Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasiddhi · Chapter 2

2.1

[iti śrīmaṇḍanamiśraviracitāyāṃ brahmasiddhau tarkakāṇḍaḥ samāptaḥ //]
//niyogakāṇḍaḥ//
[KKS_74] evaṃ pratyakṣādivirodhātkarmavidhivirodhācca śrutārthaparigrahe ye manyante vedāntānāmupacaritārthatvaṃ tatpratibodhanāya vihitaḥ prayatnaḥ /
saṃprati tu ---
kārya evārthe vedasya prāmāṇyam, na bhūtarūpe /
evaṃ hyuktam ---
‘codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ'; /
codanāpramāṇako vedārtha iti yāvat /
codanā ca pravartakaṃ vacanam, tasmātkārye 'rthe vedaḥ pramāṇam /
vedāntānāmapi tu pratipattikartavyatāpramāṇabhājāṃ tanmukhena tadanugatabhūtātmatattvaviṣayabodhakatvam /
ataste 'pi kāryaniṣṭhatāṃ nātivartante /
tathā ca kathaṃ tarhi mantrārthavādāḥ sopaniṣatkā ityāśaṅkya ‘codanā hi bhūtaṃ bhavantam'; ityādyuktam /
etaduktaṃ bhavati ---
kāryamarthamavagamayantī codanaiva bhūtādikamapyarthamavagamayatīti ---
ye manyante tatpratibodhanāya prayatyate /
tisraśca pratipattayo brahmaṇi /
prathamā tāvacchabdāt, anyā śabdātpratipadya tatsantānavatī dhyānabhāvanopāsanādiśabdavācyā, anyā tato labdhaniṣpattirvigalitanikhilavikalpā sākṣātkaraṇarūpā /
tatra prathamāmadhikṛtyocyate ---
śabdādyadātmavijñānaṃ tanna tāvadvidhīyate /
bhavatyadhītavedasya taddhi karmāvabodhavat

2.2

brahmaṇo hi pramāṇāntarānadhigamanīyarūpatvācchabdādhigamyasvabhāvaviṣayaṃ jñānaṃ vidheyam /
tatra yacchabdādeva jñānaṃ tadavidheyam, vidhimantareṇa bhāvātkarmāvabodhavat /
yathaiva ‘svargakāmo yajeta'; iti śrutavākyasya vākyārthāvabodhastadvākyaprāmāṇyādeva bhavati, na vidhyantaramapekṣate, tathātmasvarūpābhidhāyivākyaprāmāṇyādātmāvabodho vidhyanapekṣaḥ [KKS_75] saṃjāyate, sati pramāṇe tatsāmarthyenaiva prameyabodhotpatteḥ /
na khalu sopakaraṇe samagre pramāṇe satīcchāpi puruṣasyāpekṣyate jñānaṃ prati, aniṣṭānāmapyavabodhāt, prāgeva vidhiḥ /
tāmeva vidheranapekṣatāṃ karmāvabodhe darśayati ---
svargakāmo yajeteti bodhe 'sminna vyapekṣyate /
vidhiranyo 'navasthānānnāyaṃ karmavyavasthiteḥ

2.3

na karmavidhivākyārthajñānapravṛttau vidhirapekṣyate 'nyaḥ, na tadgata eva vā /
anyasminnanavasthādoṣāt, tadarthajñāne 'pi vidhyantarasyāpekṣaṇīyatvāt, tadgatasya ca karmaviṣayatvena tadbodhaṃ vidhātumasāmarthyāt /
nanu yathaiṣāṃ grahaṇe vidhyantaramapekṣyate ‘svādhyāyo 'dhyetavyaḥ'; iti, na cānavasthā, tadvattadarthabodhe 'pi syāt /
asti ca vidhiḥ ---
‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ'; iti /
viṣama upanyāsaḥ ---
apravṛtto 'pi hi svādhyāyādhyayanavidhivākyādhyayane puruṣāntarādhītāttatastasya cānyeṣāṃ ca vākyānāmadhyayane pravartate, śākhāntarīyāṅgopasaṃhāra iva śravaṇamātrāt /
na khalu svādhītameva vākyaṃ pravartayati /
yathaikastathā puruṣāntarāṇyapi, anāditvādvedavattadadhyayanasyāpi /
anavabuddhārthastvavabodhavidhirnāvabodhe pravartayati /
tadarthabodhaścedvidhyapekṣaḥ, na tatra sa eva pravartayati, anavabuddhārthatvāt /
itaretarāśrayaṃ syāt ---
tadarthabodhātpravṛttiḥ, pravṛttasya ca tadarthabodha iti /
tasmādvidhyantaramapekṣitavyamityanavasthā /
na ca ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ'ityapūrvārthavidhiḥ /
‘dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanam'; iti nyāyaprāpto 'rthaḥ pradarśyate /
athāpyeṣa vidhiḥ, svādhyāyādhyayanavidhinārthākṣiptamarthajñānaṃ nocyeta (@jñānamucyeta -- edition, alternative reading in Tattvasamīkṣā), tathāpi brahmasvarūpābhidhāyivedavākyaprabhave bodhe na pṛthagvidhirapekṣitavyaḥ, karmavidhivākyavat /
yathaiva ‘svargakāmo yajeta'; iti sāmānyavidhinā siddhe nānyo 'pekṣyate, anavasthānāt, satyapi vidhāvanyasyāpekṣaṇāt, [KKS_76] na caitadgata eva, karmaviṣayatvāt /
evaṃ tattvapratipattipareṣvapi vākyeṣu na vidhirapekṣitavyaḥ, vākyasāmarthyādeva tattvabodhotpādāditi /
itaśca ---
phalaṃ vidheyāvagamātpravṛttiścottarā vidheḥ /
anyonyasaṃśrayānnaiṣa śābdo bodhaḥ sa no paraḥ

2.4

śabdādavagamya vidheyaṃ yā pravṛttiḥ sā vidheḥ prayojanam, na tu śabdaprabhavo vidheyāvagama eva, anyonyasaṃśrayāt ---
avagate śabdārthe pravṛtteḥ, pravṛttasya cāvagamāt /
śabdārthabodhādeva vā śabdārthabodha ityātmāśrayaḥ /
anyonyasaṃśrayastu tulyānupapattitvāduktaḥ /
yastu tattvāvabodhaparādvākyāttattvāvabodhaḥ, nāsau śabdārthabodhātparācīnaḥ, kintu sa eveti /
api ca
jāte bodhe na pravartyo natarāṃ khalvabodhake /
śabde na (śabdena -- edition) niścaye tasmādanyasmādanyavāñchanam

2.5

udapādi cet ‘sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam'; ityupakramāt ‘tattvamasi'ityantādvākyādātmatattvāvabodhaḥ, padānāṃ parasparānvitārthatvāt, kimanyadvidhiḥ kariṣyati? na pravṛtta eva pravartyaḥ /
atha padārthasamanvayamātrānna tattvabodhotpādaḥ, sutarāmapravartyaḥ /
śābdasya tattvāvabodhasyāsaṃbhavāt /
syādetat ---
utpanne 'pi tattvāvabhāse śabdāt, niścaye pravartyaḥ ‘evamidam'; iti /
tanna /
yadi tasmācchabdānniścayaḥ, sa jāta eva /
athānyato niścayaḥ, anyavāñchanaṃ pramāṇāntarāpekṣā, na tatra tattvaniścayanibandhanaṃ śabdaḥ syāt /
evaṃ tāvanna tattvaniścayāya vidhirarthyate /
athāvivakṣitārthatvanivṛttyai prārthyate vidhiḥ /
artho jñātavya ityukte jñeyaḥ syānnāvivakṣitaḥ

2.6

[KKS_77] yadapi matam ---
satyapi vākyādarthopaplave tātparyaṃ durlabham, bhūtārthaparasya vaiyarthyāt /
sāṃśayikatvaṃ vā, atātparyasyāpi darśanājjapamantreṣu /
vidhau tu satyarthajñānasya coditatvānnārtho 'vivakṣito bhavitumarhati /
tasmādvivakṣitārthatvāya vidhiḥ prārthyaḥ /
tadvārtamarthaparatā śabdānāṃ lokavedayoḥ /
‘aviśiṣṭastu vākyārtha'; ityutsargavatī yataḥ

2.7

autsargikaḥ śabdānāmarthaṃ prati śeṣabhāvaḥ /
nimittāntarāttu svarūpapradhānatvamavivakṣitārthatvamapavādo loke /
tathā vede 'pi, lokāvagamyatvācchabdasāmarthyasya /
taduktam ---
‘aviśiṣṭastu vākyārthaḥ'; iti /
api ca
dṛṣṭārthatā ca svādhyāyavidheratra na bhidyate /
bhaveditarathā kṛtsnaḥ sa vidhyartho 'vivakṣitaḥ

2.8

yathaiva karmavidhīnāṃ ‘dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanam'; iti nāvivakṣitārthānāmadhyayanātphalāntarakalpanā tathā dṛṣṭatvādātmatattvāvabodhasya vedāntānām /
na ca bhūtārthapratipattau vaiyarthyamiti vakṣyate /
pratipattividhau ca tulyam /
avaśyaṃ caitadevaṃ vijñeyam /
anyathā saha vidhāyakena kṛtsnasyāvivakṣitārthatā syāt /
yato vidhāyakaśabdanibandhanamanyeṣāṃ vivakṣitārthatvam, vidhāyakasya tu na tannibandhanamasti /
evaṃ ca tasyāvivakṣitārthatve itare 'pi tathā syuḥ /
atha vidhāyakaḥ prakṛtyā dṛṣṭārthatvena cārthaparaḥ, itare 'pi tatheti vyartho 'sau vidhiḥ /
jñānasya puruṣārthatvasiddhaye vidhiriṣyate /
sarvatra puruṣārthatvaṃ vidherityapyapeśalam

2.9

vidhyadhīnaḥ puruṣārthasādhanatāvabodhaḥ, tacchabdato labdhajanmano 'pyātmatattvāvabodhasya puruṣārthasādhanatvāvagamo vidherityetadapi na śobhanam /
jñeyābhivyāptito yasmānna vijñānātphalāntaram /
iṣyate mokṣa iti cetsādhyastattvacyuterna saḥ

2.10

[KKS_78] jñānasya hi dṛṣṭameva phalam ---
jñātrā jñeyābhivyāptiḥ, jñātāraṃ prati tasya prakāśanam (prakāśatā -- edition) ---
na tvadṛṣṭaṃ kālāntarabhāvi, yadartho vidhiḥ syāt /
syādetat ---
ātmajñānasya phalāntaramapīṣyate mokṣaḥ /
tanna, asādhyatvāt /
na hetujanyo 'sau mokṣaḥ, tattvacyuteḥ /
kāryatve vināśāttasya punaḥsaṃsārāt /
ātyantikī ca saṃsāranivṛttirmokṣa ityucyate /
nanu kāryo 'pi nāśo na naśyati /
satyam, bhāvarūpaṃ tu mokṣaṃ niratiśayānandalakṣaṇaṃ niratiśayaiśvaryalakṣaṇaṃ cābhipretyaitaducyate, bhāvasya kāryasya vināśenāvinābhāvāt /
āgāmiśarīrendriyabuddhisaṃyogābhāvasya prāgabhāvasya kāryatvamanupapannameva /
bandhahetunivṛttistu yadyapi kāryā, kāryatve 'pi ca nāsyā anityatvaprasaṅgaḥ, tathāpi nāsau tattvajñānātpṛthagiti na tena sādhyā /
avidyā hi bandhahetuḥ, tattvajñānodaya eva ca tannivṛttiḥ /
athavā ‘paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇāvatiṣṭhate'; iti svarūpasthitirmuktiruktā /
sādhyatve ca na svarūpasthitiḥ syāt /
ato mokṣatvāccyaveta /
yattu ---
‘na sa (na ca --edition) punarāvartate'; iti śruteḥ prāmāṇyātkāryasyāpi mokṣasya nityatvamiti, dṛṣṭaviparītamapi tadāśrīyeta, ananyagatitve śruteḥ /
yadā tu viditātmatattvasyādvayaṃ viśuddhaprakāśamātmānaṃ paśyataḥ samutkhātāyāmanavayavenāvidyāyāṃ hetvabhāvātpunarbandhasyāsaṃbhāvyatvātprāptamevārthaṃ vartamānāpadeśādanuvadati śrutirarthavādatvena, tadā kutastatprāmāṇyādanantaphalatvam? tathā hi ---
vartamānāpadeśādeva nāpunarāvṛttiḥ sādhyatvenāvagamyate /
na ca kāmopabandho 'sti, yataḥ sādhyatā gamyeta /
tasmādarthavādaḥ /
arthavādādapi ca yā phalakalpanā, sāpi jñāne jñeyatattvāvabhāsadṛṣṭaphalanirākāṅkṣe 'nupapannā /
puruṣārthatā cāsya vakṣyata iti /
anye punarāhuḥ ---
vidhervinā kāryaśūnyaṃ bhūtārthamanuvādakam /
vacaḥ syādanuvādaśca pramāṇāntaragocare

2.11

[KKS_79] tatpramāṇāntarāpekṣaṃ prāmāṇyamativartate /
mānāntarasyāviṣaye vidhyarthe tu pratiṣṭhitam

2.12

anapekṣaṃ pramāṇatvamaśnute karmavākyavat /
parapravṛttyabhāve 'pi prāmāṇyāyaiva tadvidhiḥ

2.13

vidhimantareṇa na kāryopadeśapratītiḥ /
yathāvasthitaṃ vastu tadvidhasyānuvādamātratvaṃ gamyate /
anuvādaśca pramāṇāntaraviṣaya iti tadapekṣo bhūtārtho nārtha ucyata iti sāpekṣatvādaprāmāṇyam /
vidhyarthasya tu pramāṇāntarāviṣayatvāttanniṣṭhamanapekṣaṃ pramāṇaṃ karmavidhivākyavat /
pramāṇāntarāviṣayaśca vidhyarthaḥ /
na hi ‘kuru'iti śabdajñānādanyataḥ pratītiḥ /
evaṃ ca sati tattvapratipattipare vākye yadyapi vākyārthabodhātparācīnā pravṛttiḥ, vidhiphalaṃ nāsti /
prāmāṇyāyaiva tu vidhiniṣṭhatvameṣitavyamiti /
atrocyate ---
pramāṇāntarayātārthabhāvaḥ kimanuvādatā /
uta bhūtārthatā tatra siddhārthamapi yadvacaḥ

2.14

na mānāntaralabdhārthatayā tasyāvabodhakam /
na tatsāpekṣameṣā cedabhipretānuvādatā

2.15

kaḥ punaranuvādaḥ ---
adhigamāntarasaṃbhinnārthatvam, mānāntareṇādhigata iti pratipādanam, āhosvidbhūtārthatāmātram? tatra pūrvasmin kalpe bhavatvadhigamāntarasaṃbhinnārthaṃ sāpekṣam /
yattu bhūtārthamapi na mānāntarādhigata iti bodhayati na tadanuvādakam, na sāpekṣam, pūrvādhigamasaṃsparśena pratipatterabhāvāt /
athāparaḥ kalpaḥ ---
sāpekṣatāyāḥ ko hetuḥ śuddhā siddhārthatā yadi /
pramāṇāntarasaṃbhedastadvyapekṣaṇakāraṇam

2.16

anṛdhīprabhave nāsti bhūtārthe 'pi sa vaidike /
bhūtārthamātraṃ cedanuvādatā na sāpekṣatvaheturasti /
na bhūtārthataiva sāpekṣatvahetuḥ, bhūtārthayorapi pratyakṣānumānayoranapekṣatvāt /
tasmādbhūtārthe 'bhūtārthe vādhigamāntarasaṃsparśaḥ pramāṇāntarāpekṣāhetuḥ, smṛtau darśanāt /
sā hyadhigamāntarasaṃbhinnārtheti [KKS_80] tatsādhanamapekṣate /
evaṃ ca puruṣabuddhiprabhavaṃ bhūtārthamabhūtārthaṃ vā vaco bhavati sāpekṣam /
tato hi tatsaṃbhinna evārthe pratyayaḥ, na tvanapekṣitapūrvādhigamaḥ svātantryeṇārthe /
yathoktam ---
‘api ca pauruṣeyādvacanād ‘evamayaṃ puruṣo veda'iti bhavati pratyayaḥ, na ‘evamarthaḥ'; iti'; /
apuruṣabuddhiprabhavatvādvedavacasi bhūtārthe 'pi na sāpekṣatvahetuḥ, puruṣasaṃbandhakṛtatvātpūrvādhigamasaṃbhedasya /
syādetat ---
apauruṣeye 'pi bhūtārthe tadviṣaye pramāṇāntarasya saṃbhavāttadapekṣā /
tathā hi ---
saṃbhavati pramāṇāntare tadviṣaye tadvisaṃvādo 'pi śaṅkyeta /
tasmāttadabhāvāya tatsaṃvādo 'pekṣaṇīyaḥ /
asaṃbhavati tu kārye 'rthe na kutaścidvisaṃvādāśaṅketi nāpekṣyamasti /
atrocyate ---
na ca saṃbhavamātreṇa tadapekṣāvakalpate

2.17

viśeṣo na hi gamyeta sāpekṣatve tadā tayoḥ /
dvayorekaviṣayasaṃbhave kuta etat ---
śabdastadapekṣaḥ, na punastatpramāṇāntaraṃ śabdāpekṣaṃ syāditi? yadi śabdaḥ pramāṇāntarādhigataviṣayo loke dṛṣṭa iti, pramāṇāntarasyāviṣaye tarhi natarāṃ prāmāṇyaṃ tasya bhavati /
pramāṇāntaraviṣaye hi pramāṇāntarasaṃbhavādapi tāvatsyāt, anyatra tadabhāvād durlabhaṃ tat /
atha pauruṣeyatvakāritā lokavacasāṃ pramāṇāntarādhigatārthatā, na śabdasāmarthyakāritā /
śabdasya pramāṇāntarāsaṃbhinna evārthe sāmarthyam /
na tarhi pramāṇāntarasaṃbhavācchabda eva sāpekṣaḥ, tadapi śabdasaṃbhavācchabdāpekṣaṃ syāt /
kimatastasya sāpekṣatvena? apramāṇaṃ syāt /
na śabdasya tatrāpekṣā yujyate /
sati hi tasya prāmāṇye tatsaṃvādavisaṃvādāvapekṣyeyātām /
atha śabdasyāprāmāṇyānna tat śabdāpekṣayā pramāṇam /
pramāṇameva, anapekṣatvāt /
śabdasyāprāmāṇyaṃ kutaḥ? pramāṇāntarāpekṣatvāt /
tasya ca prāmāṇyamanapekṣatvāt, anapekṣatvaṃ ca śabdasyāprāmāṇyāditaretarāśrayam /
pramāṇe hi śabde tadviṣaye saṃbhavati tadapi sāpekṣaṃ syāttatsaṃbhava iva śabdaḥ, viśeṣābhāvāt /
[KKS_81] atha śabdasaṃbhave 'pi na tatsāpekṣam /
tatsaṃbhave 'pi na śabdasya sāpekṣatā, viśeṣābhāvāt /
api ca
pratyakṣānumayorevaṃ vṛtteranyonyagocare

2.18

parasparavyapekṣatvamaviśeṣaṃ prasajyate /
syādakṣamapi sāpekṣaṃ yadakṣāntaragocare

2.19

saṃbhavamātreṇa sāpekṣatve pratyakṣānumayorekasmin viṣaye saṃbhavādanyonyāpekṣatvādaprāmāṇyaprasaṅgaḥ /
tathā sattāguṇatvadravyeṣvanekendriyagrāhyeṣvindriyāntarāṇāmindriyāntarasāpekṣatvaprasaṅgaḥ /
atha śabdasyaiva pramāṇāntarasaṃbhave sāpekṣatvam, viśeṣaheturvācyaḥ /
pramāṇāntarādhigatārthatvadarśanāditi cet, uktamatra ---
yadi śabdamātradharmo 'yamasaṃbhavādeva tadviṣaye pratyakṣāderbuddhādivākyavadaprāmāṇyaṃ prāpnoti, saṃbhave tvindriyaviṣaye pratyayitapuruṣavacovadyujyate prāmāṇyam /
yathoktam ---
‘taccetpratyayitātpuruṣādindriyaviṣayaṃ vā, avitathameva tat'; iti /
atha pauruṣeyadharmo 'yam, na saṃbhavatpramāṇāntaraviṣayasyāpyapauruṣeyasya śabdasya sāpekṣatvam /
api ca pratyakṣādhigataviṣayaṃ kiñcidanumānamiti na sāmānyatodṛṣṭasya tathā pratyakṣasāpekṣatā, yathā cāgamapūrvakaṃ ṣaḍjādivivekaviṣayaṃ pratyakṣamiti na sarvaṃ pratyakṣaṃ tathā, evaṃ puruṣavacasāṃ pramāṇāntarādhigataviṣayatvadarśane 'pi nāpauruṣeyasya tathābhāvo bhūtārthasyāpi /
anyathā sutarāṃ pramāṇāntarāsaṃbhavādaprāmāṇyaṃ syādityuktam /
api ca
asaṃbhavādauṣadhādiniyogasyānapekṣatā /
laukikasya prasajyeta narapratyayapūrvakaḥ

2.20

viniyogastatra tena vyapekṣā vaidike punaḥ /
abuddhipūrvakaḥ so 'pītyanapekṣatvamucyate

2.21

yadi kārye niyogārthe pramāṇāntarasyāsaṃbhavādvedavacasāṃ tanniṣṭhānāmanapekṣatvam, ‘jvaraviyogakāma idamauṣadhaṃ pibet', ‘svargakāmaḥ sikatā bhakṣayet'; iti [KKS_82] lokavacāṃsyapi kāryaniṣṭhānyanapekṣāṇi prāmāṇyamaśnuvīran /
atha yastatra sādhyasādhanabhāvaḥ sa puruṣavivakṣāpūrvakaḥ, tena tatra sāpekṣatā, vede tu sādhyasādhanabhāvo 'pi na puruṣavivakṣāpūrvakaḥ ityanapekṣatvam /
yo vā viṣayaniyojyaniyogānāṃ saṃbandhaḥ, sa puruṣabuddhiviracito lokavākye /
vede tu kevalaṃ niyogo 'puruṣabuddhipūrvakaḥ /
so 'pītyanapekṣatvam /
ucyate ---
nṛbuddhipūrvataivetthaṃ hantāpekṣānibandhanam /
mānāntarāsaṃbhave 'pi tatra sāpekṣatā yataḥ

2.22

asaṃbhavatpramāṇāntarakāryaniṣṭhe 'pi cedvākye puruṣasaṃbandhātsāpekṣatvam, puruṣabuddhipūrvataiva tarhi pramāṇāntaravyapekṣākāraṇamanvayavyatirekābhyām /
tadbhāve loke sāpekṣatvāt, tadabhāve vede nirapekṣatvāt /
na viṣaye pramāṇāntarasaṃbhavaḥ, tadabhāve 'pi lokaniyoge sāpekṣatvadarśanāt /
atha matam ---
vede niyoganiṣṭhatvaṃ viniyogapradhānatā /
loke vede na vyapekṣā talloke ca vyapekṣaṇam

2.23

niyogaparyavasitaṃ vaidikaṃ vacaḥ, sa ca pramāṇāntarasyāgocara ityanapekṣatvam /
sādhyasādhanabhāvaniṣṭhaṃ tu laukikaṃ vacaḥ, sa pramāṇāntaraviṣaya iti sāpekṣatā /
na śabdamātrasāmarthyapravibhāgo 'yamīdṛśaḥ /
lokāvagatasāmarthyaḥ śabdo vede 'pi bodhakaḥ

2.24

na tāvadayaṃ śabdamātrasyānapekṣitapuruṣasaṃbandhāsaṃbandhasya śaktipravibhāgaḥ ---
yadekatra niyogaḥ śabdārthaḥ /
anyatra viniyogaḥ, yathā gośabdasya sāsnādimān, aśvaśabdasya kesarādimān /
yato lokādhigatasāmarthyo vede 'pi pratipādakaḥ /
loke cedviniyogaḥ śabdārthaḥ, tatraivāsya sāmarthyamadhigatam, na niyoge /
tatra vede 'pi viniyoga eva pramāṇārthaḥ syāt /
atha mānāntarājjñātvā prayuṅkte puruṣo vacaḥ /
arthe tattena tanniṣṭhamitarattvanyathā sthitam

2.25

[KKS_83] atha matam ---
naiṣa śabdamātrasya sāmarthyavibhāgaḥ /
śabdasya hi nijaṃ sāmarthyaṃ kāryaniṣṭhataiva /
tathā hi ---
kāryo niyogārthaḥ /
kāryāya cānyasyānvayaḥ pratīyate /
na tu kāryasyānyārtho 'nvayaḥ /
tasmātkāryatvānniyogasya tatpradhānatā /
puruṣastu pramāṇāntarādavagamyārthaṃ tatra prayuṅkte vacanam /
na ca niyogaḥ pramāṇāntaragocaraḥ /
tasmānna tatra prayoktumarhati /
viniyogasya tu tathābhāvāttatra yujyate prayogaḥ /
tasmādviniyogapradhānaṃ puruṣavacaḥ /
vaidikaṃ tu sāmarthyena kāryatvānniyogasya tatpradhānamiti /
atrocyate ---
mānāntaravyapekṣatvātsaṃbhavyanyapramāṇakaḥ /
hantāsya gocaro nāsmādapekṣāsya pramāntare

