્મણિ કર્તૃત્વેનાઙ્ગસ્યાત્મનઃ સંસ્કારાર્થં બ્રહ્મજ્ઞાનં નેત્યાહ- નાપ્યાજ્યેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાચતુષ્ટયે હેતુમાહ- સંપદાદીતિ ।
ઉપક્રમાદિલિઙ્ગૈર્બ્રહ્માત્મૈકત્વવસ્તુનિ પ્રમિતિહેતુર્યઃ સમાનાધિકરણવાક્યાનાં પદનિષ્ઠઃ સમન્વયસ્તાત્પર્યં નિશ્ચિતં તત્પીડ્યેત ।
કિં ચ એકત્વજ્ઞાનાદાજ્ઞાનિકહૃદયસ્યાન્તઃકરણસ્ય યો રાગાદિગ્રન્થિશ્ચિન્મયસ્તાદાત્મ્યરૂપાહઙ્કારગ્રન્થિર્વા નશ્યતીત્યજ્ઞાનનિવૃત્તિફલવાક્યબાધઃ સ્યાત્, સમ્પદાદિજ્ઞાનસ્યાપ્રમત્વેનાજ્ઞાનાનિવર્તકત્વાત્ ।
કિઞ્ચ જીવસ્ય બ્રહ્મત્વસંપદા કથં તદ્ભાવઃ ।
પૂર્વરૂપે સ્થિતે નષ્ટે વાન્યસ્યાન્યાત્મતાયોગાત્ ।
તસ્માન્ન સંપદાદિરૂપમિત્યર્થઃ ।
સંપદાદિરૂપત્વાભાવે ફલિતમાહ- અત ઇતિ ।
પ્રમાત્વાન્ન કૃતિસાધ્યા કિં તર્હિ નિત્યૈવ ।
ન પ્રમાણસાધ્યેત્યર્થઃ ।
ઉક્તરીત્યા સિદ્ધબ્રહ્મરૂપમોક્ષસ્ય કાર્યસાધ્યત્વં તજ્જ્ઞાનસ્ય નિયોગવિષયત્વં ચ કલ્પયિતુમશક્યં કૃત્યસાધ્યત્વાદિત્યાહ- એવંભૂતસ્યેતિ ।
નનુ બ્રહ્મ કાર્યાઙ્ગં, કારકત્વાત્ પત્ન્યવેક્ષણકર્મકારકાજ્યવદિતિ ચેત્, કિં જ્ઞાને બ્રહ્મણઃ કર્મકારકત્વં ઉતોપાસનાયામ્ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- ન ચેતિ ।
શાબ્દજ્ઞાનં વિદિક્રિયાશબ્દાર્થઃ-વિદિતં કાર્યં અવિદિતં કારણં તસ્માદધિ અન્યદિત્યર્થઃ ।
યેનાત્મના ઇદં સર્વં દૃશ્યં લોકો જાનાતિ તં કેન કરણેન જાનીયાત્ ।
તસ્માદવિષય આત્મેત્યર્થઃ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- તથેતિ ।
ઽયન્મનસા ન મનુતેઽઇતિ શ્રુત્યા લોકો મનસા યદ્બ્રહ્મ ન જાનાતીત્યવિષયત્વમુક્ત્વા તદેવાવેદ્યં બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ ।
તત્તૂપાધિવિશિષ્ટં દેવતાદિકમિત્યુપાસતે જના નેદં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણઃ શાબ્દબોધાવિષયત્વે પ્રતિજ્ઞાહાનિરિતિ શઙ્કતે- અવિષયત્વ ઇતિ ।
વેદાન્તજન્યવૃત્તિકૃતાવિદ્યાનિવૃત્તિફલશાલિતયા શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વં વૃત્તિવિષયત્વે ઽપિ સ્વપ્રકાશબ્રહ્મણો વૃત્ત્યભિવ્યક્તસ્ફુરણાવિષયત્વાદપ્રમેયત્વમિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
પરત્વાત્ ફલત્વાદિત્યર્થઃ ।
નિવૃત્તિરૂપબ્રહ્મતાત્પર્યાદિતિ વાર્થઃ ।
ઉક્તં વિવૃણોતિ- નહીતિ ।
ચિદ્વિષયત્વમિદન્ત્વમ્ ।
અવિષયતા અનિદન્તયા ।
અદૃશ્યત્વે શ્રુતિમાહ- તથાચેતિ ।
યસ્ય બ્રહ્મામતં ચૈતન્યવિષય ઇતિ નિશ્ચયસ્તેન સમ્યગવગતમ્ ।
યસ્ય ત્વજ્ઞસ્ય બ્રહ્મ ચૈતન્યવિષય ઇતિ મતં સ ન વેદ ।
ઉક્તમેવ દાર્ઢ્યાર્થમનુવદતિ- અવિજ્ઞાતમિતિ ।
અવિષયતયા બ્રહ્મ વિજાનતામવિજ્ઞાતમદૃશ્યમિતિ પક્ષઃ ।
અજ્ઞાનાં તુ બ્રહ્મ વિજ્ઞાતં દૃશ્યમિતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં ચાક્ષુષમનોવૃત્તેઃ સાક્ષિણં, અનયા દૃશ્યયા દૃષ્ટ્યા ન પશ્યેર્વિજ્ઞાતેર્બુદ્ધિવૃત્તેર્નિશ્ચયરૂપાયાઃ સાક્ષિણં તથા ન વિષયીકુર્યાદિત્યાહ- નેતિ ।
નન્વવિદ્યાદિનિવર્તકત્વેન શાસ્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યે ઽપિ નિવૃત્તેરાગન્તુકત્વાન્મોક્ષસ્યનિત્યત્વં સ્યાદિતિ નેત્યાહ- અત ઇતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
ધ્વંસસ્ય નિત્યત્વાદાત્મરૂપત્વાચ્ચ નાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્પત્તિવિકારાપ્તિસંસ્કારરૂપં ચતુર્વિધમેવ ક્રિયાફલં તદ્ભિન્નત્વાન્મોક્ષસ્ય નોપાસનાસાધ્યત્વમિત્યાહ- યસ્ય તુ ઇત્યાદિના તસ્માજ્જ્ઞાનમેકં મુક્ત્વા ઇત્યન્તેન ।
તથા ઉત્પાદ્યત્વવત્ વિકાર્યત્વે ચાપેક્ષત ઇતિ યુક્તમિત્યન્વયઃ ।
દૂષયતિ- તયોરિતિ ।
સ્થિતસ્યાવસ્થાન્તરં વિકારઃ ।
નન્વનિત્યત્વનિરાસાય ક્રિયયા સ્થિતસ્યૈવ બ્રહ્મણો ગ્રામવદાપ્તિરસ્તુ, નેત્યાહ- નચેતિ ।
બ્રહ્મ જીવાભિન્નં ન વા ।
ઉભયથાપ્યાપ્તત્વાન્ન ક્રિયાપેક્ષેત્યાહ- સ્વાત્મેત્યાદિના ।
યથા વ્રીહીણાં સંસ્કાર્યત્વેન પ્રોક્ષણાપેક્ષા તથા મોક્ષસ્ય નેત્યાહ- નાપીત્યાદિના ।
ગુણાધાનં વ્રીહીષુ પ્રોક્ષણાદિના, ક્ષાલનાદિના વસ્ત્રાદૌ મલાપનયઃ ।
શઙ્કતે- સ્વાત્મધર્મ ઇતિ ।
બ્રહ્માત્મસ્વરૂપ એવ મોક્ષો ઽનાદ્યવિદ્યામલાકૃત ઉપાસનયા મલે નષ્ટે ઽભિવ્યજ્યત ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
સંસ્કારો મલનાશઃ ।
કિયાત્મનિ મલઃ સત્યઃ કલ્પિતો વા ।
દ્વિતીયે જ્ઞાનાદેવ તન્નાશો ન ક્રિયયા ।
આદ્યે ક્રિયા કિમાત્મનિષ્ટા અન્યનિષ્ટા વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- ન, ક્રિયેતિ ।
અનુપપત્તિં સ્ફુટયતિ- યદિતિ ।
ક્રિયા હિ સ્વાશ્રયે સંયોગાદિવિકારમકુર્વતી ન જાયત ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચ વાક્યબાધનમ્ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- અન્યેતિ ।
અવિષયત્વાત્ ।
ક્રિયાશ્રયદ્રવ્યાસંયોગિત્વાદિતિ યાવત્ ।
દર્પણં તુ સાવયવં ક્રિયાશ્રયેષ્ટકાચૂર્ણાદિદ્રવ્યસંયોગિત્વાત્સંસ્ક્રિયત ઇતિ ભાવઃ ।
અન્યક્રિયયાન્યો ન સંસ્ક્રિયત ઇત્યત્ર વ્યભિચારં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
આત્મનો મૂલાવિદ્યાપ્રતિબિમ્બિતત્વેન ગૃહીતસ્ય નરો ઽહમિતિ ભ્રાન્ત્યા દેહતાદાત્મ્યમાપન્નસ્ય ક્રિયાશ્રયત્વભ્રાન્ત્યા સંસ્કાર્યત્વભ્રમાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ- નેતિ ।
કશ્ચિદિતિ ।
અનિશ્ચિતબ્રહ્મસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
યત્રાત્મનિ વિષયે આરોગ્યબુદ્ધિરુત્પદ્યતે તસ્ય દેહસંહતસ્યૈવારોગ્યફલમિત્યન્વયઃ ।
નનુ દેહાભિન્નસ્ય કથં સંસ્કારઃ, તસ્યામુષ્મિકફલભોક્તૃત્વાયોગાદિત્યત આહ- તેનેતિ ।
દેહસંહતેનૈવાન્તઃકરણપ્રતિબિમ્બાત્મના કર્તાહમિતિ ભાસમાનેન પ્રત્યયાઃ કામાદયો મનસ્તાદાત્મ્યાદસ્ય સન્તીતિ પ્રત્યયિના ક્રિયાફલં ભુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
મનોવિશિષ્ટસ્યામુષ્મિકભોક્તુઃ સંસ્કારો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
વિશિષ્ટસ્ય ભોક્તૃત્વં ન કેવલસ્ય સાક્ષિણ ઇત્યત્ર માનમાહ- તયોરિતિ ।
પ્રમાતૃસાક્ષિણોર્મધ્યે સત્ત્વસંસર્ગમાત્રેણ કલ્પિતકર્તૃત્વાદિમાન્ પ્રમાતા પિપ્પલં કર્મફલં ભુઙ્ક્તે, સ એવ શોધિતત્વેનાન્યઃ સાક્ષિતયા પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ ।
આત્મા દેહઃ ।
દેહાદિયુક્તં પ્રમાત્રાત્માનમિત્યર્થઃ ।
એવં સોપાધિકસ્ય ચિદ્ધાતોર્મિથ્યાસંસ્કાર્યત્વમુક્ત્વા નિરુપાધિકસ્યાસંસ્કાર્યત્વે માનમાહ- એક ઇતિ ।
સર્વભૂતેષ્વદ્વિતીય એકો દેવઃ સ્વપ્રકાશઃ ।
તથાપિ માયાવૃતત્વાન્ન પ્રકાશત ઇત્યાહ- ગૂઢ ઇતિ ।
નનુ જીવેનાસંબન્ધાદ્ભિન્નત્વાદ્વા દેવસ્યાભાનં ન તુ માયાગૂહનાદિતિ, નેત્યાહ-સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મેતિ ।
દેવસ્ય વિભુત્વાત્સર્વપ્રાણિપ્રત્યક્ત્વાચ્ચાવરણાદેવાભાનમિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યક્ત્વે કર્તૃત્વં સ્યાદિતિ ચેન્ન, કર્માધ્યક્ષઃ ।
ક્રિયાસાક્ષીત્યર્થઃ ।
તર્હિ સાક્ષ્યમસ્તીતિ દ્વૈતાપત્તિઃ ।
ન સર્વભૂતાનામધિષ્ઠાનં ભૂત્વા સાક્ષી ભવતિ ।
સાક્ષ્યમધિષ્ઠાને સાક્ષિણિ કલ્પિતમિતિ ભાવઃ ।
સાક્ષિશબ્દાર્થમાહ- ચેતા કેવલ ઇતિ ।
બોદ્ધૃત્વે સતિ અકર્તા સાક્ષીતિ લોકપ્રસિદ્ધમ્ ।

ચકારો દોષા ભાવસમુચ્ચયાર્થઃ ।
નિર્ગુણત્વાન્નિર્દેષત્વાચ્ચ ગુણો દોષનાશો વા સંસ્કારો નોત્યર્થઃ ।
ઽસઃઽઇત્યુપક્રમાચ્છ્રુક્રાદિશબ્દાઃ પુંસ્ત્વેન વાચ્યાઃ ।
સ એવ આત્મા પરિ સર્વમગાત્ વ્યાપ્તઃ, શુક્રો દીપ્તિમાન્, અકાયો લિઙ્ગશૂન્યઃ, અવ્રણો ઽક્ષતઃ, અસ્રાવિરઃ શિરાવિધુરઃ અનશ્વર ઇતિ વા ।
આભ્યાં પદાભ્યાં સ્થૂલદેહશૂન્યત્વમુક્તમ્ ।
શુદ્ધો રાગાદિમલશૂન્યાઃ ।
અપાપવિદ્ધઃ પુણ્યપાપાભ્યામસંસ્પૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
અત ઇતિ ।
ઉત્પત્ત્યાપ્તિવિકારસંસ્કારેભ્યો ઽન્યત્પઞ્ચમં ક્રિયાફલં નાસ્તિ, યન્મોક્ષસ્ય ક્રિયાસાધ્યત્વે દ્વારં ભવેદિત્યર્થઃ ।
નનુ મોક્ષસ્યાસાધ્યત્વે શાસ્ત્રારમ્ભો વૃથા ।
ન ।
જ્ઞાનાર્થત્વાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
દ્વારાભાવાદિત્યર્થઃ ।
વ્યાઘાતં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
તથા ચ મોક્ષે ક્રિયાનુપ્રવેશો નાસ્તીતિ વ્યાહૃતમિતિ ભાવઃ ।
માનસમપિ જ્ઞાનં-ન વિધિયોગ્યા ક્રિયા, વસ્તુતન્નત્વાત્,
કૃત્યસાધ્યત્વાચ્ચેત્યાહ- નેતિ ।
વૈલક્ષણ્યં પ્રપઞ્ચયતિ- ક્રિયા હીતિ ।
યત્ર વિષયે તદનપેક્ષયૈવ યા ચોદ્યતે તત્ર સા હિ ક્રિયેતિ યોજના ।
વિષયવસ્ત્વનપેક્ષા, કૃતિસાધ્યા ચ ક્રિયેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેતિ ।
ગૃહીતમધ્વર્યુણેતિ શેષઃ ।
વષટ્કરિષ્યન્હોતા, સન્ધ્યાં દેવતામિતિ ચૈવમાધિવાક્યેષુ યથા યાદૃશી ધ્યાનક્રિયા વસ્ત્વાનપેક્ષા, પુન્તન્ત્રા ચ ચોદ્યતે તાદૃશી ક્રિયેત્યર્થઃ ।
ધ્યાનમપિ માનસત્વાજ્જ્ઞાનવન્ન ક્રિયેત્યત્ર આહ- ધ્યાનમિત્યાદિના ।
તથાપિ ક્રિયૈવેતિ શેષઃ ।
કૃત્યસાધ્યત્વમુપાધિરિતિ ભાવઃ ।
ધ્યાનક્રિયમુક્ત્વા તતો વૈલક્ષણ્યં જ્ઞાનસ્ય સ્ફુટયતિ- જ્ઞાનં ત્વિતિ ।
અતઃ પ્રમાત્વાન્ન ચોદનાતન્ત્રં ન વિધેર્વિષયઃ ।
પુરુષઃ કૃતિદ્વારા તન્ત્રં હેતુર્યસ્ય તત્પુરુષતન્ત્રં, તસ્માદ્વસ્ત્વવ્યભિચારાદપુન્તન્ત્રત્વાચ્ચ ધ્યાનાજ્જ્ઞાનસ્ય મહાન્ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
ભેદમેવ દૃષ્ટાન્તાન્તરેણાહ- યથા ચેતિ ।
અભેદસત્ત્વે ઽપિ વિધિતો ધ્યાનં કર્તું શક્યં, ન જ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય વિષયજન્યતયા તત્તન્ત્રત્વે ઽપિ શાબ્દબોધસ્ય તદભાવાદ્વિધેયક્રિયાત્વમિતિ નેત્યાહ- એવં સર્વેતિ ।
શબ્દાનુમાનાદ્યર્થેષ્વપિ જ્ઞાનમવિધેયક્રિયાત્વેન જ્ઞાતવ્યમ્ ।
તત્રાપિ માનાદેવ જ્ઞાનસ્ય પ્રાપ્તેર્વિધ્યયોગાદિત્યર્થઃ ।
તત્રૈવં સતિ ।
લોકે જ્ઞાનસ્યાવિધેયત્વે સતીત્યર્થઃ ।
યથાભૂતત્વમબાધિતત્વમ્ ।
નનુ ઽઆત્માનં પશ્યેતઽ ઽબ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિઽ ઽઆત્મા દ્રષ્ટવ્યઃઽઇતિ વિજ્ઞાને લિઙ્લોટ્તવ્યપ્રત્યયા વિધાયતાઃ શ્રૂયન્તે, અતો જ્ઞાનં વિધેયમિત્યત આહ- તદ્વિષય ઇતિ ।
તસ્મિન્ જ્ઞાનરૂપવિષયે વિધયઃ પુરુષં પ્રવર્તયિતુમશક્તા ભવન્તિ ।
અનિયોજ્યં કૃત્યસાધ્યં નિયોજ્યશૂન્યં વા જ્ઞાનં તદ્વિષયકત્વાદિત્યર્થઃ ।
મમાયં નિયોગ ઇતિ બોદ્ધા નિયોજ્યો વિષયશ્ચ વિધેર્નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
તર્હિ જ્ઞેયં બ્રહ્મ વિધીયતાં, નેત્યાહ- અહેયેતિ ।
વસ્તુસ્વરૂપો વિષયસ્તત્ત્વાત્ ।
બ્રહ્મણો નિરતિશયસ્યાધ્યત્વાન્ન વિધેયત્વમિત્યર્થઃ ।
ઉદાસીનવસ્તુવિષયકત્વાચ્ચ જ્ઞાનં ન વિધેયં, પ્રવૃત્યાદિફલાભાવાદિત્યર્થઃ ।
વિધિપદાનાં ગતિં પૃચ્છતિ-- કિમર્થાનીતિ ।
વિધિચ્છાયાનિ પ્રસિદ્ધયાગાદિવિધિતુલ્યાનીત્યર્થઃ ।
વિધિપ્રત્યયૈરાત્મજ્ઞાનં પરમપુરુષાર્થસાધનમિતિ સ્તૂયતે ।
સ્તુત્યા આત્યન્તિકેષ્ટહેતુત્વભ્રાન્ત્યા યા વિષયેષુ પ્રવૃત્તિરાત્મશ્રવણાદિપ્રતિબન્ધિકા તન્નિવૃત્તિફલાનિ વિધિપદાનીત્યાહ-- સ્વાભાવિકેતિ ।
વિવૃણોતિ-- યો હીત્યાદિના ।
તત્રવિષયેષુ ।
સંઘાતસ્ય યા પ્રવૃત્તિઃ તદ્ગોચરાચ્છબ્દાદેરિત્યર્થઃ ।
સ્રોતશ્ચિત્તવૃત્તિપ્રવાહઃ ।
પ્રવૃત્તયન્તિ જ્ઞાનસાધનશ્રવણાદાવિતિ શેષઃ ।
શ્રવણસ્વરૂપમાહ-- તસ્યેતિ ।
અન્વેષણં જ્ઞાનમ્ ।
યદિદં જગત્તત્સર્વમાત્મૈવેત્યનાત્મબોધેનાત્મા બોધ્યતે ।
અદ્વિતીયાદૃશ્યાત્મબોધે વિધિસ્તપસ્વી દ્વૈતવનોપજીવનઃ ક્વ સ્તાસ્યતીતિ ભાવઃ ।
આત્મજ્ઞાનિનઃ કર્તવ્યાભાવે માનમાહ-- તથા ચેતિ ।
અયં સ્વયં પરમાનન્દઃ પરમાત્માહમસ્મિ ઇતિ યદિ કશ્ચિત્પુરુષ આત્માનં જાનીયાત્તદા કિં ફલમિચ્છન્, કસ્ય વા ભોક્તુઃ પ્રિતયે, શરીરં તપ્યમાનમનુસંજ્વરેત્ તપ્યેત ।
ભક્તૃભોગ્યદ્વૈતાભાવાત્કૃતકૃત્ય આત્મવિદિત્યભિપ્રાયઃ ।
જ્ઞાનદૌર્લભ્યાર્થશ્ચેચ્છબ્દઃ ।
એતદ્ગુહ્યતમં તત્ત્વમ્ ।
વૃત્તિકારમતનિરાસમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
પ્રાભાકરોક્તમુપન્યસ્યત્ ઇ-- યદપિ કેચિદિતિ ।
કર્તાત્મા લોકસિદ્ધત્વાન્ન વેદાન્તાર્થઃ ।
તદન્યદ્બ્રહ્મ નાસ્ત્યેવ, વેદસ્ય કાર્યપરત્વેન મનાભવાદિત્યર્થઃ ।
માનાભાવે ઽસિદ્ધ ઇત્યાહ-- તન્નેતિ ।
અજ્ઞાતસ્ય ફલસ્વરૂપસ્યાત્મન ઉપનિષદેકવેદ્યસ્યાકાર્યશેષત્વાત્ કૃત્સ્નવેદસ્ય કાર્યપરત્વમપ્રસિદ્ધમ્ ।
ન ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલિઙ્ગાભ્યાં શ્રોતુસ્તધેતું કાર્યબોધમનુમાય વક્તૃવાક્યસ્ય કાર્યપરત્વં નિશ્ચિત્ય વાક્યસ્થપદાનાં કાર્યાન્વિતે શક્તિગ્રહાન્ન સિદ્ધસ્યાપદાર્થસ્ય વાક્યાર્થત્વમિતિ વાચ્યમ્, પુત્રસ્તે જાત ઇતિ વાક્યશ્રોતુઃ પિતુર્હર્ષલિઙ્ગેનેષ્ટં પુત્રજન્માનુમાય પુત્રાદિપદાનાં સિદ્ધે સંગતિગ્રહાત્, કાર્યાન્વિતાપેક્ષયાન્વિતાર્થે શક્તિરિત્યઙ્ગીકારે લાઘવાત્, સિદ્ધસ્યાપિ વાક્યાર્થત્વાદિત્યલમ્ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મણો નાસ્તીત્વાદેવ કૃત્સ્નવેદસ્ય કાર્યપરત્વં ઉત વેદાન્તેષુ તસ્યાભાનાત્, અથ વા કાર્યશેષત્વાત્, કિં વા લોકસિદ્ધત્વાદાહોસ્વિત્ માનાન્તરવિરોધાત્ ।
તત્રાદ્યં પક્ષત્રયં નિરાચષ્ટે-- યો ઽસાવિતિ ।
અનન્યશેષત્વાર્થં ઽઅસંસારીઽઇત્યાદિ વિશેષણમ્ ।
નાસ્તીત્વાભાવે હેતું વેદાન્તમાનસિદ્ધત્વમુક્ત્વા હેત્વન્તરમાત્મત્વમાહ-- સ એષ ઇતિ ।
ઇતિરિદમર્થે ।
ઇદં ન ઇદં ન ઇતિ સર્વદૃશ્યનિષેધેન ય આત્મા ઉપદિષ્ટઃ સ એષ ઇત્યર્થઃ ।
ચતુર્થં શઙ્કતે-- નન્વાત્માહમિતિ ।
આત્મનો ઽહઙ્કારાદિસાક્ષિત્વેનાહન્ધીવિષયત્વસ્ય નિરસ્તત્વાન્ન લોકસિદ્ધતેત્યાહ-- નેતિ ।
યં તીર્થકારા અપિ ન જાનન્તિ તસ્યાલૈકિકત્વં કિમુ વાચ્યમિત્યાહ-- નહીતિ ।
સમસ્તારતમ્યવર્જિતઃ ।
તત્તન્મતે આત્માનધિગતિદ્યોતકાનિ વિશેષણાનિ ।
પઞ્ચમં નિરસ્યતિ-- અત ઇતિ ।
કેનચિદ્વાદિના પ્રમાણેન યુક્ત્યા વેત્યર્થઃ ।
અગમ્યાત્વાન્ન માનાન્તરવિરોધ ઇતિ ભાવઃ ।
સાક્ષીકર્માઙ્ગં ચોતનત્વાત્, કર્તૃવદિતિ, તત્રાહ-- વિધીતિ ।
અજ્ઞાતસાક્ષિણો ઽનુપયોગાજ્જ્ઞાતસ્ય વ્યાઘાતકત્વાન્ન કર્મશેષત્વમિત્યર્થઃ ।
સાક્ષિણઃ સર્વશેષિત્વાદહેયાનુદેયત્વાચ્ચ ન કર્મશેષત્વમિત્યાહ-- આત્મત્વાદિતિ ।
અનિત્યત્વેનાત્મનો હેયત્વમાશઙ્ક્યાહ-- સર્વં હીતિ ।
પરિણામિત્વેન હેયતાં નિરાચષ્ટે-- વિક્રીયેતિ ।
ઉપાદેયત્વં નિરાચષ્ટે--- અત એવેતિ ।
નિર્વિકારિત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઉપાદેયત્વં હિ સાધ્યસ્ય ન ત્વાત્મનઃ ।
નિત્યસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
પરપ્રાપ્ત્યર્થં આત્મા હેયા ઇત્યત આહ- તસ્માત્, પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિદિતિ ।
કાષ્ઠા સર્વસ્યાવધિઃ ।
એવમાત્મનો ઽનન્યશેષત્વાત્, અબાધ્યત્વાત્, અપૂર્વત્વાત્, વેદાન્તેષુ સ્ફુટભાનાચ્ચ ।
વેદાન્તૈકવેદ્યત્વમુક્તમ્ ।
તત્ર શ્રુતિમાહ-- તં ત્વેતિ ।
તં સકારણસૂત્રસ્યાધિષ્ઠાનં પુરુષં પૂર્ણં હે શાકલ્ય, ત્વા ત્વાં પૃચ્છામીત્યર્થઃ ।
અત ઇતિ ।
ઉક્તલિઙ્ગૈઃ શ્રુત્યા ચ વેદાન્તાનામાત્મવસ્તુપરત્વનિશ્ચયાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વોક્તમનુવદતિ-- યદપીતિ ।

