Brahmasiddhi · Chapter 4
//iti niyogakāṇḍas tṛtīyaḥ //
[KKS_156]
// caturthaḥ (siddhi)kāṇḍaḥ //
evaṃ tāvatpratipattikartavyatāprāmāṇyavyājena yairaprāmāṇyamuktaṃ tatpratibodhanāya kṛtaḥ prayatnaḥ; idānīṃ tvaprāmāṇyamevāhurye tadbodhanāya prayatyate /
tatra pūrvapakṣaḥ ---
nanvanvitapadārthatvādvākyārthasya padārthatām /
aprāpya na syādvākyārthaḥ padārthatve 'nyamānakaḥ
na tāvadbrahmāntaryāmyādipadaṃ pramāṇam, saṃbandhajñānāpekṣayā pūrvasiddhe pratyayahetutvena /
nāpi vākyam; na hi tatsākṣādvācakam; padārthadvārā tu tat pratipattiḥ; apadārthe jñānasyābhāvāt /
te hi saṃsargādguṇapradhānabhāvenetarapadārthaviśiṣṭamekaṃ padārthaṃ gamayanti /
tatra padārtha eva viśiṣṭo vākyārtho bhavati /
na cānadhigateṣu pramāṇāntareṇa padārthatvam; sambandhajñānāpekṣaṇāt ityuktam /
tatrāpadārthatve na vākyaviṣayatvam; anavabodhakaṃ teṣāṃ vākyam /
padārthatve pramāṇāntarādhigateranuvādakam /
tatrātyantāparidṛṣṭabrahmādyarthapramāṇābhimateṣu vākyeṣu tadvācīni padāni syuḥ, na vā /
yadi na santi na ta itaraiḥ saṃsṛjyeran na bhidyeranniti na teṣāṃ prameyāḥ loṣṭādivat /
atha tu santi, tathāpi tairadhigatasaṃbandhairna pratipādyeran apratipannāśca na viśiṣṭavākyārthapratipattihetavaḥ; tatra yathā 'vanātpika ānīyatam'; iti pikapadārthajñāne 'vabodhakatvaṃ tathā teṣāmapi /
tasmānna codanāto 'pūrvapadārthāvagamaḥ; sā hi vidhipratiṣedhābhyāṃ kriyāsu puruṣamadhikaroti; traividhyavṛddhaparigrahastu japopayogāt, upaniṣado vedāntāḥ; ---
iti tatra viniyogāt /
tatrocyate ---
sāmānyena padārthatve siddhe 'sādhāraṇairguṇaiḥ /
śakyāpūrvaviśeṣasya lokavat pratipādanā
[KKS_157] yathā loke ‘dvīpaviśeṣe evaṃnāmāno maratakamayapādāḥ padmarāgamayacañcavaḥ sauvarṇarājatapakṣāḥ pakṣiṇaḥ'iti pakṣisāmānyaṃ pramāṇāntaradhigatamananyasādhāraṇena dharmakalāpena saṃsṛjyamānaṃ pramāṇāntarānadhigataṃ viśeṣarūpamāsādayati, vākyena ca pramīyate pramāṇāntarānadhigatena viśeṣarūpeṇa ---
sarvasyaiva hi vākyasyānadhigato viśeṣa eva prameyaḥ tathā kāraṇasāmānyaṃ vā satsāmānyaṃ vā ‘yato vā imāni bhūtāni jāyante'; iti ‘asthūlamanaṇvahrasvam'ityādipadārthaiḥ saṃsargādbhedācca pramāṇāntarānadhigataṃ viśeṣarūpamāsādayati, vākyasya ca prameyaṃ bhavati /
tadevaṃ lokasiddhapadārthānvayenaivāpūrvārthapratipatternānavabodhakatvamanuvādakatvaṃ vā /
sarvapratyayavedye vā brahmarūpe vyavasthite /
prapañcasya pravilayaḥ śabdena pratipādyate
pravilīnaprapañcena tadrūpeṇa na gocaraḥ /
mānāntarasyeti matamāmnāyaikanibandhanam
athavā na loke 'tyantamaprasiddhaṃ brahma, sarvapratyayavedyatvāt, brahmaṇo vyatirekeṇa pratyetavyasyābhāvāt, viśeṣapratyayānāṃ ca sāmānyarūpānugamāt, bhedopasaṃhārāvaśiṣṭaṃ ca satyaṃ brahma ---
iti pratipādanāt, ‘vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam'; iti dṛṣṭāntāt /
kiṃ tarhi śabdena pratipādyate? prapañcābhāvaḥ /
tatra prapañcapadārtho 'pi siddhaḥ, niṣedho 'pi siddhaḥ, tayoḥ saṃsargāttadabhāvapratipattiḥ /
āmnāyaikanibandhanatvaṃ tu tasyocyate, pratyakṣādīnāmavidyāsaṃbhinnatvāt; pratyastamitanikhilabhedena rūpeṇāviṣayīkaraṇādbhedapratyastamayasyāmnāyāvagamyatvāditi /
paraḥ punaḥ pratyavatiṣṭhate ---