2.26

yadi puruṣo 'dhigate viṣaye vacaḥ prayuṅkte iti viniyogaviṣayatā tasya kalpyate pramāṇāntarāpekṣatvāt, tarhi saṃbhavatpramāṇāntaro 'sya viṣayaḥ /
na tu saṃbhavatpramāṇāntaraviṣayatvātpuruṣavaco 'pi sāpekṣam, sāpekṣatvanimittatvāttadvidhasya viṣayasya /
tasmānmānāntarādgatvā parasya pratipattaye /
vacaḥ prayuṅkte puruṣo nākasmāttena tadgiri

2.27

pramāṇāntarasaṃbhedo vyapekṣāto na saṃbhavāt /
svopalabdhikhyāpanāya puruṣasya gīḥ, tatastasyāṃ pramāṇāntarasaṃbhedaḥ, ‘mayopalabdho 'yamarthaḥ'ityarthaḥ /
tena tatropalabdhe saṃbhavāsaṃbhavāvevāpekṣyeyātām /
yatropalabdherniścayaḥ ‘saṃbhavatyasyopalabdhiḥ, na cānupalabhyāyaṃ bravīti'; iti tatra prāmāṇyam, yathāptapuruṣasya pramāṇaviṣaye /
yatra tūpalabdherasaṃbhava eva yathā dṛṣṭārthe buddhādivākye, yatra cānupalabhyāpi vacanapravṛttisaṃbhāvanā, tatrāprāmāṇyāt /
na tu pramāṇāntarasaṃbhavātpuruṣavacane 'pi tadapekṣā /
apauruṣeyatā tena pauruṣeyatvameva ca

2.28

anapekṣavyapekṣatvanimitte varṇite budhaiḥ /
bhūtārthamapi sāpekṣaṃ nāto 'puruṣabuddhijam

2.29

[KKS_84] ata eva pauruṣeyatvāpauruṣeyatve sāpekṣatvānapekṣatvakāraṇe nyāyavidbhirdaśite pauruṣeyatvanirākaraṇaprayatnena ---
‘autpattikastu śabdasyārthena saṃbandhaḥ'; iti /
autpattike śabdārthasambandhe 'svātantryācchabdasya na puruṣabuddhipūrvakatvamiti na pramāṇāntarasaṃbhinnā śabdādarthāvagatiriti nirapekṣatvam /
nanu pramāṇāntarāsaṃbhave 'pi kṛta eva yatnaḥ ---
‘satsaṃprayoge'; iti /
satyam /
codanaiva pramāṇam, nānyat ---
ityavadhāraṇasiddhaye /
na tu pramāṇameva iti /
atha pramāṇāntarasaṃbhave 'pi yadi codanāprāmāṇyaṃ na vyāhanyate, ko 'rthaḥ pramāṇāntaranirākaraṇena? dharmatattvajñānam /
pramāṇāntarasaṃbhave hi sarvajñābhimatabuddhādyupadiṣṭo 'pi dharmaḥ pratīyeta tatra na dharmatattvamavadhāritaṃ syāt /
tadavadhāraṇārthaścāyaṃ yatnaḥ /
codanāprāmāṇyamapi tadarthaṃ mṛgyate, nādṛṣṭāya /
athavā tadvirodhāccodanāyā bādhaḥ syāt, saṃśayo vā tulyabalatve, tena tasyāsaṃbhavaḥ pratipādyate /
na tu tatsaṃbhavātsāpekṣateti /
nanu tadabhāvo 'pekṣaṇīyaḥ syāt /
kāmam /
na tu śabdaḥ pramāṇāntarāpekṣamarthaṃ pratipādayati /
yataḥ yadarthasya pratipādakam, na tu tadapekṣyate /
yadapekṣyate na tadarthaṃ pratipādayati /
na hi virodhipramāṇābhāvaḥ pratipattihetuḥ /
virodhasaṃbhavamātreṇa cāprāmāṇye pratyakṣādīnāmapi tatsyāt /
api ca virodhisaṃbhavādaprāmāṇyaṃ kāryaniṣṭhatve 'pyaparihāryam, kartavyatādvāreṇa bhūtārthapratipatteriṣṭatvāt /
tatra tu pramāṇāntaravirodhisaṃbhāvanāt /
bhūtārthasya pramāṇāntaraviṣayatvāttena kāryaniṣṭhatā varṇyate /
pramāṇāntaraviṣayatve kilānuvādatvātpramāṇāntarāpekṣamarthaṃ pratipādayati ---
pramāṇāntareṇāyamadhigataḥ ---
iti na svātantryeṇa /
kāryaniṣṭhatve tu svātantryeṇa, tasya pramāṇāntarāgocaratvāt /
uktena prakāreṇa na sāpekṣatvamiti ‘bhūtārthamapi sāpekṣaṃ nāto 'puruṣabuddhijam'iti suṣṭhūktam /
atha saṃsargabhājo no padārthāḥ kriyayā vinā /
kimāyātaṃ vidheḥ sāpi tvastyādiḥ sulabhā kva na

2.30

[KKS_85] yadi matam ---
ākhyātapadārthamantareṇa na nāmapadārthānāṃ saṃsargaḥ /
kriyā hi padārthasaṃśleṣahetuḥ tadabhāve sākāṅkṣatvāt /
ataḥ siddho 'rtho brahmādirna śabdagocaraḥ padasyāviditasaṃgatitvenānavabodhakatvāt /
na vākyārthaḥ tasya saṃsargātmakatvāt /
kriyārahitānāṃ ca padārthānāmasaṃsargāt /
evamapi kriyābhyupeyatām /
taddvāreṇa ca padārthasaṃsargasiddhirāśāsyatām /
na vidheḥ kaścidarthaḥ /
sāpi ca kriyā sarvatra sulabhaivāśrūyamāṇāpyastyādiḥ ‘astirbhavantīparaḥ prathamapuruṣo 'prayujyamāno 'pi gamyate'; iti /
tatra brahmasvarūpapratipattiparaṃ vākyamastyarthaniṣṭham /
tannibandhanastatra padārthasaṃśleṣaḥ /
sattāyāśca prakṛtyaiva satpradhānatvāt taddvāreṇa viśiṣṭavastusiddhiriti /
atrāhuḥ ---
na pramāṇāvagamyatāyā anyā kācana sattā /
tathā hi ---
yat pramāṇenāvagamyate tatra ‘asti'; iti vyavahāro laukikānām viparyaye ‘nāsti'; iti /
na khalvanyaḥ sadasadvibhāgaheturlakṣyate /
arthakriyābhāvābhāvau cet /
na tayorapi pramāṇabhāvābhāvādhīnatvāt /
tathā hi ---
kārye 'pi sadvyavahāro yadi kāryāntaranibandhanaḥ anavasthā /
tasmādante 'pi pramāṇādeva sadvyavahāraḥ tadviparyayāccāsadvyavahāraḥ /
evaṃ cedādāveva pramāṇābhāvābhāvanibandhanau sadasadvyavahārau stām /
tathā cāstyarthaniṣṭhaṃ vākyaṃ pramāṇāntarāpekṣamevārthaṃ bodhayati pramāṇaviṣayatāyā astyarthatvāt /
atrocyate ---
na ca mānāvagamyatvamastīti viṣayo mataḥ /
mānādeva yato buddhirabhūdasti bhaviṣyati

2.31

dhūmādinā mite hi syādvahnyādāviyamanyathā /
bhidyetottarakāle vā bhavantī na khalu tridhā

2.32

na pramāṇāvagamyatvamastyarthaḥ na ‘asti'; iti buddhestadviṣayaḥ /
yataḥ pramāṇādeva tridhā buddhirbhavati ---
‘dhūmādastyatrāgniḥ'; ‘nadīpūraviśeṣādabhūdvṛṣṭiḥ'; ‘meghodayaviśeṣād [KKS_86] bhaviṣyati vṛṣṭiḥ'; iti /
tatra yadi buddhiḥ pramāṇaviṣayatāṃ gocarayati pramite hi syāt na pramāṇādeva /
na hi prāk pramāṇotpatteḥ san pramāṇasaṃbandhaḥ /
pramāṇasaṃbandhanibandhanā ceyaṃ buddhiḥ /
atha vaiyātyāduttarakālatāmevāsyā brūyāt /
traividhyamanupapannam, pramāṇasaṃbandhasyābhedādbhinnakāleṣvapyartheṣu /
svasaṃbandhitayā mānamatha vastvadhigacchati /
tathāpi naiva bhidyeta netthaṃ cānyavyapekṣatā

2.33

atha matam ---
ātmasaṃbandhitayaiva pramāṇenārtho 'vagamyate /
ato na ‘asti'iti buddheruttarakālatā pramāṇasaṃbandhaviṣayāyā api, svātmasaṃbandhitayaivārthasya pratīteḥ /
evamapyastītyeva sarvatra syāt /
na traividhyam, sarvasya pramitau pramāṇasaṃbandhasya vartamānatvāt /
na cetthaṃ pramāṇāntaravyapekṣatvamastyarthaniṣṭhe vacasi tatpramāṇasaṃbandhasyaivāstyarthatvāt /
anyamānāvagamyatvamatha liṅgāttridheṣyate /
syālliṅgamapi sāpekṣaṃ tatsiddhestata eva cet

2.34

nairapekṣyaṃ yadi na tadvede daṇḍairnivāryate /
atha matam ---
pramāṇāntaragamyataiva liṅgenādhigamyate /
tena nottarakālatā /
tacca pramāṇaṃ trikālamiti traividhyam /
kiṃ punastat? pratyakṣam /
tathā hi ---
bhūtāyāṃ dṛṣṭau kasyacidbhūtaṃ pratyakṣam, bhaviṣyantyāṃ bhaviṣyat, vartamāne 'gnau vartamānamiti /
etacca vārtam, nityānumeye tasyābhāvāt /
api ca liṅgamapyevaṃ pramāṇāntarāpekṣatvādapramāṇaṃ syāt /
atha liṅgādeva pramāṇāntarasadbhāvasya siddhernirapekṣatvam /
tathā hi ---
pramāṇāntarasadbhāva evedānīṃ liṅgaṃ pramāṇam /
na ca tatrānyadapekṣyate /
pramāṇasadbhāvadvārā prameyasiddhiriti /
[KKS_87] nāyaṃ vidhirvede daṇḍavāritaḥ /
vaidikamapi vaco 'styarthaniṣṭhaṃ viśiṣṭārthapramāṇasadbhāva eva pramāṇam /
tatra nirapekṣam /
tatpramāṇadvārā ca viśiṣṭārthasiddhiriti samānam /
tatsaṃbhavo 'laukikārthe (laiṅgike 'rthe --edition) buddhavākyārthavanna tu

2.35

atreti sākṣātkaraṇābhyupāyādasamañjasam /
syānmatam ---
yuktaṃ liṅgasya prāmāṇyamevam, arthe tasya pramāṇāntarasya saṃbhavāt /
saṃbhavati hi vṛṣṭyādiṣu pramāṇāntaram /
tatastaddvārārthagatiḥ /
na tu sarvaviśeṣātīte brahmaṇyāmnāyaikanibandhane 'bhyupagamyate /
tatra yathaiva buddhādivākyānām ‘evamayaṃ puruṣo veda'; iti jñānaniṣṭhānāmatīndriyārthe jñānasyāsaṃbhavānnārthe prāmāṇyamatīndriyārthopadeśinām, tathātrāpi syāt /
saṃbhavipramāṇaviṣayāptavacanavattu liṅgasya pramāṇaniṣṭhatve 'pi yujyate prāmāṇyam /
tadasat, brahmaṇyapi sākṣātkaraṇasyābhyupagamādavidyāsaṃhāre /
avidyāvatāṃ tu tadāmnāyaikanibandhanamucyate /
api ca
meyatvameva sattā cenmāne trividhatā kutaḥ

2.36

tatsaṃbandhādato nārthe traividhyamavakalpate /
yadi ca liṅgena pramāṇameva mīyate, mīyamānataiva ca sattā, tatra pramīyamāṇatvātpramāṇaṃ sarvaṃ sadeva /
sacca vartamānamityucyate /
tatra vartamānatvātpramāṇasya sarvatrārthe ‘asti'; ityeva syāt /
na pramāṇatraividhyādarthe traividhyam, mīyamānasya sattvātsataśca vartamānatvāditi /
api ca idamayaṃ praṣṭavyaḥ ---
kiṃ vartamānapramāṇayogaḥ pramāṇasaṃbandhaḥ sattā, tadviparyayo 'sattā, āhosvit pramāṇayogamātramanāśritakālaviśeṣam? tatra ---
vartamānapramāyogaḥ sattāsattā viparyayaḥ

2.37

mate yadi tataḥ prāptamasattvaṃ smṛtigocare /
[KKS_88] na smaryamāṇasya vartamānapramāṇasaṃbandhaḥ /
nanu smaryamāṇe vināśasaṃbhavānnaiva ‘asti'; iti vyavahāraḥ /
satyam /
‘nāsti'; ityapi nāsti /
yadi vartamānapramāṇayogaḥ sattā tadviparyayo 'sattā, ‘nāsti'; ityeva syāt na ca ‘asti'; iti /
tasmādanye sadasattve /
pramāṇayogamātraṃ cetsattāsattā viparyayaḥ

2.38

prāptā pramitanaṣṭena ghaṭena madhudhāraṇā /
pramite ca na jijñāsā punaḥ syātsadasattvayoḥ

2.39

anāśritakālaviśeṣe pramāṇayogamātre sattve pramitanaṣṭamapi vastu saditi tenārthakriyāprasaṅge 'naṣṭeneva, sattvāviśeṣāt /
naṣṭānaṣṭayorviśeṣānnaivamiti cet, sa eva tarhi viśeṣaḥ sadasadvyavahāravyavasthāyā hetuḥ kāryavyavasthāyā iva, na pramāṇayogaḥ /
tadanusāriṇyevaiṣā dṛśyate loke /
na khalu pramitanaṣṭaṃ ‘sat'ityupacarati lokaḥ /
kiṃ ca pramite 'rthe sadasattve jijñāseranna punarlaukikāḥ, siddhatvātpramāṇayogamātrasya tallakṣaṇatvācca sattvasya /
atha pramāṇayogyatvaṃ sattā (Mss AB; sattvaṃ -- edition) naṣṭācca taccyutam /
smaryamāṇe pracalitaṃ kvacidityapyasundaram

2.40

atha matam ---
na vartamānapramāṇayogaḥ sattā, nānāśritakālaṃ tadyogamātram /
api tu pramāṇaṃ prati yogyatā /
sā ca naṣṭāccyuteti na tasya sattvaprasaṅgaḥ /
smaryamāṇe tu kutaściccyutā kutaścinneti na sarvasyāsattvamiti /
etadapi na sundaram, abhyupagatahānāt /
tathā hi ---
itthamarthasvabhāva eva sattā varṇitā bhavati /
pramāṇayogyo 'rthasvabhāvaḥ sattā, arthasvabhāvanibandhana eva sadasadvyavahāravibhāgaḥ, na pramāṇatadabhāvopādhiḥ /
tasya tveṣa kathanopāyaḥ, na pramāṇasaṃsparśaḥ, yathā ‘nīlākārajñānayogyo 'rtho nīlaḥ'ityākhyāte 'pi na nīlaśabdo nīlajñānopādhiḥ /
tathā ca so 'stiśabdenābhidhīyata ityarthasvabhāvaniṣṭham [KKS_89] astyarthapradhānaṃ vākyamiti kutaḥ sāpekṣatvam? pramāṇasyāsaṃsparśāt /
syādetat ---
bhinnā evārthasvabhāvāḥ pramāṇaṃ prati yogyāḥ sacchabdavācyāḥ santu, naikā sattā /
mā bhūt, naitatsādhyam /
sarvathārthasvabhāvābhidhāyyastiśabdo na pramāṇayoganimitta iti /
pramāṇasaṃsparśe hi sāpekṣatā syāt /
anekatā tu na kañciddoṣamāvahati /
api ca yadi tasyānekatvam, kathamabhinnaśabdapravṛttiḥ? tathā hi ---
bhinneṣvabhinnaṃ viśeṣaṇamupalakṣaṇaṃ vāśrityaikaḥ śabdo varteta, bhinnanimitto vā sādhāraṇaśabdaḥ syādakṣādivat /
tatra na tāvadanantārthasvabhāveṣu sādhāraṇatvamupapadyate, saṃbandhagrahaṇasāmarthyāt /
parimitajātiviṣayā hyakṣādiśabdāḥ parimitopalakṣaṇalakṣitā vā syuḥ /
syādetat ---
dravyatvādisāmānyatrayopalakṣitānāmarthānāṃ sacchabdaḥ sādhāraṇa iti /
tanna /
yo hi sattāmavajānīte sa dravyatvādīnyapyavajānīta eva /
na kila tejo dṛṣṭavato 'psu tadavamarśo bhavati /
api ca sāmānyaviśeṣasamavāyā api santa eva /
na teṣvaupacārikaḥ sacchabdaḥ pratyayasyāvailakṣaṇyāt /
na ca sāmānyādvinopacāraḥ /
sati vā sāmānye tadeva sacchabdārthaḥ /
tadeva ca sattā, tulyatvātpratyayasya /
atha matam ---
sarvapravādeṣu sarvapadārthāḥ parimitaiḥ kaiściddharmairupasaṃgṛhītāḥ /
tadupalakṣaṇānāmanantānāmapyarthānāṃ ‘sat'; iti sādhāraṇaḥ śabdaḥ /
tadayuktam /
saṃgraho hi naikamantareṇa /
tatra yadi sacchabdārthatayā (sacchabdatāyāṃ -- edition) saṃgrahaḥ ‘etāvatprabhedaḥ sacchabdārthaḥ'iti, nārthāntaranivṛttiḥ syāt /
tatra na sarvārthasaṃgrahaḥ syāt, yathā ‘navavidho gośabdārthaḥ'iti nānyeṣāmabhāva eva /
tatra na pravādebhyaḥ kācidarthatattvāvagatiḥ syāt /
nanu na pravādānāmarthavattā sādhyā /
na brūmaḥ pravādānāmarthavattā sādhyeti /
kiṃ tu pratipadyante pravādinaḥ kañcidarthasvabhāvamekam, yasyāyaṃ ‘pañca, ṣaṭ'ityādi prabhedasaṃgrahaḥ /
yato naikamantareṇopasaṃgrāhakamavāntarasaṃkhyānāṃ niveśaḥ /
athaitāvān pramāṇayogyo 'rthakriyāsāmarthyo veti pramāṇayogyatve 'rthakriyāsāmarthye vā saṃgrahaḥ, tābhyāmeva sacchabdārtha upalakṣyatām, vyarthaḥ parimitadharmopanyāsaḥ /
tatra sāmānyaśabdataiva syāt, na sādhāraṇaśabdatā /
bhinnanimittatve cākṣādiśabdebhya iva [KKS_90] nimittabhedātsaṃśayaḥ syāt, na viśeṣapratītiḥ /
na hi ‘san ghaṭaḥ'; iti nimittabhedeṣu pratipattāraḥ saṃśerate /
yathaiva ‘śuklaḥ paṭaḥ'iti nirākāṅkṣaḥ, tathā ‘san ghaṭaḥ'; ityapi /
yastu dravyaṃ guṇaḥ karma rūpaṃ vijñānamiti vā saṃśayaḥ, na sa laukikānām /
laukikāstvabhinnameva nimittaṃ pratipadyante /
arthācca saṃdehaḥ, na śabdāt /
kutaḥ? viśeṣapratītimantareṇāpi pratipatturnairākāṅkṣyāt /
yatra hyarthasāmarthyena saṃśayaḥ, yathā ‘vṛkṣaśchidyatām'; iti paraśukuṭhārādiṣu, tatrānyataraviśeṣānavagame 'pi nairākāṅkṣam, yasya kasyacidupādānāt, anyathānavasthānāt /
yatra tu śabdāt, tatra viśeṣāvagamahetorvinā sākāṅkṣatvameva /
tadevaṃ na nānānimittaḥ sādhāraṇaśabdaḥ /
viśeṣaṇamapyekaṃ pramāṇaṃ syāt /
tacca prāgapi tataḥ sacchabdānuviddhabuddhyutpādādanupapannamityuktam ---
‘mānādeva yato buddhiḥ'; iti prapañcena /
api ca kāryādapi vṛttameva pramāṇamavasīyate /
tatra kutastadviśiṣṭatā /
na khalvartho 'sannihitaviśeṣaguṇo viśiṣṭo bhavati /
na ca niścite viśeṣaṇābhāve viśiṣṭābhidhānānuviddhaḥ saṃśayo bhavati daṇḍābhāvaniścaya iva ‘daṇḍī na vā'; iti /
bhavati ca śūnyanagarādiṣu ciranikhātanidhiṣu pramāṇābhāvaniścaye 'pi ‘santi na'iti saṃśayaḥ /
tasmādanyaḥ pramāṇayogātsadarthaḥ, yatraiṣa saṃśayaḥ /
nāpyupalakṣaṇaṃ pramāṇam, pramitadhvasteṣu sacchabdāprayogātsmaryamāṇe ca sacchabdānuviddhātsaṃdehāt /
vṛttapramāṇasaṃbandhasya pramāṇopalakṣitatvātsattvameva syāt, nāsattvam, na saṃśayaḥ /
yo 'pyarthakriyayā sacchabdārthaṃ viśinaṣṭi upalakṣayati vā, tasyāpi prākkāryadarśanānna sacchabdayogaḥ syāt /
atha pramāṇajananamevārthakriyāṃ brūyāt, pramāṇādevāstibuddhirna syāt /
atha vaikalpikīyaṃ pramāṇottarakālateti matam, liṅgānna syāt /
atha nirjñātakāryasaṃbandhameva liṅgenānugamyate, evaṃ tarhi prameyābhāvaḥ /
tathā hi ---
kāryavattā hyastyarthaḥ, sā cādhigataiva /
kāryavattayaiva kāryavattāvagamyata ityacaturasram /
kāryakāraṇayośca yaugapadyābhāvādviśiṣṭatānupapattiḥ /
athopalakṣaṇam, atītasyāpi [KKS_91] sattvaprasaṅgaḥ /
smaryamāṇe ca saṃśayo na syādityuktam /
tasmādyathaiva nīlādiśabdārtho 'rthasvabhāvaḥ, na kāryalakṣyaḥ, na pramāṇalakṣyaḥ, anavasthānāt /
svarūpavyavasthastu yathāpramāṇamavasīyate /
tathā sadarthasvabhāvo 'pīti yuktam /
kāryapramāṇasadasadbhāvanibandhane hi sadasadvyavahāravibhāge tasyāpravṛttireva kāryapramāṇasadasadvyavahāravibhāgasyāpi tannibandhatvaprasaṅgāt, anavasthānāt /
tasmādarthasvabhāva ekā satteti (@svabhāva ekaḥ satteti -- edition) brahmavido manyante /
atha matam ---
nārthasvabhāvo yogyatā, pramāṇahetusadbhāvastu /
na cāsatāṃ pramāṇahetavaḥ santīti /
tadayuktam ---
bhūmau nikhātaṃ nirliṅgamavedyānupapannakam /
naṣṭadraṣṭṛkamatyeti yatsarvamitiyogyatām

2.41

bhūmau nikhātamavidyamānendriyasaṃbandhamadṛśyamānāvinābhūtamasaṃvedyamānānyathānavakalpamānaṃ vastu pralīnadraṣṭṛkaṃ yattasya na pratyakṣānumānārthāpattyāgamahetavaḥ santi /
sādṛśyaviṣayaṃ hyupamānam, tasya heturdūrāpeta eva /
sarvapramāṇayogyatāmatikrāmati, na ca tadasat /
nanu sattvamapyasya katham? evamapi saṃśayaḥ /
tatra pramāṇahetubhāvalakṣaṇayogyatārūpe sattve pramāṇahetvabhāvasya niścayātsaṃśayo na syāt /
atha svabhāvaviśeṣaḥ kaścitpramāṇaṃ prati yogyaḥ sattvam, prakṛtahānādasundaramityuktam /
atha vā pramāṇaviśiṣṭaḥ sacchabdārtha ityetadanena nirākriyate /
na niścite viśeṣaṇābhāve viśiṣṭābhidhāyiśabdānuviddhaḥ saṃśayo yukta iti /
api cābhāvasyāpi prameyatvānna pramāṇayogyatā sattālakṣaṇam /
tathā hi ---
asatprameyaṃ ca tathā yathaiva sthāpayatyayam /
amitaṃ hi tathā kasmāttathā na punaranyathā

2.42

avaśyaṃ khalvanena sadasadvyavahāravibhāgamicchatā asatkathañcidvyavasthāpyam, anyathā vyavahārasaṃkarāt /
tatra yadi pramāṇasyāviṣayaḥ, yadi [KKS_92] sarvaśaktiviraho vāsadbuddherviṣayaḥ /
sarvathā tathā prameyam /
aparicchinnaṃ hi tathā pramāṇena kimiti tadvidham, na punaranyathā syāt? na cettasya tathābhāve 'tathābhāve vā pramāṇavyāpāraḥ kiṃnimitta ekapakṣānurāgaḥ?
api ca ---
amitvā kaṇṭakābhāvaṃ caraṇaṃ nyasyate katham /
nānyagrahāttasya bhāve purastācca prasaṅgataḥ