વેદસ્ય નૈરર્થક્યે શઙ્કિતે તસ્યાર્થવત્તાપરમિદં ભાષ્યમ્-- દૃષ્ટો હીતિ ।
તત્ર ઽફલવદર્થાવબોધનમ્ઽઇતિ વક્તવ્યે ધર્મવિચારપ્રક્રમાત્ ઽકર્માવબોધનંઽઇત્યુક્તં નૈતાવતા વેદાન્તાનાં બ્રહ્મપરત્વનિરાસઃ ।
અત એવ ઽઅનુપલબ્ધેર્ઽથે તત્પ્રમાણમ્ઽઇતિ સૂત્રકારો ધર્મસ્ય ફલવદજ્ઞાતત્વેનૈવ વેદાર્થતાં દર્શયતિ તચ્ચાવશિષ્ટં બ્રહ્મણ ઇતિ ન વૃદ્ધવાક્યૈર્વિરોધ ઇત્યાહ- તદ્ધર્મેતિ ।
નિષેધશાસ્ત્રસ્યાપિ નિવૃત્તિકાર્યપરત્વમસ્તિ, તત્સૂત્રભાષ્યવાક્યજાતં કર્મકાણ્ડસ્ય કાર્યપરત્વાભિપ્રાયમિત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તુ લિઙર્થે કર્મકાણ્ડસ્ય તાત્પર્યં, લિઙર્થશ્ચ, લોકે પ્રવર્તકજ્ઞાનગોચરત્વેન કૢપ્તં યાગાદિક્રિયાગતમિષ્ટસાધનત્વમેવ ન ક્રિયાતો ઽતિરિક્તં કાર્યં તસ્ય કૂર્મલોમવદપ્રસિદ્ધત્વાદિતિ તસ્યાપિ પરાભિમતકાર્યવિલક્ષણે સિદ્ધે પ્રામાણ્યં કિમુદ જ્ઞાનકાણ્ડસ્યેતિ મન્તવ્યમ્ ।
કિં ચ વેદાન્તાઃ સિદ્ધવસ્તુપરાઃ,ફલવદ્ભૂતશબ્દત્વાત્, દધ્યાદિ શબ્દવદિત્યાહ-- અપિ ચેતિ ।
કિમક્રીયાર્થકશબ્દાનામાનર્થક્યમભિધેયાભાવઃ,
ફલાભાવો વા ।
આદ્ય આહ-- આમ્નાયસ્યેતિ ।
ઇતિ ન્યાયેન એતદભિધેયરાહિત્યં નિયમેનાઙ્ગીકુર્વતાં ઽસોમેન યજેતઽ ઽદધ્ના જુહોતિઽઇત્યાદિ વાક્યેષુ દધિસોમાદિશબ્દાનામર્થશૂન્યત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ કેનોક્તમભિધેયરાહિત્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ-- પ્રવૃત્તીતિ ।
કાર્યાતિરેકેણ ભવ્યાર્થત્વેન કાર્યશેષત્વેન દધ્યાદિશબ્દો ભૂતં વક્તિ ચેત્, તર્હિ સત્યાદિશદબ્દઃ કૂટસ્થં ન વક્તીત્યત્ર કો હેતુઃ, કિં કૂટસ્થસ્યાક્રિયત્વાદુતાક્રિયાશેષત્વાદ્વેતિ પ્રશ્નઃ ।
નનુ દધ્યાદેઃ કાર્યાન્વયિત્વેન કાર્યત્વાદુપદેશઃ, ન કૂટસ્થસ્યાકાર્યત્વાદિત્યાદ્યમાશઙ્ક્ય નિરસ્યતિ-- નહીતિ ।
દધ્યાદેઃ કાર્યત્વે કાર્યશેષત્વહાનિઃ ।
અતો ભૂતસ્ય કાર્યાદ્ભિન્નસ્ય દધ્યાદેઃ શબ્દાર્થત્વં લબ્ધમિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયંશઙ્કતે-- અક્રિયાત્વે ઽપીતિ ।
કાર્યશેષપરઃ કૂટસ્થસ્ય ત્વકાર્યશેષત્વાન્નોપદેશવ ઇતિ ભાવઃ ।
ભૂતસ્ય કાર્યશેષત્વં શબ્દાર્થત્વાય ફલાય વા, નાદ્ય ઇત્યાહ-- નૈષ દોષ ઇતિ ।
દધ્યાદેઃ કાર્યશેષત્વે સત્યપિ શબ્દેન વસ્તુમાત્રમેવોપદિષ્ટં ન કાર્યાન્વયી શબ્દાર્થઃ ।
અન્વિતાર્થમાત્રે શબ્દાનાં શક્તિરિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયમઙ્ગીકરોતિ-- ક્રિયાર્થત્વં ત્વિતિ ।
તસ્ય ભૂતવિશેષસ્ય દધ્યાદેઃ ક્રિયાશેષત્વં ફલમુદ્દિશ્યાઙ્ગીક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
નતુ બ્રહ્મણ ઇતિ તુશબ્દાર્થઃ ।
નનુ ભૂતસ્ય કાર્યશેષત્વાઙ્ગીકારે સ્વાતન્ત્ર્યેણ કથં શબ્દાર્થતેતિ, તત્રાહ-- ન ચેતિ ।
ફલાર્થં શેષત્વાઙ્ગીકારમાત્રેણ શબ્દાર્થત્વભઙ્ગે નાસ્તિ શેષત્વસ્ય શબ્દાર્થતાયામપ્રવેશાદિત્યર્થઃ ।
આનર્થક્યં ફલાભાવ ઇતિ પક્ષં શઙ્કતે-- યદિતિ ।
યદ્યપિ દધ્યાદિ સ્વતો નિષ્ફલમપિ ક્રિયાદ્વારા સફલત્વાદુપદિષ્ટં તથાપિ કૂટસ્થબ્રહ્મવાદિનઃ ક્રિયાદ્વારાભાવાત્ તેન દૃષ્ટાન્તેન કિ ફલં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ભૂતસ્ય સાફલ્યે ક્રિયૈવ દ્વારમિતિ ન નિયમઃ, રજ્જ્વાઃજ્ઞાનમાત્રેણ સાફલ્યદર્શનાદિત્યાહ-- ઉચ્યત ઇતિ ।
તથૈવ ।
દધ્યાદિવદેવેત્યર્થઃ ।
દધ્યાદેઃ ક્રિયાદ્વારા સાફલ્યં બ્રહ્મણસ્તુ સ્વત ઇતિ વિશેષે સત્યપિ વેદાન્તાનાં સફલભૂતાર્થકત્વમાત્રેણ દધ્યાદ્યુપદેશસામ્યમિત્યનવદ્યમ્ ।
ઇદાનિં વેદાન્તાનાં નિષેધવાક્યવત્સિદ્ધાર્થપરત્વમિત્યાહ-- અપિ ચેતિ ।
નઞઃ પ્રકૃત્યર્થેન સંબન્ધાત્ હનનાભાવો નઞર્થઃ, ઇષ્ટસાધનત્વં તદિપ્રત્યયાર્થઃ, ઇષ્ટશ્ચાત્ર નરકદુઃખાભાવઃ, તત્પરિપાલકો હનનાભાવા ઇતિ નિષેધવાક્યાર્થઃ ।
હનનાભાવો દુઃખાભાવહેતુરિત્યુક્તાવર્થાદ્ધનનસ્ય દુઃખસાધનત્વધિયા પુરુષો નિવર્તતે ।
નાત્ર નિયોગઃ કશ્ચિદિતિ, તસ્ય ક્રિયાતત્સાધનદધ્યાદિવિષયત્વાત્ ।
ન ચ હનનાભાવરૂપા નઞ્વાચ્યા નિવૃત્તિઃ ક્રિયા, અભાવત્વાત્ ।
નાપિ ક્રિયાસાધનમ્ ।
અભાવસ્ય ભાવાર્થાહેતુત્વાદ્ભાવાર્થાસત્ત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
અતો નિષેધશાસ્ત્રસ્ય સિદ્ધાર્થે પ્રામાણ્યમિતિ ભાવઃ ।
વિપક્ષે દણ્ડમાહ-- અક્રિયેતિ ।
નનુ સ્વભાવતો રાગતઃ પ્રાપ્તેન હન્ત્યર્થેનાનુરાગેણ નઞ્સંબન્ધેન હેતુના હનનવિરોધિની સંકલ્પક્રીયા બોધ્યતે, સા ચ નઞર્થરૂપા તત્રપ્રાપ્તત્વાદ્વિધીયતે, અહનનં કુર્યાદિતિ ।
તથા ચ કાર્યાર્થકમિદં વાક્યમિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- ન ચેતિ ।
ઔદાસીન્યં પુરુષસ્ય સ્વરૂપં તચ્ચ હનનક્રિયાનિવૃત્ત્યુપલક્ષિતં નિવૃત્ત્યૌદાસીન્યં હનનાભાવ ઇતિ યાવત્ ।
તદ્વ્યતિરેકેણ નઞઃ ક્રિયાર્થત્વં કલ્પયિતું ન ચ શક્યમિતિ યોજના ।
મુખ્યાર્થસ્યાભાવસ્ય નઞર્થત્વસંભવે તદ્વિરોધિક્રિયાલક્ષણાયા અન્યાય્યત્વાત્ નિષેધવાક્યસ્યાપિ કાર્યાર્થકત્વે વિધિનિષેકભેદવિપ્લવાપત્તેશ્ચેતિ ભાવઃ ।
નનુ તદભાવવત્તદન્યતદ્વિરુદ્ધયોરપિ નઞઃ શક્તિઃ કિં ન સ્યાત્, અબ્રાહ્મણઃ અધર્મ ઇતિ પ્રયોગદર્શનાદિતિ ચેન્ન, અનેકાર્થત્વસ્યાન્યાય્યત્વાદિત્યાહ- નઞશ્ચેતિ ।
ગવાદિશબ્દાનાં તુ અગત્યા નાનાર્થકત્વં, સ્વર્ગેષુવાગ્વજ્રાદીનાં શક્યપશુસંબન્ધાભાવેન લક્ષણાનવતારાત્ ।
અન્યવિરુદ્ધયોસ્તુ લક્ષ્યત્વં યુક્તમ્, શક્યસંબન્ધાત્ ।
બ્રાહ્મણાદન્યસ્મિન્ ક્ષત્રિયાદૌ, ધર્મવિરુદ્ધે વા પાપે બ્રહ્મણાદ્યભાવસ્ય નઞ્શક્યસ્ય સંબન્ધાત્ ।
પ્રકૃતે ચ આખ્યાતયોગાન્નઞ્ પ્રસજ્યપ્રતિષેધક એવ ન પર્યુદાસલક્ષકઃ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
યદ્વા નઞઃ પ્રકૃત્યા ન સંબન્ધઃ પ્રકૃતેઃ પ્રત્યયાર્થો ઽસપર્જનત્વાત્, પ્રધાનસંબન્ધાચ્ચાપ્રધાનાનાં કિન્તુ પ્રકૃત્યર્થનિષ્ઠેન પ્રત્યયાર્થેનેષ્ટસાધનત્વેન સંબન્ધો નઞઃ, ઇષ્ટં ચ સ્વાપેક્ષયા બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિ યત્તદેવ ન તાત્કાલિકસુખમાત્રં, વિષસંયુક્તાન્નભોગસ્યાપિ ઇષ્ટત્વાપત્તેઃ ।
તથા ચ ન ઽહન્તવ્યઃઽહનનં બલવદનિષ્ટાસાધનત્વે સતિ ઇષ્ટસાધનં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ ઽહન્તવ્યઃઽઇતિ હનને વિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વં ભ્રાન્તિપ્રાપ્તમનૂદ્ય નેત્યભાવબોધને બલવદનિષ્ટસાધનં હનનમિતિ બુદ્ધિર્ભવતિ, હનને તાત્કાલિકેષ્ટસાધનત્વરૂપવિશેષ્યસત્વેન વિશિષ્ટાભાવાબુદ્ધેર્વિશેષણાભાવપર્યવસાનાત્ ।
વિશેષણં બલવદનિષ્ટાસાધનત્વમિતિ તદભાવો બલવદનિષ્ટસાધનત્વં નઞર્થં ઇતિ પર્યવસન્નમ્ ।
તદ્બુદ્ધિરૌદાસીન્યપરિપાલિકેત્યાહ- અભાવેતિ ।
ચો ઽપ્યર્થઃ પક્ષાન્તરદ્યોતી ।
પ્રકૃત્યર્થાભાવબુદ્ધિવત્પ્રત્યયાર્થાભાવબુદ્ધિરપીત્યર્થઃ ।
બુદ્ધેઃ ક્ષણિકત્વાત્તદભાવે સત્યૌદાસીન્યાત્પ્રચ્યુતિરૂપા હનનાદૌ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ, અત્રાહ- સા ચેતિ ।
યથાગ્નિરિન્દનં દગ્ધ્વા શ્યામ્યતિ એવં સા નઞર્થાભાવબુદ્ધિઃ હનનાદાવિષ્ટસાધનત્વભ્રાન્તિમૂલં રાગેન્ધનં દગ્ધ્વૈવ શામ્યતીત્યક્ષરાર્થઃ ।
રાગનાશે કૃતે પ્રચ્યુતિરિતિ ભાવઃ ।
યદ્વા રાગતઃ પ્રાપ્તા સા ક્રિયા રાગનાશે સ્વયમેવ શામ્યતીત્યર્થઃ ।
પરપક્ષે તુ હનનવિરોધિક્રિયા કાર્યેત્યુક્તે ઽપિ હનનસ્યેષ્ટસાધનત્વભ્રાન્ત્યનિરાસાત્ પ્રચ્યુતિર્દુર્વારા ।
તસ્માત્તદભાવ એવ નઞર્થ ઇત્યુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ ।
ભાવાર્થાભાવેન તદ્વિષયકકૃત્યભાવાત્ કાર્યાભાવસ્તચ્છબ્દાર્થઃ ।

યદ્વેત્યુક્તપક્ષે નિવૃત્ત્યુપલક્ષિતમૌદાસીન્યં યસ્માદ્વિશિષ્ટાભાવાયત્તમેવેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
સ્વતઃસિદ્ધસ્યૌદાસીન્યસ્ય નઞર્થસાધ્યત્વોપપાદનાર્થં નિવૃત્ત્યુપલક્ષિતત્વમિતિ ધ્યેયમ્ ।
ઽતસ્ય બટોર્વ્રતમ્ઽઇત્યનુષ્ઠેયક્રિયાવાચિવ્રતશબ્દેન કાર્યમુપક્રમ્ય ઽનેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યમ્ઽઇતિ પ્રજાપતિવ્રતમુક્તમ્ ।
અત ઉપક્રમબલાત્તત્ર નઞ ઈક્ષણવિરોધિસંકલ્પક્રિયાલક્ષણાઙ્ગીકૃતા ।
એવમગૌરસુરા અધર્મ ઇત્યાદૌ નામધાત્વર્થયુક્તસ્ય નઞઃ પ્રતિષેધવાચિત્વાયોગાત્ અન્યવિરુદ્ધલક્ષકત્વમ્ ।
એતેભ્યઃ પ્રજાપતિવ્રતાદિભ્યો ઽન્યત્રાભાવમેવ નઞર્થં મન્યામહ ઇત્યર્થઃ ।
દુઃખાભાવફલકે નઞર્થે સિદ્ધે નિષેધશાસ્ત્રમાનત્વવદ્વેદાન્તાનાં બ્રહ્મણિ માનત્વમિતિ ભાવઃ ।
તર્હ્યક્રિયાર્થાનામાનર્થક્યમિતિ સૂત્રં કિંવિષયમિતિ, તત્રાહ- તસ્માદિતિ ।
વેદાન્તાનાં સ્વાર્થે ફલવત્વાદ્વ્યર્થકથાવિષયં તદિત્યર્થઃ ।
યદપીત્યાદિ સ્પષ્ટાર્થમ્ ।
શ્રવણજ્ઞાનમાત્રાત્સંસારાનિવૃત્તાવપિ સાક્ષાત્કારાજ્જીવત એવ મુક્તિર્દુરપહ્નયેતિ સદૃષ્ટાન્તમાહ- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના ।
બ્રહ્માહમિતિ સાક્ષીત્કારવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
તત્ત્વવિદો જીવન્મુક્તૌ માનમાહ- તદુક્તં શ્રુત્યેતિ ।
જીવતો ઽશરીરત્વં વિરુદ્ધમિતિ શઙ્કતે- શરીર ઇતિ ।
આત્મનો દેહસંબન્ધસ્ય ભ્રાન્તિપ્રયુક્તત્વાત્તત્વધિયા તન્નાશરૂપમશરીરત્વં જીવતો યુક્તમિત્યાહ- નેત્યાદિના ।
અસઙ્ગાત્મરૂપં ત્વશરીરત્વં તત્વધિયા જીવતો વ્યજ્યત ઇત્યાહ- નિત્યમિતિ ।
દેહાત્મનોઃ સંબન્ધઃ સત્ય ઇતિ શઙ્કતે- તત્કૃતેતિ ।
તન્નાશાર્થં કાર્યાપેક્ષેતિ ભાવઃ ।
આત્મનઃ શરીરસંબન્ધે જાતે ધર્માધર્મોત્પત્તિઃ, તસ્યાં સત્યાં સંબન્ધજન્મેત્યન્યોન્યાશ્રયાદેકસ્યાસિદ્ધ્યા દ્વિતીયસ્યાપ્યસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ પરિહરતિ- નેત્યાદિના ।
નન્વેતદ્દેહજન્યધર્માધર્મકર્મણ એતદેહસંબન્ધહેતુત્વે સ્યાદન્યોન્યાશ્રયઃ ।
પૂર્વદેહકર્મણ એતદ્દેહસંબન્ધોત્પત્તિઃ, પૂર્વદેહશ્ચ તત્પૂર્વદેહકૃતકર્મણ ઇતિ બીજાઙ્કુરવદનાદિત્વાન્નાયં દોષ ઇત્યત આહ- અન્ધેતિ ।
અપ્રામાણિકીત્યર્થઃ ।
ન હિ બીજાઙ્કુરઃ તતો બીજાન્તરં ચ યથા પ્રત્યક્ષેણ દૃશ્યતે તદ્વદાત્મનો દેહસંબન્ધઃ પૂર્વકર્મકૃતઃ પ્રત્યક્ષઃ ।
નાપ્યસ્તિ કશ્ચિદાગમઃ ।
પ્રત્યુત ઽઅસઙ્ગો હિઽઇત્યાદિશ્રુતિઃ સર્વકર્તૃત્વં વારયતીતિ ભાવઃ ।
તત્ર યુક્તિમાહ- ક્રિયેતિ ।
કૂટસ્થસ્ય કૃત્યયોગાન્ન કર્તૃત્વમિત્યર્થઃ ।
સ્વતો નિષ્ક્રિયસ્યાપિ કારકસંનિધિના કર્તૃત્વમિતિ શઙ્કાં દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યેણ નિરસ્યતિ- નેતિ ।
રાજાદીનાં સ્વક્રીતભૃત્ય કર્તૃત્વં યુક્તં નાત્મન ઇત્યર્થઃ ।
દેહકર્મણોરવિદ્યાભૂમૌ બીજાઙ્કુરવદાવર્તમાનયોરાત્મના સંબન્ધો ભ્રાન્તિકૃત એવેત્યાહ- મિથ્યેતિ ।
નનુ ઽયજેતઽઇતિ વિધ્યનુપપસ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વમેષ્ટવ્યમિતિ, તત્રાહ- એતેનેતિ ।
ભ્રાન્તિકૃતેન દેહાદિસંબન્ધેન યાગાદિકર્તૃત્વમાબ્રહ્મબોધાદ્વ્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ ।
અત્રાહુઃ ।
પ્રાભાકરા ઇત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્ત્યભાવાદ્દેહસંબન્દાદિકં સત્યમિતિ ભાવઃ ।
ભેદજ્ઞાનાભાવાન્ન ગૌણ ઇત્યાહ- નેતિ ।
પ્રસિદ્ધો જ્ઞાતો વસ્તુનોર્ભેદો યેન તસ્ય ગૌણમુખ્યજ્ઞાનાશ્રયત્વ પ્રસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
યસ્ય તસ્ય પુંસો ગૌણૌ ભવતા ઇત્યન્વયઃ ।
શૌર્યાદિગુણવિષયાવિત્યર્થઃ ।
તસ્ય ત્વિતિ ।
ભેદજ્ઞાનશૂન્યસ્ય પુંસ ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દપ્રત્યયાવિતિ ।
શબ્દઃ શાબ્દબોધશ્ચેત્યર્થઃ ।
સંશયમૂલૌ તાવુદાહરતિ- યથા મન્દેતિ ।
યદા સંશયમૂલયોર્ન ગૌણત્વં તદા ભ્રાન્તિમૂલયોઃ કિં વાચ્યમિત્યાહ- યથા વેતિ ।
અકસ્માદિતિ ।
અતર્કિતાદૃષ્ટાદિનાં સંસ્કારોદ્બોધે સતીત્યર્થઃ ।
નિરુપચારેણ ગુણજ્ઞાનં વિનેત્યર્થઃ ।
દેહાદિવ્યતિરિક્તાત્મવાદિનામિતિ ।
દેહાત્મવાદિનાં તુ પ્રમેત્યભિમાન ઇતિ ભાવઃ ।
જીવન્મુક્તૌ પ્રમાણમાહ- તથા ચેતિ ।
તત્તત્ર જીવન્મુક્તસ્ય દેહે ।
યથા દૃષ્ટાન્તઃ અહિનિર્લ્વયની સર્પત્વક્ વાલ્મીકાદૌ પ્રત્યસ્તા નિક્ષિપ્તા મૃતા સર્પેણ ત્યક્તાભિમાના વર્તતે, એવમેવેદં વિદુષા ત્યક્તાભિમાનં શરીરં તિષ્ઠતિ ।
અથ તથા ત્વચા નિર્મુક્તસર્પવદેવાયં દેહસ્થો ઽશરીરઃ વિદુષો દેહે સર્પસ્ય ત્વચીવાભિમાનાભાવાદશરીરત્વાદમૃતઃ પ્રાણિતીતિ પ્રાણો જીવન્નપિ બ્રહ્મૈવ, કિં તદ્બ્રહ્મ તેજઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરાનન્દ એવેત્યર્થઃ ।
વસ્તુતો ઽચક્ષુરપિ બાધિતચક્ષુરાદ્યનિવૃત્યા સચક્ષુરિવેત્યાદિ યોજ્યમ્ ।
ઇત્યનવદ્યમિતિ ।
બ્રહ્માત્મજ્ઞાનાન્મુક્તિલાભાત્સિદ્ધં વેદાન્તાનાં પ્રામાણ્યં, હિતશાસનાચ્છાસ્ત્રત્વં ચ નિર્દેષતયા સ્થિતમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનમુદ્દિશ્ય શ્રવણવન્મનનનિદિધ્યાસનયોરપ્યવાન્તરવાક્યભેદેન વિધ્યઙ્ગીકારાન્ન બ્રહ્મણો વિધિશેષત્વં ઉદ્દેશ્યજ્ઞાનલભ્યતયા પ્રાધાન્યાદિત્યાહ- નેતિ ।
શ્રવણં જ્ઞાનકરણવેદાન્તગોચરત્વાત્પ્રધાનં, મનનનિદિધ્યાસનયોઃ પ્રમેયગોચરત્વાત્તદઙ્ગત્વં, નિયમાદૃષ્ટસ્ય જ્ઞાન ઉપયોગઃ સર્વાપેક્ષાન્યાયાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
તર્હિ જ્ઞાને વિધિઃ કિમિતિ ત્યક્તઃ, તત્રાહ- યદિ હીતિ ।
યદિ જ્ઞાને વિધિમઙ્ગીકૃત્ય વેદાનતૈરવગતં બ્રહ્મ વિધેયજ્ઞાને કર્મકારકત્વેન વિનિયુજ્યેત તદા વિધિશેષત્વં સ્યાત્ ।
ન ત્વવગતસ્ય વિનિયુક્તત્વમસ્તિ, પ્રાપ્તાવગત્યા ફલલાભે વિધ્યયોગાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ --વિધ્યસંભવાત્ ।
અતઃ -શેષત્વાસંભવાત્ ।
સત્યાદિવાક્યૈર્લબ્ધજ્ઞાનેનાજ્ઞાનનિવૃત્તિરૂપફલલાભે સતીત્યર્થઃ ।
સૂત્રં યોજયતિ- સ્વતન્ત્રમિતિ ।
એવં ચ સતીતિ ।
ચો ઽવધારણે ।
ઉક્તરીત્યા બ્રહ્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યે સત્યેવ ભગવતો વ્યાસસ્ય પૃથક્શાસ્ત્રકૃતિર્યુક્તા, ધર્મવિલક્ષણપ્રમેયલાભાત્ ।
વેદાન્તાનાં કાર્યપરત્વે તુ પ્રમેયાભેદાન્ન યુક્તેત્યર્થઃ ।
નનુ માનસધર્મવિચારાર્થં પૃથગારમ્ભ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- આરભ્યમાણં ચેતિ ।
અથ બાહ્યસાધનધર્મવિચારાનન્તરમ્ ।
અતો બાહ્યધર્મસ્ય શુદ્ધિદ્વારા માનસોપાસનાધર્મહેતુત્વાત્પરિશિષ્ટો માનસધર્મો જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ સૂત્રં સ્યાદિતિ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- અથેતિ ।
તૃતીયાધ્યાયે શ્રુત્યાદિભિઃશેષશેષિત્વનિર્ણયાનન્તરં શેષિણાશેષસ્ય પ્રયોગસંભવાત્ કઃ ક્રતુશેષઃ કો વા પુરુષશેષઃ ઇતિ વિજ્ઞાસ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવમારભ્યેત ।
નત્વારબ્ધં, તસ્માદવાન્તરધર્માર્થમારમ્ભ ઇત્યયુક્તમિતિ ભાવઃ ।
સ્વમતે સૂત્રાનુગુણ્યમસ્તીત્યહ- બ્રહ્મેતિ ।
જૈમિનિના બ્રહ્મ ન વિચારિતમિતિ તજ્જિજ્ઞાસ્યત્વસૂત્રણં યુક્તમિત્યરથઃ ।
વેદાન્તાર્થશ્ચેદદ્વૈતં તર્હિ દ્વૈતસાપેક્ષવિધ્યાદીનાં કા ગતિરિત્યાશઙ્ક્ય જ્ઞાનાત્પ્રાગેવ તેષાં પ્રામાણ્યં ન પશ્ચાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
જ્ઞાનસ્ય પ્રમેયપ્રમાતૃબાધકત્વાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મ ન કાર્યશેષઃ, તદ્બોધાત્પ્રાગેવ સર્વવ્યવહાર ઇત્યત્ર બ્રહ્મવિદાં ગાથામુદાહરતિ- અપિચેતિ ।
સદબાધિતં બ્રહ્મ પૂર્વમાત્મા વિષયાનાદત્ત ઇતિ સર્વસાક્ષ્યહમિત્યેવંબોધે જાતે સતિ પુત્રદેહાદેઃ સત્તાબાધનાત્ માયામાત્રત્વનિશ્યયાત્ પુત્રદારાદિભિરહમિતિ સ્વીયદુઃખસુખભાવત્વગુણયોગાદ્ગૌણાત્માભિમાનસ્ય નરો ઽહં કર્તા મૂઢ ઇતિ મિથ્યાત્માભિમાનસ્ય ચ સર્વવ્યવહારહેતોરસત્વે કાર્યં વિધિનિષેધાદિવ્યવહારઃ કથં ભવેત્ હેત્વભાવાન્ન કથઞ્ચિદ્ભવેદિત્યર્થઃ ।