nanu cāpuruṣārthatvaṃ bhūtaniṣṭhe prasajyate /
yat khalu vākyaṃ na puruṣaṃ kvaciddhitasādhane pravartayati ahitasādhanācca [KKS_158] nivartayati, kevalaṃ siddhamarthamanvācaṣṭe, tadapuruṣārtham; apuruṣārthatvācconmattapralāpavadapramāṇam; tathā ca prāyeṇa vedāntāḥ /
ucyate ---
pramāṇasya na caitāvatpuruṣārthaikaniṣṭhatā
(upekṣāmapi hi phalaṃ pramāṇasya pracakṣate) /
(anena ślokārdhenātra bhavitavyamityabhyūhaḥ; paraṃ tu mātṛkāsu na dṛśyate /
--- editor)
api cājñānataḥ śokī duḥkhī jīvaḥ prakāśate
tannivṛttiśca vijñānaṃ puruṣārthaḥ svayaṃ matam /
kasmiṃścidarthe vijñāte kutūhalavatāṃ nṛṇām
ākulānāṃ jñānajanma puruṣārthatvasaṃmatam /
akṣādau ca yathārūpaniṣṭhe nāpuruṣārthatā
na ca pravṛttiniṣṭhatvaṃ tathāsmin kena vāryate /
jñeyasya puruṣārthatvaṃ tatra cedatra tatsamam
puruṣārthaḥ svayaṃ brahma praśāntaṃ vijarādikam /
atastattvamasītyevamanuśiṣyāya śiṣyate
parapravṛtteraṅgatvaṃ pratyakṣādermataṃ yadi /
atrāpi sākṣātkaraṇapravṛttāvaṅgateṣyatām
na tāvanniyogataḥ pramāṇasya puruṣārthaphalatā /
na khalu hitopādānāhitahāne eva pramāṇaphale; upekṣāmapi hi pramāṇaphalaṃ pramāṇavida ācakṣate /
na ca puruṣārthatā pramāṇalakṣaṇam, pramāhetutvaṃ tu /
tasmānna puruṣārthābhāvenāprāmāṇyam /
api ca ‘śokyaham'duḥkhyaham'; 'dhanādīni mama naṣṭāni'iti viśuddhabrahmātmano jīvasya mithyājñānam; etannivṛttirūpaṃ ca viśuddhānandaprakāśabrahmātmatatvajñānam /
tat svarūpeṇaiva puruṣārthaḥ; aniṣṭanivṛttirūpatvādiṣṭāvirbhāvācca /
yadyapi ca saṃskārāttasyānuvṛttistathāpi śābdajñānamanusaṃtanvato viduṣo na pūrvavadbhavati nivartate cātyantāya /
dṛṣṭā ca jñānotpattereva puruṣārthatā kvacit kutūhalākulitānāmajñāte'rthe /
na hi [KKS_159] tajjñānāt paramanyadarthyate /
na ca pravṛttinivṛttiviṣayasyaiva puruṣārthateti niyamaḥ; pratyakṣādīni hi pramāṇāni; na ca tāvatpravṛttinivṛttiparāṇi siddhavastuviṣayāṇi; na ca puruṣārthatāṃ jahati /
yadi matam ---
pratyakṣādijñeyaṃ hi siddhaṃ vastu puruṣārthaḥ salilādiḥ, tadupakārāt; tataḥ pratyakṣādīnāṃ puruṣārthatā bhūtaniṣṭhānāmapi /
atrāpi ca śabdaprameyaṃ svayameva brahma puruṣārtho jarādivividhāśivopaśamāt paramānandaprakāśatvācca suprasannam /
ata eva 'tattvamasi'iti śvetaketumukhenāśāsanīyāya puruṣāya śrutyābhinnamupadiśyate; abhinnaṃ hi tadanuśāsanīyāt /
bhedena ca pratīyamānaṃ na puruṣārthaḥ /
tattve tādātmyajñāne ca tathābhāvāt viśvāśivopaśamāt paramaśivabhāvācca paripūrṇaḥ puruṣārtho āpto bhavati /
yadi matam ---
pratyakṣādīnyapi pravṛtyaṅgānyeva,
pramite 'rthe hānopādānādilakṣaṇāyāḥ pravṛttestanmūlatvāt;
īdṛśaṃ pravṛtyaṅgatvamatrāpyastyeva, śabdāt pramite brahmaṇi sākṣātkaraṇāya pravṛtteriṣṭatvāditi //
eṣā vedāntatattvapravicayacaturaprasphurannyāyatejā
mārgaṃ mukternirundhannibiḍamapi tamo 'nādi nirdārayantī /
sadyaḥ prakṣālayantī ghanamapi jagatāṃ tīrthadustarkapaṅkaṃ
vyākhyātotkhātaviśvā śivaniratiśayaśreyase brahmasiddhiḥ
Original text: Brahmasiddhi · Edition: S. Kuppuswami Sastri. Madras : Government Press, 1937 (Madras Government Oriental Series, 4). [Reprint:Delhi : Sri Satguru, 1984] · Data entry Diwakar Acharya · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0