2.43

jijñāsā na pravarteta yadi saṃvittyabhāvataḥ /
‘dṛṣṭipūtaṃ padaṃ nyaset'; iti kīṭakaṇṭakādyabhāve 'pramite kathaṃ tannyāsaḥ? tathā hi ---
kīṭakaṇṭakādyarthāntarabhūtalādiparicchedātsa syāt, kīṭādyaparicchedāt, abhāvaparicchedādvā /
tatra na tāvadarthāntaraparicchedāt, kaṇṭakādibhāve 'pi prasaṅgāt /
tatrāpi vastvantaraparicchedasya sattvāt /
prāgapi ca bhūbhāgaparicchedāt prasajyeta, yasya kasyacidvastvantarasya paricchittervidyamānatvāt /
atha kīṭakaṇṭakādyaparicchedāt, na tadbhāvābhāvajijñāsā syāt /
jijñāsāpūrvamapi ( jijñāsāpūrvakādapi -- edition) prayatnāttadaparicchedamātrameva prāpyate yasyābhāvo na prameyaḥ /
tacca prāgapi tato 'sti /
abhāve tu prameye 'bhāvaniścayāya jijñāsā yujyate /
na cāpariccheda eva jijñāsyaḥ, svataḥ siddhatvāt /
paricchedena hi sa nivartyate /
aprameyatvācca so 'pi khalvabhāva ityaprameyaḥ /
atha matam ---
satsūpalambhahetuṣu pramāṇaviṣayasyāparicchedāt pravṛttiḥ /
tadasat ---
pramāṇaviṣayatvasya nopayogo 'tra dṛśyate

2.44

asadbodhe 'nanyahetubhānena hyupayujyate /
aparicchedāccetpravṛttirna pramāṇaviṣayatvasyopayogaḥ, itaratrāpyaparicchedasya tulyatvāttataśca pravṛtteḥ /
yasya svabhāvaḥ prameyaḥ, tatparicchedātpravṛttiḥ, [KKS_93] tasyānanyanimittatvenopayogavatpramāṇaviṣayatvam /
nāyamaparicchedaḥ satyevārthe hetuvaikalyanimittaḥ, samagratvāttaddhetūnām /
tasmādarthābhāvāditi /
atha yatra pravṛttiḥ syāttatra kevalasaṃvidaḥ

2.45

jijñāseta na sūkṣmārthaṃ kaivalyaṃ saṃvido yadi /
kevalo viṣayo neṣṭo rūponmiśre 'pi tadyataḥ

2.46

viśiṣṭasya ca nāstyanyadanyābhāvādviśeṣaṇam /
yadi matam ---
yatra bhūbhāgādau caraṇanyāsādilakṣaṇā pravṛttiḥ, tasya kevalasya sā jñānāditi /
tatrāpi saṃpradhāryam ---
kimidaṃ jñānasya kaivalyamabhisaṃhitamekaviṣayapratiniyamo viṣayāntarāsaṃsargaḥ, āhosvidviṣayasya /
yadi vijñānasya, pramite 'pi bhūbhāgādau sthūle sūkṣmakīṭakaṇṭakādibhāvābhāvaparīkṣā na syāt /
pravartetaiva, kevalabhūtalāvagrahajñānāt /
atha viṣayasya, tatrāpi saṃpradhāryam ---
svarūpeṇa vā viṣayasya kaivalyam, viśeṣaṇayogena vā /
tatra na tāvatsvarūpeṇa, miśre 'pi tasya bhāvāt /
viśeṣaṇayogena kaivalye prāptā kīṭakaṇṭakādyabhāvaviśiṣṭaparicchedātpadanyāsādilakṣaṇā pravṛttiḥ /
yato nānyābhāvādviśeṣaṇamanyādṛśaṃ kiñciddṛśyate, yadviśeṣaṇaṃ vastu kevalaṃ syāditi /
nāstīti dhīvyavahṛtī viṣayaṃ kamupāśrite

2.47

mānābhāvaṃ yadi kṣuṇṇaṃ meyābhāvasya tatra kim /
api cānena ‘nāsti'iti buddhiśabdayorviṣayo vācyaḥ /
sa na vastusvarūpeṇa, miśre 'pi prasaṅgāt /
na kevalam, abhāvādanyasya viśeṣaṇasyābhāvādityuktam /
nanu ‘nāsti'ityayamarthaḥ ‘nedaṃ pramīyate'; iti, na punarabhāvo 'vagamyate /
viruddhamidam ---
nāstyavagamyate ceti /
yadyevaṃ pramāṇābhāvo viṣaya uktaḥ syāt ‘nāsti'; iti dhīśabdayoḥ, tatra ko 'parādhaḥ syātprameyābhāvasya, yena [KKS_94] tamatilaṅghya pramāṇābhāvo viṣaya ucyate? na hi tayornirupākhyatve kaścidviśeṣaḥ /
atha matam ---
agrahe 'sadgrahabhrāntirabhāvavyavahṛdbhramaḥ

2.48

abhāve ca vyavahṛteradṛṣṭau dhvāntadṛṣṭivat /
naiva stāṃ ‘nāsti'; iti buddhivyavahārau /
kathamimau sarvajanānāṃ pratītāvapahnūyete? ucyate ---
bhramo 'yaṃ sadbuddhyabhāve tadviparyayapariccheda iti /
tathā sadvyavahārābhāve tadviparyayavyavahārabhramaḥ yathālokadarśanābhāve ‘tamaḥ paśyāmi'iti vibhramaḥ /
na hi tamo nāma kiñciddṛśyamasti /
naitatsāram ---
itthaṃ bhavetsuṣuptādau trailokyābhāvadṛgbhramaḥ

2.49

aparicchindataḥ kiñcidvibhramaśca na yujyate /
āropaviṣayāropye nājānan rajatabhramī

2.50

nābhāvabhinnā vyavahṛttadabhāvaśca dhīpade /
tamodṛṣṭistu bhūcchāyāmālokābhāvameva vā

2.51

ālambate na tvadṛṣṭāviṣṭo darśanavibhramaḥ /
yadi khalvadarśane viparyayadarśanabhramo bhavati suṣuptādyavasthāsu viśvābhāvadarśanabhramaḥ syādālokādarśanabhramavat /
na ca kiñcidaparicchindato vibhramaḥ /
tathā hi ---
āropasya viṣayaṃ purovarti vastu āropaṇīyaṃ ca rajataṃ jñānenānāpnuvan na rajatabhramavān bhavati /
anyathāpratipattiḥ, smṛtiḥ, sāmānyapratipattirvā /
na ca buddhyabhāvo jñānasya viṣayo na vyavahārābhāvaḥ, nābhāvabuddhirnābhāvavyavahāraḥ, viśeṣaṇasyābhāvasya jñānāviṣayatvāt /
tatrobhayorviṣayāropaṇīyayoragrahaṇe na mithyājñānamiti /
abhyupagamya pramāṇayogyatāṃ sattāṃ doṣābhāva ucyate ---
[KKS_95] astu vā mānayogyatvaṃ sattvaṃ tacca pramīyatām

2.52

tasminmite vastusattvaṃ bhavatyāgamagocare /
na ca sāpekṣatā nāsminnantarārthavibhinnatām

2.53

pracakṣate ye 'pi sattāmanyāṃ na pratijānate /
bhavatu vā pramāṇayogyatā sattā /
saiva ca prameyāstu /
tatprameyaṃ vastusattvamāgamārthaḥ /
na ca pramāṇāntarāpekṣatā doṣaḥ, pramāṇāntarasaṃbhedasyābhāvāt /
‘pramāṇayogyaḥ'ityetāvanmātrādhigateḥ /
tathā hi ---
ye 'pi pramāṇayogyatāṃ sattāmāhurna tadvyatirekiṇīm, te 'pi nātrāntarārthasaṃsparśamicchanti /
tatsaṃsparśe hyanyatpramāṇamanveṣyaṃ syāt /
kathaṃ nānveṣyam? yadā vacaḥ pramāṇayogyatāyāṃ paryavasitaṃ na viśiṣṭārthasattvaṃ bodhayati, tatra yasya pramāṇasya yogyo viśiṣṭo 'rthastadavaśyāpekṣaṇīyam /
kimarthaṃ tadapekṣyate? viśiṣṭavastusattvādhigamāya /
kaṃ punarviśiṣṭasya vastunaḥ sattvam? pramāṇayogyatvam /
adhigatameva tarhi tadastyarthaniṣṭhādvacanāt, pramāṇayogyatāyā astyarthatvāt /
pramāṇāntarasaṃbhedābhyupagame 'pi nāprāmāṇyaprasaṅgadoṣa iti darśayati ---
pramāṇāntarabhinnārthamapi mānaṃ na no vacaḥ

2.54

nirapekṣamihārthe tu pramitaṃ vastvidaṃ mayā /
arthamātre ca sāpekṣamanyāpekṣārthabodhanāt

2.55

abādhitamapi tvarthe pramāṇāṃśe 'pabādhanāt /
tatrāpramāṇatāmeti buddhānāptavaco yathā

2.56

na khalu pramāṇāntarasaṃbhinnārthamapi vaco na pramāṇam, pramāṇameva hyāptavākyam /
kathaṃ punaḥ pramāṇaṃ sāpekṣamiti cet, ucyate ---
nirapekṣameva tat ‘pramito 'yaṃ mayārthaḥ'ityasminnarthe /
kevale hyarthe ‘evamayamarthaḥ'ityapratīteḥ ‘evamayaṃ puruṣo veda'iti ca pratīteḥ puruṣajñānāpekṣam /
tatropalabdhau tāvadanapekṣatvātprāmāṇyamaśnute tatsiddhidvāraśca paścādartha iti /
kathaṃ tarhi puruṣavacaḥ kiñcidabādhitārthamapi sāpekṣatvenāpramāṇaṃ kathyate? ucyate ---
yadyapyarthe bādho nāsti, yadapekṣaṃ tvasyārthe prāmāṇyaṃ yatsiddhimukhena taṃ sādhayati tatra pramāṇāṃśe bādhyate /
tasyāsiddhestaddvāreṇa nārthasiddhirityarthe 'pramāṇam, yathātīndriyārthe buddhavacaḥ puruṣasya darśanāsaṃbhavāt /
yathoktam ---
‘puruṣāśaktitastatra sāpavādatvasaṃbhavaḥ'; /
iti /
yathā ca vipralambhakavākyam, ayathādṛṣṭārthavāditvasya pramāṇāvagatatvāt /
āptavākyaṃ punarnārthe na mānāṃśe 'pabādhitam /
nirapekṣaṃ pramāṇāṃśe vyavahāro 'nyathā katham

2.57

āptavacaḥ punarnārthe nāpi pramāṇāṃśe saṃbhavatpramāṇagocaraṃ bādhyate /
pramāṇāṃśe cānapekṣaṃ tanmukhena cārthasiddhiṃ vidadhannāpramāṇaṃ bhavitumarhati /
anyathā śabdanibandhano vyavahāro na syāt /
mayeti vaktrabhāvena saṃbhedarahitaṃ tataḥ /
pralīnajñānavijñeyavibhāgaṃ svātmavedanam

2.58

[KKS_96] pravedayantu vedāntā mānāntaramalaukikam /
tatsiddhisiddhatārthasya puṃvacovadbhaviṣyati

2.59

evaṃ ca pramāṇāntarasaṃbhinnārthatve 'pi vedāntavacasāṃ na prāmāṇyavyāhatiḥ, āptavākyavat /
tathā hi ---
tānyapi jñānajñeyavibhāgavikalaṃ svaprakāśarūpamalaukikaṃ kāmamavagamayantu pramāṇāntaram, taddvārā cārthasiddhirāptavacanavat /
iyāṃstu viśeṣaḥ syāt ---
vede vakturabhāvāt ‘mayā'iti saṃsparśo na syāt /
abhyupagamavādaṃ parisamāpya prakṛtamupasaṃharati ---
evaṃ na meyatā sattā
paraḥ punaḥ pratyavatiṣṭhate ---
nanvanyāpi na yujyate /
[KKS_97] na hi pūrvāvamarśena vinā sāmānyakalpanā

2.60

gāmekāmīkṣitavato jāyate 'nyatra yādṛśaḥ /
avamarśo dṛṣṭasatastathā na hi sadantare

2.61

ekaśabdapravṛttistu daṇḍyādivadupeyatām /
dṛṣṭarūpāvamarśaḥ sāmānyakalpanāyāṃ pramāṇam /
yathā ---
bāhuleyaṃ dṛṣṭavataḥ śābaleye ‘sa evāyam'; iti /
na ca kiñcitsadgṛhītavato 'nyatra sa bhavati /
ekaśabdapravṛttistu vināpi sāmānyenārthāntarayoganimittā, daṇḍipācakādiśabdavat /
atrocyate ---
ko nu pūrvāvamarśo 'yaṃ pūrvarūpānvayo dhiyaḥ

2.62

sadantare 'pi so 'styeva kayācitkhalu mātrayā /
sarvātmanā tvanugamo na dṛṣṭaḥ khaṇḍamuṇḍayoḥ

2.63

na tādṛśaścenno bhedamātrādvedyaḥ svapahnavaḥ /
na bhedamātrānmṛjjātihīnaṃ maṇikamallakam

2.64

rūpānvayaḥ pratyayasya maṇikeṣu hi yādṛśaḥ /
na dṛṣṭamallakasyāsti maṇike khalu tādṛśaḥ

2.65

kaḥ punarayaṃ pūrvāvamarśaḥ ---
pūrvarūpāvabhāso buddheḥ, atha ‘so 'yam'; iti pūvārparānusandhānam /
tatra yadi pūrvaḥ kalpaḥ, so 'styeva sadantare mātrayā /
tathā hi ---
nirupākhyavailakṣaṇyena satāṃ tulyarūpatā prakāśate /
anyathā nirupākhyavatsanto 'pyatyantavilakṣaṇāḥ prakāśeran /
atha sarvarūpānugamaḥ, so 'bhiprete 'pi sāmānyagocare nāsti /
na hi khaṇḍamuṇḍayoḥ sarvātmanānvayaḥ, ekatvaprasaṅgātsāmānyābhāvāpatteḥ /
atha na tādṛśo yādṛśaḥ khaṇḍādiṣu /
tadasat /
na viśeṣamātreṇa saṃvedyānvayirūpapratyākhyānaṃ yujyate, gotvāderapi tatsaṃbhavāt /
na hi devadattasya dvitīyadarśane yādṛśo rūpānugamaḥ, [KKS_98] tādṛśaḥ khaṇḍaṃ dṛṣṭavato muṇḍadarśane /
sāmānyagocare 'pi ca na sarvatra tulyaḥ /
nānāmaṇikavilakṣaṇo hi maṇikaśarābayo rūpānvayaḥ /
na ca tāvatā mṛjjātihīnatā tayoḥ, kiñcittulyatayāvabhāsamānatvāt /
atha dvitīyaḥ kalpaḥ, atrocyate ---
pūrvāvamarśaḥ sa iti prakhyetyapi na śobhate /
maṇikaṃ vīkṣitavataḥ so 'pi nodeti mallake

2.66

pūrvāparānusandhānātmikā ‘so 'yam'ityabhedamavagamayantī bhinneṣvapi sāmānyakalpanāheturbuddhiḥ pūrvāvamarśa ityucyata ityetadapi na śobhate /
yato nānusandhānādevābhedasiddhiḥ /
abhinnarūpāvabhāsādapi /
anyathā nābhinnadeśakāla eko 'rthaḥ syāt /
na hi tatra deśakālabhedābhāve ‘saḥ'; ityanusandhānam /
api ca dṛṣṭamaṇikasya mallake na bhavati drāgiva ‘saḥ'ityanusandhānaṃ khaṇḍamuṇḍavat /
na caivaṃ mṛjjātihīnatā /
vimṛśatastu ‘tajjātīyamidam'iti buddhiḥ sadantare 'pi samānā /
tulye tarhi sāmānyayoge kasmātkvacit ‘saḥ'ityavamarśaḥ nānyatra? ucyate ---
sāmānyarūpabhūyastve tasmāttattvaṃ prakāśate /
vilakṣaṇatvamalpatve cakāsti tadanudbhavāt

2.67

yasmātsatyapi sāmānyayoge maṇiśarābayoḥ /
na /
‘saḥ'iti prakhyā maṇikāntare ca bhavati bhūyiṣṭhasāmānyayukte /
tasmātsāmānyarūpāṇāṃ bhūyiṣṭhatvenodbhavāt ‘saḥ'; iti tattvaprakhyā /
alpatve tu na tathā, teṣāmanudbhavāt /
na ca daṇḍyādivadekaśabdapravṛttirityāha ---
pramāṇaṃ kāryavijñeyamasaṃyojyāsti dhīryataḥ

2.68

prathamaṃ jāyate tasmānna daṇḍyādisamānatā /
[KKS_99] nāgṛhītaviśeṣaṇā viśiṣṭabuddhiḥ /
na ca viśiṣṭabuddheḥ prāk (sadbuddheḥ prāk --edition) pramāṇagrahaṇaṃ tatkālaṃ vā /
tathā hi pramāṇādeva sā bhavati /
pramāṇaṃ ca pramitikāryonneyatvātpaścātsatpratipattergṛhyate /
tasmādagrahātpramāṇasya tatsaṃyojanavikalā sā na pramāṇayoganimittā /
yadi tarhi na pramāṇayogo 'styarthaḥ, kathaṃ tatkālānuvidhāyinī kālapravṛttirastyarthe ---
‘kūpo 'sti'; ‘kūpo 'bhūt'; ‘kūpo bhaviṣyati'; iti? tadupādhiprakalpitabhedatvāt, devadattasattāyā iva pāṭaliputrasaṃyogopādhikalpitabhedāyā iti /
na ca ‘kriyāmantareṇa na saṃsargaḥ padārthānām'; iti śabdārthanayavidāmavigānamityāha ---
saṃbandhamātrāvasitamapi cānye vipaścitaḥ

2.69

āhurvaco 'kriyamayaṃ rājño nā phalino drumāḥ /
‘rājño 'yaṃ puruṣaḥ'phalitā ete vanaspatayaḥ'iti kriyārahiteṣvapi saṃsargaḥ pratīyate /
na cehāpi ‘astikriyā'; iti yujyate /
yato na nirjñātarājasaṃbandhasya puruṣasya phalavatāṃ ca vanaspatīnāṃ satteha pratipādyā gamyate /
na hyete vākye sattāyāṃ paryavasyataḥ /
kiṃ tu puruṣasya rājasaṃbandhe, drumāṇā ca phalasaṃbandhe ---
‘yo 'yaṃ puruṣaḥ, sa rājñaḥ'; ‘ya ete vanaspatayaḥ, te phalitāḥ', na ‘yo rājapuruṣaḥ, so 'sti'; ‘ye ca phalitāḥ te santi'; iti /
yadapi kecit ---
‘avadhāryatām'; iti pratipattikriyāvidhinā kriyāvattāṃ manyate, tadapi śabdādeva pratipatteḥ siddhatvātprāṅ nirastameveti /
athāpi na kriyārahitaṃ vākyamasti kriyāyāṃ ca sāpekṣatā, tathāpi na doṣa ityāha ---
janikriyāvasānācca viśiṣṭaṃ śakyabodhanam

2.70

kāraṇaṃ jāyata idamīdṛkṣātkāraṇāditi /
[KKS_100] ‘ īdṛkṣātkāraṇājjagajjāyate'; iti janikriyāniṣṭhādapi vākyāttadvidhakāraṇasattā śakyate pratipattum /
yathā ---
‘īdṛśāttaroridaṃ phalamajani'; iti tadvidhatarusadbhāvaḥ /
tathā ca śrutayaḥ kāścidevameva brahma pratipādayanti ---
‘sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante'; ‘yathāgneḥ kṣudrā viṣphuliṅgā vyuccaranti evamevāsmādātmanaḥ sarve devāḥ'; ityādi /
tathā
yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca
yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ saṃbhavanti /
yathā sataḥ puruṣātkeśalomāni
tathākṣarātsaṃbhavatīha viśvam'; //
tadetatsatyam ---
'yathā sudīptātpāvakādviṣphuliṅgāḥ
sahasraśaḥ saṃbhavante sarūpāḥ /
tathākṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ
prajāyante tatra caivāpiyanti'; //
tathā
'divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sa bāhyābhantaro hyajaḥ /
aprāṇo hyamanāḥ śubhro 'kṣarātparataḥ paraḥ //
etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca /
khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇi'; //
iti /
idānīṃ padārthasaṃsargāyaiva vidhirāśrayitavya iti pratyavatiṣṭhate ---
[KKS_101] nanu pramāntarādhīnasaṃsargāḥ puruṣoktiṣu

2.71

padārthā vidhyadhīnātmasaṃśleṣā itaratra tu /
padānāṃ racanā tatra vivakṣāparipūrtaye

2.72

pramāṇāntaragamye 'rthe vivakṣā ca vyavasthitā /
vidhyarthasiddhaye vede tadabhāve tvasaṃgateḥ

2.73

viśiṣṭārthagatirbhrāntiragrahe grahavibhramaḥ /
vivakṣitārthaniṣpattaye hi loke padānāṃ samabhivyāhāraḥ /
naikapadasādhyo vivakṣitārthaḥ /
pramāṇāntaropalabdhaśca vivakṣāviṣayaḥ /
tena tatra pramāṇāntarāyattaḥ saṃsargaḥ /
tathā ca tadvirodhe 'saṃsarga eva padārthānām ---
‘jaradgavaḥ pādukakambalābhyām'; iti /
vede tu pramāṇāntarābhāvādvidhinibandhano 'sau /
tadabhāve tvasaṃbhavādyeyaṃ viśiṣṭārthagatirucyate sā bhrāntiḥ, samabhivyāhārāt /
so 'yaṃ vivekāgrahe saṃsargagrahavibhramaḥ /
atredameva vicāryam ---
kathaṃ loke pramāṇāntarādhīnaḥ saṃsargaḥ? iti /
yadi pramāṇāntareṇa tadavagamāt /
tadasat, apūrvasyāpi tasya pratīteḥ /
anyathā vacanavaiyarthyāt /
anadhigataṃ hi śroturarthaṃ bodhayituṃ vacaḥ prayujyate /
atha saṃsargayogyatāmātrasya pramāṇāntareṇāvagamāt, samānametadvede /
tathā hi ---
aruṇayā krīṇātīti saṃsargaḥ, nāruṇayaikahāyanyeti /
tathā bhāvārtho niyogaviṣayaḥ, na dravyaguṇaśabdārtha iti pramāṇāntarāvasitayogyatāsāmarthyenaiva vyasthāpyate /
atha na vivakṣaikapadāvagamyā, tadarthamātravivakṣāyā niṣprayojanatvāt /
tasmādvivakṣāviśeṣasiddhirnāsaṃsṛṣṭeṣu padārtheṣu bhavatīti tathā vivakṣayā prayuktāḥ saṃsṛjyante /
sā ca pramāṇāntarasiddha iti /
evamapi vivakṣānibandhanaḥ syāt, tatprayuktānāṃ saṃsargāt /
na pramāṇāntaranibandhanaḥ /
yato na tattasya pratipādakam, [KKS_102] na prayojakaṃ vā /
yattu pramāṇāntarasiddhe vivakṣeti /
bhavatu /
na tu tasya saṃsarga upayogaḥ /
tathā hi (na tasya saṃsarga upayogaḥ /
tathā ca -- edition) vipralambhakavākye 'pi saṃsargapratītiḥ /
yattu virodhe na saṃsargaḥ /
kāmam /
na tu tataḥ saṃsargaḥ /
virodhe 'pi tu nāsaṃsargaḥ, pratīteḥ /
pratīto 'pi tu bādhyate pramāṇāntareṇa /
evaṃ cānṛtaṃ kiñcidvacaḥ, kiñcidanarthakam ---
daśadāḍimādi, kiñcitsatyam /
anyathānṛtānarthakavibhāgo na syāt /
atha pramāṇāntareṇopalabhyārthaṃ vivakṣitvā parasmai pratipādayati puruṣaḥ /
tena tadvacasaḥ pramāṇāntaropalabdhirevārthaḥ /
saiva prayojikā padārthasaṃsargasya /
tasyāḥ prayojikāyā abhāvānna vede padārthasaṃsargasiddhiḥ /
mā bhūtsā /
viśiṣṭārtha eva prayojakaḥ /
atha lokāvagamyatvācchabdasāmarthyasya laukikaprayojakābhāvānna saṃsargaḥ, vidhimattve 'pi na syāt /
atha loke saṃsargamātraparatve 'rthāpattiḥ /
na tadviśeṣe, tanmātreṇapratītiprayogayorupapatteḥ /
vināpi pramāṇāntaropalabdhyā viśiṣṭārthagatisiddhiḥ /
atha pramāṇāntarālloke saṃsargasatyatāvagamaḥ /
apūrvo 'pi hi śrotuḥ saṃsargo vaktuḥ pramāṇānumānamukhena satyatāṃ labhate tadasaṃbhave 'satyatvādbuddhādivākyeṣu /
tena pramāṇāntaranibandhano loke saṃsarga ucyate /
bhavatu /
vede tu pramāṇāntarasaṃbhedābhāvātsvātantryeṇārthapratīteḥ śabdanibandhana eva /
tadāstāmetat /
bhavatu yathā loke /
idaṃ tu paryanuyujyate ---
kathaṃ nu vidhyadhīnatvaṃ yadi syādanyathā vṛthā

2.74

vidhirnirviṣayastulyamidamanyapadodite /
viśiṣṭārthāvagatyānyapadārtho 'pi prayujyate

2.75

arthavattve pramābhāvādastvasau cedanarthakaḥ /
vidhirnaivaṃ kasya hetoratha syādaparaṃ padam

2.76

pramāṇāntarasiddhe 'rthe prayogi na vidhāyakam /
[KKS_103] tadartho 'nanyagamyo hi mīyamānaḥ samākṣipet

2.77

viṣayaṃ na yathāsiddhapadārthastvanuvādabhāk /
avyutpannapravṛttiḥ syātsaṃbandhajñānanihnave