નન્વહં બ્રહ્મેતિ બોધો બાધિતઃ, અહમર્થસ્ય પ્રમાતુઃ બ્રહ્મત્વાયોઘાદિત્યાશઙ્ક્યા પ્રમાતૃત્વસ્યાજ્ઞાનવિલસિતાન્તઃકરણતાદાત્મ્યકૃતત્વાન્ન બાધ ઇત્યહ- અન્વેષ્ટવ્યેતિ ।
ઽય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકઃ સો ઽન્વેષ્ટવ્યઽઇતિ શ્રુતેઃ
જ્ઞાતવ્યપરમાત્મવિજ્ઞાનાત્પ્રાગેવાજ્ઞાનાચ્ચિદ્ધાતોરાત્માનઃ પ્રમાતૃત્વં પ્રમાતૈવ જ્ઞાતઃ સન્ પાપ્મરાગદ્વેષમરણવિવર્જિતઃ પરમાત્મા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પ્રમાતૃત્વસ્ય કલ્પિતત્વે તદાશ્રિતાનાં પ્રમાણાનાં પ્રામાણ્ય કથમિત્યત આહ- દેહેતિ ।
દેહાત્મત્વપ્રત્યયઃ કલ્પિતો ભ્રમો ઽપિ વ્યવહારાઙ્ગતયા માનત્વેનેષ્યતે વૈદિકૈઃ, તદ્વલ્લૌકિકમધ્યક્ષાદિકમાત્મબોધાવધિ વ્યવહારકાલે બાધાભાવાત્ વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમિષ્યતાં, વેદાન્તાનાં તુ કાલત્રયાબાધ્યબોધિત્વાત્ તત્વાવેદકં પ્રામાણ્યમિતિ તુ શબ્દાર્થઃ ।
આઽત્મનિશ્ચયાત્ ।
આત્મનિશચયાદિત્યાઙ્મર્યાદાયામ્ ।
પ્રમાતૃત્વસ્ય કલ્પિતત્વે ઽપિ વિષયાબાધાત્ પ્રામાણ્યમિતિભાવઃ ॥
રામનામ્નિપરે ધામ્નિ કૃત્સ્નામ્નાયસમન્વયઃ ।
કાર્યતાત્પર્યબાધેન સાધિતઃ શુદ્ધબુદ્ધયે ॥4॥
ઇતિ ચતુસૂત્રી સમાપ્તા ॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.4.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.5
ઈક્ષતેર્ નાશબ્દમ્

વૃત્તમનૂદ્યાક્ષેપલક્ષણામવાન્તરસંગતિમાહ- સાંખ્યાદયસ્ત્વિતિ ।
ભવતુ સિદ્ધે વેદાન્તાનાં સમન્વયઃ તથાપિ માનાન્તરાયોગે બ્રહ્મણિ શક્તિગ્રહાયોગાત્, કૂટસ્થત્વેનાવિકારિત્વેન કારણત્વાયોગાચ્ચ ન સમન્વયઃ ।
કિન્તુ સર્ગાદ્યં કાર્યં જડપ્રકૃતિકં, કાર્યત્વાત્, ઘટવત્ ઇત્યનુમાનગમ્યે ત્રિગુણે પ્રધાને સમન્વય ઇત્યાક્ષિપન્તીત્યર્થઃ ।
સિદ્ધં માનાન્તરગમ્યમેવેત્યાગ્રહઃ શક્તિગ્રહાર્થઃ ।
અત એવ પ્રધાનાદવનુમાનોપસ્થિતે શક્તિગ્રહસંભવાત્ તત્પરતયા વાક્યાનિ યોજયન્તીત્યુક્તમ્ ।
કિં ચ ઽતેજસા સોમ્યશુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છઽઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ ।
શુઙ્ગેન લિઙ્ગેન કારણસ્ય સ્વતો ઽન્વેષણં દર્શયન્તો માનાન્તરસિદ્ધમેવ જગત્કારણં વદન્તીત્યાહ- સર્વેષ્વિતિ ।
નન્વતીન્દ્રિયત્વેન પ્રથાનાદેર્વ્યાપ્તિગ્રહાયોગાત્કથમનુમાનમ્, તત્રાહ- પ્રધાનમિતિ ।
યત્કાર્યં તજ્જડપ્રકૃતિકં યથા ઘટઃ ।
યજ્જડં તચ્ચેતનસંયુક્તં, યથા રથાદિરિતિ સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનગમ્યાઃ પ્રધાનપુરુષ સંયોગા ઇત્યર્થઃ ।
અદ્વિતીયબ્રહ્મણઃ કારણત્વવિરોધિમતાન્તરમાહ- કાણાદાસ્ત્વિતિ ।
સૃષ્ટિવાક્યેભ્ય એવ પરાર્થાનુમાનરૂપેભ્યો યત્કાર્યં તદ્બુદ્ધિમત્કર્તૃકમિતીશ્વરં કર્તારં, પરમાણૂંશ્ચ યત્કાર્યદ્રવ્યં તત્સ્વન્યૂનપરિમાણદ્રવ્યારબ્દમિત્યનુમિમત ઇત્યર્થઃ ।
અન્યે ઽપિ બૌદ્ધાદયઃ ।
ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ ઇત્યાદિ વાક્યાભાસઃ ।
યદ્વસ્તુ તચ્છૂન્યાવસાનં, યથા દીપ ઇતિ યુક્ત્યાભાસઃ ।
એવં વાદિવિપ્રતિપત્તિમુક્ત્વા તન્નિરાસાયોત્તરસૂત્રસન્દર્ભમમવતારયતિ-- તત્રેતિ ।
વાદિવિવાદે સતીત્યર્થઃ ।
વ્યાકરણમીમાંસાન્યાયનિધિત્વાત્પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞત્વમ્ ।
યજ્જગત્કારણં તચ્ચેતનમચેતનં વેતિ
ઈક્ષણસ્યમુખ્યત્વગૌણત્વાભ્યાં સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ-- તત્ર સાંખ્યા ઇતિ ।
અપિશબ્દાવયવકારાર્થો ।
ઽસદેવઽઇત્યાદિ સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગવાક્યાનાં પ્રધાનપરત્વનિરાસેન બ્રહ્મપરત્વોક્તેઃ શ્રુત્યાદિસંગતયઃ ।
પૂર્વપક્ષે જીવસ્યપ્રધાનૈક્યોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તેબ્રહ્મૈક્યજ્ઞાનમિતિ વિવેકઃ ।
અચેતનસત્વસ્યૈવ સર્વજ્ઞત્વં, ન ચેતનસ્યેત્યાહ- તેન ચ સત્વધર્મેણેતિ ।
ન કેવલસ્યેતિ ।
જન્યજ્ઞાનસ્ય સત્વધર્મત્વાન્નિત્યોપલબ્ધેરકાર્યત્વાચ્ચિન્માત્રસ્ય ન સર્વજ્ઞાનકર્તૃત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ ગુણાનાં સામ્યાવસ્થાયાં સત્વસ્યોત્કર્ષાભાવાત્કથં સર્વજ્ઞતેત્યાહ- ત્રિગુણત્વાદિતિ ।
ત્રયો ગુણા એવ પ્રધાનં તસ્યસામ્યવસ્થા તદભેદપ્રધાનમિત્યુચ્યતે ।
તદવસ્થાયામપિ પ્રલયે સર્વજ્ઞાનક્તિમત્વરૂપં સર્વજ્ઞત્વમક્ષતમિત્યર્થઃ ।
નનુ મયા કિમિતિ શક્તિમત્વરૂપં ગૌણં સર્વજ્ઞત્વમઙ્ગીકાર્યમિતિ, તત્રાહ- નહીતિ ।
અનિત્યજ્ઞાનસ્ય પ્રલયે નાશાચ્છક્તિમત્વં વાચ્યં કારકાભાવાચ્ચેત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
મતદ્વયસામ્યમુક્ત્વા સ્વમતે વિશેષમાહ- અપિ ચેતિ ।
બ્રહ્મણઃ કારણત્વં સ્મૃતિપાદે સમર્થ્યતે ।
પ્રધાનાદેઃ કારણત્વં તર્કપાદે યુક્તિભિર્નિરસ્યતિ ।
અધુના તુ શ્રુત્યા નિરસ્યતિ- ઈક્ષતેર્નાશબ્દમિતિ ।
ઈક્ષણશ્રવણાદ્વેદાવાચ્યમશબ્દં પ્રધાનમ્ ।
અશબ્દત્વાન્ન કારણમિતિ સૂત્રયોજના ।
તત્સચ્છબ્દવાચ્યં કારણમૈક્ષત ।
ઈક્ષણમેવાહ-- બહ્વિતિ ।
બહુ પ્રપઞ્ચરૂપેણ સ્થિત્યર્થમહમેવોપાદાનતયા કાર્યાભેદાજ્જનિષ્યામીત્યાહ- પ્રજેતિ ।
એવં તત્સદીક્ષિત્વા આકાશં વાયું ચ સૃષ્ટ્વા તેજઃ સૃષ્ટવદિત્યાહ- તદિતિ ।
મિષચ્ચલત્ ।
સત્વાક્રાન્તમિતિ યાવત્ સ જીવાભિન્નઃ પરમાત્મા ઽપ્રાણમસૃજત પ્રાણાચ્છ્રદ્ધાં ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવીન્દ્રિયં મનો અન્નમન્નાદ્વીર્યં તપો મન્ત્રાઃ કર્મલોકાલોકેષુ નામ ચઽઇત્યુક્તાઃ ષોડશકલાઃ ।
નનુ ઽઇક્શિતપો ધાતુનિર્દેશેઽઇતિ કાત્યાયનસ્મરણાદીક્ષતેરિતિ પદેન શ્તિબન્તેન ધાતુરુચ્યતે ।
તેન ધાત્વર્થં ઈક્ષણં કથં વ્યાખ્યાયત ઇત્યશઙ્ક્ય લક્ષણયેત્યાહ- ઈક્ષિતેરિતિચેતિ ।
ઽઇતિકર્તવ્યતાવિધેર્યજતેઃ પૂર્વવત્વંઽઇતિ જૈમિનિસૂત્રે યથા યજતિપદેન લક્ષણયા ધાત્વર્થો યાગ ઉચ્યતે તદ્વિદિહાપીત્યર્થઃ ।
સૌર્યાદિવિકૃતિયાગસ્યાઙ્ગાનામવિધાનાત્ પૂર્વદર્શાદિપ્રકૃતિસ્થાઙ્ગવત્વમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
ધાત્વર્થનિર્દેશેન લાભમાહ- તેનેતિ ।
સામાન્યતઃ સર્વજ્ઞો વિશેષતઃ સર્વવિદિતિ ભેદઃ ।
જ્ઞાનમીક્ષણમેવ તપઃ ।
તપસ્વિનઃ ફલમાહ- તસ્માદિતિ ।
એતત્કાર્યં સૂત્રાખ્યં બ્રહ્મ ।
કેવલસત્ત્વવૃત્તેર્જ્ઞાનત્વમઙ્ગીકૃત્ય પ્રધાનસ્ય સર્વજ્ઞત્વં નિરસ્તમ્ ।
સંપ્રતિ ન કેવલજડવૃત્તિર્જ્ઞાનશબ્દાર્થઃ કિન્તુ સાક્ષિબોધવિશિષ્ટા વૃત્તિર્વૃત્તિવ્યક્તબોધો વા જ્ઞાનમ્ ।
તચ્ચાન્ધસ્ય પ્રધાનસ્ય નાસ્તીત્યાહ- અપિચેતિ ।
સાક્ષિત્વમસ્તિ, યેનોક્તજ્ઞાનવત્વં સ્યાદિતિ શેષઃ ।
નનુ સત્ત્વવૃત્તિમાત્રેણ યોગિનાં સર્વજ્ઞત્વમુક્તમિત્યત આહ- યોગિનાંત્ ત્વિતિ ।
સેશ્વરસાંખ્યામતમાહ- અથેતિ ।
સર્વજ્ઞત્વં નામ સર્વઘોચરજ્ઞાનત્વં, ન જ્ઞાનકર્તૃત્વં, જ્ઞાનસ્ય કૃત્યસાધ્યત્વાદિતિ હૃદિકૃત્વા પૃચ્છતિ- ઇદં તાવદિતિ ।
સર્વં જાનાતીતિ શબ્દાસાધુત્વં શઙ્કતે- જ્ઞાનનિત્યત્વ ઇતિ ।
નિત્યસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય તત્તદર્થોપહિતત્વેન બ્રહ્મસ્વરૂપાદ્ભેદં કલ્પયિત્વા કાર્યત્વોપચારાદ્બ્રહ્મણસ્તત્કર્તૃત્વવ્યપદેશઃ સાધુરિતિ સદૃષ્ટાન્તમાહ- ન પ્રતતેતિ ।
સંતતેત્યર્થઃ ।
અસત્યપિ અવિવક્ષિતે ઽપિ ।
નનુ પ્રકાશતેરકર્મકત્વાત્સવિતા પ્રકાશત ઇતિ પ્રયોગે ઽપિ જાનાતેઃ સકર્મકત્વાત્કર્માભાવે ઽતદૈક્ષતઽઇત્યયુક્તમિતિ, તત્રાહ- કર્માપેક્ષાયાં ત્વિતિ ।
કર્માવિવક્ષાયામપિ પ્રકાશરૂપે સવિતરિ પ્રકાશત ઇતિ કથઞ્ચિત્પ્રકાશક્રિયાશ્રયત્વેન કર્તૃત્વોપચારવચ્ચિદાત્મન્યપિ ચિદ્રૂપેક્ષણકર્તૃત્વોપચારાન્ન વૈષમ્યમિત્યુક્તં પૂર્વમ્ ।
અધુના તુ કુમ્ભકારસ્ય સ્વોપાધ્યન્તઃકરણવૃત્તિરૂપેક્ષણવદીશ્વરસ્યાપિ સ્વોપાધ્યવિદ્યાયાઃ વિવિધસૃષ્ટિસંસ્કારાયાઃ પ્રલયાવસાનેનોદ્બુદ્ધસંસ્કારાયાઃ સર્ગોન્મુખઃ કશ્ચિત્પરિણામઃ સંભવતિ, અતઃ તસ્યાં સૂક્ષ્મરૂપેણ નિલીન સર્વકાર્યવિષયકમીક્ષણં, તસ્ય કાર્યત્વાત્કર્મસદ્ભાવાચ્ચ તત્કર્તૃત્વં મુખ્યમિતિ દ્યોતયતિ- સુતરામિતિ ।
નનુ માયોપાધિકબિમ્બચિન્માત્રસ્યેશ્વરસ્ય કથમીક્ષણં પ્રતિ મુખ્યં કર્તૃત્વં, કૃત્યભાવાદિતિ ચેન્ન, કાર્યાનુકૂલજ્ઞાનવત એવ કર્તૃત્વાદીશ્વરસ્યાપિ ઈક્ષણાનુકૂલનિત્યજ્ઞાનવત્ત્વાત્ ।
ન ચ નિત્યજ્ઞાનેનૈવ કર્તૃત્વનિર્વાહાત્કિમીક્ષણેનેતિ વાચ્યમ્, વાય્વાદેરેવ શબ્દવત્ત્વસંભવાત્કિમાકાશેનેત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ શ્રુતત્વાદ્વાય્વાદિકારણત્વેનાકાશવદૈક્ષતેત્યાગન્તુકત્વેન શ્રુતમીક્ષણમાકાશાદિહેતુત્વેનાઙ્ગીકાર્યમિત્યલમ્ ।
અવ્યાકૃતે સૂક્ષ્માત્મના સ્થિતે વ્યાકર્તું સ્થૂલીકર્તુમિષ્ટે ઇત્યર્થઃ ।
અવ્યાકૃતકાર્યોપરક્તચૈતન્યરૂપેક્ષણસ્ય કારકાનપેક્ષત્વે ઽપિ વૃત્તિરૂપેક્ષણસ્ય કારકં વાચ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અપિચાવિદ્યાદિમત ઇતિ ।
યથૈકસ્ય જ્ઞાનં તથાન્યસ્યાપીતિ નિયમાભાવાન્માયિનો ઽશરીરસ્યાપિ જન્યેક્ષણકારકત્વમિતિ ભાવઃ ।
નનુ યજ્જન્યજ્ઞાનં તચ્છરીરસાધ્યમિતિ વ્યાપ્તિરસ્તીત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતિબાધમાહ- મન્ત્રૌ ચેતિ ।
કાર્યં શરીરમ્ ।
કારણમિન્દ્રિયમ્ ।
અસ્યેશ્વરસ્ય શક્તિર્માયા સ્વકાર્યાપેક્ષયા પરા, વિચિત્રકાર્યકારિત્વાદ્દ્વિવિધા ।

સા ત્વૈતિહ્યમાત્રસિદ્ધા ન પ્રમાણસિદ્ધેત્યાહ- શ્રુયત ઇતિ ।
જ્ઞાનરૂપેણ બલેન યા સૃષ્ટિક્રિયા સા સ્વાભાવિકી ।
અનાદિમાયાત્મકત્વાદિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનસ્ય ચૈતન્યસ્ય બલં માયાવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતત્ત્વેન સ્ફુટત્વં તસ્ય ક્રિયાનામ બિમ્બત્વેન બ્રહ્મણો જનકતા જ્ઞાતૃતાપિ સ્વાભાવિકીતિ વાર્થઃ ।
અપાણિરપિ ગ્રહીતા ।
અપાદોપિ જવનઃ ।
ઈશ્વરસ્યસ્વકાર્યે લૌકિકહેત્વપેક્ષા નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
અગ્ર્યમનાદિં, પુરુષમનન્તં, મહાન્તં વિભુમિત્યર્થઃ ।
અપસિદ્ધાન્તં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
જ્ઞાને પ્રતિબન્ધકકારણાન્યવિદ્યારાગાદીનિ શ્રુતાવત ઈશ્વરાદન્યો નાસ્તીત્યન્વયઃ ।
ઔપાદિકસ્ય જીવેશ્વરભેદસ્યમયોક્તત્વાન્નાપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
તત્કૃત ઉપાધિસંબન્ધકૃતઃ શબ્દતજ્જન્યપ્રત્યયરૂપો વ્યવહારઃ ।
અસંકીર્ણ ઇતિ શેષઃ ।
અવ્યતિરેકે કથમસંકરસ્તત્રાહ- તત્કૃતા ચેતિ ।
ઉપાધિસંબન્ધકૃતેત્યર્થઃ ।
તથેતિ ।
દેહાદિસંબન્ધત્ય હેતુરવિવેકો ઽનાદ્યવિદ્યા તયા કૃત ઇત્યર્થઃ ।
અવિદ્યાયાં હિ પ્રતિબિમ્બો જીવઃ, બિમ્બચૈતન્યમીશ્વર ઇતિ ભેદો ઽવિદ્યાધીનસત્તાકઃ, અનાદિભેદસ્ય કાર્યત્વાયોગાત્ ।
કાર્યબુદ્ધ્યાદિકૃતપ્રમાત્રાદિભેદશ્ચ કાર્ય એવેતિ વિવેકઃ ।
નન્વખણ્ડસ્વપ્રકાશાત્મનિ કથમવિવેકઃ, તત્રાહ- દૃશ્યતે ચેતિ ।
વસ્તુતો દેહાદિભિન્નસ્વપ્રકાશસ્યૈવ સત આત્મનો નરો ઽહમિતિ ભ્રમોદૃષ્ટત્વાદ્દુરપહ્નવઃ ।
સ ચ મિથ્યાબુદ્ધ્યા મીયત ઇતિ મિથ્યાબુદ્ધિમાત્રેણ ભ્રાન્તિસિદ્ધાજ્ઞાનેન કલ્પિત ઇતિ ચકારાર્થઃ ।
યદ્વોક્તમિથ્યાબુદ્ધૌ લોકાનુભવમાહ- દૃશ્યતે ચેતિ ।
ઇત્થંભાવે તૃતીયા ।
ભ્રાન્ત્યાત્મના દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વપૂર્વભ્રાન્તિમાત્રેણ દૃશ્યતે ન ચ પ્રમેયતયેતિ વાર્થઃ ।
કૂઠસ્થસ્યાપિ માયિકં કારણત્વં યુક્તમિત્યાહ- યથા ત્વિતિ ।
યત્ત્વવેદ્યે શબ્દશક્તિગ્રહાયોગ ઇતિ, તન્ન ।
સત્યાદિપદાનામબાધિતાદ્યર્થેષુ લોકાવગતશક્તિકાનાં વાચ્ચૈકદેશત્વેનોપસ્થિતાખણ્ડબ્રહ્મલક્ષકત્વાદિતિ સ્થિતમ્ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.6
ગૌણશ્ચેન્નાત્મશબ્દાત્

સંપ્રત્યુત્તરસૂત્રનિરસ્યાશઙ્કામાહ- અત્રાહેતિ ।
અન્યથાપિ અચેતનત્વે ઽપિ ।
નનુ પ્રધાનસ્ય ચેતનેન કિં સામ્યં યેન ગૌણમીક્ષણમિતિ તત્રાહ- યથેતિ ।
નિયતક્રમવત્કાર્યકારિત્વં સામ્યમિત્યર્થઃ ।
ઽઉપચારપ્રાયે વચનાત્ઽઇતિ ગૌણાર્થપ્રચુરે પ્રકરણે સમામ્નાનાદિત્યર્થઃ ।
અપ્તેજસોરિવાચેતને સતિ ગૌણી ઈક્ષતિરિતિ ચેન્ન, આત્મશબ્દાત્સતશ્ચેતનત્વનિશ્ચયાદિતિ સૂત્રાર્થમાહ- યદુક્તમિત્યાદિના ।
સા પ્રકૃતા સચ્છબ્દવાચ્યા ઇયમીક્ષિત્રી દેવતા પરોક્ષા હન્ત ઇદાનીં ભૂતસૃષ્ટ્યનન્તરં ઇમાઃ સૃષ્ટાસ્તિસ્રસ્તેજો ઽબન્નરૂપાઃ ।
પરોક્ષત્વાદ્દેવતા ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્ ।
અનેન પૂર્વકલ્પાનુભૂતેનજીવેનાત્મના મમ સ્વરૂપેણ તા અનુપ્રવિશ્ય તાસાં ભોગ્યત્વાય નામ ચ રૂપં ચ સ્થૂલં કરિષ્યામીત્યૈક્ષતેત્યન્વયઃ ।
લૌકિકપ્રસિદ્ધેઃ, ઽજીવ પ્રાણધારણેઽઇતિ ધાતોર્જીવતિપ્રામધારયતીતિ નિર્વચનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
અત ત્વિતિ ।
સ્વપક્ષે તુ બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોર્લોકે ભેદસ્યકલ્પિતત્વદર્શનાજ્જીવો બ્રાહ્મણઃ સત આત્મેતિ યુક્તમિત્યર્થઃ ।
જીવસ્ય સચ્છબ્દાર્થં પ્રત્યાત્મશબ્દાત્ સન્ન પ્રધાનમિત્યુક્ત્વા સતૌ જીવં પ્રત્યાત્મશબ્દાન્ન પ્રધાનમિતિ વિધાન્તરેણ હેતું વ્યાચષ્ટે- તથેતિ ।
સ યઃસદાખ્ય એષોણિમાસૂક્ષ્મઃ, ઐતદાત્મકમિદં સર્વં જગત્, તત્સદેવ સત્યં, વિકારસ્ય મિથ્યાત્વાત્ ।
સઃ સત્પદાર્થઃ સર્વસ્યાત્મા ।
હે શ્વેતકેતો, ત્વં ચ નાસિ સંસારી, કિન્તુ તદેવ સદભાધિતં સર્વાત્મકં બ્રહ્માસીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
ઇત્યત્રોપદિશતિ ।
અતશ્ચેતનાત્માકત્વાત્ સત્વાત્ સચ્ચેતનમેવેતિ વાક્યશેષઃ ।
યદુક્તમપ્તેજસોરિવ સત ઈક્ષણં ગૌણમિતિ, તત્રાહ- અત્તેજસોસ્ત્વિતિ ।
નામરૂપયોર્વ્યાકરણં સૃષ્ટિઃ ।
આજિપદાન્નિયમનં ।
આપ્તેજસોદૃગ્વિષયત્વાત્સૃજ્યત્વાન્નિયમ્યત્વાચ્ચાચેતનત્વમીક્ષણસ્ય મુખ્યત્વે બાધકમસ્તિ સાધકં ચ નાસ્તીતિ હેતોર્યુક્તમીક્ષણસ્ય ગૌણત્વમિતિ યોજના ।
ચેતનવત્કાર્યકારિત્વં ગુણઃ ઽતેજ ઐક્ષતઽચેતનવત્કાર્યકારિત્યર્થઃ ।
યદ્વા તેજઃપદેન તદધિષ્ઠાનં સલ્લક્ષ્યતે ।
તથાચ મુખ્યમીક્ષણમિત્યાહ- તયોરિતિ ।
સ્યાદેતદ્યદિ સત ઈક્ષણં મુખ્યં સ્યાત્તદેવ કુત ઇત્યત આહ- સતસ્ત્વિતિ ।
ગૌણમુખ્યયોરતુલ્યયોઃ સંશયાભાવેન ગૌણપ્રાયપાઠસ્યનિશ્ચાયકત્વાદાત્મશબ્દાચ્ચ સત ઈક્ષણં મુખ્યમિત્યર્થઃ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.7
તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્

આત્મહિતકારિત્વગુણયોગાદાત્મશબ્દો ઽપિ પ્રધાને ગૌણ ઇતિ શઙ્કતે- અથેત્યાદિના ।
આત્મશબ્દો પ્રધાને ઽપિ મુખ્યો નાનાર્થકત્વાદિત્યાહ- અથવેતિ ।
નાનાર્થત્વે દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
ઽઅથૈષ જ્યોતિઃઽશ્રુત્યા સહસ્રદક્ષિણાકે ક્રતૌ જ્યોતિષ્ટોમે લોકપ્રયોગાદગ્નૌ ચ જ્યોતિઃશબ્દો યથા મુખ્યસ્તદ્વદિત્યર્થઃ ।
તસ્મિન્સત્પદાર્થે નિષ્ટા અભેદજ્ઞાનં યસ્ય સ સન્નિષ્ઠસ્તસ્ય મુક્તિશ્રવણાદિતિ સૂત્રાર્થમાહ- નેત્યાદિના ।
શ્રુતિઃ સમન્વયસૂત્રેવ્યાખ્યાતા ।
અનર્થાયેત્યુક્તં પ્રપઞ્ચયતિ- યદિ ચાજ્ઞસ્યેતિ ।
કશ્ચિત્કિલ દુષ્ટાત્મા મહારણ્યમાર્ગે પતિતમન્ધં સ્વબન્ધુનગરમં જગમિષું બભાષે, કિમાત્રાયુષ્મતા દુઃખિતેન સ્થીયત ઇતિ ।
સ ચાન્ધઃ સુખાં વાણીમાકર્ણ્ય તમાપ્તં મત્વોવાચ, અહો મદ્ભાગધેયં, યદત્ર ભવાન્માં દીનં સ્વાભીષ્ટનગરપ્રાપ્યસમર્થં ભાષત ઇતિ ।
સ ચ વિપ્રલિપ્સુર્દુષ્ટગોયુવાનમાનીય તદીયલાઙ્ગૂલમન્ધં ગ્રાહયામાસ ।
ઉપદિદેશ ચ એનમન્ધં, એષ ગોયુવા ત્વાં નગરં નેષ્યતિ, મા ત્યજ લાઙ્ગૂલમિતિ ।
સ ચાન્ધઃ શ્રદ્ધાલુતયા તદત્યજન્સ્વાભીષ્ટમપ્રાપ્યાનર્થપરંપરાં પ્રાપ્તઃ ।
તેન ન્યાયેનેત્યર્થઃ ।
તથા સતીતિ ।
આત્મજ્ઞાનાભાવે સતિ વિહન્યેત મોક્ષં ન પ્રાપ્નુયાત્ પ્રત્યુતાનર્થં સંસારં ચ પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ ।
નનુ જીવસ્ય પ્રધાનૈક્યસંપદુપાસનાર્થમિદં વાક્યામસ્ત્વિતિ, તત્રાહ- એવં ચ સતીતિ ।
અહાધિતાત્મપ્રમાયાં સત્યામિત્યાર્થઃ ।
કસ્યચિદારોપિતચોરત્વસ્ય સત્યેન તપ્તં પરશું ગૃહ્ણતો મોક્ષો દૃષ્ટઃ, તદ્દૃષ્ટાન્તેન સત્યે બ્રહ્મણિ અહમિત્યભિસંધિમતો મોક્ષો યથા ઽસત્યાભિસંધસ્તપ્તં પરશું ગૃહ્ણાતિ સ ન દહ્યતે ઽથ મુચ્યતેઽઇતિ શ્રુત્યોપદિષ્ટઃ ।
સ ઉપદેશઃ સંપત્પક્ષે ન યુક્તઃ ઇત્યાહ- અન્યથેતિ ।
દેહમુત્થાપયતીત્યુક્થં પ્રાણઃ ।
તસ્માન્મોક્ષોપદેશાન્મુખ્યે સંભવતિ ગૌણત્વસ્યાન્યાય્યત્વાચ્ચાત્મશબ્દઃ સતિ મુખ્ય ઇત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
ક્વચિદ્ભૃત્યાદૌ ।
સર્વત્રાહમાત્મેત્યત્રાપિ મુખ્ય આત્મશબ્દો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ચેતનત્વોપચારાદ્ભૂતાદિષુ ।
સર્વત્ર ચૈતન્યતાદાત્મ્યાદિત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દશ્ચેતનસ્યૈવાસાધારણ ઇત્યુક્તમ્ ।
અસ્તુવાવ્યાપિવસ્તૂનાં સાધારણસ્તથાપિ તસ્યાત્ર શ્રુતૌ પ્રધાનપરત્વે ઽપિ નિશ્ચાયકાભાવાન્ન પ્રધાનવૃત્તિતેત્યાહ- સાધારણત્વે ઽપીતિ ।
ચેતનવાચિત્વે તુ પ્રકરણં શેતકેતુપદં ચ નિશ્ચાયકમસ્તીત્યાહ- પ્રકૃતં ત્વિતિ ।
ઉપપદસ્ય નિશ્ચાયકત્વં સ્ફુટયતિ- નહીતિ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ- તસ્માદિતિ ।
આત્મશબ્દો જ્યોતિઃશબ્દવન્નાનાર્થક ઇત્યુક્તં દૃષ્ટાન્તં નિરસ્યતિ- જ્યોતિરિતિ ।
કથં તર્હિ ઽજ્યોતિષા યજેતઽઇતિ જ્યોતિષ્ટોમે પ્રયોગઃ, તત્રાહ- અર્થવાદેતિ ।
ઽએતાનિ વાવ તાનિ જ્યોતીંષિ ય એતસ્ય સ્તોમાઃઽઇત્યર્થવાદેન કલ્પિતં જ્વલનેન સાદૃશ્યમ્ ।
ત્રિવૃત્પઞ્ચદશસ્ત્રિવૃત્સપ્તદશસ્ત્રિવૃદેકવિંશ ઇતિ સ્તોમાસ્તત્તદર્થપ્રકાશકત્વેન ગુણેન જ્યોતિષ્પદોક્તા ઋક્સંઘાઃ ।
તથા ચ જ્યોતીંષિ સ્તોમા અસ્યેતિ જ્યોતિષ્ટોમ ઇત્યત્ર જ્યોતિઃશબ્દો ગૌણ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વાત્મશબ્દાદિતિ પૂર્વસૂત્ર એવાત્મશબ્દસ્ય પ્રધાને ગૌણત્વસાધારણત્વશઙ્કાનિરાસઃ કર્તુમુચિતઃ, મુખ્યાર્થસ્ય લાઘવેનોક્તિસંભવે ગૌણત્વનાનાર્થકત્વાશઙ્કાયા દુર્બલત્વેન તન્નિરાસાર્થં પૃથક્સૂત્રાયાસાનપેક્ષણાત્ ।
તથા ચ શઙ્કોત્તરત્વેનાસૂત્રાખ્યાનં નાતીવ શોભત ઇત્યરુચેરાહ- અથવેતિ ।
નિરસ્તા સમસ્તા ગૌણત્વનાનાર્થકત્વશઙ્કા યસ્યાત્મશબ્દસ્ય સ તચ્છઙ્કસ્તસ્ય ભાવસ્તત્તા તયેત્યર્થઃ ।
તત ઇતિ ।
સત આત્મશબ્દે જીવાભિન્નત્વાદિતિ હેત્વપેક્ષયા મોક્ષોપદેશઃ સ્વતન્ત્ર એવ પ્રધાનકારણત્વનિરાસે હેતુરિત્યર્થઃ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.8
હેયત્વાવચનાચ્ ચ

નનુ યથા કશ્ચિદરુન્ધતીં દર્શયિતું નિકટસ્થાં સ્થૂલાં તારામરુન્ધતીત્વેનોપદિશતિ, તદ્વદનાત્મન એવ પ્રધાનસ્ય સત્પદાર્થસ્યાત્મત્વોપદેશ ઇતિ શઙ્કતે- કુતશ્ચેતિ ।
પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યં નેતિ કુત ઇત્યર્થઃ ।
સૌત્રશ્ચકારો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થ ઇત્યાહ- ચશબ્દ ઇતિ ।
વિવૃણોતિ- સત્યપીતિ ।
અપિશબ્દાન્નાસ્ત્યેવેતિ સૂચયતિ ।
વેદાનધીત્યાગતં સ્તબ્ધં પુત્રં પિતોવાચ-હે પુત્ર ઉત અપિ, આદિશ્યત ઇત્યાદેશ ઉપદેશૈકલભ્યઃ સ્દાત્મા તમપ્યપ્રાક્ષ્યઃ ગુરુનિકટેપૃષ્ટવાનસિ, યસ્ય શ્રવણેન મનનેન વિજ્ઞાનેનાન્યસ્ય શ્રવણાદિકં ભવતીત્યન્વયઃ ।
નન્વન્યેન જ્ઞાતેન કથમન્યદજ્ઞાતમપિ જ્ઞાતં સ્યાદિતિ પુત્રઃ શઙ્કતે- કથમિતિ ।
હે ભગવઃ, કથં નુ ખલુ સ ભવતીત્યર્થઃ ।
કાર્યસ્ય કારણાન્યત્વં નાસ્તીત્યાહ- યથેતિ ।
પિણ્ડઃ સ્વરૂપં તેન ।
વિજ્ઞાતેનેતિ શેષઃ ।
તત્ર યુક્તિમાહ- વાચેતિ ।
વાચા વાગિન્દ્રિયેણારભ્યત ઇતિ વિકારો વાચારમ્ભણમ્ ।
નનુ વાચા નામૈવારભ્યતે, ન ઘટાદિરિત્યાશઙ્ક્ય નામમાત્રમેવ વિકાર ઇત્યાહ- નામધેયમિતિ ।
ઽનામધેયં વિકારો ઽયં વાચા કેવલમુચ્યતે ।
વસ્તુતઃ કારણાદ્ભિન્નો નાસ્તિ તસ્માન્મૃષૈવ સઃ ॥
ઽઇતિ ભાવઃ ।
વિકારસ્ય મિથ્યાત્વે તદભિન્નકારણસ્યાપિ મિથ્યાત્વમિતિ, નેત્યાહ- મૃત્તિકેતિ ।
કારણં કાર્યાદ્ભિન્નસત્તાકં ન કાર્યં કારણાદ્ભિન્નમ્, અતઃ કારણાતિરિક્તસ્ય કાર્યસ્વરૂપસ્યાભાવાત્કારણજ્ઞાનેન તજ્જ્ઞાનં ભવતીતિ સ્થિતે દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ- એવમિતિ ।
મૃદ્વદ્બ્રહ્મૈવ સત્યં વિયદાદિવિકારો મૃષેતિ બ્રહ્મજ્ઞાને સતિ જ્ઞેયં કિઞ્ચિન્નાવશિષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ પ્રધાને જ્ઞાતે તાદાત્મ્યાદ્વિકારાણાં જ્ઞાનં ભવતિ તથાપિ ન પુરુષાણાં, તેષાં પ્રધાનવિકારત્વાભાવાદિત્યાહ- નચેતિ ।
અસ્માકં જીવાનાં સદ્રૂપત્વાત્તજ્જ્ઞાને જ્ઞાનમિતિ ભાવઃ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.9
સ્વાપ્યયાત્

કુતશ્ચેતિ ।
પુનરપિ કસ્માધેતોરિત્યર્થઃ ।
સુષુપ્તૌ જીવસ્ય સદાત્મનિ સ્વસ્મિન્નપ્યયશ્રવણાત્સચ્ચેતનમેવેતિ સૂત્રયોજના ।
એતત્સ્વપનં યથા સ્યાત્તથા યત્ર સુષુપ્તૌ સ્વપિતીતિ નામ ભવતિ તદા પુરુષઃ સતા સંપન્ન એકીભવતિ ।
સદૈક્યે ઽપિ નામપ્રવૃત્તિઃ કથં, તત્રાહ- સ્વમિતિ ।
તત્ર લોકપ્રસિદ્ધિમાહ- તસ્માદિતિ ।
હિ યસ્માત્સ્વં સદાત્માનમપીતો ભવતિ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
શ્રુતેસ્તાત્પર્યમાહ- એષેત્યાદિના ।
કથમેતાવતા પ્રધાનનિરાસ ઇત્યત આહ- સ્વશબ્દેનેતિ ।
એતેર્ધાતોર્ગત્યર્થસ્યાપિપૂર્વસ્ય લયાર્થત્વે ઽપિ કથં નિત્યસ્ય જીવસ્ય લય ઇત્યાશઙ્ક્ય ઉપાધિલયાદિતિ વક્તું જાગ્રત્સ્વપ્નયોરુપાધિમાહ- મન ઇતિ ।
ઐન્દ્રિયકમનોવૃત્તય ઉપાધયઃ, તૈર્ઘટાદિસ્થૂલાર્થવિશેષાણામાત્મના સંબન્ધાદાત્મા તાનિન્દ્રિયાર્થાન્પશ્યન્સ્થૂલવિશેષેણ દેહેનૈક્યભ્રાન્તિમાપન્નો વિશ્વસંજ્ઞો જાગર્તિ ।
જાગ્રદ્વાસનાશ્રયમનોવિશિષ્ટઃ સંસ્તૈજસસંજ્ઞઃ સ્વપ્ને વિચિત્રવાસનાસહકૃતમાયાપરિણામાન્પશ્યન્ ઽસોમ્ય તન્મનઃઽઇતિ શ્રુતિસ્થમનઃશબ્દવાચ્યો ભવતિ ।
સ આત્મા સ્થૂલસૂક્ષ્મોપાધિદ્વયોપરમે ઽહં નરઃ કર્તેતિ વિશેષાભિમાનાભવાલ્લીન ઇત્યુપચર્યત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ સ્વપિતીતિ નામનિરુક્તેરર્થવાદત્વાન્ન યથાર્થતેત્યત આહ- યથેતિ ।
તસ્ય હૃદયશબ્દસ્યૈતન્નિર્વચનમ્ ।
તદશિતમન્નં દ્રવીકૃત્ય નયન્તે જરયન્તીત્યાપ એવાશનાયાપદાર્થઃ ।
તત્પીતમુદકં નયતે શોષયતીતિ તેજ એવોદન્યમ્ ।
અત્ર દીર્ઘશ્છાન્દસઃ ।
એવમિદમપિ નિર્વચનં યથાર્થમિત્યાહ- એવમિતિ ।
ઇદં ચ પ્રધાનપક્ષે ન યુક્તમિત્યાહ- ન ચેતિ ।
સ્વશબ્દસ્યાત્મનીવાત્મીયે ઽપિ શક્તિરસ્તીત્યાશઙ્ક્યાહ- યદીતિ ।
પ્રાજ્ઞેન બિમ્બચૈતન્યેનેશ્વરેણ સંપરિષ્વઙ્ગો ભેદભ્રમાભાવેનાભેદ ઇત્યર્થઃ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.10
ગતિસામાન્યાત્

તત્તદ્વેદાન્તજન્યાનામવગતીનાં ચેતનકારણવિષયકત્વેન સામાન્યાન્નાચેતનં જગતઃ કારણમિતિ સૂત્રાર્થં વ્યતિરેકમુખેનાહ- યદિ તાર્કિકેત્યાદિના ।
અન્યત્પરમાણ્વાદિકમ્ ।
ન ત્વેતદિતિ ।
અવગતિવૈષમ્યમિત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિષ્ઠરન્વિવિધં નાનાદિશઃ પ્રતિ ગચ્છેયુઃ ।
પ્રાણશ્ચક્ષુરાદયો યથાગોલકં પ્રાદુર્ભવન્તિ, પ્રાણેભ્યો ઽનન્તરં દેવાઃ સૂર્યાદયસ્તદનુગ્રાહકાઃ, તદનન્તરં લોક્યન્ત ઇતિ લોકા વિષયા ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વેદાન્તાનાં સ્વતપ્રામાણ્યત્વેન પ્રત્યકં સ્વાર્થનિશ્ચાયકત્વસંભવાત્કિં ગતિસામાન્યેનેત્યત આહ- મહચ્ચેતિ ।
એકરૂપાવગતિહેતુત્વં વેદાન્તાનાં પ્રામાણ્યસંશયનિવૃત્તિહેતુરિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- ચક્ષુરિતિ ।
યથા સર્વેષાં ચક્ષુષામેકરૂપાવગતિહેતુત્વં, શ્રવણાનાં શબ્દાવગતિહેતુત્વં ઘ્રાણાદીનાં ગન્ધાદિષુ, એવં બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં ગતિસામાન્યં પ્રામાણ્યદાર્ઢ્યે હેતુરિત્યર્થઃ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.11
શ્રુતત્વાચ્ ચ

એવમીક્ષત્યાદિલિઙ્ગૈરચેતને વેદાન્તાનાં સમન્વયં નિરસ્ય ચેતનવાચકશબ્દેનાપિ નિરસ્યતિ- શ્રુતત્વાચ્ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સ્વશબ્દેનેતિ ।
સ્વસ્ય ચેતનસ્ય વાચકઃ સર્વવિચ્છબ્દઃ ।
ઽજ્ઞઃ કાલકાલો ગુણી સર્વવિદ્યઃઽઇતિ સર્વજ્ઞં પરમેશ્વરં પ્રકૃત્ય ઽસ સર્વવિત્કારણમ્ઽઇતિ શ્રુતત્વાન્નાચેતનં કારણમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
કરણાધિપા જીવાસ્તેષામધિપઃ ।
અધિકરમાર્થમુપસંહરતિ- તસ્માદીતિ ।
ઈક્ષણાત્મશબ્દાદિકં પરમાણ્વાદાવપ્યયુક્તમિતિ મત્વાહ- અન્યદ્વેતિ ॥ 11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.5.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.12
આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્