2.78

padaṃ svadharmaṃ vyutkrāmedanyasiddhārthatānyathā /
na tāvadvidhiḥ sākṣātsaṃsargasāmānyaṃ tadviśeṣaṃ vā bodhayati /
athākṣipati, anyathā niyogamātraṃ nirviṣayamanarthakaṃ syāt /
padārthāntareṣvapi tulyametat /
te 'pi kevalāḥ padārthāntarasaṃsargamanāpnuvanto 'pūrvārthapratipatterabhāvādanarthakāḥ /
na ca loke padaiḥ svārthāḥ svarūpamātraniṣṭhatayaiva pratyyante /
kiṃ tu viśiṣṭārthapratyayaprayuktāḥ /
tathā vyavahāropapatteḥ /
tathā ca pratipadārthaṃ saṃsargākṣepaḥ /
syādetat ---
loke buddhipūrvaprayuktānāṃ mā bhūdānarthakyamiti saṃsargārthatā /
vede tu nārthavattve pramāṇamasti /
ataḥ padārthāntaramanarthakamevāstu /
naitatsāram /
nānyathānarthakyamityapramāṇo 'rthaḥ śakyaḥ pratipattum, yasya kasyacitpratipattiprasaṅgāt /
tasmādvyavahārātsaṃsargaprayuktasvārthāvabodhasāmarthyameva padānāṃ gamyate /
tato vede 'pi saṃsargākṣepaḥ /
yadicānyapadārthānāmānarthakyam, vidhyarthasya tanna kasmāt? Atha matam ---
padāntarāṇi pramāṇāntarasiddhe 'rthe prayujyante /
tāni yathāvagatārthānuvādaparyavasitāni /
tathā hi ---
anūdyamāno 'rtho yathāvagamamanuvādānnāpūrvārthākṣepāyālam /
vidhāyakastu śabdo 'nanyagamyārthaviṣayastadarthaḥ pramīyamāṇaḥ śaknotyapūrvamarthamākṣeptumanyathānavakalpamānaḥ /
tasmādvede vidhinibandhano 'pūrvasaṃsarga iti /
tadayuktam /
pramāṇāntarāviṣayaścedvidhāyakārthaḥ, tatra saṃbandhajñānamaśakyamiti nihnūyeta /
tathā ca saṃbandhajñānānapekṣatvādavyutpanno 'pi pravarteta /
saṃbandhajñānāpekṣatā ca padadharmo vyutkramyeta /
tannirapekṣatā vākyadharma āśrīyeta /
atha saṃbandhāpekṣatā nāsya nihnūyeta, balātpramāṇāntarasiddhārthatāpadyeta /
tathā ca na viśeṣaḥ /
[KKS_104] śabdādeva mite yo 'pi manyate saṃgatigraham

2.79

nānyonyasaṃśrayāvadyaṃ na svayaṃ pramite hi saḥ /
pareṇa śabdāvagate tatpravṛttyā ca sūcite

2.80

padārthāntaravattatra sukaraḥ saṃgatigrahaḥ /
yo 'pi manyate ---
na pramāṇāntarasiddhe viddhyarthe saṃbandhajñānam /
api tu śabdasiddha eva /
na cānyonyasaṃśrayadoṣaḥ ---
śabdātsiddhe saṃbandhajñānam, saṃbandhajñānapūrvikā ca śabdātsiddhiriti /
yato na svayaṃ śabdātpramite taducyate /
kiṃ tu vṛddhaprayuktādvṛddhāntareṇāvagateḥ /
tadavagamācca tasya vṛddhasya yā pravṛttistayānumite ‘nūnamanena vṛddhena pratipannaḥ kaścitpravṛttiheturartho 'smācchabdāt, yenāyametacchravaṇātpravṛttaḥ'; iti /
yathā ‘gāmānaya'; iti sāsnādimadānayanadarśanāttatpratyayamanumāya tatra saṃbandhagrahaṇamiti /
tasyaivamanumeyatve kathaṃ śabdaikagocaraḥ

2.81

tasyāpi śabdapūrvatvādanumānaikagocaraḥ /
kasmānna śabdabodho 'pi hyanumānapurassaraḥ

2.82

nedaṃprathamatā labhyā bījāṅkuravadetayoḥ /
śabdādboddhuścānumānaṃ sarvasyaiva puraḥ sthitam

2.83

padārthāntaravattena tasya śabdonuvādakaḥ /
anumānādbudhyamānaḥ śabdādbuddhaṃ na budhyate

2.84

pratipattrantere bodho nānyabodhānuvādakṛt /
pravṛttihetumātraṃ ca śabdārthaḥ syādalaukikaḥ

2.85

na sa kalpayituṃ śakyastatsiddherlaukikādapi /
[KKS_105] yadi pravṛttyunnīyamānapratyayaviśeṣaṇatvena vyavasthito 'numeyo vidhāyakārthaḥ saṃbandhajñānaviṣayaḥ, na tarhi śabdaikapramāṇakaḥ /
athānumānaṃ śabdapūrvakamiti tathocyate, śābdo 'pi pratyayo 'numānapūrvaka ityanumānaikagocaraḥ syāt /
na khalu bījāṅkurayorivānayorekasya prāthamyaṃ vyavasthāpayituṃ śakyam /
śabdāvagatasyānumānāt, anumitasya viditasaṃgateḥ śabdādavagamāt /
api ca sarvapratipattṝṇāmanumānapūrvā śabdātpratipattiriti teṣāṃ śabdo 'nuvādaka eva /
tathā hi ---
śabdādbuddhyamāno 'numitaṃ viditasaṃgatiṃ budhyate sarvapratipattā, na tvanumimānaḥ śabdāvagatamanumimīte /
nanu śabdāvagata evānumīyate /
satyamanena tu pratipattrā /
na cānyadīyā pratipattiranyapratipattimanuvādīkaroti /
pravṛttihetumātre ca saṃbandhavyutpattestanmātraṃ śabdārthaḥ syāt /
na cālaukikaḥ kalpayitumapi śakyaḥ, laukikādapi pravṛttisiddheḥ /
syādetat ---
vaidikīṣu pravṛttiṣu tadasaṃbhavādalaukikakalpanā /
naitat /
lokāvagatasāmarthyo hi śabdo vede 'pi pratipādakaḥ /
tatra laukikīṣu pravṛttiṣu laukike viditasaṃbandhe vede 'pi tatpratipattireva syāt /
asaṃbhave vā mithyātvam /
atha bahuvidhatvātpravṛttihetūnāṃ vyabhicārādaśabdārthatve pravṛttihetusāmānyaṃ śabdārthaḥ /
tatra vede laukikānāṃ viśeṣaṇānāmasaṃbhavādalaukikaṃ viśeṣāntaraṃ pratīyate /
evamapi yaḥ śabdārtho vede sāmānyaṃ sa lokasiddha iti nānuvādatā vyāvartate padārthāntaravat /
yo 'pi viśeṣaḥ so 'nyāsaṃbhavena pariśeṣānumānagocara iti na pramāṇāntarāviṣayatvam /
na ca pariśeṣānumānamapi śreyaḥsādhanatāyāḥ saṃbhavāt /
atha matam ---
lokavyavahāra iva vedavyavahāro 'pyanādiḥ /
tatra vaidikīṣu pravṛttiṣu laukikapravṛttihetvabhāvādalaukike [KKS_106] tu pravṛttihetau vaidikānāṃ vidhāyakānāṃ saṃbandhajñānam /
na cānumeyatvam, tatpratyayasya pravṛttyānumānāt /
tatsiddhistu tatpratyayasāmarthyenaiva /
sa ca pratyayaḥ śabdottha ityananyapramāṇatā /
na ca laukikasyaiva śreyaḥsādhanatvasya saṃbhava iti yuktam /
laukikī hi pramāṇāntarāvagamyā śreyaḥsādhanatā /
tatra prayogadarśanālliṅādestadanusāreṇa ca śabdārthāvadhāraṇāt pramāṇāntaragamyatāpi śabdārthānupraveśinī /
atrocyate ---
bhavatu nāma vedavyavahārādeva śabdārthānugamaḥ, tathāpi na pramāṇāntaragocaratā vyāvartate /
tathā hi ---
alaukike pravṛttihetau śabdasya sāmarthyajñānakāle pramito vā syāt, na vā? pramitaścet, śabdasaṃbandhasya tadaiva jñāyamānatvādavaśyaṃ pramāṇāntareṇeti vācyam /
atha na pramitaḥ, kathaṃ tatra saṃbandhajñānam? na hyapramitayoḥ saṃbandhinostadāśrayaḥ saṃbandhaḥ pramātuṃ śakyaḥ /
yo 'pi manyate ---
śaktirhi śabdasya saṃbandhaḥ /
sā ca nārthe, tasya vyavasthitatvāt /
pratyayastu tasya kāryaḥ /
sa ca pravṛttyānumitaḥ /
tatraiva sāmarthyalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ pramīyata iti /
sa idaṃ praṣṭavyaḥ ---
kiṃ pratyayamātre sāmarthyaṃ gṛhyate, atha viśiṣṭe pravṛttihetupratyaye? yadi pratyayamātre, yatkiñcittataḥ pratīyeta /
atha viśiṣṭe laukikavyatiriktapravṛttihetupratyaye, pravṛttipariśeṣābhyāṃ tasyānumitatvātprāptaṃ pramāṇāntaragocaratvam /
dvayī hi viśeṣaṇasya gatiḥ ---
smārtākṛṣṭaṃ viśiṣṭapramitāvaṅgatvameti, yathāgnimān dhūmāditi /
viśiṣṭagrāhipramāṇaprameyaṃ vā, yathā śuklo gauriti /
ubhayathā ca pramāṇāntaraviṣayaḥ, śabdasyānadhigatasaṃbandhatvāt /
smārtākṛṣṭatve pramāṇāntaramanveṣyam /
dvitīye 'pi kalpe viśiṣṭapratyayānumānānumitatvāt /
athānumānasya [KKS_107] pratyaya eva prāmāṇyam /
pratītimātraṃ tu tatra viśeṣaṇasya /
tāvatā ca tadviśiṣṭapratītyaṅgam /
viśeṣaṇapramitistvanumitātpratyayāt, yathā puruṣavacanādviśiṣṭārthapramāṇe 'numite 'rthasiddhistata eva pramāṇāt /
tatra hyarthaḥ pratītimātreṇaiva vaktṛjñānasya viśeṣaṇam /
tadetadapeśalam, smṛtipramāṇasaṃśayaviparyāsavikalpāntargamātpratīteḥ /
tatrālaukikaviśeṣaṇapratītirna smṛtiḥ, prāganadhigateḥ /
na saṃśayaḥ, koṭidvayasaṃsparśābhāvāt /
na vikalpaḥ, pravṛttihetupratyayasyāpi tathā prasaṅgāt /
tathā na viparyāsaḥ kathaṃ hi tatra yathārthatve tathābhūtagrāhiṇī tatpratītirarthaśūnyā syāt? pariśeṣātpramāṇam /
parajñānena ca paraḥ pratipadyata iti subhāṣitam /
atha matam ---
na parajñānena paraḥ pratipadyate, kiṃ tu svajñānenaiva parajñānasāmarthyāt /
atha tasya svajñānaṃ katamatpramāṇamiti vācyam, na tāvacchābdam, śabdavijñānādarthe vijñānamiti lakṣaṇāt /
na ca tacchabdajñānāt /
kutastarhi? śabdotthajñānādanumitāt /
atha tasya prāmāṇye pravṛttihetusadbhāvasiddhiḥ /
prāmāṇyaṃ ca tasya doṣarahitaśabdodbhavāt /
tena śabdasya tatra prāmāṇyamucyate /
tadadhīnastatrārthaniścaya iti /
tadapyasāṃpratam, śabdādarthajñānaṃ śābdamiti lakṣaṇāt /
puruṣavacanamapi nārthe na pramāṇam /
kiṃ tu jñānaviśeṣaṇe /
dvayī ca viśeṣaṇasya gatiruktā /
tatra smṛtyasaṃbhavātpramīyamāṇa eva sa viśiṣṭārthapramityaṅgam /
anyathārthe pramāṇāntaramanveṣyaṃ syāt /
na ca vaktṛjñānenaivārthasiddhiḥ, parajñānena na paraḥ pratipadyata ityuktam /
[KKS_108] yattūktam ---
vaktṛjñānādhīnārthasiddhiriti, tattanmithyātve tadasaṃbhave vā pramāṇapratītibādhane 'rthapratīterapi bādhanāttadabādhe cābādhāt /
na tu vacaso 'rtho na viṣayaḥ /
anyathā pramāṇāntaraparatantraṃ puruṣavaco 'rthe sāpekṣamityetadeva na syāt /
na hi yo yasyāviṣayaḥ sa tatra sāpekṣo 'napekṣo vā /
tathā ca ‘prāmāṇyasthāpanaṃ tu syādvaktṛdhīhetusaṃbhavāt'; ityuktam /
sthāpanamabādhaḥ, na tu prāmāṇyameva /
tacca vaktṛdhīhetusaṃbhavādvākyasya, na tu vaktṛdhiya eva /
śabdasya cārthena saṃbandhaḥ, na tu jñānena /
evaṃ hyuktam ---
‘autpattikastu śabdasyārthena saṃbandhaḥ'; iti /
arthagrahaṇamatra ‘arthāsaṃspaśī śabdaḥ, jñānenaiva śabdasya saṃbandhaḥ ---
iti paśyatāṃ nirākaraṇāya /
tasmādanyonyayogyatā śabdārthayoreva saṃbandhaḥ /
na cāpramite 'rthe sa śakyo grahītum /
pramite pramāṇāntaraviṣayatvamuktam /
na ca pratītimātre, arthavatyāḥ pratīteḥ smṛtipramāṇayoranyataratrāntargamāt /
ānarthakye kena saṃbandha? yadi ca śābdapratītivyatirekiṇyāpi pratītyā sa viṣayīkriyate 'pramāṇātmikayāpi, bhavatyayamaśābdasyāpi jñānasya gocara iti pramāṇāntarāśaṅkā kena vāryate? naca pramāṇāntarāvagamyatā śabdārthamanupraviśati, yato nānvayamātreṇa vyatirekamātreṇa vā śabdārthaḥ /

sati hyanyasmin prayojake 'rthe yasyābhāve na prayogaḥ so 'pi tasya śabdasya prayojaka iti gamyate, yathā satsu hetvantareṣu yasyābhāve na kāryaṃ so 'pi heturgamyate /
iha ca śreyohetuvivakṣāyāṃ liṅgāderdarśanāt, tadabhāve satyapi pramāṇāntaragamyatve 'darśanācchreyohetutvaṃ tāvacchabdārthaḥ /
pramāṇāntaragamyatve yadyapi darśanam, tadabhāve ca yadyapyadarśanam, na tu śreyohetutve sati pramāṇāntaragamyatāyā abhāvāt /
tatra saṃdigdho vyatirekaḥ ---
ubhayābhāve 'prayogāt kiṃnibandhano 'prayoga iti /
tatra śreyaḥsādhanatāyāḥ prayojakatvasyāvadhāritatvāt [KKS_109] tadabhāve tannibandhana iti gamyate /
tanmātreṇānvayavyatirekopapattau nānyasya śabdārthatve pramāṇam /
anyathā śiṃśapāśabdārthe sattvādayo 'pyanupraviśeyuḥ, teṣu satsu
prayogāttadabhāve cāprayogāt /
atha śiṃśapātvasya śabdārthatvāttadabhāvanibandhana eva sattādyabhāve 'prayogaḥ, tatsadbhāvācca prayoga upapadyata iti na teṣu sāmarthyakalpanā, samānametadatrāpi /
atha śreyohetutvasya pramāṇāntaraviṣayatvāttasya ca vede 'saṃbhavādaprāmāṇyam /
tadasat /
na hi ya ekatra yasya pramāṇasya gocaraḥ so 'nyatrāpi mithyā /
samīpe hi bahirindriyaviṣayaḥ, dūre tvāgamānumānagamyaḥ /
tathā yāgādiṣu viprakṛṣṭakālaphaleṣu vedāvagamyaṃ śreyaḥsādhanatvaṃ bhaviṣyati /
na ca pramāṇāntarānupalabdhyā pramāṇāntaragamyo bādhyate, viṣayavyavasthayāpi pramāṇapravṛtteḥ /
atha pramāṇāntaraviṣayatve tadvirodhādaprāmāṇyam, anantaraphalānupalabdheḥ /
tadaviṣaye tu śabdārthe na tadvirodha iti /
syāt, yadi virodhaḥ syāt /
na cāsau /
‘ānantaryaṃ hyacoditam'; ityuktam /
atha mā bhūdānantaryacodanā, mā ca bhūtpramāṇāntarāvagamyatā śabdārthaḥ /
sarvathā pramāṇāntarasiddhaścetpadārtha āśrīyate, sa yathāsiddhyāśrayaṇīyaḥ /
anyathā na tatsiddhaḥ syāt /
anantaraśreyohetutā ca tatsiddhā /
tanna /
na tāvadanantaraphalasādhanatā niyogataḥ karmaṇām, kṛṣyauṣadhapānādiṣvanyathāpi darśanāt, avāntarakāryasya yāgādāvapi pramāṇasāmarthyena siddheḥ /
api ca viśiṣṭasiddhau viśeṣaṇamapi śreyohetutvamātraṃ siddham /
tāvacca śabdārthaḥ /
na ca tāvati pramāṇavirodhaḥ /
tadevaṃ laukike 'pi pravṛttihetau doṣābhāvādvyarthā alaukikakalpanā /
sukhādivaccāsyānumeyatvāt /
[KKS_110] tathā hi ---
mukhaprasādādyunneyasaṃvedanāḥ sukhādayastenaiva sahonnīyante /
naivaṃ sattve pṛthakpramāṇamarthyate /
yadāpīdaṃ darśanam ---
vaktṛjñānameva puruṣavacanārthaḥ /
tatra jñānaṃ nārthamantareṇa saṃbhavatītyarthāpattyānumānena vārthasiddhiḥ /
tadāpi pravṛttipramitastadhetupratyayo na tamantareṇetyāptavacanārthavadanumeyatā na vyāvartate /
athānumānahrtoḥ pratyayasya śabdasādhanatvācchabdapramāṇakatvam /
tadasat /
nāptavacanārthajñānasyākṣasādhanatvāttadarthaḥ śrotuḥ pratyakṣapramāṇako bhavati /
tasmātsuṣṭhūcyate ---
‘tasyaivamanumeyatve kathaṃ śabdaikagocaraḥ'; /
tathā ---
‘na sa kalpayituṃ śakyastatsiddherlaukikadapi'; //
iti //
atha pramāṇarūpeṇa sa svaśabdaprakāśitaḥ

2.86

ākṣeptā nirapekṣaśca kathyate 'nyapramāṃ prati /
athocyate ---
na brūmo vidhiranyathā vṛthā syāditi tadadhīnaḥ saṃsargaḥ /
kiṃ tu pramāṇāntmanaiva sa svaśabdena pratipādyate /
tathā ca pramāṇatvātprameyasyākṣeptāpūrvasya, pramāṇāntarānapekṣaśca /
na hyasau śabdavatsaṃbandhāpekṣatvātpūrvasiddhimapekṣata iti /
tathāpyasiddhe prāguktau doṣau siddhe 'nuvāditā

2.87

prāmāṇyamasya yatrāstu śrutestatra vṛthā tvayam /
evamapyavyutpannapravṛttipadadharmavyatikramau pramāṇātmāpi sa yadi na pramāṇāntarasiddhaḥ /
atha siddho yathāvagatānuvādānnāpūrvārthākṣepaḥ /
api ca yatrāsya prāmāṇyamiṣyate, śabdasyaiva tatrāstu /
kimanena? nanūktam ---
śabdasaṃgatijñānāpekṣatvādanuvādako nāpūrvārthāvagamāya prabhavati /
naitatsāram /
śabdaścedanuvādakaḥ /
tatprakāśyaṃ pramāṇamapyanūdyamānaṃ yathādhigataṃ kathamapūrvārthaṃ bodhayet? na prameyasaṃsparśarahitā pramāṇāvagatiḥ /
ato yathādhigataprameyameva tatpratīyate /
[KKS_111]
kva ca pramāṇameṣo 'rthe na yāgādau svaśabdake

2.88

laukike 'pūrvasaṃsargaḥ śroturastyavidhāvapi /
phalasādhanaśaktau cechabdastatra na dūṣyati

2.89

padārthāntaratulyatvādvidhyākāṅkṣānibandhanaḥ /
na saṃsargaḥ padārthānāṃ svaśabdaistu prakāśitāḥ

2.90

saṃbandhayogyarūpeṇa tasmātsaṃsargabhāginaḥ /
viśiṣṭārthaprayuktā hi samabhivyāhṛtirjane

2.91

ato na viddhyabhāvena saṃsargo na prakalpate /
na ca niyogasya prameyaṃ nirūpyate /
na tāvadyāgādayaḥ prameyāḥ, teṣāṃ yajatyādiśabdaviṣayatvāt /
nāpi teṣāṃ pramāṇāntarasyāgocaraḥ saṃsargaḥ /
tathā hi ---
avidhiṣvapi laukikeṣu vākyeṣu śroturanadhigato 'pūrvaḥ saṃsargaḥ pratīyate ‘brāhmaṇa putraste jātaḥ'ityādiṣu /
atha phalasādhanasāmarthyaṃ prameyamucyate /
na kila kāmino niyogo 'kāmopāye dhātvarthe 'vakalpate /
anupāyatve hi tasya na sa kāminyā kṛtaḥ syāditi /
tadapyasaṃpratam /
na hi śabdasya tatra kaścidaparādhaḥ, yena tamatikramyānyatpramāṇaṃ mṛgyate /
pramāṇāntarāpekṣatā pratyuktā /
anantaraphalādarśanena tu virodho niyogagamye 'pi tasminnaviśiṣṭaḥ /
ānantaryasyāpramāṇārthatvena tadabhāvaḥ śabde 'pi tulyaḥ /
atha vā śabdastatra na duṣyati phalasādhanasāmarthye, niyogastu duṣyatyeva /
na hi tataḥ puruṣarthasādhanāvabodhaḥ saṃbhavati /
taccedaṃ vidhivivekabhāvanāvivekābhyāmavagantavyam /
tasmāt saṃbandhajñānāpekṣatvena padārthāntaraiḥ samānatvādvidhāyakārthasya na śakyaṃ viśeṣeṇa vaktuṃ ---
tannibandhanaḥ padārthasaṃsarga iti /
sarva eva tu padārthāḥ saṃbandhayogyaiḥ kārakādibhāvaiḥ svapadebhyaḥ pratītāḥ sannikarṣeṇa saṃsṛjyante, yato lokācchabdavyāpārāvagamaḥ /
loke ca [KKS_112] padaiḥ svārthānāṃ pratipādanaṃ sannikarṣeṇa viśiṣṭārthaparatayā, na svārthamātrapratipattiparatayā /
tathā ca sarvapadārthākāṅkṣānibandhana eva saṃsargaḥ /
sarve hi te padairaparyavasitarūpāḥ svarūpamātre prakāśyante /
evaṃ padārthāntaraistulyatvādvidheḥ na viśeṣeṇa tannibandhanaḥ saṃsargaḥ /
sarvapadārthanibandhane ca saṃsarge na vidhyabhāvena saṃsargo nopapadyate /
tadevaṃ na saṃsargārthamapi vidhirupāsanīyaḥ /
kathaṃ nopāsanīyaḥ, yadā niyogaparatayaiva padānāṃ svārtheṣu saṃsargajñānam? pravartakavacanāntarapravṛttidarśanena hi taddhetupratyayamanumāya tatra tasya sāmarthyaṃ gamyate /
naitat, apravartake 'pi vākye svarūpaniṣṭhe saṃbandhagrahaṇāt /
sannidhāpitāgnivyatiriktapākyopakaraṇamagnyarthinaṃ prati yadocyate ---
‘caitragṛhe kṛśānuḥ'; iti, tadā tatastenānayanaṃ dṛṣṭvā gamyate ---
‘ihānenāgnisattā pratītā, sā cāsmādvākyāt'; na ca śakyaṃ vaktum ---
‘tata ānaya'; ‘gaccha vā tatra'; iti vākyātpratyayaḥ /
agnisattāmātrapratyayena vākyātpravṛttisiddherna vākyasya niyojane 'pi sāmarthyaṃ śakyate kalpayitum /
arthāntarānvaye ca prayogapratyayopapattau na viśeṣānvaye pramāṇam /
anyathā vedārtho niṣpramāṇaka eva syādityuktam /
atha kartavyatājñānādvinānarthakyamucyate

2.92

na pravṛttinivṛttibhyāmanyadvākyaprayojanam /
pratipattividhau tulyaṃ yadi saiva prayojanam

2.93

samānamettadarthaṃ ca samarpayati cedayam /
prajñākriyopāsanādhikārasiddhivyapekṣitam

2.94

hanta tarhi svarupe tanna vacaḥ paryavasati /
[KKS_113] tulyametatsamāptaṃ ca vākyaṃ vākyāntarānugam

2.95

niyogānupraveśo 'sti tavadyadi vṛthānyathā /
tattvāvabodhavidhyaṃśastāvadevaṃ samuddhṛtaḥ

2.96

atha manyate ---
vastusvarūpamātrajñānaṃ kartavyatājñānarahitaṃ pravṛttinivṛttiśūnyamanarthakam /
pravṛttinivṛttiprayuktā hi vākyapravṛttiḥ /
atho 'rthavattvāya vidhiḥ /
anyathānarthakyam /
tatrocyate ---
pratipattividhāvapi tulyamānarthakyam /
tathā hi ---
‘evaṃvidhaḥ pratipattavyaḥ'ityapi na tatsvarūpajñānātiriktā kācana pravṛttirnivṛttirvā /
atha svarūpajñānameva prayojanam, tatsvarūpamātraniṣṭhe 'pi tulyam /
atha pratipattividhiḥ ‘prajñāṃ kurvīta'; ‘sa kratuṃ kurvīta'; ‘ātmetyevopāsita'ityadhikāravidhivyapekṣitaprajñopāsanāviṣayasamarpaṇenārthavān, nāvagataviṣayasvarūpā prajñā śakyeti /
svarūpaniṣṭhamapi vacastathārthavat /
tasya samarpaṇe sutarāṃ sāmarthyam /
nanvevamasya svarūpaniṣṭhā hīyate niyogānupraveśinaḥ /
svagataniyoganiṣṭhamapi tarhi tanna, niyogāntarānupraveśāt /
atha matam ---
svārthaparyavasitameva vākyaṃ vākyāntareṇaikavākyatāmupaiti /
so 'yaṃ prākaraṇikaḥ saṃbandha ucyate /
anyathā vākyalakṣaṇa eva syāt /
etadapi samānam /
niyogānupraveśe 'pi na svarūpaniṣṭhatā hīyate /
nanvasti niyogānupraveśaḥ, anyathā ānarthakyāt /
kāmam /
tattvapratipattividhistu tāvadānarthakyānnirākṛtaḥ, vidhervināpi tasmācchabdāttatvāvabodhasiddheḥ /
nanūtpattividhiḥ karmarūpabodhe vyavasthitaḥ /
yathā tattvajñānavidhistathā bodhe 'vatiṣṭhatām

2.97

adhikārātpravṛttiśca matā karmādhikāravat /
[KKS_114] ajñānajñāpanamato 'thāpravṛttapravartanam

2.98

vidhimācakṣate dhīrā ityetadapi tādṛśam /
karmasvarūpāvagamastatra neṣṭaṃ vidheḥ phalam

2.99

kiṃ tu kāryavyapekṣasya phalavākyena saṃgatiḥ /
ihādhikārasaṃbandho yasya tanna vidhīyate

2.100

tattvaṃ tattvāvabodhasya nādhikārapraveśitā /
na hi vrīhyādiviṣayaṃ pratyakṣamadhikārabhāk

2.101

yadapi codyate ---
yathotpattividheḥ karmarūpapratipattimātramarthaḥ ---
‘āgneyo 'ṣṭakapālaḥ'; iti /
na tataḥ pravṛttiḥ /
adhikāravidhinibandhanatvāttasyāḥ /
tathā tattvāvabodhavidhestattvāvabodhamātramarthaḥ, pravṛttiradhikāravidheḥ ---
‘prajñāṃ kurvīta'ityādeḥ /
yataśca pravṛttipratipattiprayojanabhedo vidheḥ, ato 'sya lakṣaṇadvayamāhuḥ ---
ajñātajñāpanamapravṛttapravartanamiti /
etadapyasāram /
yato notpattigatasya vidhāyakasya svarūpāvagamamātramiṣyate phalam /
api tvadhikāravākyasaṃbandhaḥ /
tathā hi ---
vidheḥ puruṣārthamātrasādhanatve 'vabuddhe tadviśeṣākāṅkṣāyāmadhikārasaṃbandho labhyate /
na ca tattvapratipattividherapi tadeva phalam /
yato yasyādhikārasaṃbandha upāsanādiviṣayasyātmatattvasya, tadakriyātmattvānna vidhiviṣayaḥ /
yattu tadviṣayastattvajñānam, tasya nādhikārasaṃbandhaḥ, vrīhyādipratyakṣavat /
na hi vrīhyādisvarūpagrāhi pramāṇaṃ prayogaikadeśatāṃ bhajate /
pramitānāmadhikārasaṃbandhānniṣpannānāmivānovāsaḥprabhṛtīnām /
vānatakṣaṇādirhi tatkriyā nādhikāramanupraviśatīti /
[KKS_115] idānīṃ tṛtīyapratipattigocaro vidhiḥ parāsyate, tattvāvabodhaviṣayatvena saṃbandhāt /
dvitīyapratipattiviṣayo hi na tattvāvabodhaviṣayaḥ, kiṃ tu tadabhyāsaviṣayaḥ /
sopāyamanyattarhīdaṃ śābdājjñānaṃ vidhīyate /
pralīnagrahaṇagrāhyavibhāgodgrāhamadvayam

2.102

na hi bhinnārthasaṃsargarūpavākyārthadhīpadam /
ātmatattvaṃ niṣprapañcamityetadapi pelavam

2.103

advayātmaprakāśo 'sāvanavacchedavibhramaḥ /
svātmasthitiḥ supraśāntā phalaṃ tanna vidheḥ padam

2.104

tatsādhanāvabodhe hi vidhātṛvyāpṛtirmatā /
apekṣitopāyataiva vidhiriṣṭo manīṣibhiḥ

2.105

tato hyadhyavasāyādirnākasmānnābhidhānataḥ /
na brūmaḥ ---
śabdotthastattvabodho vidhīyata iti /
kiṃ tu pratyastamitabuddhibodhyabhedāvagrahaḥ /
ataścādvayo dvitīyatadvidhabodhābhāvādvā pramātṛprameyadvayavirahādvā tato 'nyaḥ /
tasya cālaukikasya pramāṇāntarādutpattyupāyasyānavagamātsahopāyaiḥ śamadamamananadhyānabrahmacaryādibhirvidhānam /
yato na śābdajñānaviṣaya ātmatattvam /
vākyalakṣaṇo hi śabdaḥ pramāṇam /
tasya ca viṣayo nānāpadārthasaṃsargātmā, tadanugamena pratīteḥ /
tajjñānasya ca vividhārthamātrasaṃbhedāvabhāsasyātmatattvaṃ niṣprapañcaṃ dvaitaleśenāpyanavamṛṣṭaṃ kathaṃ gocaraḥ syāditi /
etadapyasāram /
yato yo 'sāvadvayo dvaitaleśasaṃsparśavikala ātmatattvabodhaḥ so 'vacchedavibhrāntivirahāttasya svarūpāvasthānam /
avacchedakaluṣatayā hi tadanātmarūpeṇa prakāśate /
na tu tato 'nyastattvabodhaḥ /
‘satyaṃ [KKS_116] jñānamanantam'; iti śruteḥ /
ātmatattvaṃ ca praśāntaśokādiviśvāśivam, apahatapāpmādiśruteḥ /
prakāśamānānatiśayānandam, ‘vijñānamānandaṃ brahma'; ‘eṣo 'sya parama ānandaḥ, etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti'; iti śrutibhyaḥ /
tathā ca tatsvarūpasthitirviśvāśivopaśamānniratiśayāhlādāvāpteśca suṣṭhu praśāntāparaḥ puruṣārthaḥ phalam /
uktaṃ ca ---
‘ātmalābhānna paraṃ vidyate'; iti /
na ca puruṣārthe 'pyajñātopāye na pravartata iti yuktam, yataḥ pravṛtteḥ pūrvarūpamicchā /
tathā ca tadvāreṇa pravṛttyupadeśa kvacit ---
‘athāto dharmajijñāsā'; /
tathā ‘yo hi yadicchati sa tatkaroti'; ityuktam /
api ca ajñātopāye cenna pravartate, avaśyamupāyajñāpanayā tatra pravartyaḥ phalamuddiśya /
tāvatā ca tatrāpi pravṛttisiddherna vidhāyakasya tatra vyāpāra āśrayitavyaḥ /
taduktam ---
‘tasya lipsārthalakṣaṇā'; iti /
tasmātphalasādhana eva vidhivyāpāraḥ /
nanu phalavatyapyarthalakṣaṇā pravṛttiḥ, kva tarhi vidhivyāpāraḥ? itthaṃbhāve /
naitatsāram /
yato yathaiva sādhanasāmānye 'rthāt, pravṛttiḥ, tathetthaṃbhāvasāmānye 'pi /
yato nānanugrahakaṃ sādhanaṃ samartham /
atha tadviśeṣe pravartyaḥ, sādhanaviśeṣe 'pi tathāstu /
api ca apekṣitopāyataiva vidhiḥ, tasyā apravṛttapravartanālakṣaṇatvāt, pravṛttihetośca dharmasya pravartanāśabdābhidheyatvāt, iṣṭatāyāstatsādhanatāyāścānyasya pravṛttihetorabhāvāt, iṣṭatāyāśca pramāṇāntarāvaseyatvātsvayaṃ pravṛtteḥ jānātyevāsau ‘mayaitatkartavyam'; iti neṣṭatāyāmapravṛttapravartanātvam /
iṣṭasādhanatāyāṃ tu pramāṇāntarāvagamābhāvācchabdaikagamyāyāṃ na śabdamantareṇāpravṛttapuruṣapravṛttihetutvam /
ataḥ sā śabdapramāṇikā satī vidhiriti gīyate /
anutiṣṭhataś [KKS_117] ca sādhanamanuṣṭheyaṃ pravṛttihetuḥ /
na svabhāvasiddham /
tenānutiṣṭhataḥ sādhanatāvidhiḥ /
ato 'nuṣṭhānaṃ sādhanaviṣayameva vidhāyakācchabdādgamyate /
nanu adhyavasāyaḥ, ākūtam, ādyā pravṛttiḥ, kālatrayaviyuktaṃ pravṛttimātram, ajñātakriyākartṛsaṃbandha iti vidhivido vidhiṃ vyācakṣate /
naitatsāram /
yato 'dhyavasāyādīnāmeva heturatra mṛgyate /
sa ca nānyo 'pekṣitopāyatāyāḥ /
na ca te nirastahetavaḥ /
syādetat ---
abhidhānameṣāṃ hetuḥ /
tacca vārtam /
abhidhānāddhi pratītireṣāṃ syāt, notpattiḥ /
na hi pratītimātreṇa ghaṭādayaḥ pravṛttihetava ityādi varṇitaṃ vidhiviveke /
athavā ---
nābhidhānataḥ /
na ca śabdādadhyavasāyādiḥ, jñāpakatvādavyutpannapravṛttiprasaṅgādityādi tatraivoktam /
athavā ‘yo manyate ---
‘mayedaṃ kartavyam'; iti yato 'dhyavasāyaḥ ‘niyukto 'smi'iti yato buddhiḥ sa niyogo vidhiśabdaparyāya iti, taṃ pratyucyate /
tata evāpekṣitopāyatvāt ‘kartavyam'ityadhyavasāyaḥ /
tathā hi ---
karturiṣṭābhyupāye ‘kartavyam'iti loke buddhiḥ /
tadabhāve tu ‘akartavyam'; ityanvayavyatirekābhyām /
te ca tadviṣaye gamyete /
tathā ‘niyukto 'smi'; iti ‘pravartito 'smi'iti svātmapravṛttihetupratītiḥ /
na ca so 'nya iṣṭābhyupāyatāyāḥ /
na khalu dṛṣṭasāmarthye 'kasmādvinā hetunāheturiti yuktimat /
na hi taṃ parityajya laukikamalaukikakalpane pramāṇamasti /
kutaśca? nābhidhānataḥ /
na khalvalaukikasyābhidhānaṃ saṃbhavati, saṃbandhāgrahādityuktam /
atha vā tato hyadhyavasāyaprārambhānuṣṭhānaparisamāpanāḥ, apekṣitopāyatvāt /
tatsadbhāva eva niyuktapravṛtteḥ yasya kasyacinniyogādapravṛtteḥ /
[KKS_118] syādetat ---
‘kartavyam'; iti pratyayātpravartate /
anyathā kartavyaṃ na kṛtaṃ syāt /
tacca na, nākasmātkartavyapratyayotpādaḥ /
sa hi svārthāvāptinimittaḥ /
syādetat ---
śabdādeva kartavyatābuddhiḥ /
tatrocyate ---
nābhidhānataḥ /
na śabdātkartavyatābuddhiḥ /
niyogo hi śabdārthaḥ /
sa hi niyoktṛdharmaḥ svatantro vā syāt /
kartavyatā tu viṣayadharmaḥ /
atha viṣayadharmaṃ niyogaṃ brūyāt, prāptamapekṣitopāyatvam /
atha niyogātkartavyatā syāt /
evamapi na tasyāṃ śabdaḥ pramāṇam,sākṣāttasya niyogābhidhāyitvāt /
nāpyarthāt, akartavye 'pyanāptaniyogadarśanāt /
atha niyogasya kāryatā gamyate /
tanniṣpattyadhīneti viṣaye kartavyatāvagamaḥ /
tadasat, viṣaye kāryatāpratīterloke /
tathā hi ‘gaurduhyatāṃ tvayā'; iti niyoge anyena dugdhāyāṃ na punardohamārabhate, viṣayasya kāryatāpratīteḥ tasya niṣpāditatvāt /
na cānyenaiva niyogo niṣpāditaḥ, tasyāniyuktatvāt /
tatra niyogasiddhaye punardohārambhaḥ syāt /
vistareṇa cāyamartho vidhiviveke vicārita ityalamatiprasaṅgena /
syādetat ---
asya jñānasya mokṣasādhanatvādvidhānam /
vidyāsādhyo hi mokṣaḥ śrūyate ‘vidyayā tadārohanti'; ‘vidyayāmṛtamaśnute'yastamātmānamanuvidya vijānāti sa sarvāṃśca kāmān'; tathā ‘sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti'; ityādi /
na ca sādhyatve 'pyantavattvam, śabdagamyatvādanāvṛtteḥ ---
‘na ca punarāvartate'; iti /
na hyeṣa tarkagamyaḥ /
yena tarkeṇāsya tattvaṃ vyavasthāpyeta /
śabdagamyasya tu śabdādeva tattvavyavasthā /
[KKS_119] anantavidyāsādhyatvādvānantatvam /
kṣaṇikatve 'pi ca vijñānasya saṃtatirūpeṇānantatvam /
tatrāhuḥ ---
na ca mokṣaḥ phalaṃ tasya sādhyo mokṣo na cāparaḥ

2.106

avidyāstamayo mokṣaḥ sā saṃsāra udāhṛtā /
vidyaiva cādvayā śāntā tadastamaya ucyate

2.107

kaḥ punareṣa mokṣaḥ? yadyanāgatadehendriyabuddhyanutpādaḥ ‘aśarīraṃ vāvasantaṃ na priyāpriye spṛśataḥ'; ---
iti darśanāt, sa prāgabhāvo na sādhyaḥ /
atha brahmaprāptiḥ, sā caitragrāmayoriva vā syājjīvabrahmaṇormārgaśrutibhyaḥ ---
'śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhi nissṛtaikā /
tayordhvamāyannamṛtatvameti ---
‘sa yāvatkṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchatyetadvai khalu lokadvāram'; tathā ‘te 'rciṣamabhisaṃbhavati arciṣo 'haḥ'ityādi /
yathā vā madhuni nānākusumarasānāṃ samudre ca nadīnāṃ prāptiravibhāgalakṣaṇā tathā syāt, ‘yathā loke madhukṛto madhu kurvanti'; iti'; ‘yathā somyemā nadyaḥ'; iti darśanāt /
kāryasya vā kāraṇabhāvāpattiḥ, ‘tathā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti'iti śruteḥ /
tadrūpapariṇāmalakṣaṇā vā yogavyāghravat, ‘sa yo ha vai tatparamaṃ brahma veda brahmaiva bhavati'; iti darśanāt ‘brahma saṃpadyata'; iti ca /
sphaṭikasyeva rāgāpakarṣaṇena [KKS_120] svarūpaprāptilakṣaṇā, ‘paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate'; iti śravaṇāt /
tatra na tāvatprathamaḥ kalpaḥ, sarvagatatvāt ---
‘tadantarasya sarvasya'; ‘nityaṃ vibhuṃ sarvagatam'; iti /
ananyatvācca, tadvijñānena sarvavijñānopadeśāt, ‘tattvamasi'; iti sākṣātpratipādanāt, pratyagātmavṛttinā ca sarvatrātmaśabdena nirdeśāt, ‘atha yo 'nyām'; iti bhedadarśanāpavādāt /
ata eva ca na dvitīyaḥ, niravayavatvācca, ‘niṣkalaṃ niṣkriyam'iti parasparāvayavasaṃbhedalakṣaṇasyāvibhāgasyānupapatteḥ /
nāpi tṛtīyaḥ, kāryasya sarvadā kāraṇatvāt /
atha kāryarūpanāśaḥ, ucchedātmatāprasaṅgo mokṣasya /
tatra ‘vidyayāmṛtamaśnute'; iti virodhaḥ, vidyayaivocchedaprasaṅgāt /
ātmocchedasya cāniṣṭatvādaphalatvam /
pratiṣiddhaśca ‘akṣaram'ityatra mukhyaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ ‘vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam'iti vikārānṛtatvapratipādanācchrutyā /
na caturthaḥ, ananyatvādeva, caitanyasya ca brahmarūpasyāviśeṣāt /
atha vijñānātmanāṃ śokamohādyabhāvo viśiṣyata iti cettatrāpi śokādayaścedātmāno vijñānātmanām, anucchedyāḥ /
atha guṇā arthāntaramāgamāpāyinaḥ kṣaṇikāḥ, kṣaṇikatvādeva cocchidyanta iti na tatsādhanamapekṣyam /
na cāgāmināmanutpattaye 'pekṣyata ityuktam /
atha aiśvaryaviśeṣo brahmaṇi /
tatprāptistadrūpapariṇāmo mokṣaḥ, ‘sa svarāḍ bhavati'; iti śruteḥ /
tadasat, anekeśvarānupapatteḥ /
brahmaṇo nyūnaṃ samaṃ vā vijñānātmanām [KKS_121] aiśvaryaṃ syāt? nyūnatvena brahmarūpāpattirna svārājyam /
tathā hi ---
brahmaśabdavācyaḥ parameśvarasteṣāmadhipatiḥ syāt /
tathā cānyarājatā /
tatra cāntavatvaṃ śrūyate ---
‘atha ye 'nyathāto viduḥ, anyarājānaste kṣayyalokā bhavanti'; iti /
upapadyate ca parameśvarecchayā nyūnaiśvaryāṇāmaiśvaryapracyutidarśanālloke /
‘samatvasya tvanapapattireva yugapat /
ekaścetsarvādhipatiḥ sarvasya praśāsitā, paraḥ kiṃ kurvannīśaḥ syāt? virodhācca /
na khalveṣāmekamatitve heturasti /
tatraikasmin vastuni viruddhābhiprāyayorekābhiprāyānuvidhāyitve tasyetarasyānīśvaratvam /
ubhayānuprāyānuvidhānaṃ na, virodhāt /
ubhayorananuvidhāne 'nīśvaratvamubhayoḥ /
kāryāsiddhaścedaikamatye hetuḥ pariṣadvat, anyathā tasyāsiddheriti cet, pratyekamanīśvaratvam /
atha paryāyeṇaiśvaryamavirodhāyocyate, antavattā /
jagatsargasya cāsaṃbhavānna brahmatulyamaiśvaryam /
yataḥ para eva jagatsarge śrūyate /
tadupāsanena sargottarakālo 'pavarga iti /
tasmātsphaṭikasyeva rāgādyapakarṣaṇena svarūpāvirbhāvo brahmaprāptiḥ, brahmarūpatvādvijñānātmanaḥ /
tathā ca ‘paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate'ityuktam, anyarūpaniṣpattau svaśabdānupapatteḥ /
niṣpadyamānasyābhedātsaṃbandhādvopapattiriti cet /
na, viśeṣaṇānarthakyātsarvasya tasya niṣpadyamānasya svatvāt /
tatra yathā malāpagame śuklameva sadvastraṃ ‘śuklaṃ jātam'ityucyate tathā mohāvaraṇavigame svarūpāvirbhāve ‘svena rūpeṇābhiniṣpadyate'; ityucyate /
tathā ‘brahmaiva san brahmāpyeti'; iti /
tadevaṃ svarūpasthitilakṣaṇatvānmohasya na kāryatā, prāgapi svarūpasya bhāvāt /
āgantukasyāsvarūpatvāt /
na cānyatvam, yato 'vidyāpagama evoktena prakāreṇa muktiḥ /
avidyā saṃsāraḥ /
vidyaiva cāvidyānivṛttiḥ yadyagrahaṇamavidyā, yato bhāva [KKS_122] evābhāvavyāvṛttiḥ /
atha viparyāsaḥ, tathāpi virodhitatattvajñānodaya eva tannivṛttiḥ /
na hi śuktikājñānotpādādanyā rajatajñānanivṛttistatsādhyā prayatnāntarasādhyā vā, tayoryaugapadyātprayatnāntarānapekṣaṇācca /
tathā ca vidyābrahmaprāptyostulyakālatā śrūyate ---
‘brahma veda brahmaiva bhavati'; iti, tathā ‘ānandaṃ brahmaṇo vidvān, na bibheti'; ‘tadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmīti /
tasmāttatsarvamabhavat'; ‘tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ'; veda -- bhavati, vidvān -- na bibheti, ko mohaḥ -- paśyata iti paurvāparyāśravaṇāt /
yattu kvacitpaurvāparyaṃ tat ‘vyādāya svapiti'iti yathā /
nanvekatve tulyakālatāpyanupapannā /
na, ekasyāpi vastuno bhāvābhāvarūpeṇa vyapadeśāt, tathā ---
‘yadā ghaṭo naśyati tadā kapālāni jāyante'; iti /
kathaṃ tarhi mārgāvibhāgasargāpyayaiśvaryaśrutayaḥ? tatrāhuḥ ---
na mārgaśrutayo nirupādhiviśuddhabrahmavidyāviṣayāḥ /
yatra hi sarvopādhiviśuddhamasthūlādikaṃ brahmopāsyam, tatra ‘brahmaiva san brahmāpyeti'; ‘na tasmātprāṇā utkrāmanti, atraiva samavanīyante'; iti prāṇānutkramaṇena vijñānātmana evāgatirucyate /
na hi tadagamane tadupādhestasya brahmaṇo bhedena vijñānātmatvam /
yatra tu ‘manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ'; iti sopādhyupāsyam, tadviṣayāstāḥ /
yatraitacchrūyate ---
‘araśca ha vai ṇyaścārṇavau brahmaloke tṛtīyasyāmito [KKS_123] divi tadairaṃmadīyaṃ sarastadaśvatthaḥ somasavanastadaparājitā pūrbrahmaṇaḥ prabhuvimitaṃ hiraṇmayaṃ veśma'; iti /
tathā cābrahmavidāmapi tadgatiśravaṇam ---
‘ye cāmī araṇye śraddhāṃ satyaṃ tapa ityupāsate'; iti /
parabrahmaprāptistu nābrahmavidāṃ yujyate,
‘vidyayā tadārohanti yatra kāmāḥ parāgatāḥ /
na tatra dakṣiṇā yānti nāvidvāṃsastapasvinaḥ'; //
iti, tathā ‘tameva viditvāti mṛtyumeti'; iti vacanāt /
apunarāvṛtti śrutistarhi katham? atra kecinmanyate ---
kramamuktyāśrayaṇāttatprāpya tatrotpannanirupādhitattvajñānāḥ paraṃ padamaśnuvate /
yathoktam ---
‘vedāntavijñānasuniścitārthāḥ

saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ /
te brahmalokeṣu parāntakāle
parāmṛtāḥ parimucyanti sarve'; //
brahmalokeṣviti kāryabrahmalokanirdeśaḥ, bahuvacanāttatrāvayavadvāreṇa bahutvopapatteḥ /
parāntakālo mahāpralayo brahmaṇaḥ svādhikāraparyavasānam, tasmin parāmṛtāḥ parabrahmarūpeṇāmṛtāḥ santaḥ saṃnyāsayogādbhedena parameśvare svakṛtānāṃ karmaṇāṃ phalānāṃ ca saṃnyāsādyogācca sarvamidaṃ kartrādi brahma ityupāsanāt /
tathā ca smṛtiḥ ---
‘brahmaṇā saha te sarve saṃprāpte pratisaṃcare /
parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam'; //
anye tu manyate ---
yathā candraloke yāvatsaṃpātamuṣitvā sthita eva tasmin bhuktabhogā āvartante naivaṃ sthita eva brahmaloke tata āvṛttiḥ /
kiṃ tu tatpralayaparyavasānā [KKS_124] tatra sthitiḥ /
tatpralaye hi na tata āvṛtto bhavati /
tataścānāvṛttiḥ śrūyate /
tathā ca ‘imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante'; iti ‘imam(?, im edition), iha'iti viśeṣaṇam ‘amṛtatvameti'ityamṛtatvamāpekṣikam, yathā ---
‘amṛtā devāḥ'; iti /
tathā ca paurāṇikasmaraṇam ---
‘ābhūtasaṃplavaṃ sthānamamṛtatvaṃ hi bhāṣyate'; iti /
yattu manyate ---
sarvagatatve 'pi brahmaṇo vikṛtāvikṛtabhedaḥ /
tataśca deśabhedaḥ /
tathā cāvikṛtasya brahmaṇo deśabhedaḥ śrūyate ---
‘atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate'; iti /
ato 'vikṛtasya niyatadeśasya brahmaṇaḥ prāptaye yujyate mārgaviśeṣaḥ /
tatsaṃpradhāryam /
na tāvadanutpannādvayaviśuddhavidyasyāyaṃ mārgaḥ, brahmavidaḥ śravaṇāt /
nāpi vidyāvataḥ /
vidyodaye nikhilabhedocchedāditi /
madhunadīnidarśanāvibhāgaśrutirapi vivekajñānābhāvaparā, na tu tadvidha evāvibhāgaḥ /
sargaśrutayo 'pi na sargaparāḥ /
kiṃ tarhi? ekātmatattvapratipattipradhānāḥ /
tatastadanuguṇatayaiva tāsāmarthavyavasthānam, na tu tadvirodhena /
tathā hi ---
kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati? ‘sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam'; ityekatvenopakramāt ‘aitadātmyamidaṃ sarvam /
tatsatyam, sa ātmā, tattvamasi'ityupasaṃhārādekatvenaivaikātmyatattvapratipattiparamekamidaṃ vākyaṃ gamyate /
tatra yadyaparastejaḥprabhṛtitattvasargaḥ satyatayā vidhīyeta, vākyabhedaḥ syāt /
ato yathopāṃśuyājavākye 'jāmitvopakramopasaṃhāre ‘viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyaḥ'ityādīni vacāṃsi [KKS_125] vākyabhedadoṣātpṛthagvidhitvamalabhamānāni tādarthyāttadānukūlyena stutyarthatayā vyavatiṣṭhante, tathā sargaśrutayo 'pyekatvopāyatayā /
na ca viparītaṃ śakyaṃ vaktum ---
ekatvaśrutireva bhedapratipattyartheti, sarvatraikatvenopakramāt upasaṃhārācca /
yenopakramyate yena copasaṃhriyate sa vākyārthaḥ /
bhedapratipatteścāphalatvāt /
ekatvapratipattestu dṛṣṭaṃ śrutaṃ ca phalaṃ śokādinivṛttaḥ, viśuddhaikātmyadarśanena tadavagamāt ‘tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ'; iti śravaṇāt /
phalavadaṅgatā cāphalasya /
upāyatvaṃ ca /
na cedaṃ jagadasanmūlam /
kiṃ tarhi? advitīyaikasanmūlam /
kāraṇāvyatirekācca kāryasya sadekamevedam, ghaṭādivat /
mṛdrūpeṇa hi ghaṭādayo naikatvamatikrāmanti /
nanvevaṃ mukhya eva kāryakāraṇabhāva uktaḥ syāt /
naitat, ekatvāvatāropāyamātratvāt /
na khalvatra kāryakāraṇabhāva eva pratipādyaḥ, yenāsau yathāśabdaṃ mukhya eva gṛhyeta /
ekatvopāyattvādityuktam /
ekatvaṃ cānenopāyenāvatāryate puruṣaḥ /
sa ca mukhyaḥ pradhānavirodhī /
‘ekamevādvitīyam'iti punaḥ punaḥ śruteḥ sarvabhedanirāsaparatvānna śakyaṃ vaktum ---
kāraṇātmanaikatvam, kāryātmanā nānātvam ---
‘tatsatyam, sa ātmā'; iti ca kāraṇasyaiva satyatvāvadhāraṇāt /
anyatra ca'; ‘indro māyābhiḥ'; iti bhedasya māyāgamyatvaśruteḥ /
sākṣācca bhedābhāvasya śravaṇāt ---
‘neha nānāsti kiñcana'; iti /
bhedābhedayośca virodhātprāganupapattervarṇitatvāt /
tadavirodhena varṇyate tadupādānamātratayā bhedavikalpasya, bimbapratibimbavadvarṇapadavākyādivacca /
yathā hi na bimbātpratibimbānāmutpattirnānārūpāṇām, bimbopādānamātratayā pratibimbabhedavikalpasya /
na hi bimbāt [KKS_126] parasparato vā vyāvṛttāni kānicidvastūni pratibimbāni /
bimbopādānaṃ tu tannānā nirbhāsamātram /
tathā na varṇebhyaḥ padavākyaprakaraṇādīni kānicidvastūni santi, tadupādānamātratvāttatkalpanāyāḥ ‘varṇebhyaḥ padāni niṣpadyante, padebhyo vākyam'; ityucyate /
api ca svapne 'pi sṛṣṭiḥ śrūyate ---
‘na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti, atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate'iti, tadvadeṣā syāt, anyaparatvāt /
svayameva ‘vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam'; iti vikārāsatyatayā na pāramārthikītyuktam /
aiśvaryaśrutiṣvapi svaguṇavidyāvipāko 'yaṃ śrūyate ---
‘sa ekadhā bhavati tridhā bhavati'; ‘sarvāṃśca kāmānāpnoti'; ‘sa svarāḍ bhavati'; iti, na tu mokṣaḥ /
sa hi nirupādhibrahmavidyānimitta eva /
yadapi kvacidapunarāvṛttiśravaṇam, tasyāpi dvayī gatirvyākhyātetyekaṃ darśanam /
anye tu manyante ---
āvirbhūtabrahmarūpo brahmaṇaḥ sarvātmatvātsarveśitṛtvācca sarvopabhogānāṃ ca bhoktṛtvāttadānandamātrārūpatvāddevādyānandānāṃ ‘sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān'; ‘sa svarāḍ bhavati'iti tasya tatsaṃkīrtanaṃ brahmarūpāvirbhāvalakṣaṇamokṣapraśaṃsārtham /
nanu sarvātmatvena sarvakāmāvāptau sarvaśokamohādyāptirapi syāt /
na, teṣāmabrahmarūpatvādavidyādhyastatvāt /
jñānaiśvaryānandabhogāstu brahmaṇo rūpam, ‘vijñānamānandaṃ brahma'; ‘nānyo 'to 'sti draṣṭā'; ‘etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti'; [KKS_127] ‘sarvasyeśānaḥ'; ‘etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi'ityādiśrutibhyaḥ /
tathā ca yatkiñcidīśvaratvaṃ yacca vijñānaṃ yaścānando brahmādiṣu sthāvarānteṣu bhūteṣu brahmaṇi tāni /
tānyāvirbhūtabrahmasvarūpaḥ samaśnuta iti yuktam /
lokādayastvavidyādhyastā na brahmarūpam /
te kathamāvirbhūtabrahmasvarūpamāskandeyuḥ? nanu prapañcaśūnyasyādvaitasya brahmarūpasya jñeyābhāvādīśitavyābhāvācca vijñānamaiśvaryaṃ cānupapannam /
tatra ‘sarvajñaḥ'; ‘sarveśvaraḥ'; ityapi śrutī samādheye eva /
naitatsāram /
yato neśitavyakṛtamīśvaratvam, jñeyakṛtaṃ vā jñātṛtvam /
kiṃ tu siddhena jñānarūpeṇa siddhayā ceśanaśaktyā jñeyamavāpnoti, īśitavyaṃ ca viniyuṅkte praśāsti ca prakāśadāhavat /
siddhena hi prakāśarūpeṇa prakāśyaṃ prakāśayati vivasvān /
na tu prakāśyādhīnaṃ tasya prakāśarūpam, dāhyādhīnā vā agnerdāhaśaktiḥ /

tathā ca taccaitanyenaiva kṛtsnasya prapañcasyāvabhāsanāt ‘tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'; ‘nānyo 'to 'sti draṣṭā'ityādiśruteḥ sarvajñatvam /
sarveśvaratvamapi tadaiśvaryeṇa yathāyathamīśvarairīśitavyānāmīśanāt /
evaṃ ca ‘eṣa bhūtādhipatiḥ'; ‘eṣa lokapālaḥ'iti brahmendrayamādīnāṃ caiśvaryamuktam /
sarvakāmāvāptiśca tadīyatvāddevādyānandasya /
kāmeṣvānandaprāptyā kāmā āptā bhavanti, na svarūpeṇa /
evaṃ ‘sa tatra paryeti jakṣan krīḍan ramamāṇaḥ strībhirvā'; iti varṇanīyam, [KKS_128] tadviṣayānandabhogāt, na tu stryādiyogaḥ /
yathā ‘ātmaratirātmakrīḍa ātmamithunaḥ'; iti, na hi mukhyamātmakrīḍatvamātmamithunatvaṃ vā saṃbhavati /
yataścānavacchinnāni tadīyānyeva sarvabhūteṣu jñānādīni kalpitāvacchedāni, ato yatra yatra nātyantamavacchedaḥ samutkarṣātteṣāṃ tāni tāni pratyāsatterbhūtānyātmatvena bhagavānuktvā ---
‘munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ'ityādi, upasaṃjahāra ---
‘yadyadvibhūtimatsattvam'; iti /
tathā ‘adṛṣṭaṃ draṣṭṛ, aśrutaṃ śrotṛ'ityādi, sarvabhūtadarśanādīnāṃ taccaitanyanibandhanatvāt /
anye tvāhuḥ ---
yāvān kaścitparasminnāmarūpāśrayo vyapadeśaḥ sarvo 'sāvādhyānāya /
yathā ‘yo 'sāvāditye puruṣaḥ'; ‘hiraṇyaśmaśruḥ'; ityādi /
na hi svamahimapratiṣṭhasya parasya deśaviśeṣāvarodhaḥ, sarvaviśeṣātigasya ca rūpaviśeṣayogaḥ /
paraścaiṣaḥ, sarvapāpmodayaśruteḥ ---
‘uditaḥ sarvebhyaḥ pāpmabhyaḥ'; iti, ādhyānaṃ tu tathā vidhīyate /
tathā sarvajñatvādapi draṣṭavyamiti /
tadevaṃ brahmātmanastadrūpāvirbhāvastatprāptiḥ, sa mokṣaḥ /
sā ca vidyaiva /
tasmānna sādhyo mokṣaḥ, na ca vidyayā anya iti puṣkalam /
atha matam ---
mā bhūnmokṣaḥ sādhyaḥ /
bandhahetukṣayastu sādhyate /
tatsādhanamātmadarśanaṃ syāt /
śrūyate ca tasya phalaṃ bandhahetūnāṃ karmaṇāṃ kṣayaḥ ---
‘kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare'; /
tathā ‘tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyeta evaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante'; ‘pāpmaśabdena puṇyamapi saṃgṛhītam, sāvadyaphalatvāt, /
anyatra ca ‘naitaṃ setumahorātre tarato na jarā na mṛtyurna śoko na sukṛtaṃ na duṣkṛtam'; ityupakramya [KKS_129] ‘sarve pāpmāno 'to nivartante'ityupasaṃhārāt /
na ca tatkṣayamantareṇa kṣemaprāptiḥ /
ato 'vaśyakartavyaḥ /
na cādattaphalasya karmaṇo na kṣayaḥ, prāyaścittānāṃ doṣasaṃyogena codyamānānāṃ tatkṣayaphalatvāt /
tasmātprāyaścittairiva vidyayā bandhahetukṣayaḥ sādhyate /
saiva ca muktiḥ, bandhanaviśleṣārthatvānmuceḥ /
evaṃ ca nāntavatvadoṣaḥ, pradhvaṃsasya kāryasyāpyavināśāt /
tatrocyate ---
prāyaścittadiśā bandhahetūcchedo 'pi no tataḥ /
sarvāvidyāpravilaye na cchedyamavaśiṣyate

2.108

bandhaheturavidyātmā vidyāyāṃ sāstamāgatā /
bandhahetudhvaṃso 'pi nātmadarśanasādhyaḥ /
taddhi vidadhadeva nikhilāvidyāvyavahārapravilayamudīyate /
karmaphalabhogavibhāgaścāvidyopādānaḥ /
tatrānavayavenonmūlitāyāmavidyāyāṃ na cchettavyamasti /
avidyādhyastāni hi karmāṇi tatsamucchede vidyayā samucchinnānyeva bhavanti /
tadvipākasyāvakāśa eva nāstyadvaitamātmatattvaṃ paśyataḥ, bhedadarśanāśrayatvāttasya /
yataścāvidyocchedenaiva karmocchedaḥ /
atastulyavatsaṃśayaviparyāsābhyāṃ prasaṃkhyātāni karmāṇi ---
‘bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare'; //
nanvevaṃ karmakṣayāmyupagame tattvadarśanasamanantarameva muktiḥ syāt, na dehapātapratīkṣā /
‘tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣe 'tha saṃpatsye'; iti dehapātapratīkṣāśrutirbādhyeta /
yasya tu vidyā tatkṣayasādhanaṃ śāstrādgamyate tasya [KKS_130] tadanusāreṇa keṣāñcitkṣayo vidyayā, keṣāñcidupabhogena /
tatra ‘kṣīyante cāsya karmāṇi'ityaviśeṣātsarvakṣayaprasaṅge ‘tasya tāvadeva ciram'; iti dehapātāvadhiśravaṇānmukterārabdhakāryāṇāṃ pravṛttabhogānāṃ na tataḥ kṣayaḥ, bhogenaiva kṣaya iti gamyate /
na hi sarvakṣaye dehapātapratīkṣopapadyate /
taduktam ---
‘anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ'; ‘bhogena tvitare kṣapayitvā saṃpadyate'; iti /
vidyayā tvavidyoccheda karmavipākavyavahārocchittāvaviśeṣātsarvoccheda iti sapadyeva mucyeta /
naiva doṣaḥ /
na hīyaṃ śrutiścirakālatāviśiṣṭaṃ dehapātavadhiṃ mukterāha, kiṃ tu kṣipratām /
yathā kaścitkṣepīyastaṃ pratipādayan bravīti kvacitkārye ---
‘etāvanme ciraṃ yatsnāto bhuñjānasya ca'; evamiyamapi /
anyathā ‘tāvadeva'iti na vācyaṃ syāt /
‘ciram'; ityeva brūyāt /
‘tāvadeva'iti tu vacanātkṣaipryaparatā gamyate /
ataḥ kṣipraiva muktiḥ, na pratīkṣaṇīyamasti /
dehapātapratīkṣā tu tatra nāntarīyakatvādbhavatyeva /
atha vā ciratvamanūdya dehapātāvadhitvamatrocyate /
anyathā ciratve 'vadhiviśeṣe cocyamāne vākyaṃ bhidyeta /
tatrāyamarthaḥ ---
yadi kasyacicciram, tāvadeva yāvanna vimokṣye iti /
nanu pūrvasmin pakṣe tattvajñānānantaratvāddehapātasya sthitaprajñalakṣaṇābhidhānaṃ na yujyate ---
‘sthitaprajñasya kā bhāṣā'; ityādi /
dvitīyo 'pi sarvakṣaye ciratvānupapattestatrāvadhiviśeṣavidhānāyogādanupapannaḥ /
ucyate ---
sthitaprajñastāvanna vigalitanikhilāvidyaḥ siddhaḥ, kiṃ tu sādhaka evāvasthāviśeṣaṃ prāptaḥ syāt /
na ca brūmaḥ ---
brahmavedanānantara eva dehaviyogaḥ /
kiṃ tu ārabdhakāryakarmakṣayaṃ [KKS_131] bhogena pratīkṣata iti /
tatra kasyacittatkālo 'pavargaḥ /
kasyacitkiyāṃścitkṣepaḥ /
yathā rajjvāṃ sarpasamāropasamutthabhayajanmāno vepathuprabhṛtayastattvadarśanādapāvṛte bhaye kasyacittadaiva nivartante, kasyacitkiyantañcitkālamanuvartante, tatsaṃskārāt /
tathā sarvakarmakṣaye 'pi bhujyamānavipākasaṃskārānuvṛttinibandhanā śarīrasthitiḥ /
kulālavyāpāravigama iva cakrabhrāntiḥ /
nanvevaṃ brahmavido 'pi cedbhokrādivibhāgadarśanamanuvartate, dehapātāduttarakālamapyanuvarteta, tatra viduṣo 'pi nāvaśyaṃbhāvi kaivalyaṃ syāt /
tathā ca ‘tāvadeva ciram'; iti śrutyā virodhaḥ /
athocchedādavidyāyā nānuvṛttiḥ, kṣaṇamapi na syāditi sa eva virodhaḥ, saiṣobhayataḥpāśā rajjuḥ /
ucyate /
yathā bhayavigame labdhāśvāsasyāpi saṃskāramātrātkampādyanuvṛttiḥ, na ca bhayavigame 'pyanuvṛttirityetāvatā cirakālā bhavati /
na ca mūlakāraṇatulyaphalaḥ saṃskāraḥ /
na ca sthāyī /
anyathā kampādīnāṃ nivṛttireva na syāt /
na ca bhayavigamahetostattvadarśanāttannivṛttaye hetvantaramapekṣate /
tata eva hi sa krameṇa nivartate, svayameva vā kulālacakrabhrāntisaṃskāravat ---
tathā nivṛttāyāmavidyāyāṃ karmasu cāviśeṣeṇārabdhakāryeṣvanārabdhakāryeṣu ca nivṛtteṣvārabdhavipākasaṃskārāccharīriṇaṃ bhoktāramiva cāyamātmānaṃ pratyetyābhāsamātreṇa vidvānapi, na tvavidvānivārūḍhābhiniveśaḥ /
sa cāyamīdṛśaḥ sthitaprajño varṇitaḥ vītakāma ātmarūpasaṃtuṣṭo duḥkheṣu cchāyāmātrarūpeṣu tattvadarśanādabhiniveśātkṛtrimebhya iva vyāghrādibhyo 'nudvignamanāḥ sukheṣu ca kṛtrimaramaṇīyeṣviva vigataspṛhaḥ /
yathā khalvaviduṣo mṛddāruracite stryādau viṣaye chāyāmātradarśanamabhiniveśavikalam, tathā viduṣaḥ kṣīṇakarmāvidyasya [KKS_132] tatsaṃskāramātrāddarśanaṃ chāyāmātreṇaiva viṣayeṣu /
tathā ca ‘tadyathāhinirlvayanī valmīke mṛtā pratyastā śayīta evamevedaṃ śarīram'iti viduṣaḥ śarīre 'nāsthāṃ darśayati /
yato na mūlakāraṇatulyaphalaḥ saṃskāraḥ kampādivadeva /
na ca cirakālānuvṛttiḥ, alpakālasthāyitvātsaṃskārasya /
tadvadeva ca na tannivṛttaye hetvantaramapekṣyate, tattvadarśanādeva krameṇa tasyāpi nivṛtteḥ, svayameva vā /
sā ceyamavasthā jīvanmuktiriti gīyate /
ārabdhakāryakarmasaṃskārakṣayaśca dehapātādeva gamyate /
tadanuvṛttau dehapāta eva na syāditi na dehapātottarakāle tadvipākasya chāyāmātreṇāpi darśanaṃ śakyate /
yena hi karmaṇā yaccharīramārabdhaṃ tatraiva tadvipākaśeṣābhāsaḥ /
anārabdhakāryāṇāṃ tvalabdhavṛttīnāmeva nivṛttatvānnāsti tatsaṃskāraḥ /
labdhavṛttikāraṇasaṃskārāddhi kāryaleśānuvṛttiḥ /
na khalu bhaye 'pratilabdhavṛttāvanupajanitakampādau tatsaṃskārāt kampādyanuvṛttiḥ /
tasmādanārabdhakāryāṇāmanālabdhavṛttitvādārabdhakāryasaṃskārakṣayasya ca dehapātādavagamādviduṣaḥ patite 'smin śarīre kaivalyamavaśyaṃbhāvi /
atra ca labdhavṛttikāraṇasaṃskārādvā kāryaśeṣaḥ, kāryasaṃskārādeva vā, tathobhayasaṃskārādeva vā kampādyanuvṛttiḥ /
bhayasaṃskārādvā bhayam, tataḥ kampādayaḥ /
kampādisaṃskārādvā kampādyanuvṛttiḥ /
sarvathā bhavati kāraṇavigame 'pi kāryaśeṣānuvṛttiḥ, saṃskārāt /
ato labdhavṛttikarmasaṃskārāttadvipākādvā viduṣo 'pi śarīrasthitiḥ /
taduktaṃ tantrāntare 'pi ---
‘tiṣṭhati saṃskāravaśāccakrabhramavaddhṛtaśarīraḥ'; iti /
ye tu manyante ---
pravṛttabhogānāṃ karmaṇāṃ pravṛttavegasyeṣoriva cakrasyeva vā na śakyaḥ pratibandhaḥ, ato bhogena kṣayapratīkṣeti /
tadasat, [KKS_133] śakyo hīṣuḥ pratibandhuṃ kuḍyādibhiḥ, nāśayituṃ ca cchedādibhiḥ /
svapnādisūcitopasthitavipākavartamānadehabhogyakarmakṣayārthāni ca śāntikāni karmāṇi /
tasmātsaṃskārādeva sthitiḥ /
nanu saṃskārakāryaśeṣāvavidyaiva /
tatra kathaṃ sarvāvidyāpravilayaḥ, kathaṃ vā na cchedyamavaśiṣyate? ucyate ---

viśuddhaikātmyadarśanapratipakṣagrastau vilīnāveva tāvaduditau, akiñcitkaratvādabandhatvāt, tannivṛttaye hetvantarasyānapekṣaṇāt /
viśuddhaṃ khalvātmānaṃ sākṣādanubhavato vipākābhāsastamaspṛśannakiñcitkaro bandhātmā pralīna eva /
yathā citrādau citrāditattvamanubhavataḥ stryādyābhāso rāgādīnāmanimittatvāt, tathāvadātamātmānaṃ jānato viparītaṃ vā khaḍgādiṣu śyāmādyābhāsa utpanno 'pi tattvadarśanādavakāśamalabhamānaḥ pravilīna eva /
tathā ca na tannibandhanena malinatvena śocatyātmānam, na tejasvitayābhinandati /
avabhāsamānayorapi tayorātmani tattvadarśanapratihatāvabhāsatvāt /
evaṃ ca yaducyate ---
karmaṇo vā śarīrasthitiḥ syātsaṃskārādvā, ko viśeṣaḥ? kaśca karmaṇaḥ kṣayaḥ kāryānuvṛttau? tannivṛttyā hi tatkṣayo gamyate /
tasmāt ‘bhogena tvitare kṣapayitvā saṃpadyate'; ityeva yuktam /
tadapyapāstam /
karmavipāko hyātmasaṃsparśī śokābhinandanavānaviduṣaḥ, viduṣastu tadasaṃsparśādābhāsamātraṃ maṇikṛpāṇadarpaṇādinibandhanaviśeṣavat /
na vipākaḥ, anabhinandyamānatvādadviṣyamāṇatvācca /
tathā ca ‘tattatprāpya śubhāśubham /
nābhinandati na dveṣṭi'; iti darśitam /
tathā ---
‘yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ'; /
paśyata eva śarīrādiprapañco niśā, tadasaṃsparśādadṛśyamānasamatvāt /
[KKS_134] nanu tattvajñānapratihataścedutpanno 'pi prapañcāvabhāso nātmasaṃsparśī, na kiñcitkaraḥ, na bandhaḥ, śabdādeva tasyotpatteḥ kimarthamupāsanādi? ucyate ---
parokṣarūpaṃ śābdajñānam, pratyakṣarūpaḥ prapañcāvabhāsaḥ /
tena tayoravirodhena prapañcāvabhāso nātmāsaṃsparśī, nākiñcitkaraḥ, na na bandhaḥ, yathā pramāṇāntarādavasīyamānamādhurye 'pi dravye pratyakṣasarūpa
indriyadvārastiktāvabhāso 'dravyasaṃsparśī nābhāsamātratayāvatiṣṭhate, tathā ca taddravyaṃ paramārthatiktamivānavasitamādhuryamiva duḥkhāya bhavati /
upāsanādinā sākṣātkṛtātmatattvasya tu virodhātsannapi prapañcāvabhāso nātmasaṃsparśī, devadatta iva siṃhāvabhāsaḥ /
‘siṃho devadattaḥ'; iti samārope 'vabhāsamāno 'pi tadasaṃsparśī, akiñcitkaraḥ, na bhayahetuḥ /
nityaścātmatattvaprakāśaḥ, tatra na punarvipayaryāvakāśo 'sti /
śābdaṃ tu pramāṇādhīnaṃ kṣaṇikaṃ jñānam, tatra punarapi viparyayāvakāśaḥ /
dṛṣṭaṃ hi pramāṇānanusandhāne punaḥ sarpabhrāntyā rajjorbhayam /
athātrāpi satataṃ śābdaṃ jñānamanusaṃdadhīta /
kimanyadupāsanamasmāt? tasmādbandhahetucchedo 'pi vidyaiva, na tayā sādhyaḥ /
evamuttarāghāśleṣe 'pi vācyam, ‘yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate'iti kartṛkarmapravibhāgasya vidyayā pravilayāt /
evaṃ na vidyāyā anekaphalakalpanā bhaviṣyati, vartamānāpadeśānāṃ ca phalavidhitvena na vipariṇatiriti /
yaduktaṃ na śābdajñānaviṣayo brahmeti, tatrocyate ---
na brahma śabdadhīgamyaṃ yadyaśakyo dhiyo vidhiḥ

2.109

dhīviśeṣaprarūpāya nāsiddho viṣayaḥ kṣamaḥ /
[KKS_135] vidhirnārūpitapado dhīmātraṃ na vidhīyate

2.110

na khalu jñānamātraṃ vidhīyate, jñānaviśeṣavastu /
na cāprasiddhe 'nirūpite tatra niyogaḥ /
na hyaprasiddhe viṣaye niyoktuṃ śakyate /
jñānasya ca viśeṣo 'rthadvāraḥ /
na cāprasiddho 'rthastadviśeṣanirūpaṇāya prabhuḥ /
na cātmarūpasya śabdādanyataḥ siddhiḥ /
śabdādapi cenna siddhiḥ, taddvārajñānaviśeṣāsiddhau viṣayānupapatterniyogānupapattiḥ /
api ca jñānaviśeṣavidhivādina ātmatattve prāmāṇyameva hīyata iti darśayati ---
vidhiḥ svasiddhiniṣṭho vā kriyāsiddhiparo 'thavā /
advaitabrahmatattvasya pratipattirahetukā

2.111

viniyogādadhigatiryāsyā jñānakriyārthatā /
atatparā na pramāṇaṃ sārthavādotthabuddhivat

2.112

vidhiḥ kriyāgocaratvānna dravye vyāpṛtikṣamaḥ /
sattānvayāttu tatsiddhiḥ pratyuteti sa duṣyati

2.113

viśiṣṭānyakriyābodhaḥ pramāṇaṃ na viśeṣaṇe /
pratipattirviśiṣṭāpi viṣayasya niyogataḥ