વૃત્તાનુવાદેનોત્તરસૂત્રસંદર્ભમાક્ષિપતિ- જન્માદિતિ ।
પ્રથમસૂત્રસ્ય શાસ્ત્રોપોદ્ઘાતત્વાજ્જન્માદિસૂત્રમારભ્યેત્યુક્તમ્ ।
સર્વવેદાન્તાનાં કાર્યે પ્રધાનાદ્યચેતને ચ સમન્વયનિરાસેન બ્રહ્મપરત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
અતઃ પ્રથમાધ્યાયાર્થસ્યસમાપ્તત્વાદુત્તરગ્રન્થારમ્ભે કિં કારણમિત્યર્થઃ ।
વેદાન્તેષુ સગુણનિર્ગુણબ્રહ્મવાક્યાનાં બહુલમુપલબ્ધેઃ, તત્ર કસ્ય વાક્યસ્ય સગુણોપાસનાવિધિદ્વારા નિગુણે સમન્વયઃ કસ્ય વા ગુણવિવક્ષાં વિના સાક્ષાદેવ બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇત્યાકાઙ્ક્ષૈવ કારણમિત્યાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
સંક્ષિપ્ય સગુણનિર્ગુણવાક્યાર્થમાહ- દ્વિરૂપં હીતિ ।
નામરૂપાત્મકો વિકારઃ સર્વં જગત્, તદ્ભેદો હિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદિવિશેષ ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
વાક્યાનુદાહરતિ- યત્ર હીત્યાદિના ।
યસ્યાં ખલ્વજ્ઞાનાવસ્થાયાં દ્વૈતમિવ કલ્પિતં ભવતિ તત્તદેતરઃ સન્નિતરં પશ્યતીતિ દૃશ્યોપાધિકં વસ્તુ ભાતિ ।
યત્ર જ્ઞાનકાલે વિદુષઃ સર્વં જગદાત્મમાત્રમભૂત્તત્તદા તુ કેન કં પશ્યેદિત્યાક્ષેપાન્નિરુપાધિકં તત્ત્વં ભાતિ ।
યત્ર ભુમ્નિ નિશ્ચિતો વિદ્વાન્ દ્વિતીયં કિમપિ ન વેત્તિ સો ઽદ્વિતીયો ભૂમા પરમાત્મા નિર્ગુણઃ ।
અથ નિર્ગુણોક્ત્યનન્તરં સગુણમુચ્યતે ।
યત્ર સગુણે સ્થિતો દ્વિતીયં વેત્તિ તદલ્પં પરિચ્છિન્નં, યસ્તુ ભૂમા તદમૃતં નિત્યમ્ ।
અથેતિ ।
પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્ ।
ધીરઃ પરમાત્મૈવ સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય સૃષ્ટ્વા નામાનિ ચ કૃત્વા બુદ્ધ્યાદૌ પ્રવિશ્ય જીવસંજ્ઞો વ્યવહરન્યો વર્તતે સ સગુણસ્તં નિર્ગુણત્વેન વિદ્વાનપ્યમૃતો ભવતિ ।
નિર્ગતાઃ કલા અંશા યસ્માત્તન્નિષ્કલમ્ ।
અતો નિરંશત્વાન્નિષ્ક્રિયમ્ ।
અતઃ શાન્તમપરિણામિ ।
નિરવદ્યં રાગાદિદોષશૂન્યમ્ ।
અઞ્જનં મૂલતમઃસંબન્ધો ધર્માદિકં વા તચ્છૂન્યં નિરઞ્જનમ્ ।
કિઞ્ચામૃતસ્ય મોક્ષસ્ય સ્વયમેવ વાક્યોત્થવૃત્તિસ્થત્વેન પરમુત્કૃષ્ટં સેતું લૌકિકસેતુવત્પ્રાપકમ્ ।
યથા દગ્ધેન્ધનો ઽનલઃ શામ્યતિ તમિવાવિદ્યાં તજ્જં ચ દગ્ધ્વા પ્રશાન્તં નિર્ગુણમાત્માનં વિદ્યાદિત્યર્થઃ ।
નેતિ નેતીતિ ।
વ્યાખ્યાતમ્ ।
સ્થૂલાદિદ્વૈતશૂન્યમ્ ।
રૂપદ્વયે શ્રુતિમાહ- ન્યૂનમિતિ ।
દ્વૈતસ્થાનં ન્યૂનમલ્પં સગુણરૂપં નિર્ગુણાદન્યત્, તથા સંપૂર્ણં નિર્ગુણં સગુણાદન્યદિત્યર્થઃ ।
એકસ્ય દ્વિરૂપત્વં વિરુદ્ધમિત્યત આહ- વિદ્યેતિ ।
વિદ્યાવિષયો જ્ઞેયં નિર્ગુણત્વં સત્યં અવિદ્યાવિષય ઉપાસ્યં સગુણત્વં કલ્પિતમિત્યવિરોધઃ ।
તત્રાવિદ્યાવિષયં વિવૃણોતિ- તત્રેતિ ।
નિર્ગુણજ્ઞાનાર્થમારોપિતપ્રપઞ્ચમાશ્રિત્યબાધાત્પ્રાક્કાલે ગુડજિહ્વિકાન્યાયેન તત્તત્ફલાર્થાન્યુપાસનાનિ વિધીયન્તે, તેષાં ચિત્તૈકાગ્ર્યદ્વારા જ્ઞાનં મુખ્યં ફલમિતિ તદ્વાક્યાનામપિ મહાતાત્પર્યં બ્રહ્મણીતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઽનામ બ્રહ્મઽઇત્યાદ્યુપાસ્તીનાં કામાચારાદિરભ્યુદયઃ ફલં, દહરાદ્યુપાસ્તીનાં કામાચારાદિરભ્યુદયઃ ફલં, દહરાદ્યુપાસ્તીનાં ક્રમમુક્તિઃ, ઉદ્ભીથાદિધ્યાનસ્ય કર્મસમૃદ્ધિઃ ફલમિતિ ભેદઃ ।
ધ્યાનાનાં માનસત્વાત્, જ્ઞાનાન્તરઙ્ગત્વાચ્ચ, જ્ઞાનકાણ્ડે વિધાનમિતિ ભાવઃ ।
નનૂપાસ્યબ્રહ્મણ એકત્વાત્કથમુપાસનાનાં ભેદઃ, તત્રાહ- તેષામિતિ ।
ગુણવિશેષાઃ સત્યકામત્વાદયઃ ।
હૃદયાદિરુપાધિઃ ।
અત્ર સ્વયમેવાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- એક ઇતિ ।
પરમાત્મસ્વરૂપાભેદે ઽપ્યુપાધિભેદેનોપહિતોપાસ્યરૂપભેદાદુપાસનનાં ભેદે સતિ ફલભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
તં પરમાત્માનં યદ્યદ્ગુણત્વેન લોકા રાજાનમિવોપાસતે તત્તદ્ગુણવત્વમેવ તેષાં ફલં ભવતિ ।
ક્રતુઃ સંકલ્પો ધ્યાનમ્ ।
ઇહ યાદૃશધ્યાનવાન્ ભવતિ મૃત્વા તાદૃશોપાસ્યરૂપો ભવતિ ।
અત્રૈવ ભગવદ્વાક્યમાહ- સ્મૃતેશ્ચેતિ ।
નનુ સર્વભૂતેષુ નિરતિશયાત્મન એકત્વાદુપાસ્યોપાસકયોસ્તારતમ્યશ્રુતયઃ કથમિત્યાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- યદ્યપ્યેક ઇતિ ।
ઉક્તાનામુપાધીનાં શુદ્ધિતારતમ્યાદૈશ્વર્યજ્ઞાનસુખરૂપશક્તીનાં તારતમ્યરૂપા વિશેષા ભવન્તિ તૈરેકરૂપસ્યાત્મન ઉત્તરોત્તરં મનુષ્યાદિહિરણ્યગર્ભાન્તેપ્વાવિર્ભાવાવતારતમ્યં શ્રૂયતે ।
તસ્યાત્મન આત્માનં સ્વરૂપમાવિસ્તરાં પ્રકટતરં યો વેદ ઉપાસ્તે સો ઽશ્નુતે તદિતિ તરપ્પ્રત્યયાદિત્યર્થઃ ।
તથાચ નિકૃષ્ઠોપાધિરાત્મૈવોપાસકઃ, ઉત્કૃષ્ટોપાધિરીશ્વર ઉપાસ્ય ઇત્યૌપાધિકં તારતમ્યમવિરુદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
અત્રાર્થે ભગવદ્ગીતામુદાહરતિ- સ્મૃતાવિતિ ।
અત્ર સૂર્યાદેરપિ ન જીવત્વેનોપાસ્યતા કિન્ત્વીશ્વરત્વેનેત્યુક્તં ભવતિ ।
તત્ર સૂત્રકારસંમતિમાહ- એવમિતિ ।
ઉદયઃ અસંબન્ધઃ ।
એવં યસ્મિન્વાક્યે ઉપાધિર્વિવક્ષિતઃ તદ્વાક્યમુપાસનપરમિતિ વક્તુમુત્તરસૂત્રસંદર્ભસ્યારમ્ભ ઇત્યુક્ત્વા યત્ર ન વિવક્ષિતઃ તદ્વાક્યં જ્ઞેયબ્રહ્મપરમિતિ નિર્ણયાર્થમારમ્ભ ઇત્યાહ- એવં સદ્ય ઇતિ ।
અન્નમયાદિકોશા ઉપાધિવિશેષાઃ ।
વાક્યગતિસ્તાત્પર્યમ્ ।
આરમ્ભસમર્થનમુપસંહરતિ- એવમેકમપીતિ ।
સિદ્ધવદુક્તગતિસામાન્યસ્ય સાધનાર્થમપ્યુત્તરારમ્ભ ઇત્યાહ- યચ્ચેતિ ।
અન્નં પ્રસિદ્ધં, પ્રાણમનોબુદ્ધ્યઃ હિરણ્યગર્ભરૂપાઃ બિમ્બચૈતન્યામીશ્વર આનન્દઃ ।
તેષાં પઞ્ચાનાં વિકારા આધ્યાત્મિકા દેહપ્રાણમનોબુદ્ધિજીવા અન્નમયાદયઃ પઞ્ચકોશાઃ ઇતિ શ્રુતેઃ પરમાર્થઃ ।
પૂર્વાધિકરણે ગૌણમુખ્યેક્ષણયોરતુલ્યત્વેન સંશયાભાવાદ્ગૌણપ્રાયપાઠો ન નિશ્ચાયક ઇત્યુક્તં તર્હિ મયટો વિકારે પ્રાચુર્યે ચ મુખ્યત્વાત્સંશયે વિકારપ્રાયપાઠાદાનન્દાધિકારો જીવ આનન્દમય ઇતિ નિશચયો ઽસ્તીતિ પ્રત્યુદાહરમસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ કિં તાવદિત્યાકાઙ્ક્ષાપૂર્વકમ્- કિમિતિ ।
આનન્દમયપદસ્યામુખ્યાર્થગ્રહે હેતું પૃચ્છતિ- કસ્માદિતિ ।
વિકારપ્રાયપાઠહેતુમાહ- અન્નમયાદીતિ ।
શ્રુત્યાદિસંગતયઃ સ્ફુટા એવ ।
પૂર્વપક્ષે વૃત્તિકારમતેજીવોપાસ્ત્યા પ્રિયાદિપ્રાપ્તિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તુ બ્રહ્મોપાસ્ત્યેતિ ભેદઃ ।
શઙ્કતે- અથાપીતિ ।
પરિહરતિ- ન સ્યાદિતિ ।
સંગૃહીતં વિવૃણોતિ- મુખ્ય ઇતિ ।
પરમાત્મેત્યર્થઃ ।
શારીરત્વે ઽપીશરત્વં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નચેતિ ।
જીવત્વં દુર્વારમિત્યર્થઃ ।
નન્વાનન્દપદાભ્યાસે ઽપ્યાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વં કથમિત્યાશઙ્ક્ય જ્યોતિષ્ટોમાધિકારે જ્યોતિષ્પદસ્ય જ્યોતિષ્ટોમપરત્વવદાનન્દમયપ્રકરણસ્થાનન્દમયપદસ્યાનન્દમયપરત્વાત્તદભ્યાસસ્તસ્ય બ્રહ્મત્વસાધક ઇત્યભિપ્રેત્યાહ-
આનન્દમયં પ્રસ્તુત્યેતિ ।
રસઃ સારઃ ।
આનન્દ ઇત્યર્થઃ ।
અયં લોકઃ ।
યદ્યપિ એષ આકાશઃ પૂર્ણઃ આનન્દઃ સાક્ષિપ્રેરકો ન સ્યાત્તદા કો વાન્યાચ્ચલેત્, કો વા વિશિષ્યા પ્રાણ્યાજ્જીવેત્, તસ્માદેષ એવાનન્દયાતિ, આનન્દયતીત્યર્થઃ ।
ઽયુવા સ્યાત્સાધુયુવાઽઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણા મનુષ્યયુવાનનદમારભ્ય બ્રહ્માનન્દાવસાના એષા સંનિહિતા આનન્દસ્ય તારતમ્યમીમાંસા ભવતિ ।
ઉપસંક્રામતિ વિદ્વાન્પ્રાપ્નોતિ ઇત્યેકદેશિનામર્થઃ ।
મુખ્યસિદ્ધાન્તે તૂપસંક્રમણં વિદુષઃ કોશાનાં પ્રત્યઙ્માત્રત્વેન વિલાપનમિતિ જ્ઞેયમ્ ।
શિષ્ટમુક્તાર્થમ્ ।
આનન્દશબ્દાદ્બ્રહ્માવગતિઃ સર્વત્ર સમાનેતિ ગતિસામાન્યાર્થમાહ- શ્રુત્યન્તરે ચેતિ ।
લિઙ્ગાદમુખ્યાત્મસંનિધેર્બાધ ઇતિ મત્વાહ- નાસાવિતિ ।

સર્વાન્તરત્વં ન શ્રુતમિત્યાશઙ્ક્ય તતો ઽન્યસ્યાનુક્તેસ્તસ્ય સર્વાન્તરત્વમિતિ વિવૃણોતિ- મુખ્યમિતિ ।
લોકબુદ્ધિમિતિ ।
તસ્યાઃ સ્થૂલગ્રાહિતામનુસરદિત્યર્થઃ ।
તામ્રસ્ય મૂષાકારત્વવત્પ્રાણસ્ય દેહાકારત્વં દેહેન સામાન્યં, તથા મનઃ પ્રાણાકારં તેન સમમિત્યાહ- પૂર્વેણેતિ ।
અતીતો યો ઽનન્તર ઉપાધિર્વિજ્ઞાનકોશસ્તત્કૃતા સાવયવત્વકલ્પના, શરીરેણ જ્ઞેયત્વાચ્છારીરત્વમિતિ લિઙ્ગદ્વયં દુર્બલમ્ ।
અતઃ સહાયાભાવાદાભ્યાસસર્વાન્તરત્વાભ્યાં વિકારસંનિધેર્બાધ ઇતિ ભાવઃ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.13
વિકારશબ્દાન્ નેતિ ચેન્ ન પ્રાચુર્યાત્

વિકારાર્થકમયટ્ શ્રુતિસહાય ઇત્યાશઙ્ક્ય મયટઃ પ્રાચુર્યે ઽપિ વિધાનાન્મૈવમિત્યાહ- વિકારેત્યાદિના ।
તત્પ્રકૃતવચને મયડિતિ ।
તદિતિપ્રથમાસમર્થાચ્છબ્દાત્પ્રાચુર્યવિશિષ્ટસ્ય પ્રસ્તુતસ્ય વચને ઽભિધાને ગમ્યમાને મયટ્પ્રત્યયો ભવતીતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર વચનગ્રહણાત્પ્રકૃતસ્ય પ્રાચુર્યવૈશિષ્ટ્યસિદ્ધિઃ, તાદૃશસ્ય લોકે મયટો ઽભિધાનાત્, યથા ઽઅન્નમયો યજ્ઞઃઽઇતિ ।
અત્ર હ્યન્નં પ્રચુરમસ્મિન્નિત્યન્નશબ્દઃ પ્રથમાવિભક્તિશક્તસ્તસ્માન્મયટ્ યજ્ઞસ્ય પ્રકૃત્યર્થાન્નપ્રાચુર્યવાચી દૃશ્યતે ન શુદ્ધપ્રકૃતવચન ઇતિ ધ્યેયમ્ ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.14
તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ ચ

સૂત્રસ્થચશબ્દો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થ ઇતિ મત્વા વ્યચષ્ટે- ઇતશ્ચેતિ ।
તચ્ચાનુક્તં બ્રહ્માનન્દસ્ય નિરતિશયત્વવધારણં પૂર્વમુક્તમ્ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.15
માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે

આનન્દમયતસ્ય બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગમુક્ત્વા પ્રકરણમાહ- માન્ત્રેતિ ।
યસ્માદેવં પ્રકૃતં તસ્માત્તન્માન્ત્રાવર્ણિકમેવ બ્રહ્માનન્દમય ઇતિ વાક્યે ગીયત ઇતિ યોજના ।
નનુ મન્ત્રોક્તમેવાત્ર ગ્રાહ્મમિતિ કો નિર્બન્ધઃ, તત્રાહ- મન્ત્રેતિ ।
બ્રાહ્મણસ્ય મન્ત્રવ્યાખ્યાનત્વાદુપાયત્વમસ્તિ, મન્ત્રસ્તૂપેયઃ, તદિદમુક્તમ્- અવિરોધાદિતિ ।
તયોરુપાયોપેયભાવાદિત્યર્થઃ ।
તર્હ્યન્નમયાદીનામપિ માન્ત્રવર્ણિકબ્રહ્મત્વં સ્યાદિત્યત આહ- ન ચેતિ ।
કિઞ્ચ ભૃગવે પ્રોક્તા, વરુણેનોપદિષ્ટા ભૃગુવલ્લી પઞ્ચમપર્યાયસ્થાનન્દે પ્રતિષ્ઠિતા ।
તત્ર સ્થાનન્યાયેન તદેકાર્થબ્રહ્મવલ્લ્યા આનન્દમયે નિષ્ટેત્યાહ- એતન્નિષ્ઠૈવેતિ ॥ 15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.16
નેતરો ઽનુપપત્તેઃ

સ ઈશ્વરઃ તપઃ સૃષ્ટ્યાલોચનમતપ્યત કૃતવાનિત્યર્થઃ ।
અભિધ્યાનં કામના ।
ઽબુહુ સ્યામ્ઽઇત્યવ્યતિરેકઃ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.17
ભેદવ્યપદેશાચ્ ચ

અધિકારે પ્રકરણે ।
સ આનનદમયો રસઃ ।
નનુ લબ્ધૃલબ્ધવ્યભાવે ઽપ્યભેદઃ કિં ન સ્યદત આહ- નહિ લબ્ધૈવેતિ ।
નનુલબ્ધૃલબ્ધવ્યયોર્ભેદસ્યાવશ્યકત્વે શ્રુતિસ્મૃત્યોર્બાધઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કતે- કથમિતિ ।
યાવતા યતસ્ત્વયેત્યુક્તમતઃ શ્રુતિસ્મૃતી કથમિત્યન્વયઃ ।
ઉક્તાં શઙ્કામઙ્ગીકરોતિ- બાઢમિતિ ।
તર્હ્યાત્મન એવાત્મના લભ્યત્વોક્તિબાધઃ અભેદાદિત્યાશઙ્ક્ય કલ્પિતભેદાન્ન બાધ ઇત્યાહ- તથાપીતિ ।
અભેદે ઽપીત્યર્થઃ ।
લૌકિકઃ ભ્રમઃ ।
આત્મનઃ સ્વાજ્ઞાનજભ્રમેણ દેહાદ્યભિન્નસ્ય ભેદભ્રાન્ત્યા પરમાત્મનો જ્ઞેયત્વાદ્યુક્તિરિત્યર્થઃ ।
અન્વેષ્ટવ્યો દેહાદિવિવિક્તતયા જ્ઞેયઃ, વિવેકજ્ઞાનેન લબ્ધવ્યઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ, તદર્થં શ્રોતવ્યઃ, વિજ્ઞાનં નિદિધ્યાનં સાક્ષાત્કારો વા શ્રુત્યન્તરસ્યાર્થાનુવાદાદપૌનરુક્ત્યમ્ ।
નનુ ભેદઃ સત્ય એવાસ્તુ, તત્રાહ- પ્રતિષિધ્યત ઇતિ ।
અત ઈશ્વરાદ્દ્રષ્ટા જીવો ઽન્યો નાસ્તીતિ ચેજ્જીવભેદાદીશ્વરસ્યાપિ મિથ્યાત્વં સ્યાદત આહ- પરમેશ્વર ઇતિ ।
અવિદ્યાપ્રતિબિમ્બત્વેન કલ્પિતાજ્જીવાચ્ચિન્માત્ર ઈશ્વરઃ પૃથગસ્તીતિ ન મિથ્યાત્વમ્ ।
કલ્પિતસ્યાધિષ્ઠાનાભેદે ઽપ્યધિષ્ઠાનસ્ય તતો ભેદ ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેતિ ।
સૂત્રારૂઢઃ સ્વતો ઽપિ મિથ્યા, ન જીવ ઇત્યરુચ્યાભેદમાત્રમિધ્યાત્વે દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ- યથાવેતિ ।
નનુ સૂત્રબલાદ્ભેદઃ સત્ય ઇત્યત આહ- ઈદૃશં ચેતિ ।
કલ્પિતમેવેત્યર્થઃ ।
સૂત્રે ભેદઃ સત્ય ઇતિ પદાભાવાત્, ઽતદનન્યત્વઽઆદિસૂત્રાણાચ્છ્રુત્યનુસારાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.18
કામાચ્ ચ નાનુમાનાપેક્ષા

નન્વાનન્દાત્મકસત્ત્વપ્રચુરં પ્રધાનમાનન્દમયમસ્તુ, તત્રાહ- કામાચ્ચેતિ ।
અનુમાનગમ્યમાનુમાનિકમ્ ।
પુનરુક્તિમાશઙ્ક્યાહ- ઈક્ષતેરિતિ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.19
અસ્મિન્ન્ અસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ

અસ્મિન્નિતિ વિષયસપ્તમી આનન્દમયવિષયકપ્રબોધવતો જીવસ્ય તદ્યોગં યસ્માચ્છાસ્તિ તસ્માન્ન પ્રધાનમિતિ યોજના ।
જીવસ્ય પ્રધાનયોગો ઽપ્યસ્તીત્યત આહ- તદાત્મનેતિ ।
જીવસ્ય જીવાભેદો ઽસ્તીત્યત આહ- મુક્તિરિતિ ।
અદૃશ્યે સ્થૂલપ્રપઞ્ચશૂન્યે, આત્મસંબન્ધમાત્માત્મ્યં લિઙ્ગશરીરં તદ્રહિતે, નિરુક્તં શબ્દશક્યં તદ્ભિન્ને, નિઃશેષલયસ્થાનં નિલયનં માયા તચ્છૂન્યે બ્રહ્મણિ, અભયં યથા સ્યત્તથા યદૈવ પ્રતિષ્ઠાં મનસઃ પ્રકૃષ્ટાં વૃત્તિમેષ વિદ્વાંલ્લભતે અથ તદૈવાભયં બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
ઉત્ અપિ અરમલ્પમપ્યન્તરં ભેદં યદૈવૈષ નરઃ પશ્યતિ અથ તદા તસ્ય ભયમિતિ યોજના ઇતિ ।
વૃત્તિકારમતં દૂષયતિ- ઇદં ત્વિતિ ।
ઇહ પરવ્યાખ્યાયાં વિકારાર્થકે મયટિબુદ્ધિસ્થે સત્યકસ્માત્કારણં વિના એકપ્રકરણસ્થસ્ય મયટઃ પૂર્વં વિકારાર્થકત્વં, અન્તે પ્રાચુર્યાર્થકત્વમિત્યર્ધજરતીયં કથમિવ કેન દૃષ્ટાન્તેનાશ્રીયત ઇતીદં વક્તવ્યમિત્યન્વયઃ ।
પ્રશ્નં મત્વાશઙ્ક્યતે- માન્ત્રેતિ ।
સ્પુટમુત્તરમ્ ।
કિમાન્તર ઇતિ ન શ્રૂયતે, કિંવા વસ્તુતો ઽપ્યાન્તરં બ્રહ્મ ન શ્રૂયત ઇતિ વિકલ્પ્ય આદ્યમઙ્ગીકરોતિ- અત્રોચ્યતે-યદ્યપીતિ ।
વિકારપ્રાયપાઠાનુગ્રહીતમયટ્શ્રુતેઃ સાવયવત્વલિઙ્ગાચ્ચેત્યાહ- તથાપીતિ ।
ઇષ્ટાર્થસ્ય દૃષ્ટ્યા જાતં સુખં પ્રિયં, સ્મૃત્યા મોદઃ, સ ચાભાયાસાત્પ્રકૃષ્ટઃ પ્રમોદઃ, આનન્દસ્તુ કારણં, બિમ્બચૈતન્યમાત્મા, શિરઃપુચ્છયોર્મધ્યકાર્યઃ બ્રહ્મશુદ્ધમિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં પ્રત્યાહ- તત્ર યદિતિ ।
યન્મન્ત્રે પ્રકૃતં ગુહાનિહિતત્વેન સર્વાન્તરં બ્રહ્મ, તદિહ પુચ્છવાક્યે બ્રહ્મશબ્દાત્પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
તસ્યૈવ વિજ્ઞાપનેચ્છયા પઞ્ચકોશરૂપા ગુહા પ્રપઞ્ચિતા ।
તત્ર તાત્પર્યં નાસ્તીતિ વક્તું કલ્પ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
એવં પુચ્છવાક્યે પ્રકૃતસ્વપ્રધાનબ્રહ્મપરે સતિ ન પ્રકૃતહાન્યાદિદોષ ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણઃ પ્રધાનત્વં પુચ્છશ્રુતિવિરુદ્ધમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અત્ર બ્રહ્મશબ્દાત્પ્રકૃતસ્વપ્રધાનબ્રહ્મપ્રત્યભિજ્ઞાને સતિ પુચ્છશબ્દવિરોધપ્રાપ્તૌ, એકસ્મિન્વાક્યે પ્રથમચરમશ્રુતશબ્દયોરાદ્યસ્યાનુપસંજાતવિરોધિનો બલીયસ્તવાત્, પુચ્છશબ્દેન પ્રાપ્તગુણત્વસ્ય બાધ ઇતિ મત્વાહ- પ્રકૃતત્વાદિતિ ।
પ્રકરમસ્યાન્યથાસિદ્ધિમાહ- નન્વિતિ ।
એકસ્યૈવગુમત્વં પ્રધાનત્વં ચ વિરુદ્ધમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
તત્ર વિરોધનિરાસાયાન્યતરસ્મન્વાક્યે બ્રહ્મસ્વીકારે પુચ્છવાક્યે બ્રહ્મ સ્વીકાર્યમિત્યાહ- અન્યતરેતિ ।
વાક્યશેષાચ્ચૈવમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
તત્તત્રબ્રહ્મણિશ્લોકો ઽપીત્યર્થઃ ।
પુચ્છશબ્દસ્ય ગતિં પૃચ્છતિ- કથં પુનરિતિ ।
ત્વયાપિ પુચ્છશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થો વક્તુમશક્યઃ, બ્રહ્મણ આનન્દમયલાઙ્ગૂલત્વાભાવાત્ ।
પુચ્છદૃષ્ટિલક્ષણાયાં ચાધારલક્ષણા યુક્તા, પ્રતિષ્ઠાપદયોગાત્, બ્રહ્મશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થલાભાચ્ચ ।
ત્વત્પક્ષે બ્રહ્મપદસ્યાપ્યવયવલક્ષકત્વાદિત્યાહ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
પુચ્છમિત્યાધારત્વમાત્રમુક્તમ્ ।
પ્રતિષ્ઠત્વેકનીડત્વમ્ ।
એકં મુખ્યં નીડમધિષ્ઠાનં સોપાદાનસ્ય જગત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વૃત્તિકારૈરપિ તૈત્તિરીયવાક્યં બ્રહ્મણિસમન્વિતમિષ્ટં, તત્ર કિમુદાહરમભેદેનેત્યાશઙ્ક્યાહ- અપિચેતિ ।
યત્ર સવિશેષત્વં તત્ર વાઙ્મનસગોચરત્વમિતિ વ્યાપ્તેરત્ર વ્યાપકાભાવોક્ત્યા નિર્વિશેષમુચ્યત ઇત્યાહ- નિર્વિશેષમિતિ ।
નિવર્તન્તે અશક્તા ઇત્યર્થઃ ।
સવિશેષસ્ય મૃષાત્વાદભયં ચાયુક્તમ્ ।
અતો નિર્વિશેષજ્ઞાનાર્થં પુચ્છવાક્યમેવોદાહરણમિતિ ભાવઃ ।
પ્રાચુર્યાર્થકમયટા સવિશેષોક્તૌ નિર્વિશેષશ્રુતિબાધ ઉક્તઃ ।
દોષાન્તરમાહ- અપિચેતિ ।
પ્રત્યયાર્થત્વેન પ્રધાનસ્ય પ્રાચુર્યસ્ય પ્રકૃત્યર્થો વિશેષણં, વિશેષસ્ય યઃ પ્રતિયોગી વિરોધીતિ તસ્યાલ્પત્વમપેક્ષતે, યથા વિપ્રમયો ગ્રામ ઇતિ શૂદ્રાલ્પત્વમ્ ।
અસ્તુ કો દોષઃ, તત્રાહ- તથાચેતિ ।
પ્રકૃત્યર્થપ્રાધાન્યે ત્વયં દોષો નાસ્તિ, પ્રચુરપ્રકાશઃ સવિતેત્યત્ર તમસો ઽલ્પસ્યાપ્યાભાનાત્ ।
પરન્ત્વાનન્દમયપદસ્ય પ્રચુરાનન્દલક્ષણાદોષઃ સ્યાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
કિઞ્ચ ભિન્નત્વાદ્ઘટવન્ન બ્રહ્મતેત્યાહ- પ્રતિશરીરમિતિ ।
નન્વભ્યસ્યમાનાનન્દપદં લક્ષણયાનન્દમયપરમિત્યભ્યાસસિદ્ધિરિત્યત આહ- યદિ ચેતિ ।
આનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વે નિર્ણીતે સત્યાનન્દપદસ્ય તત્પરત્વજ્ઞાનાદભ્યસસિદ્ધિઃ, તત્સિદ્ધૌ તન્નિર્ણય ઇતિ પરસ્પરાશ્રય ઇતિ ભાવઃ ।
અયમભ્યાસઃ પુચ્છબ્રહ્મણ ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
ઉપસંક્રમણં બાધઃ ।
નનુ ઽસ ય એવંવિત્ઽઇતિ બ્રહ્મવિદં પ્રક્રમ્યોપસંક્રમણવાક્યેન ફલં નિર્દિશ્યતે તત્તસ્યાબ્રહ્મત્વે ન સિધ્યતીતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઉપસંક્રમણં પ્રાપ્તિરિત્યઙ્ગીકૃત્ય વિશિષ્ટપ્રાપ્ત્યુક્ત્યા વિશેષણપ્રાપ્તિફલમુક્તમિત્યાહ- નૈષ ઇતિ ।
જ્ઞાનેન કોશાનાં બાધસ્તદિતિ સિદ્ધાન્તે બાધાવધિપ્રત્યગાનન્દલાભોર્ઽથાદુક્ત ઉત્તરશ્લોકેન સ્ફુટીકૃત ઇત્યાહ- તદપીતિ ।
તદપેક્ષત્વાદિતિ ।
કામયિતૃપુચ્છબ્રહ્મવિષયત્વાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં પઞ્ચમસ્થાનસ્થત્વાદાનન્દમયે બ્રહ્મવલ્લી સમાપ્તા, ભૃગુવલ્લીવદિતિ, તત્રાહ- યત્ત્વિતિ ।
યા ત્વિત્યર્થઃ ।
મયટ્શ્રુત્યા સાવયવત્વાદિલિઙ્ગેન ચ સ્થાનં બાધ્યમિતિ ભાવઃ ।
ગોચરાતિ ક્રમો ગોચરત્વાભાવઃ ।
વેદસૂત્રયોર્વિરોધે ઽગુણે ત્વન્યાય્યકલ્પનાઽઇતિ સૂત્રાણ્યન્યથા નેતવ્યાનીત્યાહ- સૂત્રાણીતિ ।
પૂર્વમીક્ષતેઃ સંશયાભાવાદિતિ યુક્ત્યા પ્રાયપાઠો ન નિશ્ચાયક ઇત્યુક્તમ્ ।
તર્હ્યત્ર પુચ્છપદસ્યાધારાવયવયોર્લક્ષણાસામ્યાત્સંશયો ઽસ્તીત્યવયવપ્રાયપાઠો નિશ્ચાયક ઇતિ પૂર્વાધિકરણસિદ્ધાન્તયુક્ત્યભાવેન પૂર્વપક્ષયતિ- પુચ્છશબ્દાદિતિ ।
તથાચ પ્રત્યુદાહરણસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે સગુણોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે નિર્ગુણપ્રમિતિઃ ફલમ્ ।
વેદાન્તવાક્યસમન્વયોક્તેઃ શ્રુત્યાદિસંગતયઃ સ્ફુટા એવ ।
સૂત્રસ્થાનન્દમયપદેન તદ્વાક્યસ્થં બ્રહ્મપદં લક્ષ્યતે ।
વિક્રિયતે ઽનેનેતિ વિકારો ઽવયવઃ ।
પ્રાયાપત્તિરિતિ ।
અવયવક્રમસ્ય બુદ્ધૌ પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
અત્ર હિ પ્રકૃતસ્ય બ્રહ્મણો જ્ઞાનાર્થં કોશાઃ પક્ષિત્વેન કલ્પ્યન્તે, નાત્ર તાત્પર્યમસ્તિ ।
તત્રાનન્દમયસ્યાપિ અવયવાન્તરોક્ત્યનન્તરં કસ્મિંશ્ચિત્પુચ્છે વક્તવ્યે પ્રકૃતં બ્રહ્મ પુચ્છપદેનોક્તમ્ ।
તસ્યાનન્દમયાધારત્વેનાવશ્યંવક્તવ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ચ ॥14॥
તસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વકાર્યહેતુત્વવ્યપદેશાત્ ।
પ્રિયાદિવિશિષ્ટત્વાકારેણાનન્દમયસ્ય જીવસ્ય કાર્યત્વાત્તં પ્રતિ શેષત્વં બ્રહ્મણો ન યુક્તમિત્યર્થઃ ।
માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે ॥ 15॥
ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽઇતિ યસ્ય જ્ઞાનાન્મુક્તિરુક્તા, યત્ ઽસત્યમ્ જ્ઞાનમ્ઽઇતિ મન્ત્રોક્તં બ્રહ્મ, તદત્રૈવ પુચ્છવાક્યે ગીયતે બ્રહ્મપદસંયોગાત્ ।
નાનન્તમયવાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
નેતરૌ અનુપપત્તેઃ ॥ 16॥
ઇતરા આનન્દમયો જીવો ઽત્ર ન પ્રતિપાદ્યઃ ।
સર્વસ્રષ્ટૃત્વાદ્યનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
ભેદવ્યપદેશાચ્ચ ॥ 17॥
અયમાનન્દમયો બ્રહ્મરસં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતીતિ ભેદોક્તેશ્ચ તસ્યાપ્રતિપાદ્યતેત્યર્થઃ ।

આનન્દમયો બ્રહ્મ, તૈત્તરીયકપઞ્ચમસ્થાનસ્થત્વાત્ ભૃગુવલ્લિસ્થાનન્દવદિત્યાશઙ્ક્યાહ- કામાચ્ચ નાનુમાનાપેક્ષા ॥ 18॥
કામ્યત ઇતિ કામાનન્દઃ તસ્ય ભૃગુવલ્લ્યાં પઞ્ચમસ્ય બ્રહ્મત્વદૃષ્ટેરાનન્દમયસ્યાપિ બ્રહ્મત્વાનુમાનાપેક્ષા ન કાર્ય, વિકારાર્થકમયડ્વિરોધાદિત્યર્થઃ ।
ભેદવ્યપદેશાચ્ચેત્સગુણં બ્રહ્માત્ર વેદ્યં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- અસ્મિન્નસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ ॥ 19॥
ગુહાનિહિતત્વેન પ્રતીચિ ઽસ એકઃઽઇત્યુપસંહૃતે પુચ્છાવાક્યોક્તે બ્રહ્મણ્યહમેવ પરં બ્રહ્મેતિ પ્રબોધવત આનન્દમયસ્ય ઽયદા હિ ઽઇતિ શાસ્ત્રં બ્રહ્મભાવં શાસ્તિ, અતો નિર્ગુણબ્રહ્મૌક્યજ્ઞાનાર્થં જીવભેદાનુવાદ ઇત્યભિપ્રેત્યાહ- અપરાણ્યપિ ॥ 19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.6.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.7.20
અન્તસ્ તદ્ધર્મોપદેશાત્

અન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ ।
છાન્દોગ્યવાક્યમુદાહરતિ- અથ ય ઇતિ ।
અથેત્યુપાસ્તિપ્રારમ્ભાર્થઃ ।
હિરણ્મયો જ્યોતિર્વિકારઃ, પુરુષઃ પૂર્ણો ઽપિ મૂર્તિમાનુપાસકૈર્દૃશ્યતે ।
મૂર્તિમાહ- હિરણ્યેતિ ।
પ્રણખો નાખાગ્રં તેન સહેત્યભિવિધાવાઙ્ષ નેત્રયોર્વિશેષમાહ- તસ્યેતિ ।
કપેર્મર્કટસ્ય આસઃ પુચ્છભાગો ઽત્યન્તતેજસ્વી તત્તુલ્યં પુણ્ડરીકં યથા દીપ્તિમદેવં તસ્ય પુરુષસ્યાક્ષિણી, સદ્યોવિકસિતરક્તામ્ભોજનયન ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાસનાર્થમાદિત્યમણ્ડલં સ્થાનં, રૂપં ચોક્ત્વા નામ કરોતિ- તસ્યોદિતિ ।
તન્નામ નિર્વક્તિ- સ ઇતિ ।
ઉદિત ઉદ્ગતઃ ।
સર્વપાપ્માસ્પૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
નામાજ્ઞાન ફલમાહ- ઉદેતિ હેતિ ।
દેવતાસ્થાનમાદિત્યમધિકૃત્યોપાસ્ત્યુક્ત્યનન્તરમાત્માનં દેહમધિકૃત્યાપિ તદુક્તિરિત્યાહ- અથેતિ ।
પૂર્વત્ર બ્રહ્મપદમાનન્દમયપદમાનન્દપદાભ્યાસશ્ચેતિ મુખ્યત્રિતયાદિબહુપ્રમાણવશાન્નિર્ગુણનિર્ણયવત્, રૂપવત્ત્વાદિબહુપ્રમાણવશાજ્જીવો હિરણ્મય ઇતિપૂર્વદૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વમુત્સર્ગતઃ સિદ્ધનિર્ગુણસમન્વયસ્યાપવાદાર્થં પૂર્વપક્ષયતિ- સંસારીતિ ।
અત્ર પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્જીવબ્રહ્મણોરુપાસ્તિઃ ફલમ્ ।
અક્ષિણીત્યાધારશ્રવણાચ્ચ સંસારીતિ સંવન્ધઃ ।
શ્રુતિમાહ- સ એષ ઇતિ ।
આદિત્યસ્થઃ પુરુષઃ, અમુષ્માદાદિત્યાદૂર્ધ્વગા યે કેચન લોકાસ્તેષામીશ્વરો દેવભોગાનાં ચેત્યર્થઃ ।
સ એષો ઽક્ષિસ્થઃ પુરુષ એતસ્માદક્ષ્ણો ઽધસ્તના યે લોકાઃ, યે ચ મનુષ્યકામા ભોગાસ્તેષામીશ્વર ઇતિ મર્યાદા શ્રૂયતે ।
અતઃ શ્રુતેશ્ચ સંસારિત્યર્થઃ ।
ઽએષ સર્વેશ્વરઃઽઇત્યવિશેષશ્રુતેરિતિ સંબન્ધઃ ।
ભૂતાધિપતિર્યમઃ ભૂતપાલ ઇન્દ્રાદિશ્ચ એષ એવ ।
કિઞ્ચ જલાનામસંકરાય લોકે વિધારકો યથા સેતુઃ, એવમેષાં લોકાનાં વર્ણાશ્રમાદીનાં મર્યાદાહેતુત્વાત્સેતુરેષ એવ ।
અતઃ સર્વેશવર ઇત્યર્થઃ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ય એષ ઇતિ ।
યદ્યપ્યેકસ્મિન્વાક્યે પ્રથમશ્રુતાનુસારેણ ચરમં નેયં, તથાપ્યત્ર પ્રથમં શ્રુતં રૂપવત્વં નિષ્ફલં, ધ્યાનાર્થમીશ્વરે નેતું શક્યં ચ ।
સર્વપાપ્માસઙ્ગિત્વં સર્વાત્મૈકત્વં તુ સફલં, જીવે નેતુમશક્યઞ્ચેતિ પ્રબલંમ્ ।
નચ ઽન હ વૈ દેવાન્પાપં ગચ્છતિઽઇતિ શ્રુતેરાદિત્યજીવસ્યાપિ પાપ્માસ્પર્શિત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
શ્રુતેરધુના કર્માનધિકારિણાં દેવાનાં ક્રિયમાણપાપ્માસંમ્બન્ધે તત્ફલાસ્પર્શે વા તાતપર્યાત્, તેષાં સંચિતપાપાભાવે ઽક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્યલોકં વિશન્તિ ઽઇત્યયોગાત્યભિપ્રેત્યાહ-- સર્વપાપ્માપગમશ્ચ પરમાત્મન એવેતિ ।
સાર્વાત્મ્યમાહ- તથેતિ ।
અત્ર તચ્છબ્દૈશ્ચાક્ષુષઃ પુરુષ ઉચ્યતે ।
ઋગાદ્યપેક્ષયા લિઙ્ગવ્યત્યયઃ ।
ઉક્થં શસ્ત્રવિશેષઃ, તત્સાહચર્યાત્સામ સ્તોત્રમ્, ઉક્થાદન્યચ્છસ્ત્રમૃગુચ્યતે, યજુર્વેદો યજુઃ, બ્રહ્મ ત્રયો વેદા ઇત્યર્થઃ ।
પૃથિવ્યાગ્ન્યાદ્યાત્મક ઇતિ ।
આધિદૈવતમૃક્ પૃથિવ્યન્તરિક્ષદ્યુનક્ષત્રાદિત્યગતશુક્લભારૂપા પઞ્ચવિધા શ્રુત્યુક્તા, સામ ચાગ્નિવાય્વાદિત્યચન્દ્રાદિત્યગતાતિકૃષ્ણરૂપમુક્તં પઞ્ચવિધમ્ ।
અધ્યાત્મં તુ ઋક્, વાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રાક્ષિસ્થશુક્લભારૂપા ચતુર્વિધા, સામ ચ પ્રાણચ્છાયાત્મમનો ઽક્ષિગતાતિનીલરૂપં ચતુર્વિધમુક્તમ્ ।
એવં ક્રમેણ ઋક્સામે અનુક્રમ્યાહ શ્રુતિઃ- તસ્યેતિ ।
યૌ સર્વાત્મકર્ક્સામાત્મકૌ ગેષ્ણાવમુષ્યાદિત્યસ્થસ્યૈ, તાવેવાક્ષિસ્થસ્ય ગેષ્ણૌ પર્વણીત્યર્થઃ ।
તચ્ચેતિ ।
ઋત્ક્સામગેષ્ણત્વમિત્યર્થઃ ।
સર્વગાનગેયત્વં લિઙ્ગાન્તરમાહ- તદ્ય ઇતિ ।
તત્તત્ર લોકે, ધનસ્ય સનિર્લાભો યેષાં ધનસનયઃ, વિભૂતિમન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ લોકે રાજાનો ગીયન્તે નેશ્વર ઇત્યત આહ- યદ્યદિતિ ।
પશુવિત્તાદિર્વિભૂતિઃ, શ્રીઃ કાન્તિઃ, ઊર્જિતત્વં બલં, તદ્યુક્તં સત્વં રજાદિકં મદંશ એવેતિ તદ્ગાનમીશ્વરસ્યૈવેત્યર્થઃ ।
નિરઙ્ગુશમનન્યાધીનમ્ ।
એષા વિચિત્રરૂપા મૂર્તિર્માયાવિકૃતિત્વાન્માયા મયા સૃષ્ટેત્યર્થઃ ।
તદુક્તમ્-ઽઅશબ્દમ્ઽઇત્યાદિવાક્યં તઞ્જ્ઞેયપરમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
તર્હિ રૂપં કુતઃ, તત્રાહ- સર્વેતિ ।
યત્ર તૂપાસ્યત્વેનોચ્યતે તત્રેત્યધ્યાહૃત્ય સર્વકારણત્વાત્પ્રાપ્તરૂપવત્વં ઽસર્વકર્માઽઇત્યાદિશ્રુત્યા નિર્દિશ્યત ઇતિ યોજના ।
મર્યાદાવદૈશ્વર્યમીશ્વરસ્ય નેત્યુક્તં નિરાકરોતિ- ઐશ્વર્યેતિ ।
અધ્યાત્માધિદૈવતધ્યાનયોર્વિભાગઃ પૃથક્પ્રયોગસ્તદપેક્ષમેવ, નત્વૈશ્વર્યસ્ય પરિચ્છેદાર્થમિત્યર્થઃ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.7.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.7.21
ભેદવ્યપદેશાચ્ ચાન્યઃ

નનુ ઉપાસ્યોદ્દેશેનોપાસ્તિવિધેર્વિધેયક્રિયાકર્મણોર્વ્રીહ્યાદિવદન્યતઃ સિદ્ધિર્વાચ્યેત્યાશઙ્ક્યાહ- ભેદેતિ ।
આદિત્યજીવાદીશ્વરસ્ય ભેદોક્તેઃ શ્રુત્યન્તરે જીવાદન્ય ઈશ્વરઃ સિદ્ધ ઇતિ સૂત્રાર્થમાહ- અસ્તીતિ ।
આદિત્યે સ્થિતરશ્મિનિરાસાર્થમાદિત્યાદન્તર ઇતિ જીવં નિરસ્યતિ- યમિતિ ।
અશરીરસ્ય કથં નિયન્તૃત્વં, તત્રાહ- યસ્યેતિ ।
અન્તર્યામિપદાર્થમાહ- ય ઇતિ ।
તસ્યાનાત્મત્વનિરાસાયાહ- એષ ત ઇતિ ।
તે તવ સ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
આદિત્યાન્તરત્વશ્રુતેઃ સમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્પર એવાદિત્યાદિસ્થાનક ઉદ્ગીથે ઉપાસ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.7.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.8.22
આકાશસ્ તલ્લિઙ્ગાત્

ભવતુ રૂપવત્ત્વાદિદુર્બલલિઙ્ગાનાં પાપાસ્પર્શિત્વાદ્યવ્યભિચારિબ્રહ્મલિઙ્ગૈરન્યથાનયનમ્ ।
ઇહ ત્વાકાશપદશ્રુતિર્લિઙ્ગાદ્બલીયસીતિ પ્રત્યુદાહણેન પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ- આકાશસ્તલ્લિઙ્ગાદિતિ ।
છન્દોગ્યવાક્યમુદાહરતિ- ઇદમિતિ ।
શાલાવત્યો બ્રાહ્મણો જૈવલિં રાજાનં પૃચ્છતિ, અસ્ય પૃથ્વિલોકસ્યાન્યસ્ય ચ ક આધાર ઇતિ ।
રાજાબ્રૂતે, ઽઆકાશ ઇતિ હઽઇતિ ।
ઽયદેષ આકાશઃઽઇત્યાનન્દત્વસ્યાસાધારણસ્ય શ્રવણાદાકાશો બ્રહ્મેત્યવધારિતમ્ ।
ઽઆકાશો વૈ નામઽઇત્યત્ર ઽતદ્બ્રહ્મઽઇતિ વાક્યશેષાદિતિ વિભાગઃ ।
નિર્વહિતા
ઉત્પત્તિસ્થિતિહેતુઃ ।
તે નામરૂપે, યદન્તરા યસ્માદ્ભિન્ને ।
યત્ર કલ્પિતત્વેન મધ્યે સ્ત ઇતિ વાર્થઃ ।
અક્ષ પૂર્વપક્ષે ભૂતાકાશાત્મનોદ્ગીથોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે બ્રહ્માત્મના ઇતિ ફલમ્ ।
ઉપાસ્યે સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગવાક્યસમન્વયોક્તેરાપાદં શ્રુત્યાદિસંગતયઃ ।
સ્પષ્ટમત્ર ભાષ્યમ્ ।
તેજઃપ્રભૃતિષુ વાય્વાદેરપિ કારણત્વાદેવકારશ્રુતિબાધઃ, સર્વશ્રુતેશ્ચાકાશાતિરિક્તવિષયત્વેન સંકોચઃ સ્યાદિત્યાહ- સત્યં દર્શિતમિતિ ।
બ્રહ્મણસ્તુ સર્વાત્મકત્વાત્ ઽતસ્માદેવ સર્વમ્ઽઇતિ શ્રુતિર્યુક્તેતિ ભાવઃ ।
તથા સર્વલયાધારત્વં, નિરતિશયમહત્ત્વં, સ્થિતાવપિ પરમાશ્રયત્વમિત્યેતાનિ સ્પષ્ટાનિ બ્રહ્મલિઙ્ગાનીત્યાહ- તથા આકાશમિત્યાદિના ।
રાતેર્ધનસ્ય દાતુઃ ।
રાતિરિતિ પાટે બન્ધુરિત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગાન્તરમાહ- અપિ ચેતિ ।
દાલ્ભ્યશાલાવત્યૌ બ્રાહ્મણૌ રાજા ચેતિ ત્રય ઉદ્ગીથવિદ્યાકુશલા વિચારયામાસુઃ, કિમુદ્ગીથસ્ય પરાયણમિતિ ।
તત્ર સ્વર્ગાદાગતાભિરદ્ભિર્જીવિતેન પ્રાણેન ક્રિયમાણોદ્ગીથસ્ય સ્વર્ગ એવ પરાયણમિતિ દાલ્ભ્યપક્ષમપ્રતિષ્ઠાદોષેણ શાલાવત્યો નિન્દિત્વા સ્વર્ગસ્યાપિ કર્મદ્વારા હેતુરયં લોકઃ પ્રતિષ્ઠેત્યુવાચ ।
તં શાલાવત્યસ્ય પક્ષં ઽઅન્તવદ્વૈ તે કિલ શાલાવત્યસામઽઇતિ રાજા નિન્દિત્વાનન્તમેવાકાશં વક્તિ ।
ભૂતાકાશોક્તાવન્તવત્ત્વદોષતાદવસ્થ્યાદિત્યર્થઃ ।
નન્વાકાશો ઽનન્ત ઇતિ ન શ્રુતમિત્યાશઙ્ક્યાહ- તં ચેતિ ।
ઉદ્ગીથ આકાશ એવેતિ સંપાદનાદુદ્ગીથસ્યાનન્તત્વાદિકં ન સ્વત ઇતિ ભાવઃ ।
સ ઉદ્ગીથાવયવ ઓઙ્કારઃ, એષ આકાશાત્મકઃ, પરઃ રસતમદ્વાદિર્ગુણૈરુત્કૃષ્ટઃ, અતો ઽક્ષરાન્તરેભ્યો વરીયાન્ ।
શ્રેષ્ઠ ઇત્યર્થઃ ।
પરઃ ઇત્યવ્યયં સકારાન્તં વા, પરઃ કૃત્સ્નમિતિ પ્રયોગાત્ ।
પરશ્ચાસૌ વરેભ્યો ઽતિશયેન વરઃ ।
પરોવરીયાનિત્યર્થઃ ।
પ્રાધમ્યાત્, શ્રુતત્વાચ્ચાકાશશબ્દો બલીયાનિત્યુક્તં સ્મારયતિ- યત્પુનરિતિ ।
એવકારસર્વશબ્દાનુગૃહીતાનન્ત્યાદિબહુલિઙ્ગાનામનુગ્રહાય ઽત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થેઽઇતિ ન્યાયેનૈકસ્યાઃ શ્રુતેર્બાધો યુક્ત ઇત્યાહ- અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
આકાશપદાદ્ભૂતસ્યૈવ પ્રથમપ્રતીતિરિતિ નિયમો નાસ્તીત્યપિશબ્દેન દ્યોતિતમ્ ।
તત્ર યુક્તિમાહ- દર્શિતશ્ચેતિ ।
આકાશપદાદ્ગૌણાર્થસ્ય બ્રહ્મણો ઽપિ પ્રથમપ્રતીતિરસ્તિ, તસ્ય તત્પર્યાયાણાં ચ બ્રહ્મણિ પ્રયોગપ્રાચુર્યાદિતિ ભાવઃ ।
અક્ષરે કૂટસ્થે વ્યોમન્ વ્યોમ્નિ ઋચો વેદાઃ સન્તિ ।
પ્રમાણત્વેન યસ્મિન્નક્ષરે વિશ્વે દેવા અધિષ્ઠિતા ઇત્યર્થઃ ।
ઓઙ્કારઃ કં સુખં બ્રહ્મ ખં વ્યાપકમિત્યુપાસીત ।
શ્રુત્યન્તરપ્રયોગમાહઃ ખં પુરાણમિતિ ।
વ્યાપ્યનાદિ બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
ઽકં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽઇતિ છાન્દોગ્યમ્, ઽઓં ખં બ્રહ્મ ખં પુરાણમ્ઽઇતિ બૃહદારણ્યકમિતિ ભેદઃ ।
કિઞ્ચ તત્રૈવ પ્રથમાનુસારેણોત્તરં નેયં, યત્ર તન્નેતું શક્યમ્ ।
યત્ર ત્વશક્યં તત્રોત્તરાનુસારેણ પ્રથમં નેયમિત્યાહ- વાક્યેતિ ।
તસ્માદુપાસ્યે બ્રહ્મણિ વાક્યં સમન્વિતમિત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥ 22॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.8.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.9.23
અત એવ પ્રાણઃ

આકાશવાક્યોક્તન્યાયં તદુત્તરવાક્યે ઽતિદિશતિ- અત એવ પ્રાણઃ ।
ઉદ્ગીથપ્રકરણમિતિ જ્ઞાપનાર્થમુદ્ગીથ ઇતિ ભાષ્યપદમ્ ।
ઉદ્ગીથપ્રકરણે શ્રૂયત ઇત્યન્વયઃ ।
કશ્ચિદૃષિશ્ચાક્રાયણઃ પ્રસ્તોતારમુવાચ, હે પ્રસ્તોતઃ, યા દેવતા પ્રસ્તાવં સામભક્તિમનુગતા ધ્યાનાર્થં, તાં ચેદજ્ઞાત્વા મમ વિદુષો નિકટે પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે પતિષ્યતીતિ ।
તતો ભીતઃ સન્ પપ્રચ્છ, કતમા સા દેવતેતિ ।
ઉત્તરમ્, પ્રાણ ઇતિ ।
પ્રાણમભિલક્ષ્ય સમ્યગ્વિશન્તિ લીયન્તે, તમભિલક્ષ્યોજ્જિહતે ઉત્પદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અતિદેશત્વાત્પૂર્વવત્સંશયાદિ દ્રષ્ટવ્યમિત્યુક્તં વિવૃણોતિ- પ્રાણેતિ ।
મનૌપાધિકો જીવઃ પ્રાણેન બ્રહ્મણા બધ્યતે સુષુપ્તાવેકીભવતિ ।
પ્રાણસ્ય વાયોઃ પ્રાણંપ્રેરકં તસ્ય સત્તાસ્ફૂર્તિપ્રદમાત્માનં યે વિદુસ્તે બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વેણ ગતર્થાત્વાત્પૃથક્સૂત્રં વ્યર્થમિતિ શઙ્કતે- નનુ પૂર્વવદિતિ ।
અધિકાશઙ્કાનિરાસાર્થમતિદેશસૂત્રમિતિ મત્વા શઙ્કામાહ- ન ।
મુખ્યે ઽપીતિ ।
તર્હિ તદા ચક્ષુરપ્યેતીત્યેવંપ્રકારેણ સર્વત્ર સંબન્ધઃ ।
નન્વત્રેન્દ્રિયાણાં પ્રાણે લયોદયૌ શ્રૂયેતે, તાવતા મહાભૂતલયાદિપ્રતિપાદકવાક્યશેષોપપત્તિઃ કથમિત્યત આહ- ઇન્દ્રિયસારત્વાદિતિ ।
ઽતસ્ય હ્યેષ રસઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ લિઙ્ગાત્મરૂપાણિ અપઞ્ચીકૃતભૂતાનાં સારાણિ તેષાં લયાદ્યુક્ત્યા ભૂતાનામપિ પ્રાણે લયાદિસિદ્ધેઃ વાક્યશેષોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
અબ્રહ્મસહપાઠાચ્ચ પ્રાણો ન બ્રહ્મેત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
ઉદ્ગાતૃપ્રતિહર્તૃભ્યામુદ્ગીથે પ્રતિહારે ચ કા દેવતેતિ પૃષ્ટેન ચાક્રાયણેનાદિત્યો ઽન્નં ચ નિર્દિશ્યતે ।
ઽઆદિત્ય ઇતિ હોવાચઽ ઽઅન્નમિતિ હોવાચઽઇતિ શ્રુતાવિત્યર્થઃ ।
સામાન્યં સન્નિધાનમ્ ।
સંનિધ્યનુગ્રહીતપ્રથમશ્રુતપ્રાણશ્રુત્યા મુખ્યપ્રાણનિર્ણયે તદ્દૃષ્ટ્યા પ્રસ્તાવોપાસ્તિરિતિ પૂર્વપક્ષફલમ્, સિદ્ધાન્તે બ્રહ્મદૃષ્ટિરૂપોપાસ્તિઃ ।
તસ્યાધિકરણસ્યાતિદેશત્વમેવ પૂર્વેણ સંગતિરિતિ વિભાગઃ ।
ભવન્તીતિ ભૂતાનીતિ વ્યુત્પત્યા યત્કિઞ્ચિદ્ભવનધર્મકં કાર્યમાત્રં તસ્ય લયોદયૌ વાયુવિકારે પ્રાણે ન યુક્તાવિત્યુક્ત્વા ભૂતશબ્દસ્ય રૂઢાર્થગ્રહે ઽપિ લયાદેર્બ્રહ્મનિર્ણાયકત્વમિત્યાહ- યદાપીતિ ।
ભૈતિકપ્રાણસ્ય ભૂતયોનિત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
તસ્ય તદ્યોનિત્વં શ્રુત્યાશઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અથ યદા સુષુપ્તો જીવઃ પ્રાણે બ્રહમણ્યેકીભવતિ તદા એનં પ્રાણં સવિષયવાગદયો ઽપિયન્તીત્યર્થઃ ।
અત્ર જીવાભન્નત્વે સર્વલયાધારત્વલિઙ્ગાન્ન મુખ્યઃ પ્રાણ ઇત્યાહ- તત્રાપીતિ ।
વાક્યાન્તરસંનિધ્યપેક્ષયા સ્વવાક્યગતંલિઙ્ગં બલીય ઇત્યાહ- તદયુક્તમિતિ ।
એકવાક્યત્વં વાક્યશેષઃ તસ્ય બલં તદ્ગતં લિઙ્ગં તેનેત્યર્થઃ ।
પ્રાણમેવેત્યવધારણેન સર્વભૂતપ્રકૃતિત્વલિઙ્ગન ચ પ્રાણપદેન તત્કારણં બ્રહ્મ લક્ષ્યમિત્યાહ- તદાકાશશબ્દસ્યેવેતિ ।
વૃત્તિકૃતામુદાહરણં સંશયાભાવેનાયુક્તમિત્યાહ- અત્રેત્યાદિના ।
શબ્દભેદમુક્ત્વા પ્રકરણં પ્રપઞ્ચયતિ- યસ્ય ચેતિ ॥ 23॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.9.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.10.24
જ્યોતિશ્ ચરણાભિધાનાત્

જ્યોતિશ્ચરણાભિધાનાત્ ।
છાન્દોગ્યમેવોદાહરતિ- ઇદમિતિ ।
ગાયત્ર્યુપાધિકબ્રહ્મોપાસ્ત્યાનન્દર્યાર્થો ઽથશબ્દઃ ।
અતો દિવો દ્યુલોકાત્પરઃ પરસ્તાદ્યજ્જ્યોતિર્દીપ્યતે તદ્યતદિદમિતિ જાઠરાગ્નાવધ્યસ્યતે ।
કુત્ર દીપ્યતે, તત્રાહ- વિશ્વત ઇતિ ।
વિશ્વસ્માત્પ્રાણિવર્ગાદુપરિ સર્વસ્માદ્ભૂરાદિલોકાદુપરિ યે લોકાસ્તેષૂત્તમેષુ ન વિદ્યન્તે ઉત્તમા યેભ્ય ઇત્યનુત્તમેષુ સર્વસંસારમણ્ડલાતીતં પરં જ્યોતિરિદમેવ, યદ્દેહસ્થમિત્યર્થઃ ।
અસ્ય પૂર્વેણાગતાર્થત્વં વદન્પ્રત્યુદાહરણસંતિમાહ- અર્થાન્તરેતિ ।
અત્ર સ્વવાક્યે સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાભાવે ઽપિ ઽપાદોસ્યઽઇતિ પૂર્વવાક્યે ભૂતપાદત્વં લિઙ્ગમસ્તીતિ પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્જડબ્રહ્મજ્યોતિષોરુપાસ્તિઃ ફલમિતિ ભેદઃ ।
નન્વજ્ઞાનતમોવિરોધિત્વાદ્બ્રહ્માપિ જ્યોતિઃપદશક્યતયા પ્રસિદ્ધમસ્તિ, નેત્યાહ- ચક્ષુરિતિ ।
શર્વર્યાં રાત્રૌ ભવં શાર્વરમ્ ।
નીલમિતિ યાવત્ ।
અનેનાવરકત્વાદ્રૂપવત્ત્વાચ્ચ કુડ્યવદ્ભાવરૂપં તમ ઇત્યર્થાદુક્તં ભવતિ ।
જ્યોતિઃશ્રુતેરનુગ્રાહકલિઙ્ગાન્યાહ- તથેત્યાદિના ।
ભાસ્વરરૂપાત્મિકા દીપ્તિસ્તેજસ એવ લિઙ્ગમિત્યાહ- ન હીતિ ।
માસ્તુ મર્યાદેત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતત્વાન્મૈવમિત્યાહ- પરો દિવ ઇતિ ।
મર્યાદાં બ્રૂત ઇતિ શેષઃ ।
બ્રહ્મવત્ કાર્યસ્યાપિ મર્યાદાયોગાન્નિરર્થકં બ્રાહ્મણમિતિ કશ્ચિદાક્ષિપતિ- નન્વિતિ ।
એકદેશી બ્રૂતે- અસ્ત્વિતિ ।
સ્વર્ગાદૌ જાતં કિઞ્ચિદતીન્દ્રિયં તેજો દિવઃ પરસ્તાદસ્તિ, શ્રુતિપ્રામાણ્યાદિત્યર્થઃ ।
અધ્યયનવિધ્યુપાત્તશ્રુતેર્નિષ્ફલં વસ્તુ નાર્થ ઇત્યાક્ષિપ્ય બ્રૂતે- નેતિ ।
ધ્યાનં ફલમિત્યાશઙ્ક્ય નિષ્ફલસ્ય ક્વાપિ ધ્યાનં નાસ્તીત્યાહ- ઇદમેવેત્યાદિના ।
પ્રયોજનાન્તરં તમોનાશાદિકમ્ ।
અત્રિવૃત્કૃતં તેજો ઽઙ્ગીકૃત્યાફલત્વમુક્ત્વા તદેવ નાસ્તીત્યાહ- તાસામિતિ ।
તેજો ઽબન્નાનાં દેવતાનામેકૈકં દ્વિધા વિભજ્ય પુનશ્ચૈકૈકં ભાગં દ્વેધા કૃત્વા સ્વભાગાદિતરભાગયોર્નિક્ષિપ્ય તન્ત્રિગુણરજ્જુવન્ત્રિવૃત્તં કરવાણીત્યવિશેષોક્તેર્નાસ્ત્યત્રિવૃત્કૃતં કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાત્ર ઽયદતઃ પરઃઽઇતિ યચ્છબ્દેનાન્યતઃ પ્રસિદ્ધં દ્યુમર્યાદત્વં ધ્યાનાયાનૂદ્યતે ।
ન ચાત્રિવૃત્કૃતસ્ય તસ્ય તત્ક્વચિત્પ્રસિદ્ધમિત્યાહ- ન ચેતિ ।
એકદેશિમતે નિરસ્તે સાક્ષાત્પૂર્વપક્ષી બ્રૂતે- અસ્તુ તર્હીતિ ।
પ્રદેશવિશેષઃ દિવઃ પરસ્તાદ્દેદીપ્યમાનઃ સૂર્યાદિતેજોવયવવિશેષઃ, તસ્ય પરિગ્રહ ઉપસનાર્થો ન વિરુદ્ધત ઇત્યન્વયઃ ।
સ એવ કૌક્ષેયે જ્યોતિષિ ઉપાસ્યતે ।
તસ્યાપિ તેજસ્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
બ્રહ્મણો ઽપિ ધ્યાનાર્થં પ્રદેશસ્થત્વં કલ્પ્યતાં, નેત્યાહ- નત્વિતિ ।
નિષ્પ્રદેશસ્ય નિરવયવસ્ય વિશેષે ઽપિ દિવઃ પરસ્તાદ્દેદીપ્યમાનબ્રહ્માવયવકલ્પના ભાગિની યુક્તા ન ત્વિત્યન્વયઃ ।
અપ્રમાણિકગૌરવાપાતાદિતિ ભાવઃ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ- સારૂપ્યેતિ ।
યથા એકત્વસામ્યાદ્ભૂરિતિવ્યાહૃતૌ પ્રજાપતેઃ શિરોદૃષ્ટિઃ શ્રુતા તથા જાઠરાગ્નાવબ્રહ્મત્વં ઘોષાદિશ્રુત્યા પ્રસિદ્ધમિતિ જડજ્યોતિષ્ટ્વં સામ્યં વાચ્યમિત્યર્થઃ ।
યદ્દેહસ્પર્શનેનૌષ્ણ્યજ્ઞાનં પ્રસિદ્ધં સૈષા તસ્ય જાઠરાગ્નેર્દૃષ્ટિઃ, યત્કર્ણપિધાનેન ઘોષશ્રવણં, સૈષા તસ્ય શ્રુતિરિત્યર્થઃ ।
જ્યોતિષો જડત્વે લિઙ્ગાન્તરમાહ- તદેતદિતિ ।
જ્યોતિરિત્યર્થઃ ।
ચક્ષુષ્યશ્ચક્ષુર્હિતઃ સુન્દરઃ, શ્રુતો વિખ્યાતઃ ।
ન ચાન્યદપીતિ ।
બ્રહ્મલિઙ્ગમપિ કિઞ્ચિદન્યન્નાસ્તીત્યન્વયઃ ।
નનુ ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽઇતિ પૂર્વવાક્યોક્તં બ્રહ્માત્ર જ્યોતિઃપદેન ગૃહ્યતામિત્યાશઙ્ક્યાહ- ન ચેતિ ।
નનુ સર્વાત્મકત્વામૃતત્વાભ્યાં બ્રહ્મોક્તમિત્યત આહ- અથાપીતિ ।
કથઞ્ચિચ્છન્દોદ્વારેત્યર્થઃ ।
દિવિ દિવ ઇતિ વિભક્તિભેદાન્ન પ્રત્યભિજ્ઞેત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતેર્જાતં પ્રાકૃતં, કાર્યમિત્યર્થઃ ।
આચારં નિરસ્યતિ- પાદેતિ ।
ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતમ્ઽ ઽવાગ્વૈ ગાયત્રીઽ ઽયેયં પૃથિવીઽ ઽયદિદં શરીરમ્ઽ ઽયદસ્મિન્પુરુષે હૃદયમ્ઽ ઽઇમે પ્રાણાઃઽઇતિ ભૂતવાક્પૃથિવીશરીરહૃદયપ્રાણાત્મિકા ષડ્વિધા ષડ્ભિરક્ષરૈશ્ચતુષ્પદા ગાયત્રીતિ ।
યદુક્તં તાવાન્ તત્પરિમાણઃ સર્વઃ પ્રપઞ્ચો ઽસ્ય ગાયત્ર્યનુગતસ્ય બ્રહ્મણો મહિમા વિભૂતિઃ, પુરુષસ્તુ પૂર્ણબ્રહ્મરૂપઃ, અતઃ પ્રપઞ્ચાજ્જ્યાયાનધિકઃ ।
આધિક્યમેવાહ- પાદ ઇતિ ।
સર્વં જગદેકઃ પાદો ઽંશઃ, ઽવિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્ઽઇતિ સ્મૃતેઃ ।
અસ્ય પુરુષસ્ય દિવિ સ્વપ્રકાશસ્વરૂપે ત્રિપાદમૃતં રૂપમસ્તિ, દિવિ સૂર્યમણ્ડલે વા ધ્યનાર્થમસ્તિ, કલ્પિતાજ્જગતો બ્રહ્મસ્વરૂપામનન્તમસ્તીત્યર્થઃ ।
યથા લોકે પાદાત્પાદત્રયમધિકં તથેદમધિકમિતિ બોધનાર્થં ત્રિપાદમૃતમિત્યુક્તં, ન ત્રિપાદત્વં વિવક્ષિતમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઽયદતઃ પરઃઽઇતિ યચ્છબ્દસ્ય પ્રસિદ્ધાર્થવાચિત્વાત્પૂર્વવાક્યપ્રસિદ્ધં બ્રહ્મ ગ્રાહ્મમિત્યાહ- તત્રેતિ ।
નનુ ઽયદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલઃઽઇત્યત્ર યત્પદસ્યાપ્રકૃતાર્થકત્વં દૃષ્ટિમિત્યત આહ- તત્પરત્યજ્યેતિ ।
તત્ર યાગસ્યાન્યતઃ પ્રસિદ્ધેરભાવેનાપૂર્વત્વાદગત્યા યદો ઽપ્રસિદ્ધાર્થત્વમાશ્રિતમ્ ।
ઇહ તુ પૂર્વવાક્યપ્રસિદ્ધસ્ય બ્રહ્મણો દ્યુસંબન્ધેન પ્રત્યભિજ્ઞાતસ્ય યદર્થત્વનિશચયાદ્યત્પદૈકાર્થકજ્યોતિઃપદસ્યાપિ સ એવાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
સંદંશન્યાયાદપ્યેવમિત્યાહ- ન કેવલમિતિ ।
ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽઇત્યુત્તરત્ર બ્રહ્માનુવૃત્તેર્મધ્યસ્થં જ્યોતિર્વાક્યં બ્રહ્મપરમિત્યર્થઃ ।
પ્રકરણાદિતિ ।
પ્રકૃતાપેક્ષયત્પદશ્રુત્યા દ્યુસંબન્ધભૂતપાદત્વાદિલિઙ્ગૈશ્ચેત્યર્થઃ ।
અતઃ પ્રકરણાજ્જ્યોતિઃશ્રુતિબાધો ન યુક્ત ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
અવિશેષકત્વાદિતિ ।
બ્રહ્મવ્યાવર્તકત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
યેન ચેતસા ચૈતન્યેનેદ્ધઃ પ્રકાશિતઃ સૂર્યસ્તપતિ પ્રકાશયતિ તં બૃહન્તમવેદવિન્ન મનુત ઇત્યર્થઃ ।
જ્યોતિઃશબ્દસ્ય કાર્યજ્યોતિષ્યેવ શક્તિરિત્યઙ્ગીકૃત્ય કારણબ્રહ્મલક્ષકત્વમુક્ત્વા બ્રહ્મણ્યપિ શક્તિમાહ- યદ્વેતિ ।
ગાઢાન્ધકારે વાચૈવ જ્યોતિષા લોક આસનાદિવ્યવહારં કરોતીત્યર્થઃ ।
આજ્યં જુષતાં પિબતાં મનો જ્યોતિઃ પ્રકાશકં ભવતિ ઇત્યાજ્યસ્તુતિઃ ।
યથા ગચ્છન્તમનુગચ્છતઃ સ્વસ્યાપિ ગતિરસ્તિ તથા સર્વસ્ય સ્વનિષ્ઠં ભાનં સ્યાદિત્યત આહ- તસ્ય ભાસેતિ ।
તત્ કાલાનવચ્છિન્નં બ્રહ્મ સૂર્યાદિજ્યોતિષાં સાક્ષિભૂતમાયુરમૃતમિતિ ચ દેવા ઉપાસત ઇત્યર્થઃ ।
યોષિતો ઽગ્નિત્વવત્ દ્યુમર્યાદત્વાદિકં ધ્યાનાર્થં કલ્પિતં બ્રહ્મણો યુક્તમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના ।
દિવઃ પરમપીત્યન્વયઃ ।
આરોપ્યસ્ય ધ્યેયસ્યાલમ્બનસ્ય ચ સાદૃશ્યનિયમો નાસ્તીત્યાહ- પરસ્યાપીતિ ।
ભવિષ્યતિ બ્રહ્મજ્યોતિષ ઇતિ શેષઃ ।
ઽતં યથા યથોપાસતે તથા તથા ફલં ભવતિઽઇતિ શ્રુતેરિત્યાહ- ન હીયત ઇતિ ।
જ્ઞાનફલવદુપાસ્તીફલમેકરૂપં કિં ન સ્યાદત આહ- યત્ર હીતિ ।
જ્ઞેયૈકત્વાદિત્યર્થઃ ।
ધ્યેયં તુ નાનેત્યાહ- યત્ર ત્વિતિ ।
ઈશ્વરો જીવરૂપેણાન્નમત્તીત્યન્નાદઃ અન્નસ્યાસમન્તાદ્દાતા વા વસુ હિરણ્યં દદાતીતિ વસુદાન ઇતિ ગુણવિશેષસંબન્ધં યો વેદ સ ધનં વિન્દતે, દીપ્તાગ્નિશ્ચ ભવતિ ।
નામ્નો વાગુત્તમા, મનો વા પ્રતીકં વાચો ભૂય ઇતિ પ્રતીકવિશેષધ્યાનશ્રુતિસંગ્રહાર્થમાદ્યપદમ્ ।

સંનિધેઃ શ્રુતિર્બલીયસીતિ શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
અથ પ્રથમશ્રુત્યનુસારેણ ચરમશ્રુતિર્નીયત ઇત્યાહ- નૈષ ઇતિ ।
સર્વનામ્ના સ્વસામર્થ્યેન સ્વસ્ય સર્વનામ્નઃ સામર્થ્યં સંનિહિતવાચિત્વં તદ્બલેન પરામૃષ્ટે સતીતિ યોજના ।
અર્થાદ્યત્પદસામાનાધિકરણ્યાદિત્યર્થઃ ॥24॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.10.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.10.25
છન્દો ઽભિધાનાન્ નેતિ ચેન્ ન તથા ચેતોઽર્પણનિગદાત્ તથા હિ દર્શનમ્

છન્દોભિધાનાદ્બ્રહ્મ પ્રકૃતં નાસ્તીતિ શઙ્કામેકદેશી દૂષયતિ- કથમિતિ ।
શઙ્કાં સાધયતિ- નૈતદિત્યાદિના ।
ચતુષ્પદત્વાદિકં પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ય એતામેવમિતિ ।
વેદરહસ્યભૂતાં મધુવિદ્યામેવમુક્તરીત્યા યઃ કશ્ચિદ્વેદ તસ્યોદયાસ્તમયરહિતબ્રહ્મા પ્રાપ્તિર્ભવતીત્યર્થઃ ।
તથાચ વેદત્વાદ્ગાયત્ર્યાં બ્રહ્મશબ્દો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
ગાયત્રીશબ્દેન તદુપાદાનત્વેનાનુગતબ્રહ્મલક્ષણાયાં બીજમનુપપત્તિમાહ- ન હ્યક્ષરેતિ ।
બ્રહ્મણો ઽપિ કથં સર્વાત્મકત્વં, તત્રાહ- કાર્યં ચેતિ ।
નચ ગાયત્ર્યા ધ્યાનાર્થં સર્વાત્મત્વારોપ ઇતિ વાચ્યં, સ્વતઃ સર્વાત્મનો ધ્યાનસંભવેનાસદારોપાયોગાદીતિ ભાવઃ ।
ઽતથાહિ દર્શનમ્ઽઇતિ સૂત્રશેષં વ્યાચષ્ટે- તથાન્યત્રેતિ ।
દૃશ્યત ઇતિ દર્શનમ્ ।
દૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
એતં પરમાત્માનં બહ્વૃચા ઋગ્વેદિનો મહત્યુક્થે શસ્ત્રે તદનુગતમુપાસતે ।
એતમેવાગ્નિરહસ્યે ઽતમેતમગ્નિરિત્યધ્વર્યવ ઉપાસતેઽઇતિ શ્રુતેઃ યજુર્વેદિનો ઽગ્નૌ ઉપાસતે ।
એતમેવ છન્તોગાઃ સામવેદિનો મહાવ્રતે ક્રતૌ ઉપાસત ઇત્યૈતરેયકે દૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ગાયત્રીશબ્દો બ્રહ્મલક્ષક ઇતિ વ્યાખ્યાય ગૌણ ઇત્યાહ- અપર ઇતિ ।
સાક્ષાદેવ ।
વાચ્યાર્થગ્રહણં વિનૈવેતિ યાવત્ ।
પૂર્વં તૂપાસ્યતયા ગાયત્રીપદેનાજહલ્લક્ષણયા ગાયત્રીબ્રહ્મણી દ્વે અપિ લક્ષિતે ।
નચ ગાયત્રી સર્વમિત્યન્વયાસંભવઃ, ઘટો રૂપીતિ પદાર્થૈકદેશે વ્યક્તૌ રૂપાન્વયવત્, ગાયત્રીપદાર્થૈકદેશે ગાયત્ર્યનુગતે બ્રહ્મણિ પ્રધાને સર્વાત્મકત્વાન્વયસંભવાદિતિ ભાવઃ ।
તથાચ સૂત્રે સિદ્ધાન્તભાગસ્યાયમર્થઃ-તથા ગાયત્રીવચ્ચતુષ્પાત્વગુણસામાન્યાત્, ચેતો બ્રહ્મણિ સમર્પ્યતે યેન સ ચેતોર્પણો ગાયત્રીશબ્દસ્તેન બ્રહ્મણ એવ નિગદાદભિધાનાત્ છન્દોભિધાનમસિદ્ધમિતિ ।
અધુના ઽતથાહિ દર્શનમ્ઽઇતિ શેષં વ્યાચષ્ટે- તથેતિ ।
સંવર્ગવિદ્યાયામાધિદૈવમગ્નિસૂર્યચન્દ્રામ્ભાંસિ વાયૌ લીયન્તે, અધ્યાત્મં વાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રમનાંસિ પ્રાણમપિયન્તીત્યુક્તમ્ ।
તે વા એતે પઞ્ચાન્યે આધિદૈવિકાઃ, પઞ્ચાન્યે આધ્યાત્મિકાસ્તે મિલિત્વા દશસંખ્યાકાઃ સન્તઃ કૃતમિત્યુચ્યન્તે ।
સન્તિ હિ કૃતત્રેતાદ્વાપરકલિસંજ્ઞકાનિ ચત્વારિ દ્યુતાનિ ક્રમેણ ચતુરઙ્કત્ર્યઙ્કદ્વ્યઙ્કૈકાઙ્કાનિ ।
તત્ર કૃતં દશાત્મકં ભવતિ, ચતુર્ષ્વઙ્કેષુ ત્રયાણાં ત્રિષુ દ્વયોર્દ્વયોરેકસ્ય ચાન્તર્ભાવાત્ ।
તથાચ્ચ દશત્વગુણેન વાય્વાદેઃ કૃતશબ્દેનોચ્યનતે ।
એવે કૃતત્વં વાય્વાદીનામુપક્રમ્યાહ- સૈષેતિ ।
વિધેયાપેક્ષયા સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશઃ ।
વિરાટ્પદં છન્તોવાચકં, ઽદશાક્ષરા વિરાટ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
દશત્વસામ્યેન વાય્વાદયો વિરાડિત્યુચ્યન્તે ।
એવઞ્ચ દશત્વદ્વારા વાય્વાદિષુ કૃતત્વં વિરાટ્ત્વં ચ ધ્યેયમ્ ।
તત્ર વિરાટ્ત્વધ્યાનાત્સર્વમસ્યાન્નં ભવતિ, ઽઅન્નં વિરાટ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
કૃતત્વધ્યાનાદન્નાદો ભવતિ, કૃતતદ્યૂતસ્યાન્નાદત્વાત્ ।
કૃતં હિ સ્વીયચતુરઙ્ગેષુ ત્ર્યઙ્કાદિકમન્તર્ભાવયદન્નમત્તીવ લક્ષ્યતે ।
અત એવ કૃતજયાદિતરદ્યૂતજયઃ શ્રુત્યુક્તઃ-ઽકૃતાયવિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્તિઽઇતિ ।
અયો દ્યૂતં, કૃતસંજ્ઞો ઽયઃ કૃતાયઃ સ વિજિતો યેન તસ્મૈ, અધરેયાસ્ત્ર્યઙ્કાદયઃ અયાઃ સંયન્તિ ઉપનમન્તે ।
તેન જિતા ભવન્તીત્યર્થઃ ।
એવઞ્ચ સા વાય્વાદિદશાત્મિકા એષા કૃતશબ્દિતા વિરાડન્નં, કૃતત્વાદન્નાદિનીત્યર્થઃ ।
સર્વથાપીતિ ।
ગાયત્રીતિ પદસ્ય લક્ષકત્વે ગૌણત્વે ઽપિ ચેત્યર્થઃ ।
અત્રાપર આહેત્યપરપદેન ગૌણત્વે સ્વમતં નેતિ દ્યોતયતિ ।
અજહલ્લક્ષણાપક્ષે હિ ઽવાગ્વૈ ગાયત્રીઽઇતિ વાગાત્મત્વં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ ઇતિ નિરુક્તનામકત્વં ચ ગાયત્ર્યા ઉપાધિત્વેનોપાસ્યત્વાદુપપન્નતરમ્ ।
ગૌણપક્ષે ગાયત્રીત્યાગાત્તદુભયં સર્વાત્મકત્વમાત્રેણોપપાદનીયમ્ ।
એવં ગાયત્રીપદસ્ય સ્વાર્થત્યાગઃ, અપ્રસિદ્ધચતુષ્પાત્ત્વગુણદ્વારા વિપ્રકૃષ્ટલક્ષણા ચેતિ બહ્વસમઞ્જસમ્ ॥25॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.10.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.10.26
ભૂતાદિપાદવ્યપદેશોપપત્તેશ્ ચૈવમ્

નનુ ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽઇતિ પ્રથમ ગાયત્રીશ્રુતેઃ કથં લક્ષણેત્યાશઙ્ક્ય વાક્યશેષગતસર્વાત્મકત્વાદ્યનેકબલવત્પ્રમાણસંવાદેન બ્રહ્મમિ તાત્પર્યાવગમાદિત્યાહ- ભૂતાદિપાદેતિ ।
એવં પદાર્થમાહ- ઇતશ્ચેતિ ।
સૂત્રસ્થાદિપદાર્થં દર્શયતિ- ભૂતપૃથિવીતિ ।
અત્ર સૂત્રભાષ્યકારયોર્ભૂતાદિભિશ્ચતુષ્પદા ગાયત્રીતિ સંમતમ્, ષડક્ષરૈશચતુષ્પાત્વં વૃત્તિકારોક્તમપ્રસિદ્ધં ચકારસૂચિતમ્ ।
યુક્ત્યન્તરમાહ- અપિ ચેતિ ।
બ્રહ્મપરસૂક્તોત્પન્નત્વાચ્ચ તસ્યાસ્તત્પરત્વમિત્યાહ- પુરુષેતિ ।
બ્રહ્મપદસ્ય છન્દોવાચિત્વમુક્તં નિરસ્યતિ- યદ્વૈ તદ્બ્રહ્મેતિ ।
પૂર્વસ્યામૃચિ બ્રહ્મોક્તાવિત્યર્થઃ ।
હૃદયસ્ય ચતુર્દિક્ષૂર્ધ્વં ચ પઞ્ચ સુષયઃ સન્તિ ।
તેષુ બ્રહ્મસ્થાનહૃન્નગરસ્ય પ્રાગાદિદ્વારેષુ ક્રમેણ પ્રાણવ્યાનાપાનસમાનોદાનાઃ પઞ્ચદ્વારપાલા ઇતિ ધ્યાનાર્થં શ્રુત્યા કલ્પિતમ્ ।
તત્ર હૃદયચ્છિદ્રસ્થપ્રાણેષુ બ્રહ્મપુરુષત્વશ્રુતિર્હૃદિ ગાયત્ર્યાખ્યબ્રાહ્મણ ઉપાસનાસંબન્ધિતાયાં બ્રહ્મણો દ્વારપાલત્વાદ્બ્રહ્મપુરુષા ઇતિ સંભવતીત્યાહ- પઞ્ચ બ્રહ્મેતિ ॥ 26॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.10.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.10.27
ઉપદેશભેદાન્ નેતિ ચેન્ નોભયસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અવિરોધાત્

દિવિ દિવ ઇતિ વિભક્તિભેદાત્પ્રકૃતપ્રત્યભિજ્ઞા નાસ્તીત્યુક્તં નોપક્ષણીયમિત્યાહ- તત્પરિહર્તવ્યમિતિ ।
પરિહારં પ્રતીજાનીતે- અત્રેતિ ।
સૂત્રે નઞર્થં વદન્પરિહારમાહ- નાયમિતિ ।
એવં સર્વત્ર વ્યાખ્યોયમ્ ।
પ્રધાનપ્રાતિપદિકાર્થદ્યુસંબન્ધેન પ્રત્યભિજ્ઞાયા વિભક્ત્યર્થભેદો ન પ્રતિબન્ધકઃ, કથઞ્ચિદાધારસ્યાપિ મર્યાદાત્વસંભવાત્ ।
યથા વૃક્ષાગ્રં સ્વલગ્નભગાવચ્છિન્નશ્યેનસ્યાધારઃ સન્નેવ સ્વાલગ્નભાગાવચ્છિન્નસ્ય તસ્યૈવ મર્યાદા ભવતિ, એવં દિવિ સૂર્યે હાર્દાકાશે વા મુખ્યે આધારે સબ્રહ્મદિવો મર્યદાત્વં તદલગ્નાકાશાવચ્છિન્નં બ્રહ્મ પ્રતિ કલ્પયિત્વા દિવઃ પરમિત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યાકાશેન અનવચ્છિન્નં બ્રહ્મ ગૃહીત્વા પઞ્ચમ્યા દિવો મર્યાદાત્વમેવ મુખ્યં તદા ગઙ્ગાયાં ઘેષ ઇતિવત્સપ્તમ્યા સામીપ્યલક્ષણયાધારત્વં વ્યાખ્યેયમિત્યાહ- અપર ઇતિ ।
સબદ્ધં પ્રત્યાધારત્વં મુખ્યં પૂર્વમુક્તં દિવ્યેવ સદિતિ ।
અસંબદ્ધં પ્રતિ મર્યાદાત્વં મુખ્યમધુનોચ્યતે દિવઃ પરમપીતિ ભેદઃ ।
તસ્માજ્જ્યોતિર્વાક્યમુપાસ્યે બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥27॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.10.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.11.28
પ્રાણસ્ તથાનુગમાત્

પ્રાણસ્તથાનુગમાત્ ।
દિવોદાસ્યાપત્યં દૈવોદાસિઃ પ્રતર્દનો નામ રાજા યુદ્ધેન પુરુષકારેણ ચ કરણેનેન્દ્રસ્ય પ્રેમાસ્પદં ગૃહં જગામ ।
તં હ ઇન્દ્ર ઉવાચ, પ્રતર્દન વરં તે દદાનીતિ ।
સ હોવાચ પ્રતર્દનઃ, યં ત્વં મર્ત્યાય હિતતમં મન્યસે તં વરં ત્વમેવાલોચ્ય મહ્યં દેહીતિ ।
તત ઇન્દ્ર ઇદમાહ-ઽપ્રાણોસ્મિઽઇત્યાદિ ।
મુખ્યં પ્રાણં નિરસિતું પ્રજ્ઞાત્મત્વમુક્તમ્ ।
નિર્વિશેષચિન્માત્રં નિરસ્યતિ- તં મામિતિ ।
ઇદં પ્રાણસ્યેન્દ્રિદેવતાત્વે લિઙ્ગમ્ ।
મુખ્યપ્રાણત્વે લિઙ્ગમાહ- અથેતિ ।
વાગાદીનાં દેહધારણશક્ત્યભાવનિશ્ચયાનન્તરમિત્યર્થઃ ।
પ્રાણસ્ય દેહધારકત્વમુત્થાપકત્વં ચ પ્રસિદ્ધમિતિ વક્તું ખલ્વિત્યુક્તમ્ ।
પ્રાણસ્ય જીવત્વે વક્તૃત્વં લિઙ્ગમાહ- ન વાચમિતિ ।
આનન્તત્વાદિકં બ્રહ્મલિઙ્ગમાહ- અન્તે ચેતિ ।
અનેકેષુ લિઙ્ગેષુ દૃશ્યમાનેષુ બલાબલનિર્ણયાર્થમિદમધિકરમમિત્યગતાર્થમાહ- અનેકલિઙ્ગેતિ ।
પૂવર્ત્ર પ્રકૃતબ્રહ્મવાચકયચ્છબ્દબલાજ્જ્યોતિઃશ્રુતિઃબ્રહ્મપરેત્યુક્તં, ન તથેહ પ્રાણશ્રુતિભઙ્ગે કિઞ્ચિદ્બલમસ્તિ, મિથો વિરુદ્ધાનેકલિઙ્ગાનામનિશ્ચાયકત્વાદિતિ પ્રત્યુદાહરણસંગત્યા પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
પૂર્વં પ્રધાનપ્રાતિપદિકાર્થબલાત્ વિભક્ત્યર્થબાધવદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનં પ્રતિ હેતુત્વેન પ્રધાનાનેકપદાર્થબલાદેકવાક્યતાભઙ્ગ ઇતિ દૃષ્ટાન્તસંગતિર્વાસ્તુ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રાણાદ્યનેકોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે પ્રત્યગ્બ્રહ્મધીરિતિ વિવેકઃ ।
તથા બ્રહ્મપરત્વેન પદાનામન્વયાવગમાદિતિ હેત્વર્થમાહ- તથાહીતિ ।
હિતતમત્વકર્મક્ષયાદિપદાર્થાનાં સંબન્ધો બ્રહ્મણિ તાત્પર્યનિશ્ચાયક ઉપલભ્યત ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ- ઉપક્રમ ઇત્યાદિના ।
યં મન્યસે તં વરં ત્વમેવ પ્રયચ્છેત્યર્થઃ ।
સ યઃ કશ્ચિન્માં બ્રહ્મરૂપં વેદસાક્ષાદનુભવતિ, તસ્ય વિદુષો લોકો મોક્ષો મહતાપિ પાતકેન ન હ મીયતે નૈવ હિંસ્યતે ન પ્રતિબધ્યતે જ્ઞાનાગ્નિના કર્મતૂલરાશેર્દગ્ધત્વાદિત્યાહ- સ ય ઇતિ ।
સાધ્વસાધુની પુણ્યપાપે ।
તાભાયામસ્પૃષ્ટત્વં, તત્કારયિતૃત્વં, નિરઙ્કુશૈશ્વર્યં ચ સર્વમેતદિતિત્યર્થઃ ॥28॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.11.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.11.29
ન વક્તુર્ આત્મોપદેશાદ્ ઇતિ ચેદ્ અધ્યાત્મસંબન્ધભૂમા હ્ય્ અસ્મિન્

અહઙ્કારવાદેન સ્વાત્મવાચકશબ્દૈરાચચક્ષે, ઉક્તવાનિત્યર્થઃ ।
વાક્યસ્ય ઇન્દ્રોપપાસનાપરત્વે લિઙ્ગાન્તરમાહ- તથા વિગ્રહેતિ ।
ત્રીણિ શીર્ષાણિ યસ્યેતિ ત્રિશીર્ષા ત્વષ્ટુઃ પુત્રો વિશ્વરૂપો નામ બ્રાહ્મણઃ તં હતવાનસ્મિ ।
રૌતિ યથાર્થં શબ્દયતીતિ રુત્ વેદાન્તવાક્યં, તન્મુખે યેષાં તે રુન્મુખાસ્તેભ્યો ઽન્યાન્વેદાન્તબહિર્મુખાન્ યતીનરણ્યશ્વભ્યો દત્તવાનસ્મીત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રે પ્રાણશબ્દોપપત્તિમાહ- પ્રાણત્વં ચેતિ ।
વદન્તિ લૌકિકા અપીત્યર્થઃ ।
બલવાચિના પ્રાણશબ્દેન બલદેવતા લક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
ઇન્દ્રો હિતપ્રદાતૃત્વાધિતતમઃ, કર્માનધિકારાદપાપ ઇત્યેવં વ્યાખ્યેયાનીત્યાહ- નિશ્ચિતે ચેતિ ।
કિમિન્દ્રપદેન વિગ્રહોપલક્ષિતં ચિન્માત્રમુચ્યતે ઉત વિગ્રહઃ ।
આદ્યે વાક્યસ્ય બ્રહ્મપરત્વં સિદ્ધમ્ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- અધ્યાત્મેતિ ।
આત્મનિ દેહે ઽધિગત ઇત્યધ્યાત્મં પ્રત્યગાત્મા ।
સ સંબધ્યતે યૈઃ શરીરસ્થત્વાદિભિરિન્દ્રતનાવસંભાવિતૈર્ધર્મૈસ્તે અધ્યાત્મસંબન્ધાસ્તેષાં ભૂમેત્યર્થઃ ।
આયુરત્ર દેહે પ્રાણવાયુસંચારઃ ।
અસ્તિત્વે પ્રાણસ્થિતૌ પ્રાણાનામિન્દ્રિયાણાં સ્થિતિરિત્યર્થતઃ શ્રુતિમાહ- અસ્તિત્વ ઇતિ ।
ઽઅથાતો નિશ્રેયસાદાનમ્ઽઇત્યાદ્યા શ્રુતિઃ ।
ઇન્દ્રિયસ્થાપકત્વવદ્દેહોત્થાપકત્વમાહ- તથેતિ ।
વક્તૃત્વમુક્ત્વા સર્વાધિષ્ઠાનત્વં દર્શિતમિત્યાહ- ઇતિ ચોપક્રમ્યેતિ ।
તત્તત્ર નાનાપ્રપઞ્ચસ્યાત્મનિ કલ્પનાયાં યથા દૃષ્ટાન્તઃ, લોકે પ્રસિદ્ધસ્ય રથસ્યારેષુ નેમિનાભ્યોર્મધ્યસ્થશલાકાસુ ચક્રોપાન્તરૂપા નેમિરર્પિતા, નાભૌચક્રપિણ્ડિકાયામરા અર્પિતાઃ, એવં ભૂતાનિ પઞ્ચ પૃથિવ્યાદીનિ મીયન્ત ઇતિ, માત્રાઃ ભોગ્યાઃ શબ્દાદયઃ પઞ્ચેતિ દશ ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસુ દશસ્વર્પિતાઃ ।
ઇન્દ્રિયજાઃ પઞ્ચ શબ્દાદિવિષયપ્રજ્ઞાઃ મીયન્તે આભિરિતિ માત્રાઃ પઞ્ચ ધીન્દ્રિયાણિ ।
નેમિવદ્ગ્રાહ્યં ગ્રાહકેષુ અરેષુ કલ્પિતમિત્યુક્ત્વા નાભિસ્થાનીયે પ્રાણે સર્વં કલ્પિતમિત્યાહ- પ્રાણે ઽર્પિતા ઇતિ ।
સ પ્રાણો મમ સ્વરૂપમિત્યાહ- સ મ ઇતિ ।
તર્હિ પ્રત્યગાત્મનિ સમન્વયો ન તુ બ્રહ્મણિ, તત્રાહ- અયમિતિ ॥ 29॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.11.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.11.30
શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામદેવવત્

અહઙ્કારવાદસ્ય ગતિં પૃચ્છતિ- કથમિતિ ।
સૂત્રમુત્તરમ્ ।
તદ્વ્યાખ્યાતિ- ઇન્દ્ર ઇતિ ।
જન્માન્તરકૃતશ્રવણાદિના અસ્મિઞ્જન્મનિ સ્વતઃસિદ્ધં દર્શનમાર્ષમ્ ।
વિજ્ઞેયેન્દ્રસ્તુત્યર્થ ઉપન્યાસો ન ચેત્કથં તર્હિ સ ઇતિ પૃચ્છતિ- કથમિતિ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્તુત્યર્થઃ સ ઇત્યાહ- વિજ્ઞાનેતિ ।
નિયામકં બ્રૂતે- યદિતિ ।
પરેણ ।
ઽતસ્ય મેઽઇત્યાદિના વાક્યેનેત્યન્વયઃ ।
સ્તુતિમાહ- એતદુક્તમિતિ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનં શ્રેષ્ઠમિતિ શેષઃ ।
સ્તુતજ્ઞાનવિષય ઇન્દ્ર ઇત્યત આહ- વિજ્ઞેયં ત્વિતિ ॥ 30॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_1,1.11.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_1,1.11.31
જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્ નેતિ ચેન્ નોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદ્ ઇહ તદ્યોગાત્