2.114

sattāṃ na sādhayatyeva samāropeṇa saṃbhavāt /
yadi tāvanniyogasyaiva kāryatā pratīyeta, tadā sa svaniṣpattau paryavasitaḥ saha śabdena /
atha viniyogādviṣaye kartavyatāvagamaḥ, tathāpi viṣayasiddhau /
ubhayathā na vastutattvaṃ saṃspṛśati /
tatrādvaitātmatattvapratipattirapramāṇikā syāt /
syādetat ---
‘ya ātmāpahatapāpmā vijaraḥ'; iti padānāṃ sāmānādhikaraṇyena sambandhādanyathā vā vastutattvapratipattiriti /
tacca na, anyaparatvāt /
[KKS_136] sā hi na ‘evamidam'iti paryavasitā, kiṃ tu ‘evamidaṃ pratipattavyam'iti kartavyatāniṣṭhā na vastutattve pramāṇaṃ vṛttānteṣvivārthavādotthajñānam, anyaparatvāt /
na cātmatattvameva vidherviṣayaḥ, tasyānuṣṭheyaviṣayatvāt, kriyāyāśca tathābhāvāt, siddhavatsvaśabdopādāne 'nanuṣṭheye dravye vyāpārāyogāt /
pratyutāvidheyakālatrayānyatamasaṃspṛṣṭasattānugamena dravyasvarūpasiddhiḥ ---
‘īdṛśaṃ vastvabhūt, asti, bhaviṣyati vā'; iti /
tasmātsvarūpasiddhau duṣyati /
na hi vidheyasya kālatraye 'pi sattāvagamaḥ /
na hi ‘yajeta'ityukte yāgasya bhūtakālā vartamānakālā bhaviṣyatkālā vā sattā pratīyate /
nanu bhaviṣyatkālāvagamyate, bhaviṣyatkālaviṣayatvādvidheḥ /
naitat /
na hi ‘vihitaṃ niyogato 'nuṣṭhāsyate, vihitākaraṇadoṣābhāvaprasaṃgāt /
nanu viśiṣṭakriyābhidhānaṃ viśeṣaṇe 'pi pramāṇamiṣyate ---
yathā ‘somena yajeta'; /
tathā ‘aṅgadī kuṇḍalī vyūḍhorasko devadattasya putro 'dhīte'ityadhyayanakriyāvatsarvo viśeṣaṇakalāpaḥ pratīyate /
satyam /
viśiṣṭakriyāpramāṇaṃ viśeṣaṇe 'pi pramāṇamanyatra pratipatteḥ /
pratipattirhi viṣayaviṣeśaviśiṣṭā pramīyamāṇā na viṣayaviśeṣasya sadbhāvaṃ gamayati, anyathābhūte tathābhāsasamāropeṇāpi saṃbhavāt ‘asau vāva loko gautamāgniḥ'iti yathā dyuprabhṛtiṣvanagnidṛṣṭeḥ /
atrāha ---
nanu no viparītārthā dhīḥ pratītivirodhataḥ

2.115

anāśvāsācca rajatapratyayo rajate smṛtiḥ /
na khalvanyadanyathā pratīyata iti yuktam, pratītivirodhāt /
kathamanyasmin pratibhāsamāne 'nyo viṣayaḥ? anāśvāsācca /
viṣayarūpavyabhicāriṇi jñāne na tato viṣayaniścayaḥ syāt /
api ca viṣayarūpamananukurvadaviṣayamanālambanaṃ jñānamagrāhyameva syāt /
jñānahetumātrasyānālambanatvāccakṣurādivat /
tathā [KKS_137] cāvedakatvānnānyāpekṣādapi tato 'rthasiddhiḥ /
kiṃ tarhīdaṃ śuktisaṃnikṛṣṭe cakṣuṣi ‘rajatam'; iti? smṛtiḥ, sāmānyagrahaṇāt /
bhrāntistarhi katham? pratyakṣasmaryamāṇayorvivekāgrahaṇāt /
so 'yaṃ bhedāgrahaṇe 'bhedagrahaṇābhimāno vivekarahitānām, yathā dūrādantarālāgrahaṇe vṛkṣādiṣu saṃśleṣagrahaṇābhimānaḥ /
tasmāt ‘smarāmi'iti vivekaśūnyā rajatasmṛtireṣā /
atrocyate ---
naitanna hi pravarteta śuktikāśakale tadā

2.116

rajate sā pravṛttiścenna tasyāsaṃnidhānataḥ /
asaṃnidhānābodhāccetpravṛttiniyamaḥ kutaḥ

2.117

pravartate yattatraiva tattatsaṃnidhikāritam /
anyatra bhedagrahaṇādvivekāgrahaṇāttathā

2.118

pravṛttibhedaḥ sādṛśyādvivekāgrahaṇaṃ yadi /
adṛṣṭeṣu pravarteta loṣṭādiṣvavivekataḥ

2.119

na tatra yadi tadbuddhiḥ śuktikāśakale 'pi na /
athāsti viparītārthā khyātirnihnūyate katham

2.120

adṛṣṭatvādapravṛttiḥ śuktikāśakale samā /
dṛṣṭaṃ tadyena rūpeṇa tatpravṛtterakāraṇam

2.121

dṛṣṭasmṛtāvivekāccedidamatra parīkṣyatām /
tattvabodhādathātattvābodhādrajatavedanāt

2.122

dṛṣṭe pravṛttiḥ pūrvasminviparītārthatā mateḥ /
na dṛṣṭādṛṣṭayorbhedaḥ parasminnopayoginī

2.123

svayogadarśane te hi samāropopayoginī /
nādṛṣṭe 'saṃprayukte vā cākṣuṣaḥ syādviparyayaḥ

2.124

yadi cakṣuṣā saṃprayuktaṃ śuktiśakalaṃ ‘na rajatam'; iti pratīyāt, rajataṃ vā tathā, na śuktikāśakala āditsayā pravarteta rajatārthī, tasya ‘rajatam'; [KKS_138] ityanavagaterloṣṭādivat /
na ca smaryamāṇe rajate sā pravṛttiḥ, taddeśāsaṃnidheḥ /
na hi pratītimupagate 'pi vastuni yatra tasyāsaṃnidhistatra tenārthī pravartate /
syādetat ---
rajatasya pratīterasaṃnidheścāpratītestatra pravṛttiḥ /
tanna, śuktikāśakala eva pravṛtteḥ /
tatraiva tu pravṛttistatsaṃnidhinibandhanā /
rajatamātrapratīteḥ smṛtivivekaśūnyatvācca pravṛttiranyatrāpi syāt, asaṃnidhānāgrahaṇasya tatrāpyaviśeṣāt /
atha matam ---
anyadeśeṣu vastuṣu saviśeṣapratyakṣāvagateṣu rajatādvivekagrahaṇādapravṛttiḥ, śuktikāśakale tu rajatasādhāraṇaśuklabhāsvararūpamātrapratīterviśeṣātpratyayācca smṛtiviparivartino rajatādvivekagrahaṇātpravṛttiḥ /
evamapyadṛṣṭeṣu lokādiṣu tato 'nyatānavadhāraṇātpravṛttiḥ syāt /
atha na teṣu rajatāvagamaḥ, itaratrāpi na /
bhāve vā viparītā khyātirabhyupagatā syāt /
athādṛṣṭatvādevādṛṣṭeṣu na pravartate, śuktāvapi na pravarteta /
nanu yattu tathā rajatarūpam, na tenāvagamaḥ /
sa yathā cakṣuṣāsaṃprayuktasya nāsti, tathā saṃprayuktāyā api śukteḥ /
yadi manyeta ---
dṛśyamānasmaryamāṇayogavivekāccakṣuḥsaṃprayukta eva pravartate, netarasmin /
tatrāpīdaṃ vicāryam ---
vivekagrahaṇasya vivekakṛto 'bhāvātsaṃnidhipratīterabhedabodhastato vā pravṛttiḥ, bhedāvabodhābhāvamātrādvā? pūrvasminviparyayaḥ, uttarasmin dṛśyamānādṛśyamānayoḥ saṃprayuktāsaṃprayuktayorvā na viśeṣaḥ, bhedāgrahaṇasya tulyatvāt /
na hīndriyasaṃyogasya darśanasya vā kaścidagraha upayogaḥ, abhūtasamārope tvasti /
na kathañcidagṛhīte 'saṃprayukte vaindriyakaḥ samāropa upapadyate /
smṛtaṃ pratyakṣato bhinnaṃ svajñānādeva cetkutaḥ /
[KKS_139] aviveko 'nyathā tu syātsadā sāmānyadarśane

2.125

viparyayo 'nyaṃ smarato na ca saṃśayadarśanāt /
smṛtadvayāvivekotthaṃ saṃśayaṃ yadi manyate

2.126

tannobhayorapi yataḥ smṛtau dṛṣṭo viparyayaḥ /
viśeṣajñānato 'dhyakṣe smṛtaṃ yadi vivicyate

2.127

na svajñānādasatyasmindvismṛtau kathamekadhīḥ /
ekatvameva smarataḥ prāgrūpaṃ śaśini sphuṭam

2.128

timirādipradoṣeṇa kathaṃ te dvitvavibhramaḥ /
pipāsataśca salilaṃ śuktikāhitacetasaḥ

2.129

viparyayo na hi bhavedbhavanvā salile bhavet /
api cedaṃ tatra bhavān vyācaṣṭām ---
smaryamāṇaṃ dṛśyamānātsvajñānādeva vivicyate, na vā ---
smṛtijñānasya svarūpameva tādṛśaṃ yatpramātavyādbhedenāvabhāsayati, svarūpamātraniṣṭhaṃ vā /
tatra pūrvasmin smaraṇagocarayoravivekaḥ kutaḥ, svajñānādeva viviktatvāt? itarasminnapi sadā smṛtau viparyayaḥ syāt, sāmānyadarśane cānyasmṛtāvavivekāt /
na ca tattathā, saṃśayasyāpi darśanāt /
atha matam ---
ekasmṛtau viparyayaḥ, tato 'vivekāt /
anekasmṛtau tu saṃśayaḥ /
naikasmādavivekāt /
tadasat /
anekasmaraṇe 'pi hi dṛśyate viparyayaḥ /
yadi ca pratyakṣe 'rthe viśeṣajñānātsmaryamāṇaṃ vivicyate, na svajñānāt /
asati tatra viśeṣajñāne ca dvayoḥ smṛtau saṃśaya eva syāt, naikāvabhāso viparyayaḥ /
atha tu svajñānātsmṛtaṃ vivicyate, smṛtiviparyayabhedaścābhyupagamyate /
tadānekasmaraṇe 'pīndriyadoṣaviśeṣādyukto viparyayaḥ /
darśitaṃ cedam ---
sāmānyadarśane 'pi kadācidekāṃ koṭiṃ smarato na saṃśayo na viparyayaḥ, doṣāṇāmapuṣṭeḥ /
ataḥ svajñānādeva tadā smṛtaṃ vivicyate, na dṛśyaviśeṣaparicchedāt /
evaṃ cetkuto dṛśyamānasmaryamāṇāvivekaḥ?
[KKS_140] api ca anyadeva smarataḥ pūrvarūpamekatvaṃ śaśini dvitvavibhramaḥ, na smaryamāṇāvivekajaḥ /
na ca jñānendriyavṛttibhedāvivekāt, tayorapratyakṣatvātsmaryamāṇatvācca /
śuktikāhitacetasaśca salilaṃ pipāsato na syādviparyayaḥ /
salilābhāso vā, smaryamāṇasya svajñānavivekāt /
na ca sarvā niyogena bhrāntiḥ sādṛśyabandhanā

2.130

śvete pītabhramo dṛṣṭo madhure tiktavibhramaḥ /
kiñcitsādṛśyato hi syānna kaścittatra na bhramaḥ

2.131

tasmādindriyadoṣāṇāṃ sāmarthyasya vibhāgataḥ /
bhrameṣu niyamo doṣādagrahe na bhrame yamaḥ

2.132

yadi ca sadṛśadarśanātsadṛśasmṛterbhramaḥ, kathaṃ śvete pītabhramaḥ madhure vā tiktabhrāntiḥ? āntarapittasaṃvedane 'vyāpārayato 'pi bahirindriyaṃ syāt, añjanavaccākṣigatasya tadgatakṛṣṇimādivaccādṛśyatvāt /
kiñcitsādṛśye sarvaprakārabhramaprasaṃgaḥ /
tasmādindriyadoṣasāmarthyabhedānniyatā viparyayotpattiḥ /
agrahamātre tu doṣavyāpāre kāmilādidoṣādbhrāntiniyamo na syāt /
na hi sādṛśyanimittaḥ, asadṛśe 'pi bhrāntidarśanāt /
viśeṣasmaraṇānnāpi smṛtāvapi tadagrahaḥ /
deśakālaviśeṣācca na smṛtaṃ pravivicyate

2.133

anekadeśādhigataṃ viviktaṃ na punastataḥ /
smṛtirityapi vijñānaṃ smṛteranyadudāhṛtam

2.134

na ca mānaphalādbhinnāttatsiddhyati phalādṛte /
sati smṛtiviveke ca pratyabhijñānavibhramaḥ

2.135

athānasaṃnihito vyartho vedyaḥ saṃnidhimattayā /
aviviktasmṛterevaṃ viparītārthatā bhavet

2.136

manaso 'nupaghātācca nāsaṃnidhyaparigrahaḥ /
doṣo hyagrahaṇe heturindriyāṇāmudāhṛtaḥ

2.137

[KKS_141] pravṛttiniyamo na syāditi cātra niveditam /
sarvajñānāni mithyā ca prasajyante 'tra kalpane

2.138

sarvātmanārtho jñānena kenacinna hi gṛhyate /
tathājñātavivekasya dvicandrādiviparyayāt

2.139

anuvṛttimataḥ paśyan kasya svātmāpanihnute /
atha matam ---
svajñānādeva smṛtaṃ vivicyate /
kadācittu tatra pratyakṣa iva viśeṣāgrahastato 'vivekaḥ /
sato tu viśeṣagrahaṇa indriyasaṃyukte sāmānyadarśane 'pi nāvivekaḥ, tata ubhayakoṭismaraṇe na saṃśayaḥ, ekasmṛtau na saṃśayo na viparyayaḥ /
evamapi dvayoḥ smaraṇe na viparyayaḥ syāt /
na ca smṛtau viśeṣagrahaṇam, viśeṣasmaraṇāt /
atha deśakālaviśeṣātsmaryamāṇaṃ vivicyate, tatra deśakālabhedāgraha iti /
tanna, anantadeśakālabhedāvagataṃ taddeśāvagataṃ ca dṛśyātsmaryamāṇaṃ viviktaṃ gamyate /
na ca deśakālabhedagrahaṇāt, anantasmaraṇānupapatteḥ, taddeśāvagate ca deśabhedābhāvāt /
atha smaryamāṇatayā agrahaṇādavivekaḥ smaryamāṇatājñānācca vivekaḥ, tasmāt ‘smarāmi'; iti jñānaśūnyāni rajatādijñānāni bhrāntihetavaḥ /
paripūrṇaiva tarhi smṛtiḥ, na tayā svaviṣayasya kiñcinna gṛhītam /
svayameva sā svaviṣayaṃ dṛśyādvivinaktīti nāsti dṛśyamānasmaryamāṇayoravivekaḥ /
yataḥ smarāmi iti jñānamanyadeva darśanasmaraṇavivekakāri smṛteḥ /
tatredaṃ vicāryam ---
smṛtiḥ svaviṣayaṃ vivinakti vā na vā? yadi vivinakti, tadā viparyayābhāvaḥ /
atha na smṛtiḥ svaviṣayaṃ vivinakti, tadā sāmānyadarśane cānyasmṛtau viparyayaḥ syādityuktam /
na ‘smarāmi'iti vivekāccet, sa eva smṛteḥ svayamavivecakatvena syāt, kāryagamyasya hi jñānasya bhedaḥ kāryaviśeṣonneyaḥ /
na cetsmṛteḥ pramāṇakāryātkāryaṃ viviktaṃ syāt, kena sā viviktā gamyeta? satyapi smṛtiviveke dṛṣṭaḥ pratyabhijñābhramaḥ ‘sa eva'; iti na ca pratyakṣasyāvivekaḥ, ekavivekenobhayorvikārātsmṛtādavivekācca smṛtivibhramaḥ syāt, na pratyakṣabhramaḥ /
tasmānna ‘smarāmi'iti pramoṣādavivekaḥ /
athāsaṃnihitasya [KKS_142] saṃnihitātmanā pratītiravivekaḥ, smṛterviparītārthatvaprasaṃgaḥ /
athāsaṃnidhyagrahaṇāt, bhavatu sa svapnajñāne, natvindriyajāyāṃ bhrāntau /
manaso 'nupaghātādupaghātahetutvāccāgrahaṇasya /
na cetthaṃ pravṛttiniyamaḥ syādityuktam /
sati ca vastugrahe kasyacidaṃśasyāgrahādbhrāntau sarvajñānabhramatvam /
na hi kasyacijjñānasya sarvātmanā vastu viṣaya iti /
satyapi ca vivekajñāne pramāṇāntarād dvicandradiṅmohādyanugatirdṛṣṭeti nāgrahaṇamātraṃ viparyayaḥ /
prasaktapratiṣedhātmā khyātiḥ prāptau prakalpate

2.140

nāgrahaḥ prāpako 'bhāvaḥ prāpikā viparītadhīḥ /
ye ca khyātī tu rajataścakṣuḥsaṃyuktavastunoḥ

2.141

nāyaṃ tadupanītārthapratiṣedho 'vagamyate /
na cāgrahaṇamevaiṣā pratītirapabādhate

2.142

sarvā hyagrahabādhena janma na syāttathedṛśī /
vivekavijñānamidaṃ na prasaktaniṣedhadhīḥ

2.143

iti bruvāṇo vaiyātyātsvāṃ pratītimapahnute /
na krame yaugapadye vā vivekamatirīdṛśī

2.144

prāpte syādaikyasaṃvittau na bhedasyānirūpaṇe /
rajatasya smaraṃścakṣuḥsaṃyuktasya ca vastunaḥ

2.145

sāmānyadṛṣṭyā rajatādabuddhvā ca viviktatām /
paścādviviñcan pratyeti naivaṃ sāmānyadarśane

2.146

koṭidvayasmṛtyabhāve saṃśayo na niyogataḥ /
vivekagrahaṇābhāvātkālasaṃnidhisaṃvidaḥ

2.147

tadvadābhāsanātprāptāviṣṭaḥ syādanyathāgrahaḥ /
tatrāgraho nimittaṃ syādathavā saṃnidhigrahaḥ

2.148

bhedagrahāpavādena rahito bhāvarūpataḥ /
viparyayānabhyupāye bhramo 'grahanibandhanaḥ

2.149

[KKS_143] śabdaikagamya uktaḥ syādagraho 'grahabandhanaḥ /
‘nedaṃ rajatam'iti prasaktapratiṣedharūpā pratītirnāgrahaṇe 'vakalpate, prasaṅgābhāvāt /
na khalvagrahaṇaṃ kasyacitprasañjakam /
abhāvo hi saḥ /
viparītā tu khyātiḥ saṃnihitasya rajatatāmabhūtāṃ rajatasya vā saṃnihitatāmādarśayantī prasañjayati /
nanu ca rajatanayanaghaṭitavastunoḥ khyātī staḥ /
te eva prasañjike /
satyam /
na tu tadupanītayoriyaṃ niṣedhāvagatiḥ /
na hi ‘nedaṃ rajatam'iti rajatamātraṃ cakṣuḥsaṃyuktavastumātraṃ vā nirasyamānamavasyāmaḥ /
kiṃ tu cakṣuḥsaṃyuktasya tu rajatatāṃ rajatasya vā cakṣusaṃyuktām /
na caitayoragrahaṇaṃ prāpakam, agrahaṇatvādeva /
tasmādavaśyaṃ pratiṣedhyaprāptaye viparītakhyātirupāsanīyā /
na ca ‘nedam'ityagrahaṇameva vāryate, sarvajñāneṣu tādrūpyaprasaṃgāt /
sarvajñānānāmagrahabādhenotpattau ca vivekajñānamātramidaṃ na prasaktapratiṣedharūpamiti pratītyanusāriṇo 'nurūpam /
na hi rajataśuktikāśakalayoryugapadviviktayorgrahaṇe īdṛśī pratītirna krameṇa /
aviviktayorgrahaṇa īdṛśī syāditi cet /
yuktā, viviktayorgrahaṇe 'vivekapratiṣedharūpatvāt /
viviktayorgrahaṇe prāptyabhāvayuktā /
api ca bhavati kadācit ---
yaḥ smarati ca rajatasya, cakṣuḥsaṃyuktasya vastunaḥ sāmānyamātradarśī, na rajatādvivekaṃ gṛhṇāti, punaścakṣuḥprasādātpratyeti /
na ca tadā tathā pratītiravivekagrahaṇābhāvāt /
nanu sāmānyadarśane na cedviparyayaḥ, saṃśayaḥ syāt /
tadapanodi ca nirṇayajñānamīdṛśameva /
naitatsāram /
na hyasati koṭidvayasmaraṇe sāmānyadarśane 'pi saṃśayaḥ, na ca viparyayaḥ /
bhavati hi puro 'vasthite bhāsvararūpamātrapratītiḥ, rajate ca smṛtiḥ /
na ca tayoranyatvaṃ pratipadyate, naikatvaṃ ca /
tatra na vivekajñānamevaṃrūpam, ekatvāpratipatteḥ /
atha matam ---
vivekāgrahaṇātkālasaṃnidhipratīteśca rajataṃ vā cakṣuḥsaṃprayuktavadavabhāsate, cakṣuḥsaṃyuktaṃ vā rajatavat /
ataḥ prāptiriti pratiṣedhopapattiḥ /
abhyupetā tarhi viparītakhyātiḥ /
na hyanyā sā, atadātmanastathāvabhāsanāt /
kāmaṃ [KKS_144] tattvājñānanimittā syāt /
na hi sā tattvajñāne satyudeti, virodhāditi /
tatrāpi saṃnidhikhyātireva nibandhanam /
tasyāstu vivekagraho 'pavādaḥ /
agrahaṇe nirapavādā saiva kāraṇam, nābhāvaḥ /
viparītakhyātyanabhyugame cāgrahaṇanibandhano bhrama ityagrahaṇamagrahaṇanibandhanamiti suvyāhṛtam /
svapne ca dvitīyābhāvātkuto 'vivekaḥ, smṛtatvenāviviktasya tathā viveke dharmiṇi pratipanne dharmāntarapratipanne dharmāntarapratipatterbādhakatvaṃ pūrvasyāśca bhrāntitvaṃ syātāmiti /
yaḥ pratītivirodhastu sa svadoṣa udāhṛtaḥ

2.150

sāmānādhikaraṇyena bodhādrūpyamidaṃ mitam /
'idaṃ śuklaṃ rajatam'iti sāmānādhikaraṇyena pratīterātmopālambhaḥ parasminnāsajyate pratītivirodhaḥ, jñānabhedakalpanāyāḥ pramāṇābhāvāt /
anāśvāso jñāyamāne jñānenaivāpabādhyate

2.151

vyabhicārādasāmarthyaṃ na tatkāryasya lābhataḥ /
vyabhicārātprameyatve kāryameva na labhyate

2.152

yo hi jñāyamāne 'rthe 'nyathāpi syādityanāśvāsastasya tenaiva jñānena tathātvaparicchedinotpattirnirudhyate /
tathā hi ---
anāśvāsanivṛttaye tadvidhaṃ jñānamevāpekṣyate /
taccāstyeva /
na ca vyabhicāradoṣādasamarthapramāṇaṃ jñānamiti yujyate, pramāṇakāryasya paricchedasya jñānarūpādeva siddhatvāt /
paricchedato hi prāmāṇyam /
atantratā tu vyabhicārāvyabhicārayoḥ, asati tasmin dhūmāderavyabhicārasyāpyapramāṇatvāt, vyabhicāravato 'pi ca sitāsitādiṣu cakṣuṣaḥ sati tasmin prāmāṇyāt /
na ca vyabhicāro bādhaheturdoṣavat prāmāṇyopaghātī kvacid dṛṣṭaḥ, cakṣurādau vyabhicāravati pramāṇatvāt /
nanu dṛṣṭo vyabhicāraḥ prāmāṇyopaghātī prameyatvordhvatvādau /
naitatsāram /
na [KKS_145] tatra vyabhicārādaprāmāṇyam, api tu paricchedakāryābhāvāt /
tadabhāvaśca hetvabhāvāt /
avyabhicārāddhi liṅgālliṅgiparicchedaḥ /
yatra tvavyabhicāro na kāraṇaṃ tatra vyabhicāre 'pi sati paricchede prāmāṇyamavivādam /
akṣeṣu tadvadeva ca jñānaṃ paricchedanimittam, na liṅgavat /
na ca saṃśayotpattyā vyabhicāraḥ prāmāṇyamupahanti, samyakparicchinne dvaividdhyasyāsaṃśayahetutvāt /
na niścite sthāṇāvūrdhvatvena saṃśerate /
utpattyaiva jñānamarthamavadhārayati /
anavadhārakaṃ tu naivehādhikṛtam /
evaṃ cāvadhāraṇādevānavadhāraṇamiti vipratiṣiddham /
ya eva tvavyabhicāramarthayate jñānasyāśvāsārthaṃ tasyaivānāśvāsaḥ, avyabhicārajñāne 'pyanāśvāsāt /
na hi tadasiddhavyabhicāramātmani jñānāntareṣu cāśvāsakāraṇam /
jñānāntarātsiddhāvanavasthā /
api ca jñānarūpāccennārthāśvāsaḥ, tasyāsiddhau kena sahāvyabhicāro jñānasya gṛhyeta? kiṃ ca jñānarūpādevāvyabhicāro 'pi kathyate, viparītakhyātau tadvirodhāt /
tathā sati tadeva viṣayasya sādhakam, vyartho 'vyabhicāraḥ /
na ca vyabhicāraḥ prāmāṇyamupahantītyuktam /
api cāgrahaṇe 'bhīṣṭaṃ yadvivekanibandhanam /
na parāṇudyate daṇḍaistadviparyayadarśane

2.153

nodrekahetavo doṣāḥ kāryasāmarthyaghātinaḥ /
grahāgrahavibhāgaḥ syādatastatsadasattvataḥ

2.154

viparyaye hi nitarāmupaghātaḥ prakalpate /
iṣṭakāryoparodhena viparītodayena ca

2.155

tasmāttatsadasattvābhyāṃ viveko 'trāpi kalpate /
doṣe 'satyagrahāśaṅkā kathaṃ ca vinivartate

2.156

[KKS_146] na hi kāraṇasadbhāve kāryasattā niyogataḥ /
pratyakṣaṃ kāryamevaṃ ca hetunānumitaṃ bhavet

2.157

viparyaye phalābhāvo hetvabhāvāttu yujyate /
vivekopāyaśca doṣābhāvabhāvau grahaṇāgrahaṇayorna daṇḍavāritau /
viparyaye viparyayahetavo 'bhyupaghātakāḥ, sutarāmiṣṭakāryoparodhādviparītodayācca /
na cāduṣṭeṣvapīndriyādiṣu agrahāśaṅkānivṛttiḥ, yato hetubhāve 'pi na niyogataḥ kāryam, viparyayaśca syāt /
pratyakṣāsaṃvittirhetunānumīyeta /
phalāttu hetorhetubhāvānumānam /
doṣābhāvāttu viparyayakāryāsattvaṃ yuktānumānam, hetvabhāve kāryānutpādāt /
anālambanatāpattiryathākārāntarārpaṇam

2.158

svarūpānarpaṇādevaṃ bhavedagrahaṇe 'pi te /
kasyacittvarpaṇaṃ tulyamatha tatra na tattathā

2.159

parasyāpi hi tatraivamatha tatra tathā sthiteḥ /
sarvatra syāttathābhāvaḥ syādevaṃ grahaṇe 'pi te

2.160

yathā tatrānimittatvātsamyajñāne 'nimittatā /
śaṅkyate grahaṇe 'pyevamagrahe sā nirūpitā

2.161

jñānādeva nimittatvamanyeṣāṃ na viśiṣyate /
ālambanatvahānaṃ ca yathākārāntarāvabhāse cakṣuḥsaṃyuktasya tathāgrahaṇe 'pi, svarūpānarpaṇasya tulyatvāt /
atha kasyacitsāmānyarūpasya svākāratvāt ---
atha kāniciccakṣuḥsaṃyuktāni vastūni svena rūpeṇa gṛhyanta iti kasyacidagrahaṇe 'pi nānālambanatvam ---
tulyam /
ākārāntarāvabhāse 'pi keṣāñcit [KKS_147] svākārāṇāmavabhāsanāt /
athāgrahaṇe naiva cakṣuḥsaṃyuktasyālambanatvamiṣyate, paro 'pi naiva viparyaya icchati /
evaṃ hyuktam ---
'tasmādyadanyathā santamanyathā pratipadyate /
tannirālambanaṃ jñānamabhāvālambanaṃ ca tat'; //
atha viparyaye cakṣuḥsaṃyuktasyālambanatvādanyatrāpyanālambanatāśaṅkā, agrahaṇe 'pi tulyā /
yathā khalu viparyayajñāne cakṣuḥsaṃprayuktavastusvabhāvanirapekṣatā dṛṣṭā samyagjñāne 'pi śaṅkyate jñānatvasāmānyāttathā cakṣuḥsaṃprayuktamapi vastu nāvikalarūpaṃ gṛhyate, tenānālambanaṃ bhavati, sadṛśasmṛtihetutāṃ ca pratipadyate ---
ityagrahaṇe dṛṣṭānālambanatā grahaṇeṣvapi kasmānna śaṅkyate? doṣābhāvāditi cet, viparyaye 'pi tulyam, na cānyathālambane nirālambanatvam /
cakṣustvanyathāpi nālambyate /
ālambanārthaśca rajatavyavahārayogyatā śukteḥ, tathā hi rajatārthī tāmādatte /
ghaṭasyāpi hi naivānyatsvajñānālambanatvamanyatra vyavahārayogyatāyāḥ, yato na viṣayākāraṃ jñānam /
tatra śuktiḥ svarūpeṇa nālambitā rajatajñānena, tannibandhanavyavahārabhāvāt /
rajatarūpeṇa tu tannibandhanasyopādānavyavahārasya tatra bhāvāditi /
kriyāniṣṭhe 'pi vidhau vastusvarūpasiddhaye kaścidāha ---
avaghātaprokṣaṇāderyathā dravyārthatā sthitā

2.162

jñānaṃ svabhāvāddravyārthaṃ karmatvāccātmanastathā /
bhavatvevaṃ tathāpīṣṭarūpasiddhiḥ kuto matā

2.163

śabdastadarthakāryatve tāvajñānasya niṣṭhitaḥ /
jñānājjñeyasya ko 'nyo 'rthaḥ svarūpapratibhāsanāt

2.164

adṛṣṭakalpanā yuktā na ca dṛṣṭasya saṃbhave /
[KKS_148] tasmādyathā prokṣaṇādividhervrīhiṣu gamyate

2.165

adṛṣṭā saṃskṛtirjñānavidhe rūpaṃ tathātmanaḥ /
yathā avaghātaprokṣaṇādayaḥ svarūpeṇaiva dravyārthāḥ, dvitīyayā ca dravyasya karmatvena nirdeśāt, tathā jñānamapi svarūpeṇa parārtham /
karmatvena cātmano nirdeśāttadartham /
ato jñānaviṣayo 'pi vidhirātmarūpaṃ saṃspṛśati, na jñānamātre paryavasyati, jñānasyātmarūpārthatvena kartavyatāvagamājjñānaniyogenaivātmarūpasyākṣepāt /
syādetat ---
bhavatu jñānasyātmārthatābhipretā /
apahatapāpmādirūpātmapratītau tu pramāṇaṃ vācyam /
śabdastāvadevaṃvidhātmajñānakartavyatāyāṃ paryavasitaḥ ---
‘evaṃvidhātmoddeśena jñānaṃ kuryāt'; na tu ‘evaṃvidha ātmā'; iti /
tatrocyate ---
na hi tatrākiñcitkarasya tādarthyena kartavyatā yujyate /
jñānasya ca karmaṇi nānyatphalaṃ tadrūpasaṃvitteḥ, na hi tasyāṃ dṛṣṭāyāmanyasyādṛṣṭasya kalpanā /
tatra yathā ‘vrīhīn prokṣati'iti prokṣaṇavidhereva vrīhiṣvadṛṣṭasaṃskārāvagamaḥ prokṣaṇaviṣayādapi /
nānyathā vrīhyarthe prokṣaṇe kartavyatā yujyate /
na hi tatra kiñcidakurvatprokṣaṇaṃ tadarthaṃ kṛtaṃ syādityevaṃ vidherevādṛṣṭasaṃskārasadbhāvasiddhiḥ, yathā ‘svargakāmo yajeta'; iti /
nānyathā svargakāmasya yāgakartavyatāpratītiryujyate yadi na svargopāyo yāgaḥ /
anupāye cenniyujyate, na svargakāmo niyukto bhavati /
anuṣṭhito 'pi na svargakāmenānuṣṭhito bhavatīti kriyāviṣayādapi vidheḥ sādhyasādhanabhāvāvagamaḥ śābdaḥ ---
tathā jñānaviṣayādapi vidherātmarūpabodhaḥ /
na hi tadvidhamātmānamuddiśyajñānaniyogo yujyate, atadvidhaścedātmā tena jñānena pratīyata iti /
uktottaramidaṃ yasmādarūpeṇāpi bhāsakam

2.166

jñānaṃ pradarśitaṃ na syādanyathā tadvidheḥ phalam /
layo nivartyo na tathā vikṣepo hi yathāsukhaḥ

2.167

[KKS_149] layavikṣepabhedaśca na syādagrahamātrake /
nanvarūpāvabhāse syādadṛṣṭaphalakalpanā

2.168

rūpāvabhāse dṛṣṭaṃ tu phalaṃ tatsiddhilakṣaṇam /
na dṛṣṭamātrād dṛṣṭārthaṃ puruṣārthānugaṃ tu tat

2.169

na bhidyate ca tadbhāvo rūpārūpāvabhāsayoḥ /
yathā prapañcaśūnyatve tattve jñānāvabhāsite

2.170

duḥkhakarmakleśahānamatattve 'pi tathā bhavet /
etaccātra bhavedyuktaṃ pratyakṣādyavirodhataḥ

2.171

anaupacārikārthāśca syuḥ karmaviṣayo yataḥ /
ātmārthajñānavidheretāvadgamyate ---
jñānena so 'vabhāsyate, ālambyate, vyavahārayogyatāmāpadyate /
taccāvabhāsanaṃ svarūpeṇa ca dṛṣṭam, pararūpeṇa ca /
rajatātmanā śuktikāyāḥ /
pratipāditametat ---
nāgrahamātrametat, anyathākhyātistu /
tatrobhayathā saṃbhave kuta etat ---
tattvapratipattiravaśyābhyupeyā, nātasmiṃstatkhyātiḥ? anyathā nātmajñānavidhiḥ phalavān syāt /
sa khalvanātmarūpapravilayārthaḥ /
anātmarūpavilayena hi vastuno 'vagatirdṛṣṭeti /
yadi ca nātmano nāmarūpaprapañcarūpeṇa prakāśanam, kiṃ pravilāpyeta? atha matam ---
dviprakāreyamavidyā, prakāśasyācchādikā vikṣepikā ca /
svapnajāgaritayorvikṣepikā, suṣupta ācchādikā layalakṣaṇā /
tatrācchādakāvidyānivṛttirjñānavidheḥ phalam /
taccāsat /
yato nācchādikāyā avidyāyā nivṛttiḥ puruṣeṇārthyate tathā yathā vikṣepasya /
sa hi vividhaduḥkhātmakaḥ /
layastu vividhaduḥkhanivṛtterasakṛdānandatvena śrutau gītaḥ pratyutārthanīyaḥ syāt /
api ca viparyāsamanicchato 'vidyābheda eva na syāt, avasthātraye 'pyagrahaṇamātratvāt /
tasmādagrahaṇaviparyayagrahaṇe dve avidye kāryakāraṇabhāvenāvasthite /
[KKS_150] svapnajāgaritayorubhe, kāraṇabhūtāgrahaṇalakṣaṇā suṣupta ityavidyāpravibhāga upapadyate /
taduktam ---
kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau /
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tu turye na sidhyataḥ'; //
nanvanyathāyaṃ bhedaḥ ---
agrahaṇasamyaggrahaṇābhyām /
agrahaṇalakṣaṇācchādikā suṣupte, asamyaggrahaṇamitarayoḥ /
tathā hi ---
abhinnasya vastuno 'pradeśasya grahaṇe tathābhāvasya cāgrahaṇātpṛthaktvena pratyavabhāsaḥ /
naitatsāram /
yadi tāvadasamyaggrahaṇamātraṃ tadapaṭutvaṃ vā jñānasya kenaciddrūpeṇa vā grahaṇam, na sarvātmanā /
tatra dūrasthe sūkṣme ca bhavatyapaṭu jñānaṃ sāmānyajñānam /
na ca tadavidyā /
na ca kiñcijjñānaṃ sarvātmanārthasya grāhakamiti sarvajñānamithyātvāpātaḥ /
abhedasyāgrahaṇe 'pi bhedasyāvartane 'pi bhedasyāsaṃvitterna nivartanīyamasti vidyayā /
na khalvabhedāgrahaṇaṃ nivartanīyam /
na hi tatkiñcidaparādhyati /
bhedastu vividhaduḥkhāyatanam /
athāsamyaggrahaṇaṃ pṛthakpratyavabhāso 'pṛthagātmanaḥ, abhyupetā tarhi viparyayakhyātiḥ ---
apṛthak pṛthak prakāśata iti /
athocyeta ---
na brūmaḥ pṛthak prakāśate, kiṃ tu pṛthagiva prakāśata iti /
ka ivārthaḥ? yadi yathā pṛthagbhūtamaprakāśamānaikatvaṃ prakāśate tathaikamapyātmatattvamagṛhyamāṇaikatvaṃ prakāśata iti /
kenacidaṃśena grahaṇaṃ sarvātmanā cāgrahaṇamuktaṃ bhavati, tatra coktam /
atha prakāśata iva, na tu prakāśate /
prakāśane ka upamārthaḥ? tannibandhanavyavahārapravṛttiḥ /
tannibandhanaścedvyavahāraḥ /
prāptaṃ prakāśanam ---
nāsati kāraṇe kāryaṃ bhavatīti /
athābhedāgraha eva pṛthaktvagrahābhimānaḥ /
tadasat, agrahaṇasyābhāvasya svarūpeṇa pararūpeṇa vā grahaṇānabhyupagamāt /
aprakāśamāne ca pṛthaktve kutastadavagrahaḥ? abhinne ca bhedābhimānaṃ parityajyābhedāgrahaṇe bhedagrahābhimānamūrīkurvatā kiṃ parihṛtaṃ syāt? tasmātsuṣṭhūcyate ---
‘layavikṣepabhedaśca na syādagrahamātrake'; iti /
[KKS_151] nanvanātmarūpeṇa pratipatterna dṛśyate kiñcitphalam /
tatrādṛṣṭakalpanā syāt /
ātmarūpapratipattestu dṛṣṭaṃ phalaṃ tatsvarūpasiddhiḥ /
ucyate ---
na yasya kasyaciddarśanād dṛṣṭārthatā, kiṃ tu puruṣārthasaṃsparśinaḥ /
tena hi tadvidhirnirākāṅkṣā bhavati /
na ca puruṣārrhabhedastattvātattvapratipattyoḥ /
yathā hi viśuddhamadvaitamātmānaṃ pratipadyamānastathābhūto na śokena saṃspṛśyate, śocanīyābhāvāt /
na karmāśayamupacinoti, kartavyābhāvāt /
na kvaciddrajyati kiñcid dveṣṭi vā, viṣayābhāvāt /
‘evaṃ jīvanneva vidvānvimukto bhavati /
tathā atathābhūtamapi tathābhāvanāpuraḥsaraṃ sākṣādiva pratipadyamānaḥ /
abhūto 'pyarthaḥ paribhāvanātiśayādbhūtavyavahāraheturbhavati /
idameva cātra yujyate, pratyakṣādīnāmavirodhāt, karmavidhīnāṃ ca bhūtārthatvāt /
paramārthe hi prapañcaśūnyatve pratyakṣādīni pramāṇāni bādhyeran /
karmavidhayaścābhūtakalpanopādānavyavahārasiddhārthagocarāḥ syuḥ /
tasmādaparamārthenaivādvaitātmajñānavidhiryujyate /
jānātistattvabodhe cenna mithyādiviśeṣaṇāt

2.172

nātmā jñātastathā syāccenna tadrūpāvidhānataḥ /
pramāṇāntarasiddhatve natarāmanyathā yadi

2.173

śabdārpitena rūpeṇa tasya jñānaṃ vidhīyate /
atattvenāpi tenāsya vijñānamavakalpate

2.174

yadi matam ---
‘sa vijijñāsitavyaḥ'; iti jānātistattvapariccheda eva vartate /
tena nābhūtasamāropeṇa jñānavidhiḥ syāditi /
tanna, mithyātvādibhirjñānaṃ viśeṣyate ---
mithyājñānaṃ samyagjñānaṃ saṃśayajñānamiti /
tadekaniyame nopapadyeta, paunaruktyādvirodhācca /
syādetat ---
asvarūpeṇa pratipattau na tadātmajñānam, anyajñānameva bhavati /
tattvajñānaṃ ca vidhīyate /
tasmāttattvasiddhiriti /
tacca na /
na khalvetāvadeva tat ---
‘ātmā jñātavyaḥ iti /
[KKS_152] yadi syāttadrūpajñānavidhiḥ /
tacca na, ubhayathānupapatteḥ /
pramāṇāntarasiddhaṃ cedātmarūpaṃ na tajjñānaṃ vidheyam /
athāsiddham, aśakyameva tat /
syādetat ---
‘apahatapāpmā vijaro vimṛtyuḥ'; ‘idaṃ sarvaṃ yadayamātmā'iti śabdasamarpitarūpasya tasya jñānaṃ vidhīyate, tena ca tattvenāpi tatsaṃbhavati samāropitenāpi, tena na niyogatastathābhūtajñānavidhestathābhāvo 'sya pratīyate /
jñānaṃ yadi ca dṛṣṭārthaṃ prāptaṃ dṛṣṭata eva tat /
ātmarūpavijijñāsorajijñāsorvṛthaiva tat

2.175

tadupāyo na cejjñātastasyaivāstu vidhistataḥ /
avaghātādividhayo nādṛṣṭasparśavarjitāḥ

2.176

alaukikamidaṃ jñānamato yadi vidhīyate /
na rūpasiddhaye tāvadyataḥ kartavyatā vidheḥ

2.177

kartavyatā ca dṛṣṭārthe dṛṣṭādeva prasiddhyati /
alaukike 'rtharūpe 'taḥ śabdena pratipādite

2.178

jñāne jñeyābhyupāyatvātsvayamevonmukhaḥ pumān /
tadupāye tvavijñāte vidhinā sa pravartyatām

2.179

niyogānupraveśo 'to vihantyeva pramāṇatām /
bhūtartha iti nopāsyo bhūtārthagatimicchatā

2.180

yadi ca jñānasya dṛṣṭaṃ phalam, tata eva pravṛttisiddhe vyartho vidhiḥ /
yo hyātmarūpamanubhavitukāmaḥ, sa tasya jñāne svayameva yatate /
yastu na tathā, tasya tadvyarthamiti vidhiśatenāpi sa na pravartyate /
athopāyājñānāddṛṣṭaphale 'pi na pravartate svayam, ato vidhīyata iti /
tacca vārtam /
yataḥ sa evopāyo vidhīyatām, yatrāyamajñānānna pravṛttaḥ /
jñāne tu dṛṣṭaphalatvātpravartata [KKS_153] eva /
syādetat, avaghātādiṣu dṛṣṭaphaleṣvapi dṛṣṭo vidhiḥ /
satyam, na tvadṛṣṭasaṃsparśarahitaḥ /
tatrāpi hi niyamādṛṣṭaṃ phalaṃ taṇḍuleṣu tatpraṇāḍyā vā pradhānapūrvasiddhiradṛṣṭaiva /
atha matam ---
advaitātmajñānamadṛṣṭapūrvamalaukikam /
ato 'nantaraphalamapi vidhīyata iti /
tatrocyate ---
kimarthaṃ vidhīyate /
pramāṇāntarāgocarasya svarūpapratipattyartham, āhosvidanuṣṭhānārtham? tatra na svarūpasiddhyartham, anuṣṭhānaphalo hi vidhirnānuṣṭhānāya, dṛṣṭārthatvādeva tatsiddheḥ /
tasmādalaukike 'pahatapāpmādirūpa ātmatattve śabdātpratipanne tasya sākṣājjñānaṃ prati tadanubhavopāyatvātsvayameva puruṣasyābhimukhyaṃ bhavatīti vyarthaṃ tadvidhānam, yathāścaryabhūte kasmiṃścidarthe āgamātpratipanne tasya sākṣātkaraṇe svayamevonmukhatvaṃ bhavati /
tadupāyeṣu tvajñāteṣūpāyatvajñāpanāya vidhānaṃ yujyate /
tadevaṃ jñāne niyogānupapatterniyoge ca vasturūpāvagame prāmāṇyāyogādvyavasthitātmatattvapratipattimicchatā śabdānna tasya niyogānupraveśo 'bhyupagantavya iti /
idānīṃ dvitīyapratipattividhinirāsāyāha ---
ata eva na vijñānasaṃtānavidhiniṣṭhatā /
tatrāpi pūrvavanna syātsvarūpāvagatipramā

2.181

svarūpaniṣṭhācchabdāttu pramitasya vaco 'ntarāt /
upāsanavidhānaṃ syātprāptestadapi vā vṛthā

2.182

abhyāsena pratyayasya prakarṣasyābhivīkṣaṇāt /
tasmādbhavatyakārye 'rthe vedāntānāṃ pramāṇatā

2.183

yadapi matam ---
‘sa kratuṃ kurvīta'prajñāṃ kurvīta'; ‘nididhyāsitavyaḥ'; iti, yatrāpi svarūpaniṣṭhataiva lakṣyate ‘tattvamasi'; iti tatrāpi ‘sadasmi ---
iti ceto dhārayet'iti vivakṣitatvācchravaṇādanyadanucintanaṃ dhyānaṃ pratyayapravāho vidhīyate karmavadevāmṛtatvaphalam /
[KKS_154] tadapyata eva na yujyate, pūrvoktāttattvāvagatipramāṇābhāvaprasaṅgādanyaniṣṭhatvādvākyasya /
atha tu vākyāntarāttattvaniṣṭhādadhigate tadviṣayapratyayapravāhavidhānamiṣyate /
bhavatu /
na kaściddoṣaḥ /
tathā ca ‘vijñāya prajñāṃ kurvīta'ityātmatattvavijñānasya siddhatāṃ darśayati /
tadapi vā vyarthameva, prāptārthatvāt /
sākṣātkaraṇaphalaṃ hi tattadanucintanaṃ dṛṣṭārtham, na tato 'nyatphalamākāṅkṣyate /
amṛtatvaṃ hi na svarūpāvirbhāvādanyaditi prāgvarṇitam /
dṛṣṭā ca jñānābhyāsasya samyagjñānaprasādahetutā loke /
bhāvanāviśeṣāddhi abhūtamapyanubhavamāpadyate, kiṃ punarbhūtam /
‘sa kratuṃ kurvīta'; iti tu na sakalaviśeṣātigātmatattvānucintanaṃ vidhīyate tadbhāvaphalam, api tu nāmarūpopādhimanomayaprāṇaśarīrādirūpānudhyānamaiśvaryaphalam, krameṇa vā sākṣātkaraṇaphalam /
‘tameva dhīro vijñāya'; iti na prajñākaraṇavidhiḥ /
‘tameva'ityanyanivṛtteḥ śrutattvānnivṛttau tātparyaṃ gamyate, ‘raktaḥ paṭo bhavati'iti tayā raktaparatvaṃ vākyasya /
atra ākāśāditattvabhedapūrvamavibhāgaḥ pratipāditaḥ, tatra tathaiva prajñākaraṇaprasaṅge ‘tameva'; iti vidhīyate /
tathā ca pūrvārdhe ---
‘virajaḥ para ākāśādaja ātmā mahān dhruvaḥ'; /
ityākāśādibhyaḥ paratvenātmatattvaṃ darśitam /
tasya tathaiva prajñākaraṇaprasaṅge tannivṛttaye ‘tameva'; ityucyate /
anyathā na evaśabdasya phalam, na ca nivartyaṃ vijñāyeta /
tathā ca tadevottareṇa prapañcyate ‘nānudhyāyādbahūñchabdān'; ityekavākyatā /
anyathā vākyaṃ bhidyeta /
śabdamātre cānudhyānāprasaṅgāt śabdapūrvattvāttasya śabdārthaviṣayamevedamiti /
evam ‘ātmetyevopāsīta'ityevakāraśrutestadarthavidhiḥ /
‘nididhyāsitavyaḥ'; ityapi ‘ātmanastu kāmāya'; ityupakramāt ‘idaṃ sarvaṃ [KKS_155] yadayamātmā'ityupasaṃhārādātmasvarūpaparamekaṃ vākyam /
tadantargatāḥ ‘draṣṭavyaḥ śrotavyo nididhyāsitavyaḥ'; iti na pṛthagvidhayaḥ kṛtyapratyayayoge 'pi /
kṛtyapratyayasyārthāntare 'pi smaraṇādarhādau stutyarthāḥ yathopāṃśuyājavākyāntargatāḥ ‘viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyaḥ'ityevamādayaḥ /
‘aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi'iti bhūta eva paryavasitaṃ vākyam /
tatra ‘sadasmi ---
iti dhārayet'; iti kalpaneyam /
tasmāttrividhasyāpi jñānasya vidheyatvāyogāt, vinā ca vidhervākyārthapratipatteḥ, apauruṣeyatvena nirapekṣatvādbhūte 'pyarthe vedāntānāṃ prāmāṇyasiddhiḥ /
tathā ca ‘tattu samanvayāt'iti codanālakṣaṇāddharmāttuśabdena viśeṣyaṃ brahma samanvayagamyamuktam /
samanvayo hi padārthānāṃ saṃsargo viniyogastato brahma gamyate, na codanāta ityarthaḥ /
nanvaviśeṣeṇa kārye 'rthe vedasya prāmāṇyaṃ varṇitam ---
‘codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ'; iti /
codanālakṣaṇo vedārtha ityarthaḥ /
naitatsāram /
evaṃ hi siddhaprāmāṇyavedārthavicāro 'yaṃ syāttaduttaralakṣaṇavat /
tatrānantaraṃ prāmāṇyapratipādanaṃ na yujyeta, ‘vṛttaṃ pramāṇalakṣaṇam'; iti ca /
mantrārthavādeṣu ca kāryārthatvena vipratipattirna syāt /
sā copariṣṭādeva nirasiṣyate bahu cātra vaktavyamityalaṃ prasaṅgena /
yathānyamānavyatibhedamuktā matiḥ pramāṇatvamupaiti kārye /
apauruṣeyāgamalabdhajanmā tathaiva siddhe nirapekṣabhāvāt

Original text: Brahmasiddhi · Edition: S. Kuppuswami Sastri. Madras : Government Press, 1937 (Madras Government Oriental Series, 4). [Reprint:Delhi : Sri Satguru, 1984] · Data entry Diwakar Acharya · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc