Brahmasiddhi · Chapter 1
ānandamekamamṛtamajaṃ vijñānamakṣaram /
asarvaṃ sarvamabhayaṃ namasyāmaḥ prajāpatim
vedānteṣu vipratipadyante vipaścitaḥ ---
kecidaprāmāṇyaṃ manyante, ātmanaḥ pramāṇāntarasiddhatve teṣāmanuvādakatvam, asiddhatve saṃbandhāgrahaṇāt, apadārthatve vākyasyāviṣayatvāt, pravṛttinivṛttyanupadeśe cāpuruṣārthatvāt /
anye tu pratipattikartavyatāprāmāṇyavyājenāprāmāṇyamevāhuḥ /
anye tu karmavidhivirodhātpratyakṣādivirodhācca śrutārthaparigrahe upacaritārthānmanyante /
tannirāsārthamucyate --- ānandamiti /
parāṃ ca devatāṃ guṇābhidhānalakṣaṇayā stutyā kāyavāṅmanaḥprahvatālakṣaṇayā ca praṇatyā pūjayati /
prakaraṇārthaṃ copakṣipati ---
vipratipattinirākaraṇamukhena vedāntānāmevaṃbhūte 'rthe prāmāṇyapratipādanādyato bhavatyeṣo 'pi prakaraṇārthaḥ /
atra kecit ---
ānandātmakatve brahmaṇaḥ, ānandarāgānmumukṣupravṛttiḥ syāt /
rāganibandhanā ca pravṛttiḥ saṃsārabījamiti na muktaye syāt /
śāntasya dāntasya cātmani darśanamucyate /
na cānandānurāgātpravartamānaḥ śānto bhavati /
tasmātsakaladuḥkhātige brahmatattve duḥkhebhya udvignaḥ sukhebhyaśca vītarāgaḥ pravartamāno mucyate /
ānandaśrutayaśca sakaladuḥkhātikramamevāhuḥ /
dṛṣṭo hi kṣudduḥkhādinivṛttau sukhaśabdaḥ /
saiva ca sukhamityanye /
na cāśmādau prasaṅgaḥ, pratyagvṛtterupalabhyamānāyāḥ sukhatvāt, tadviśiṣṭātmopalabdhervā /
tān pratyāha --- ānandamiti /
na tāvadduḥkhanivṛttireva sukham, yugapatsukhaduḥkhayordarśanātsaṃtāpavataḥ śītahrade nimagnārdhakāyasya /
atha [KKS_2] satyapyanimagnārdhakāyaduḥkhe itarasyābhāvātsukhamiti, kumbhīpāke pacyamānasya narakāntaraduḥkhābhāvātsukhitvaprasaṅgaḥ /
ekendriyadvāraduḥkhasya ca indriyāntardvāraduḥkhābhāvāt /
itaśca, aduḥkhasyāpi viṣayaviśeṣasaṃparkātsaṃvedyāhlādotpatteḥ /
yatrāpi duḥkhavigamaḥ, tatrāpi na tanmātrameva sukham, annapānaviśeṣopādānāt /
duḥkhavigamo hi yaistairannapānaiḥ sidhyati /
na ca sa viśeṣavān, yena tadviśeṣāya tatsādhanaviśeṣo 'pekṣyeta /
sukhe tvatiśayavattvādyuktā tatsādhanātiśayāpekṣā /
yadapi manyante ---
yadāpi nānyadduḥkhaṃ nivartyam, tadāpi kāmasya duḥkhātmakatvāttannibarhaṇarūpaṃ sukham /
tatrāpyakāmasya viṣayaviśeṣopabhoge na sukhitā syāt /
bhavati ca madhyastho 'pi ramaṇīyaviṣayasaṃparke hlādavān /
syādetat ---
yatraiva kāmaḥ sa eva sukhayati viṣayaḥ, netaraḥ /
tasmātkāmanivṛttyaiva viṣayāḥ sukhayitāraḥ /
anyathā ya ekasya sukhaḥ sa sarvasya syāt /
kāmanivṛttyā tu sukhatve yatra yasya kāmo 'bhiruciḥ sa eva tasya sukha iti yujyate /
tatrākāmasyāpi viṣayaviśeṣopabhogātkāmābhivyaktau tannivṛttau tatsukhitvamiti /
tadapyasāram, yato viṣayopabhogā nāvaśyaṃ kāmanibarhaṇāḥ /
uktaṃ hi ‘na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati'; iti /
tathā ‘bhogābhyāsamanu vivardhante rāgāḥ, kauśalāni cendriyāṇām'; iti /
viṣayadoṣadarśanādapi ca kāmanivṛttiḥ, tatropabhogatulya āhlādaḥ syāt /
samāne ca prārthitārthalābhe pramodabhedo na syāt, kāmanivṛtteraviśeṣāt /
syādetat ---
kāmātireke tannivṛttau sukhātiśayābhimānaḥ, itaratrānyatheti /
tacca na /
kāmātirekātprayasyantamavāpto 'rtho na tathā prīṇayati, yathāprārthito vinā prayāsādupanataḥ /
tathāhi ---
kleśādavāpto 'yamiti na tena tathā prīyate, yathānāśaṃsitopanatena /
kāmābhāvamātre ca sukhe 'kāmitaviṣayopabhoge na bhogāvasthāyāḥ pūrvāpare avasthe bhidyeyātām /
kāmapradhvaṃse vā parāvasthā na bhidyeta /
bhogāvasthāyāṃ prabuddhādhvastakāma eveti cetpūrvā [KKS_3] parayorapi dvayoravasthayostarhi sukhī itaratra duḥkhītyanubhavaviruddhamāpadyeta /
aprāptaśca smaraṇaviparivartī viṣayaḥ kāmasyodbodhakaḥ, prāpto nivartakaḥ /
prāptasyodbodhatve na tato nivṛttiḥ syāt /
na ca yatra kāmastatra sukham, manorathaśatārthitasyāpyupabhogena kasyacidduḥkhitvadarśanāt /
sukhapūrvakastu kāmaḥ, anubhūtatadbhāve taddarśanāt /
yāpi kācidananubhūte 'pi jātiviśeṣabhājāṃ kāmapravṛttiḥ sāpi prāgbhavīyānubhavanibandhanā /
yathā ca kasyacitkvacitkāmo jātibhedādinimittaḥ, tathā kiñcitkasyacitsukhamiti nāvyavasthā /
api ca kāmanivṛttyāpi keciddūyante, tadabhāve viṣayopabhogasāmarthyābhāvāt /
na tarhi nivṛttikāmāḥ /
nivṛttikāmā viṣayaṃ prati, tasya kutaścinnimittādanupabhogyatvāt /
kimiti tarhi dūyante? anubhūtacarasya tajjanmanaḥ sukhasyāprāpteḥ /
yathā pittādyupahatendriyā viśiṣṭebhyo 'nnapānebhyo nivṛttikāmāḥ, tathaiva kāmanivṛttyā tapyante /
tatrānubhūtacaratajjanmāhlādavicchedānnānyo hetuḥ /
tasmātpratyātmavedanīyasukhapratyākhyānamayuktam /
sukhasaṅgijanopacchandanāya tu tatrabhavadbhirvarṇitamiti paśyāmaḥ /
tadevaṃ duḥkhanivṛtteranyatsukham /
sa cānandaśabdasya mukhyo 'rthaḥ /
śabdapramāṇake ca yathāśabdaṃ pratipattiryuktā /
na ca rāganibandhanā tatra pravṛttiḥ /
na hīcchāmātraṃ rāgaḥ /
avidyākṣiptamabhūtaguṇābhiniveśaṃ rāgamācakṣate /
tattvadarśanavaimalyāttu tattve cetasaḥ prasādo 'bhirucirabhīcchā na rāgapakṣe vyavasthāpyate, yathā saṃsārāsāratātattvadarśananiṣpanno nodvegastato dveṣapakṣe /
anyathā sarvaduḥkhātige 'pi tattve taddveṣanibandhanā pravṛttiriti saṃsārānubandhaḥ syāt /
api ca dṛṣṭaparotkarṣarāgibhyo 'pīndriyajaya upadiśyate sādhanatvena kāmādityāgātmakaḥ, tathehāpi bhaviṣyati /
kathaṃ ca tatra samīhitetaraviṣayābhiṣvaṅganiṣedhaḥ? sarvaniṣedhe 'pravṛttidarśanāt /
tathottamasukharāgāditarasmādupanatādapi nivṛttiḥ /
tathā coktam ---
‘kāmātmatā na praśastā na caivehāstyakāmatā'; iti /
syādetat ---
ānandaścedbrahmaṇi saṃvedyaḥ, karturanyatkarmeti dvaitaprasaṅgaḥ /
kartṛkarmabhāvaśca na kriyāṃ karaṇaṃ cāntareṇa yataḥ /
tataḥ ‘ānandaṃ brahma'; [KKS_4] iti ca na syāt /
tadvattayā vyapadeśe advitīyamiti na yujyate /
asaṃvedane sannapyasatkalpa iti vyarthaṃ tatsaṃkīrtanam /
puruṣārthatvāya hi tatsaṃkīrtanam, asaṃvedyaśca kathaṃ puruṣārthaḥ? ucyate ---
phalavatkartṛvaccedaṃ draṣṭavyam /
tathā hi ---
pramāṇasya phalamarthāntaramanarthāntaraṃ vā sarvaparīkṣakaiḥ pratijñāyate prajñāyate ca /
na ca tadasaṃvedyam, tadasaṃvedyatve sarvāsaṃvedyatvaprasaṅgāt, tatkṛtatvātsaṃvedyabhāvasya bhāvānām /
na ca saṃvedyam, phalāntarānupalabdheranavasthāprasaṅgācca /
tasmātsaṃvedyam, ātmaprakāśatvāt /
asaṃvedyaṃ ca, viṣayavatkarmabhāvābhāvāt /
yathā ca kartaryātmanyasaṃvedye saṃvideva na syāt /
na hi tadaivaṃ bhavati ---
mayedaṃ viditam ---
iti /
na hyātmāsaṃvedyaḥ phale viṣaye cānusaṃdhātuṃ śakyaḥ /
ananusaṃdhāne ca svaparasaṃvedyayoḥ ko 'tiśayaḥ? na ca saṃvedyaḥ, karmatve karturvyatirekaprasaṅgāt anātmatvaprasaṅgācca /
tasmādātmaprakāśataiva tasya saṃvedyatā /
tathā brahmaṇaḥ svātmaprakāśasyānandasvabhāvo na saṃvedyaḥ, karmatvābhāvāt /
na cāsaṃvedyaḥ, svaprakāśatvāt /
‘tatkena kaṃ paśyet?'ityapi niṣedhaḥ karmaviṣayaḥ /
tathā hi sarvakarmapratyastamayahetuka eva sa ucyate ‘yadāsya sarvamātmaivābhūt'; iti /
anye manyante ---
dvividhā dharmāḥ ---
bhāvarūpā abhāvarūpāśceti /
tatrābhāvarūpā nādvaitaṃ vighnanti, yathā ---
‘ekamamṛtamajam'; iti /
na hi bhedodayavyayānāṃ nivṛttiḥ kiñcidvastu, yena dvaitamāvahet /
ānandaśca yadi bhāvaḥ, tasya dharmitve vijñānaṃ dharmaḥ syāt /
atha vijñānaṃ dharmirūpam, ānando dharmaḥ /
na hyekasya dve rūpe yujyete, virodhāt /
tatra ‘vijñānamānandaṃ brahma'; iti bhāvarūpayorānandabrahmaṇordharmadharmiṇorbhedādadvaitavighātaḥ /
syādetat ---
dharmo 'pi dharmiṇo na bhinnaḥ, bhede gavāśvavaddharmadharmibhāvānupapatteḥ /
tadasat, abhede 'pi dharmirūpavattadanupapatteḥ /
tasmātkathañcidbhinno dharmaḥ /
tathā cātyantikabhedābhāvaśrutiḥ ‘ekamevādvitīyam'; iti na yujyate /
evaṃ yo 'pyekasya rūpadvayaṃ pratipadyate /
tasmādvijñānātmano brahmaṇo duḥkhābhāvopādhirevānandaśabdaḥ, [KKS_5] yathā ---
sthūlābhāvādyupādhayaḥ ‘asthūlamanaṇvahrasvam'ityādayaḥ śabdāḥ /
na ca vijñānānandayorekatvameva, śabdadvayaprayogavaiyarthyāt /
kathaṃ cāparyāyaśabdābhidheya ekatvam? tasmādduḥkhoparama evānandaśabdasya brahmaṇyartha iti /
atrocyate ---
viśiṣṭasyāhlādātmanaḥ prakāśasya cāndramasasyeva śabdadvayena pratipādanānna doṣaḥ /
yathā ca ---
prakṛṣṭaḥ prakāśaḥ savitā ---
iti /
na ca prakṛṣṭaprakāśaśabdayoḥ paryāyatvam /
atha ca eka evābhyāmarthaviśeṣaḥ pratipādyate prakāśaviśeṣaḥ /
na hi prakarṣo 'nyaḥ prakāśarūpātsavitari, na prakāśarūpo vā prakarṣāt, api tu prakāśabhedaḥ śabdadvayopāyaḥ pratīyate /
tathā ‘vijñānamānandaṃ brahma'; ityānandabhedo vijñānabhedo vā brahmarūpamiti śabdadvayenāvagamyate /
paramatāmapyasya kecitsādhanapāratantryalakṣaṇāyāḥ kṣayitālakṣaṇāyāśca duḥkhatāyā abhāvānmanyante /
tadapi yathāśabdaṃ pratipatteḥ śabdapramāṇake 'rthe nānumanyante /
na hi svarūpataḥ paramatāsaṃbhave virodhyasaṃsargādupacaritā sā yuktā bhavitum /
tasmādātmaprakāśaprakṛṣṭātmasvabhāvameva brahmeti yuktam /
evaṃ ca laukikānanda etasya mātreti yujyate, avacchedāt /
duḥkhanivṛttau tu duryojametat /
itaścānandasvabhāva ātmā, parapremāspadatvāt /
śrūyate hi parapremāspadatvam- ‘tadetatpreyaḥ putrāt'; iti /
pratīyate ca /
tathā hi ---
sarvasyeyamātmāśīḥ kṛmerapi ‘mā na bhūvam, bhūyāsam'; iti /
sā ca priye 'vakalpate /
premā ca sukhātmani /
na duḥkhe, nobhayarūparahite, dveṣādupekṣaṇācca /
anye tu suṣupte ‘sukhamahamasvāpsam'; iti parāmarśādātmani sukhānubhavamāhuḥ /
na hyananubhave parāmarśa evaṃ syāt, suṣuptābhyupagamaśca /
[KKS_6] na cānyathānubhave sukhamiti parāmarśaḥ /
na ca tatrātmano 'nyadanubhavanīyamasti /
tathā cāharaharbrahmalokāvāptiḥ śrūyate /
tatrānya āhuḥ ---
duḥkhoparamādapi tathā parāmarśasiddhernaikāntataḥ sukhitvasiddhiḥ /
tān pratyāhuḥ ---
anyathābhāve 'vagate duḥkhoparamanimittaḥ sukhaśabda iti yujyate, anyathā mukhyārthataiva yuktā /
tatrāhuḥ ---
ubhayathā vyapadeśasya darśanādupapatteśca na vyapadeśamātrādarthasiddhirityalamativistareṇa /
atra kecit ---
bhogavyavasthānāt, muktasaṃsārivibhāgopapatteśca, dṛkchakteścārthavattvāt svātmani vṛttivirodhāt, dṛśyena ca draṣṭuranumānāt, dṛśyasya ca sukhaduḥkhamohabhedavacchabdādivibhāgopalabdheḥ, ekatvaśrutiḥ jātideśakālavibhāgābhāvanimittopacārānmanyante /
‘ātmaivedaṃ sarvam'; iti ca tādarthyanimittopacārāt /
tān pratyucyate ---
ekamiti /
‘indro māyābhiḥ pururūpa īyate'; iti vyaktameva nānārūpāvagamo māyānibandhano darśitaḥ /
tatra kathamekatvamupacaritamiti vaktuṃ śakyam? tathā vyakto nānātvaniṣedhaḥ ---
‘neha nānāsti kiñcana'; iti /
nānātvadarśananindā ca ---
‘mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti'; iti /
bhedadarśanasya cābhāvaḥ ---
bhedadṛṣṭiriva bhramāt ---
‘ya iha nāneva paśyati'; iti ivaśabdena prakāśito nopacarita ekatve 'vakalpate /
kāmamupacārādastvekatvam, na tu bhāvikasya nānātvasya nivṛttiḥ /
sāpyupacāreṇaivocyata iti cet, na, prayojanābhāvāt /
sati nimitte prayojane copacāraḥ /
na ca nānātvanivṛttyupacāre prayojanaṃ paśyāmaḥ /
viparyayācca /
abhyudayāya niḥśreyasāya vā nānātvanivṛttirupacaryeta /
sā hi sādhyasādhanādivibhāgaṃ nivartayantī sarvatra cātmābhimānamāvirbhāvayantī tadvirodhinī syāt /
tathā hi sarvato nivṛttasya niḥśreyasamityavisaṃvādaḥ (corrected; api saṃvādaḥ -- edition) /
tathā ‘ekamevādvitīyam'ityavadhāraṇādvitīyaśabdābhyāṃ tasyaivārthasya punaḥpunarabhidhānātsarvaprakārabhedanivṛttiparatā śruterlakṣyate /
abhyāse hi bhūyastvamarthasya bhavati, yathā ‘aho darśanīyā, aho darśanīyā'; iti /
na nyūnatvamapi /
dūrata evopacaritatvam /
[KKS_7] yattu bhogavyavasthānāditi, tatrocyate ---
kalpitādapi bhedādbhogavyavasthāsiddherasārametat /
tathā hi ---
ekasminnapyātmani sarvagate śarīraparimāṇe 'ṇuparimāṇe vā kalpitabhedanibandhanā bhogavyavasthā dṛśyate ---
pāde me vedanā, śirasi me vedanā ---
iti /
na hi pādasya śiraso vā vedanayābhisaṃbandhaḥ, ajñatvāt /
śarīraparimāṇātmavādino 'pi nāvayavā eva vedanābhājaḥ, ātmanastadvirahaprasaṅgāt /
syādetat ---
aikātmye tadvadeva dehāntarabhogānusandhānaṃ syāt /
anyadidānīmetat /
asti tāvadbhogavyavasthā /
api ca tatrāpi na pradeśaḥ pradeśāntaravedanāmanusaṃdadhāti, tathehāpi na jīvo jīvāntaravedanāmanusaṃdadhātīti samānam /
tathā maṇikṛpāṇadarpaṇādiṣu sukhādīnāṃ varṇasaṃsthānabhedavyavasthānamupalabhyate bhedābhāve 'pi /
evaṃ ca muktasaṃsārivibhāgo 'pyupapannaḥ /
tathā hi ---
eko 'pyātmā pradeśaiḥ sukhaduḥkhādibhiryujyamānastatra baddha iva itaratra mukta iva ca gamyate /
yathā malīmase darpaṇatale malīmasaṃ mukhaṃ viśuddhe viśuddhaṃ darpaṇarahitaṃ ca gamyamānaṃ tadupādhidoṣāsaṃpṛktam /
syādetat ---
kalpanā pratipattuḥ pratyayasya dharmo na vastu vyavasthāpayitumalam /
na khalu pratipattuḥ pratyayamanu viparivartante vastūni /
na copacaritātkāryamupapadyate /
na hyupacaritāgnibhāvo māṇavako dahati /
udāhṛtā tu vyavasthā /
satyam /
vibhramo hi saḥ /
atrāpi vibhramatvaṃ na daṇḍavāritam /
kalpito 'pi cāhidaṃśo maraṇakāryāya kalpate, pratisūryakaśca prakāśakāryāya /
yadapi dṛśyenaiva draṣṭuranumānāddraṣṭṛdṛśyayorbhedaḥ, dṛśyasya ca sukhādibhedopalabdhernānātvamiti, tadapyasat /
na draṣṭaryaprakāśe yato dṛśyasya siddhirastītyuktam /
dṛśyabhedopalabdhiśca nāsti, pramāṇasyānavacchedakatvāditi vakṣyate /
dṛkchakteścārthavattvaṃ svātmopayogāt /
na ca svātmani vṛttivirodhaḥ /
pradīpavatpramāṇaphalavaccetyuktam /
api ca ekatva evāyaṃ draṣṭṛdṛśyabhāvo 'vakalpate, draṣṭureva cidātmanastathā tathā vipariṇāmādvivartanādvā /
nānātve tu [KKS_8] vivitkasvabhāvayorasaṃsṛṣṭaparasparasvarūpayorasambaddhayoḥ kīdṛśo draṣṭṛdṛśyabhāvaḥ /
na hi cityāsaṃsṛṣṭaṃ cetitamiti yujyate /
ekāntaḥkaraṇasaṃkrāntāvastyeva sambandha iti cet, na, citeḥ śuddhatvādapariṇāmādapratisaṃkramācca /
dṛśyā buddhiścitisannidhestacchāyayā vivartata iti cet, atha keyaṃ tacchāyatā? atadātmanastadavabhāsaḥ /
na tarhi paramārthato dṛśyaṃ dṛśyate /
paramārthataścādṛśyamānaṃ draṣṭṛvyatiriktamastīti durbhaṇam /
yo 'pi manyate ---
dṛśyatayaiva dṛśyaṃ vyavasthāpyate, na sambandhena /
darśanaṃ ca ‘idam'iti parāgrūpaviṣayam /
sa vaktavyaḥ ---
satyaṃ parāgrūpaviṣayam /
tattvekasyaivātmanastathā tathā vipariṇāmādvivartanādvā darpaṇatala ivātmanaḥ /
tathā hi darpaṇatalasthamātmānaṃ vibhaktamivātmanaḥ pratyeti /
citestu vibhaktamasaṃsṛṣṭaṃ tayā cetyata iti duravagamam /
evaṃ ca draṣṭuravyatireko dṛśyasyāmnāyate ---
‘ātmani vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati'; iti /
tasmātsuṣṭhūktamekamiti /
kṣaṇikajñānātmavādinastu savāsanakleśasamucchedājjñānoparamalakṣaṇāmeva brahmaprāptimāhuḥ /
tathā ca śrūyate ---
‘na pretya saṃjñāsti'; iti /
anye tu samucchinnasakalavāsanatvādvidhūtaviṣayākāropaplavaviśuddhajñānotpādalakṣaṇām /
anādinidhanatve hi nāpaneyaṃ nopaneyaṃ vā kiñcidastīti tadarthāni śāstrāṇi tadarthāśca pravṛttayo vyarthāḥ syuḥ /
tathā hi vidyāsvabhāvaṃ cet, na kiñcinnivartavyamavāptavyaṃ vā syāt, avidyāyā abhāvādvidyāyāśca bhāvāt /
avidyāsvabhāvaṃ cet, tasya nityatve pūrvasvabhāvatyāgātsvabhāvāntarānāpatteśca /
evamubhayasvabhāvatve 'pi vidyāyāḥ prāptatvādavidyāyāścocchettumaśakyatvāt /
tān pratyāha ---
amṛtamajamiti /
na ca śāstrāṇāṃ muktyarthānāṃ ca pravṛttīnāṃ vaiyarthyam, avidyāyā nivartyatvāt /
sarvapravādeṣu cānādirapyavidyocchedyābhyupagamyate /
na brūmo 'nādernoccheda iti, kiṃ tu nityasya brahmaṇaḥ svabhāvasya /
[KKS_9] athāvidyā na brahmaṇaḥ svabhāvaḥ, arthāntaraṃ brahmaṇa āpadyeta /
na vā syāt, tatra kiṃ nivartyam? atha matam ---
agrahaṇamavidyā, sā kathamarthāntaraṃ syāt? na cānivartyā, sarvapramāṇavyāpārāṇāmagrahaṇanivṛttyarthatvāt /
tadapyayuktam /
tattvāgrahaṇātmikayā vidyayā nivartyate /
sā ca nityā brahmaṇi /
na ca brahmaṇo 'nyo 'sti, yasya tattvāgrahaṇaṃ brahmaṇi prayatnalabhyayā vidyayā nivartyeta /
brahmaṇi tu yugapadgrahaṇāgrahaṇe vipratiṣiddhe /
avipratiṣedhe vā na kadācidavidyā nivartyeta /
yasya tu viparyayagrahaṇamavidyā, tasya brahmaṇaḥ svabhāvaścetsa nityaḥ kathaṃ nivartyeta? asvabhāvaścedarthāntaramāpadyeta /
kasya ca taditi vācyam, brahmaṇo 'nyasyābhāvāt /
brahmaṇa eveti cet, vipratiṣedhaḥ, tasya vidyāsvarūpatvāt /
avipratiṣedhe vā kena nivṛttiḥ?
atrocyate ---
nāvidyā brahmaṇaḥ svabhāvaḥ, nārthāntaram, nātyantamasatī, nāpi satī /
evameveyamavidyā māyā mithyāvabhāsa ityucyate /
svabhāvaścetkasyacit, anyo 'nanyo vā paramārtha eveti nāvidyā /
atyantāsattve khapuṣpasadṛśī na vyavahārāṅgam /
tasmādanirvacanīyā /
sarvapravādibhiścetthamiyamāstheyā /
tathā hi ---
śūnyavādinā sattve yathārthadarśanam, nāvidyā /
khapuṣpatulyatve na vyavahārāṅgam /
vijñānamātravādino 'pi yathāvabhāsaṃ jñānasadbhāve nārthāpahnavaḥ, nīlapītāderjñeyākārasya bahiravabhāsānapahnavāt, atyantāsattve bahiravabhāsāyogāt, khapuṣpavat /
bāhyārthavādināmapyanityādiṣu nityādikhyātayo rajatādivibhrāntayaścāvabhāsamānarūpasadbhāve nāvidyātvamaśnuvīran /
nātyantāsattve tannibandhanaḥ kaścana vyavahāraḥ syāt /
syādetat ---
avabhāsamānaṃ rūpaṃ mā bhūt, avabhāsastu sanneva, sa cāvidyeti gīyate /
naitatsāram /
avabhāsamāne 'sati tadavabhāso 'pi satyato durnirūpaḥ /
avabhāsamātraṃ tu syāt /
tadavabhāsa ityapi bhrāntireva /
tasmānnāvidyā satī, nāpyasatīti /
ata eva cāsyā nivṛttiradṛḍhasvabhāvāyāḥ, māyāmātratvāt /
anyathāsvabhāve dṛḍhaṃ vyavasthitāyāḥ kathamanyathātvam? svabhāvahānāt /
[KKS_10] śūnyatve svayaṃ nivṛttatvāt /
evaṃ ca nādvaitahānam, na nivartanīyasyābhāvo vā /
yattu kasyāvidyeti /
jīvānāmiti brūmaḥ /
nanu na jīvā brahmaṇo bhidyante /
evaṃ hyāha ---
‘anena jīvenātmānupraviśya'; iti /
satyaṃ paramārthataḥ /
kalpanayā tu bhidyante /
kasya punaḥ kalpanā bhedikā? na tāvad brahmaṇaḥ, tasya vidyātmanaḥ kalpanāśūnyatvāt /
nāpi jīvānām, kalpanāyāḥ prāk tadabhāvāditaretarāśrayaprasaṅgāt ---
kalpanādhīno hi jīvavibhāgaḥ, jīvāśrayā kalpaneti /
atra kecidāhuḥ ---
vastusiddhāveva doṣaḥ ---
nāsiddhaṃ vastu vastvantaraniṣpattaye 'lam, na māyāmātre /
na hi māyāyāṃ kācidanupapattiḥ /
anupapadyamānārthaiva hi māyā /
upapadyamānārthatve yathārthabhāvānna māyā syāt /
anye tu ---
anāditvādubhayoravidyājīvayorbījāṅkurasantānayoriva netaretarāśrayamaprakḷptimāvahatīti varṇayanti /
tathā coktamavidyopādānavādibhiḥ ---
‘anādiraprayojanā cāvidyā'; iti /
tatrānāditvānnetaretarāśrayatvadoṣaḥ, aprayojanatvānna bhedaprapañcasargaprayojanaparyanuyogāvakāśaḥ /
yadeke paryanuyuñjate ---
‘prayojanamanuddiśya na mando 'pi pravartate'; iti, tatra parasya brahmaṇaḥ prapañcasargaprayojanaṃ vācyam /
na tāvatparānugrahaḥ /
prāk sargādanugrāhyāṇāmabhāvāt, duḥkhottaratvācca sargasya /
nātmārthakrīḍādiḥ, āptakāmatvāditi ---
tasya avidyānibandhanatve sarge nāvakāśaḥ /
na hyavidyā prayojanamapekṣya pravartate /
na hi gandharvanagarādivibhramāḥ samuddiṣṭaprayojanā bhavanti /
tathā ‘puruṣasya viśuddhasya nāśuddhā vikṛtirbhavet'; ityapi prayuktamavidyānibandhane sargavibhāge /
api ca kṛtārthānāmāptakāmānāmeva krīḍādipravṛttirullāsāt /
prārthanāparikṛṣṭacetasāṃ tu rativirahiṇāmanabhimataiva krīḍā bhavati /
na ca vaiṣamyanairghṛṇyadoṣaḥ /
na hi māyākārasya vividhaṃ prapañcaṃ [KKS_11] darśayato 'ṅgasākalyavaikalyavibhāgena rāgadveṣavibhāgaḥ /
citrapustādikṛtāṃ vā vikalāvikalādibhedena citrāṇi tāni tāni kurvatām, bālānāṃ ca mṛṇmayādibhiḥ pratikṛtibhedairvicitraiḥ krīḍatāṃ na teṣu kiñcidvaiṣamyaṃ nairghṛṇyaṃ vā /
karmāśayānurodhena ca vidadhato vaicitryaṃ na doṣa ityācāryāḥ /
na cānīśvaratvadoṣaḥ /
na hi sevābhedānurodhena phalabhedapradaḥ prabhuraprabhurbhavati /
tathā śuddhasyāpyaśuddho vikāraḥ /
na hi prakṛtivikārayoratyantamavailakṣaṇyam /
prakṛtivikārabhāva eva na syāt /
dravāṇāṃ cāpāṃ karakādiḥ kaṭhino vikāraḥ, tathācetanasya gomayasya cetano vṛścika ityādi bahuvidhaṃ prakṛtivikāravailakṣaṇyamutprekṣitavyamityalamatiprasaṅgena /
nanu jīvā api brahmatattvāvyatirekādviśuddhasvabhāvāḥ /
tatkathaṃ teṣvavidyāvakāśaḥ? vārtametat /
na ca tāvadbimbādavadātātpratibimbaṃ kṛpāṇādiṣu bhinnam /
atha ca tatra śyāmatādiraśuddhiravakāśaṃ labhate /
vibhramaḥ sa iti cet, samānametajjīvānāmapyaśuddhirvibhramaḥ /
anyathā duravāpaiva viśuddhiḥ syādityuktam /
syādetat ---
kṛpāṇādayo mukhe vibhrāntihetavaḥ, tathehāpi vibhramaheturvācyaḥ /
anādau vibhrame hetvanveṣaṇamasāmpratamiva /
tathā ca ‘svapnādivadavidyāyāḥ pravṛttistasya kiṅkṛtā'; iti pratyuktam /
nanu svābhāvikyanādiravidyā nirhetuḥ, sā kathamucchidyeta? sarvaśāstrāṇyeva tāvannaisargikyā avidyāyā ucchedāya prasthitāni /
api ca pārthivānāmaṇūnāṃ śyāmatānādiḥ pākajena varṇena nivartyate /
nanu svābhāvikamapi kiñcidvilakṣaṇapratyayopanipātānnivartatām /
aikātmyavādinastvanāgantukārthasya tadabhāvātkuto nivṛttiḥ? na khalvātmasvabhāva eva vidyā avidyānivartikā, avidyāyāstayā saha vṛtteravirodhāt /
virodhe vā nityanivṛtternityamuktaṃ jagatsyāt /
na ca vidyāntaramāgantukaṃ virodhi nivartakam, aikātmyavāde vyatiriktasya tasyāyogāt, āgantukasya brahmasvabhāvatvānupapatteśca /
taduktam ---
‘svābhāvikīmavidyāṃ tu nocchettuṃ kaścidarhati /
vilakṣaṇopapāte hi naśyetsvābhāvikaṃ kvacit //
[KKS_12] na tvaikātmyābhyupāyānāṃ heturasti vilakṣaṇaḥ'; /
iti /
atrocyate ---
uktametajjīvānāmavidyākaluṣitatvam, na brahmaṇaḥ /
taddhi sadā viśuddhanityaprakāśamanāgantukārtham /
anyathā brahmabhūyaṃ gatasyāpi nāvidyā nivarteta /
tatrānirmokṣaḥ /
atha brahmaiva saṃsarati brahmaiva mucyate, ekamuktau sarvamuktiprasaṅgaḥ /
yato bhedadarśanena brahmaiva saṃsarati, abhedadarśanena ca mucyate /
teṣāṃ ca nisargajāvidyākaluṣāṇāṃ vilakṣaṇapratyayavidyodayenopapadyate 'vidyānivṛttiḥ /
na hi jīveṣu nisargajā vidyāsti /
avidyaiva hi naisargikī /
tasyā āgantukyā vidyayā pravilayaḥ /
avyatireke 'pi ca brahmaṇo jīvānāṃ bimbapratibimbavadvidyāvidyāvyavasthā vyākhyātā /
kena punarupāyenāvidyā nivartate? śravaṇamananadhyānābhyāsairbrahmacaryādibhiśca sādhanabhedaiḥ śāstroktaiḥ /
katham? yo 'yaṃ śravaṇamananapūrvako dhyānābhyāsaḥ pratiṣiddhākhilabhedaprapañce ‘sa eṣa neti neti'ātmani, sa vyaktameva bhedadarśanapratiyogī tannivartayati /
sa ca sāmānyena bhedadarśanaṃ pravilāpayannātmanāpi pravilīyate /
na ca śrotṛśravaṇaśrotavyādivibhāgaparihāṇyā vibhāgāntaranivṛttiviṣayāḥ śravaṇādayaḥ, api tu sāmānyena /
tathā ca tasminnapi pravilīne svacchaḥ pariśuddho 'syātmā prakāśate /
yathā rajaḥsamparkakaluṣitamudakaṃ dravyaviśeṣacūrṇarajaḥ prakṣiptaṃ rajontarāṇi saṃharatsvayamapi saṃhriyamāṇaṃ svacchāṃ svarūpāvasthāmupanayati, evameva śravaṇādibhirbhedadarśane pravilīyamāne viśeṣābhāvāttadgate ca bhede, svacche pariśuddhe svarūpe jīvo 'vatiṣṭhate /
avidyayaiva tu brahmaṇo jīvo vibhaktaḥ, tannivṛttau brahmasvarūpameva bhavati /
yathā ghaṭādibhede tadākāśaṃ pariśuddhaṃ paramākāśameva bhavati /
syādetat ---
kathaṃ bhedenaiva bhedaḥ pratisaṃhriyate? bhedapratipakṣatvāt, yathā rajasā rajaḥ ---
ityuktam /
vyaktameva bhedātītabrahmaṇi śravaṇamananadhyānābhyāsānāṃ bhedadarśanapratipakṣatvamavidyānubandhe 'pi /
yathā payaḥ payo jarayati [KKS_13] svayaṃ ca jīryati, yathā ca viṣaṃ viṣāntaraṃ śamayati svayaṃ ca śāmyati /
yathoktam ---
‘vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha /
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute'; //
etaduktaṃ bhavati ---
vidyāvidye dve apyupāyopeyabhāvātsahite /
nāvidyāmantareṇa vidyodayo 'sti /
sādhyā tarhi, tathā ca kṛtakatvādanityatvam, ata āha ---
avidyayā mṛtyumiti /
eṣo 'rthaḥ ---
nāvidyā vidyāyāḥ sādhanam /
kiṃ tvavidyayā śravaṇādilakṣaṇayāpyavidyaiva nivartate /
mṛtyurityavidyaivocyate /
tasyāṃ nivṛttāyāṃ vidyārūpopalakṣitamamṛtamaśnute svarūpāvasthānaṃ sphaṭikamaṇirivopādhyāśrayanibandhanoparāgatyāgāt /
antareṇa prayatnāntaraṃ vidyāsvarūpe 'vatiṣṭhata iti /
anyo 'rthaḥ ---
nāvidyā vidyārahitāsti /
tathā hi ---
bhedadarśanamapi na prakāśaśūnyam /
tadabhāve na bhedaḥ prakāśeta /
tasmātpara eva prakāśastathā tathā prakāśate /
yathoktam ---
‘tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'; iti /
kiṃ tvavidyānubaddhaḥ /
yathoktam ---
‘sarvaṃ darśanamanyūnamavikalpaṃ vikalpitamiva tvayamāntaraḥ puruṣo 'bhimanyate'; /
tathā na vidyā aikātmyaśravaṇādilakṣaṇā vināvidyayā, śrotṛśravaṇādivibhāgānubaddhatvāt /
tatrāvidyayaiva vidyāpratyāsannayā vibhāgadarśanamavidyāṃ tīrtvā vidyālakṣaṇe nitye svarūpe 'vatiṣṭhate, pratibimbakaluṣitamivodakaṃ tannivṛttau /
syādetat ---
aikātmye vibhāgasyāsatyatvāt, tadadhiṣṭhānaśravaṇādayo 'pyasatyāḥ kathaṃ kasmaicitkāryāya syuḥ? asatyācca satyapratipattirmithyaiva, yathā dhūma iti mithyāgṛhītādbāṣpāditi /
ucyate /
nāyaṃ niyamaḥ ---
asatyaṃ na kasmaicitkāryāya bhavatīti /
bhavati hi māyā prīterbhayasya ca nimittam, asatyaṃ ca [KKS_14] satyapratipatteḥ, yathā rekhāgavayo lipyakṣarāṇi ca /
syādetat ---
svarūpeṇedaṃ satyam, na śūnyam /
aikātmyavādinastu svarūpeṇāpyupāyānāmasatyatā /
ucyate ---
santu svarūpeṇa satyāḥ /
yena tu rūpeṇa pratipādakāstadasatyam /
kāryopayogarahitā svarūpasatyatā vyarthā /
api ca abhedadarśanopāyā api na svarūpeṇa mithyā, yato brahmaivaiṣāṃ svarūpam /
tatra brahmaivāvidyānubaddhaṃ brahmaprāptyupāyaḥ, yathā rekhādayaḥ ‘kakāro 'yam, gavayo 'yam'ityavidyamānarūpeṇaiva varṇādīnāṃ bodhakāḥ /
yo 'pi manyate ---
na rekhāgavayo gavayatvena gavayāntarāṇāṃ pratipattihetuḥ, na rekhā varṇatvena /
kiṃ tu sādṛśyāt ---
etatsadṛśo gavaya iti, rekhā ca samayāt ---
īdṛśīṃ rekhāṃ dṛṣṭvāyaṃ varṇaḥ smartavya iti /
tasya lokavirodhaḥ /
tathā hi ---
bālā hi rekhāsu varṇatvenaiva vyutpādyante loke 'bhedena ca vyapadeśaḥ ---
‘ayaṃ gavayaḥ'ityākhyātuḥ, pratipattuśca ---
‘gavayo 'yaṃ mayā dṛṣṭaḥ'; iti /
tathāsatyātpratibimbāccādṛṣṭasya pratibimbahetorviśiṣṭadeśāvasthasyānumānaṃ na mṛṣā /
śabdācca nityādasatyadīrghādivibhāgabhājo 'rthabhedapratipattirna mithyā /
tathā mithyāhidaṃśo maraṇahetuḥ /
tataśca maraṇamūrcchādyanumānaṃ na vitatham, kālādi bhedayuktātsatyāhidaṃśādiva /
yasyaiva kṣaṇikajñānamātmā tasyaiva tūpaneyāpaneyāsambhavānmokṣaśostrāṇāṃ muktyarthānāṃ ca pravṛttīnāṃ vaiyarthyam /
kṣaṇikasya svarasenaiva nirvāṇāt, anādheyātiśayatvācca /
ekasmin kṣaṇe viśeṣāviśeṣavibhāgābhāvāt, kṣaṇasyābhedyatvāt /
yadi matam ---
santatāvupaneyamapaneyaṃ ca samastīti, tadasat /
kartā bhoktā ca saṃsārī /
na ca santatiravastutvātkartrī bhoktrī vā /
kathaṃ vāsato muktibandhau? atha matam ---
nātyantamasatī santatiḥ, nāpi satī, kalpanayā tu satī, tadvimokṣāya śāstrāṇi pravṛttayaśceti /
kalpitastarhi saṃsarati vimucyate ca /
kalpitaviṣayau ca saṃsāravimokṣāvapi kalpi [KKS_15] tāveva /
tadetadasmābhirucyamānaṃ kiṃ na bhavato 'bhimatam? uktametat ---
kalpitaviṣayāveva saṃsāramokṣau, na parasmin paramārthe /
api cābhyupagamyāpi kṣaṇikaṃ vijñānamanādinidhanāyā eva santatermuktisaṃsārāvabhyupetau /
tathā hi ---
santateranāditvātsaṃsārasyāvastutvācca notpādaḥ /
nocchedaḥ, avastutvādantyakṣaṇānupapatteśca /
sa hyantyaḥ kṣaṇaḥ kiñcitkāryamārabheta vā, na vā /
ārambhe nāntya iti tadabhāvānnocchedaḥ /
anārambhe sarvaśaktivirahādasallakṣaṇāttasyāsattvam /
tasminnasati sarve 'pyanenaiva krameṇāsantaḥ santāninaḥ syuḥ /
tadabhāve santāna eva nāsti, kasyocchedaḥ? athārabhata eva kāryamantyaḥ santānāntare sārvajñe, sati hetuphalabhāve kathaṃ santānāntaram? na hetuphalabhāvādanyadekasantatervyavasthāpakam /
na hetuphalabhāvamātrādekasantativyavasthā, api tu upādānahetuphalabhāvāt /
na ca sārvajñasya jñānasya caramakṣaṇa upādānam /
ālambanapratyayo hi saḥ /
samanantarapratyayaścopādānam /
svasantatipatitasamanantarapratyayajanyaṃ ca sārvajñaṃ jñānam /
ālambanapratyayo 'sya caramakṣaṇaḥ /
yadi tulyajātīyamupādānam, na muktacittasārvajñajñānayostulyajātīyatā nāsti /
yo 'pi manyate ---
vilakṣaṇakārye santatyuccheda iti, tasya rūpajñānaprabandhe viṣayāntaravijñānānnirvāṇaprasaṅgaḥ /
kathaṃ cittulyatāyāmanirvāṇamityalamatiprasaṅgena /
kecittu ---
vijñānaguṇamavijñānasvabhāvamātmatattvamicchantaḥ samutkhātasakalaviśeṣaguṇe svarūpe tasya sthitiṃ brahmaprāptimāhuḥ /
sā hi tasyāvasthā dehendriyādyupādhibhirakṛtāvacchedā bṛhatī brahmeti gīyate /
jñānasvabhāvatve ca sarvagatasya dehendriyanirapekṣasya nityatvājjñānasvarūpasya sannihitavividhajñeyabhedasya bṛhattaraḥ saṃsāraḥ syāt /
atha na vijānāti kiñcit, na tarhi jñānasvarūpaḥ /
sakarmako hi jānātyartho nāsati karmasambandhe yujyate /
tān pratyāha ---
vijñānamiti /
kutaḥ? śrūyate hi ---
‘satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'; ‘vijñānamānandam'; ityādi /
na coktadoṣaḥ /
yathā dāhako 'pi vahnirupanītaṃ dāhyaṃ dahati, nānupanītamadāhyaṃ ca /
yathā ca sphaṭikadarpaṇādayaḥ [KKS_16] svacchāḥ prakāśasvabhāvā api yadevopanidhīyate yogyaṃ ca tacchāyāpattyā tadeva darśayanti /
evamayaṃ puruṣo bhogāyatanaśarīrastho bhogasādhanendriyopanītān śabdādīn bhuṅkte, tacchāyāpattyā nityacaitanyo 'pi /
ataśca na sarvasya sarvadarśitvaprasaṅgaḥ /
na ca muktau bāhyaviṣayopabhogaḥ /
syādetat ---
sarvagatasya sarvameva viṣayatvena vartate /
tatra kimupaneyam? ucyate ---
yasyāpyajñasyātmano jñānaṃ manaḥsaṃyogādijanyam, tasyāpi sarvamanobhiḥ sarvātmanāṃ saṃyogātkathamupabhogavyavasthā? manaḥsaṃyogamukhena sarve hi tadviṣayā viṣayatve 'sya vartante /
athāsya karmanibandhanatvādupabhogasya karmanimittā vyavasthā, sā citirūpātmavādino 'pi na daṇḍavāritā /
api cāsyābhedadarśanapariniṣpattyā sarvasminnātmabhāvamāpanne dṛśyābhāvādeva na darśanaṃ dṛksvabhāvasyāpi dagdhuriva vahnerdāhyābhāvānna dāhaḥ, prakāśasyeva ca prakāśyābhāvānna prakāśakatā /
taduktam ---
‘na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate, avināśitvāt /
na tu tad dvitīyamasti tato 'nyadvibhaktam, yatpaśyet'; ‘yatra tvasya sarvamātmaivābhūt'; ityādi /
vijñānādiviśeṣaguṇanivṛttilakṣaṇā ca muktirucchedapakṣānna bhidyate /
na hi sato 'pyātyantiko darśanābhāvo 'bhāvādviśiṣyate /
kaśca sarvataḥ preyasa ātmano 'bhāvamabhikāṅkṣedityapuruṣārtho mokṣaḥ syāt /
syādetat ---
vividhaduḥkhopaśamatvādātmocchedo 'pi puruṣeṇārthyate /
dṛśyante hi tīvrapāparogagrastāḥ svocchedāya yatamānāḥ /
satyaṃ pravṛddhagadonmūlitanikhilasukhā duḥkhamayīmiva mūrtimudvahantaḥ /
na tvevaṃ saṃsāriṇo vividhavicitradevādyānandabhāginaḥ /
tatra yathā vividhaduḥkhoparamatvātpuruṣārthatvam, tathā vividhasukhoparamatvādapuruṣārthatvamapi /
yasya tu nirmṛṣṭanikhiladuḥkhānuṣaṅgā paramānandasaṃvedanāvasthā tasyaivaikāntikaṃ puruṣārthatvamityalamatiprasaṅgena /
akṣaramiti śabdātmatāmāha, viśeṣeṇa sāmānyasya lakṣaṇāt /
apariṇāmitvaṃ vā, pariṇāme pūrvadharmanivṛtteḥ kṣaraṇasya bhāvāt, tadvyudāsena /
kathaṃ [KKS_17] tāvacchabdātmatā? ‘paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkāraḥ'ityādiśrutibhyaḥ /
na cedamabhidheyāpekṣam, kārapratyayāntasya śabdasvarūpaparatvāt /
avarṇādapi varṇasamudāyātparaḥ kārapratyayo dṛśyate ---
‘evakāraḥ kimarthaḥ?'; ‘kimarthaścakāraḥ?'; iti /
nanvidamanyathaiva vyācakṣate ---
sarvaviśeṣātigasya brahmaṇa upāsitumaśakyatvātpratīkopadeśo 'yam /
asminnālambane brahmopāsitavyam /
yathā devatāyāḥ sākṣātpūjāsambhavāttallāñchane dāruṇyaśmani vā pūjāvidhānaṃ tadbuddhyā, tathā dhyātā devatā sā prasīdatīti /
anena vābhidhānena taddhyeyam, praṇavasya tadabhidhānatvāt /
ucyate ---
‘omityātmānaṃ dhyāyatha'; ‘omiti yuñjīta'iti yatra yogāṅgatā śrūyate tatraivam /
yatra tu yuñjītetyāderaśravaṇāttādātmya eva paryavasyati vākyam, tatra nettham /
yathā ‘omiti brahma, omitīdaṃ sarvam'; iti /
atra hi sarvavāganugamena tadatyāgādoṅkāro vācastattvamiti darśayitvā vāgrūpātyāgācca rūpaprapañcasya ‘oṅkāra evedaṃ sarvam'ityupasaṃharati /
yatrāpi ‘etenaiva paraṃ puruṣamabhidhyāyīta'; iti śravaṇam, tadapi sarvātmabhāvapratipādanapūrvakam /
na ca sarvātmabhāva aupacārikaḥ stutyartha iti yuktam, mukhyārthatve 'pyavirodhāt /
sarvasya hi pratyakṣādyanavaseyaṃ śāstragamyamidaṃ rūpaṃ na viruddhyate /
na hi pramāṇāntareṇānavagamaḥ pramāṇāntarasya viṣayamapaharati /
‘tasmādvidvān'; iti ca sārvātmavida eva tena dhyānopadeśaḥ /
na ca tadanyataḥ /
tasmādanantarameva vākyaṃ tatra paryavasitam /
tato 'dhigatasārvātmyasya sato dhyānopadeśaḥ /
atha vā ---
‘vāgeva viśvā bhuvanāni jajñe vāgevedaṃ bubhuje vāguvāca'ityādau vācaḥ sārvātmyaṃ śrūyate /
tathā vāksūkte vācaḥ sarvātmatvaṃ sarveśitvaṃ ca pradarśitam ---
‘ahaṃ rudrebhirvasubhiścarāmi'; iti vācaiva /
yathātmani pratibuddhena [KKS_18] vāmadevena ---
‘ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśca'; iti /
api ca prakṛtirūpānvitā vikārāḥ /
vāgrūpānvitaṃ ca jagat /
ato vāco vipariṇāmo vivarto vāvasīyate /
kathaṃ tadanugamaḥ? taduparāgavijñānavedanīyatvāt /
tathā hi dhūmādatrāgniriti pratipattervyadhikaraṇatayā vyaktaṃ vailakṣaṇyaṃ śabdādarthāvagamasya saṃvedyate sarveṇa /
itaścaitadevam ---
yastu śabdayorviśeṣyaviśeṣaṇabhāvo 'vagamyate ‘nīlamutpalam'; iti, arthagata evāsau /
anyathā yathā ‘ūrdhvatve kākanilayanātsthāṇuḥ'iti parasparavyavacchinnābhyāmarthābhyāmarthāntarapratītiḥ, tathā syāt /
api ca dhūma iva śabde pratipattihetau na tādrūpyeṇa niścayaḥ syāt /
na ca dhūmātpramāṇāntarādvāgnau niścayo dhūmarūpānukārī bhavati /
bhavati tu pramāṇāntarādapyartheṣu niścayaḥ śabdarūpaparāmarśī /
taddarśanācchabdādapi pratipattau tathā pratipattiḥ, na tvānantaryanimittā bhrāntirityadhyavasyāmaḥ /
bālānāmapi ca yeyamanyaparihāreṇa stanādau pravṛttiḥ, sā na ‘idam'ityaniścinvatāṃ bhavitumarhati /
nāniścite sthāṇau puruṣe vānyataranibandhanā pravṛttiḥ /
na ca niścayaḥ śabdānurāgaśūnya iti teṣāmapi pūrvajanmaśabdabhāvanābhājāṃ vāgrūpoparaktameva jñānaṃ niścīyate /
tathā ca tadrūpopagrāhyaṃ jagattadvivarta iti pratīmaḥ /
api ca santyarthā vyāvahārikāḥ, yeṣāṃ na śabdavivartādanyattattvam /
tatsāmānyāditare 'pi tathāvasātavyāḥ /
yathā ‘kuryāt, na kuryāt'; iti vidhiniṣedhau, vākyārthaḥ, samūhaḥ, asantaścālātacakraśaśaviṣāṇādayaḥ /
tatra na tāvadvidhiniṣedhau bhūte pravṛttinivṛttī, na ca vartamāne, na bhaviṣyantyau /
apākṣītpacati pakṣyatītyaviśeṣaprasaṅgāt /
kārye iti cet /
na, kālatrayātirekeṇa kāryatvasyānirūpaṇāt /
tasmātpravṛttinivṛttyanuguṇamavastukaṃ pratibhāmātraṃ vidhiniṣedhaśca syātām /
na cānālambanā jñānasvabhāvatvātpratibhā yuktā /
na ca sā śabdarūpaparāmarśavikalā /
tasmātpravṛttinivṛttyānuguṇyena śabdatattvameva [KKS_19] tathā tathāvabhāsata iti sāmpratam /
evaṃ vākyārthaḥ /
saṃsargo na saṃsargivyatirekeṇa kaścit, na saṃsargyasaṃsargirūpātiriktaḥ /
na jñeyaśūnyaṃ jñānam /
na vikalpapratyayo vāgrūpoparāgarahita iti vāktattvameva tathā tathā vivartata iti nyāyyam /
evaṃ samūhe vanādāvasatsu cālātacakrādiṣu yojanīyam /
api ca yadyapi ṣaḍjādiṣu gavādiṣu ca prāk śabdājjñānamasti, tathāpi na tādṛk, yādṛk śabdaniveśāduttarasmin kāle /
aviviktā hi prāk pratipattiḥ, sphuṭatarā vivekavatī paścāt /
tathā ca gopālāvipālādayo vivekajñānasiddhaye saṃjñāṃ niveśayanti /
evaṃ ca śabdasaṃsparśe 'rthe bodhotkarṣadarśanāttatpratihāre ca saṃcetitānāmapyasaṃcetitakalpatvātpathi gacchatastṛṇādīnāmapakarṣādvāgrūpādhīnameva citaścititvam /
vākśaktireva vā citiḥ /
tatpratisaṃhāre 'pi sūkṣmā vākśaktirityeke /
sarvathā vāgrūpādhīno jñeyabodha iti sarvaṃ jñeyaṃ vāgrūpānvitaṃ gamyata iti tadvikārastadvivarto vā /
mṛda iva ghaṭādayaḥ, candramasa iva jalataraṅgacandramasa iti /
anye tu ---
mṛdādidṛṣṭāntadarśanātpariṇāmitāṃ brahmaṇo manyante /
tadapākriyate ---
akṣaramiti /
kutaḥ? ‘dhruvaḥ'; ‘nityaḥ'iti tatra tatra śruteḥ /
atha matam ---
pariṇāmitve 'pi tattvāvighātānna nityatā vyāhanyate /
yathoktam ---
‘yasmin vikriyamāṇe 'pi tattvaṃ na vihanyate tadapi nityam'; iti /
satyam /
tathāpi tu yadviśuddhamātmarūpaṃ tasyābhāvātsarvātmanā pariṇatāvanityatvam, ekadeśapariṇatau sāvayavatvānnityatvamekatvaṃ ca vyāhanyete /
tadetadviśuddhatvaṃ nityatvamekatvaṃ cākāśakalpe brahmaṇyavakalpate /
kalpitāvacchede 'kalpitāvacchedamapyākāśamanavacchinnamastyeva /
atha kalpitaikadeśapariṇāmaḥ sa kalpanayaiveti suṣṭhūktam ---
akṣaramiti /
kecit ‘sarvagandhaḥ sarvarasaḥ'ityādiśruteḥ sarvātmatāṃ brahmaṇa upāgaman /
evaṃ ca viṣayopabhogopapatteḥ prakāśasvabhāvasyātmano viṣayāḥ, yuktam, yatprakāśeran /
anyatve tu jaḍānāṃ prakāśanamasambhāvanīyamiti /
[KKS_20] tān pratyāha ---
asarvamiti /
kutaḥ? ‘asthūlamanaṇvahrasvam'; iti sarvabhedoparāgapratiṣedhāt /
sarvabhedāviyogāccānirmokṣaḥ /
na hi svabhāvādviyojayituṃ vastu śakyam, vahnirivauṣṇyāt /
athāpi kathañcidviyojyeta, tathāpi bhedaprapañcaprabandhasyānucchedādviyogābhāvānnityasaṃsāritā syāt /
sarvathā aśanāyāpipāsādiprapañco 'syātmā /
tatprapañcasya cocchedo neṣyate /
tatraikātmyavādino 'nirmokṣaḥ /
ātmabhedavādinastu kasyaciducchinnaḥ kasyacinneti muktasaṃsārivibhāgaḥ /
tasmānna prapañcātmakaṃ brahma, avidyāvikrīḍitameva prapañca iti sāmpratam /
yadi tarhyavidyākrīḍitameva prapañcaḥ, prapañcaśūnyatā tarhi paramārthaḥ /
saivāstu brahma, paramārthatvāt /
tathā ca prapañcaniṣedhenaiva tadrūpaṃ śrāvyate ---
‘sa eṣa neti neti'; ‘asthūlamanaṇvahrasvam'; iti ca /
tatrāha ---
sarvamiti /
etaduktaṃ bhavati ---
brahmaṇo na sarvātmatā /
sarvaṃ tu brahmātmakam, brahmarūpeṇa rūpavat, na tu śūnyameva, nityamuktiprasaṅgena tadarthopadeśapravṛttivaiyarthyaprasaṅgāt /
nityamuktitve 'pyavidyānibandhanaḥ saṃsāraḥ iti cet /
yadi grahaṇābhāvo 'vidyā, kathaṃ tarhi tannibandhanaḥ saṃsāraḥ? muktāvapi tasya tulyatvāt, tadvadeva na kiñcitprakāśeta /
athāyathārthagrahaṇamavidyā, na tarhi sarvaśūnyatā /
‘tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam'; iti śruteḥ, ‘ātmaivedaṃ sarvam'; iti ca sarvasminnātmopadeśāt, ‘kathamasataḥ sajjāyeta'; iti ca svayaṃ śūnyatāyā niṣedhāt /
bhāvo hi yathāvadaprakāśamāno 'dhyastāvidyamānarūpaḥ prakāśate /
śūnye tu kvādhyāsaḥ, kiṃ prakāśatāmiti nirbījataiva syāt /
‘vijñānamānandam'; iti rūpopadeśācca na sarvābhāvamātraṃ brahma, api tu sarvasyātmeti /
kecittu kevalasya sukhasyādarśanādduḥkhāvinābhāvānnāstyavasthā duḥkhasaṃsparśavivikteti manyante /
na hi kaścijjantuḥ sukhyevopalabhyate, duḥkhyeva vā /
[KKS_21] duḥkhavata eva tu sukhaṃ sukhatve 'vatiṣṭhate /
tāpavata eva candanasaṃsparśaḥ sukham /
tatrāha ---
abhayamiti /
sarvabhayavinirmuktā hi brahmāvasthā /
na cātrālpīyānapi kleśaḥ, asakṛdabhayaśruteḥ ‘abhayaṃ vai brahma'; ityādi /
tathā hi na svābhāvikaṃ bhayaṃ brahmaṇi, ānandarūpeṇa virodhāt /
nāgantukaṃ hetumat, dvitīyābhāvāt /
taduktam ‘dvitīyādvai bhayaṃ bhavati'; iti /
na ca duḥkhanivṛttirūpaṃ sukham, yena duḥkhitasyaiva sukhaṃ sukhatve 'vatiṣṭheta iti prapañcitametatpurastāt /
aparaḥ prakāraḥ ---
iha kecinmuktābhimatānāmapi punarāvṛttibhayaṃ manyante /
iha hi vijñānātmāno brahmaṇo vibhaktāḥ syuḥ, avibhaktā vā /
svato brahmaṇaiva vā vibhajyeran bhogārthaṃ krīḍārthaṃ vibhūtikhyāpanārthaṃ vā svabhāvādvā /
% avidyānibandhano vā tadvibhāgaḥ /
vijñānātmāna eva vā brahmaśabdābhidheyāḥ, nānyadbrahma /
% teṣāṃ karmāvidyānibandhanaḥ saṃsāraḥ, draṣṭṛdṛśyayoḥ parasparayogyatānibandhano vā /
% tatra yogyatānibandhanatve yogyatāyā anapāyātpunarāvṛttibhayamapracyutam /
atha kṛtakāryatvānna punarāvṛttiḥ, sakṛcchabdādyupalabdhau na punastadupalabdhiḥ syāt /
athānantavikārā prakṛtiḥ sarvātmanopalabdhau nivartate, avikṛtarūpāntaropalabdhaye ca pravartata eva /
ānantyādeva tarhi na sarvātmanopalabdhiḥ saṃbhavatīti guṇapuruṣānyatākhyātimato 'pi punarāvṛttiḥ saṃbhāvyeta /
avidyāpūrvakarmanibandhanatve 'pyanādau saṃsāre 'nantatvātkarmaṇāmaniyatavipākakālatvācca pratisargāvasthāyā iva muktyavasthāyā api pratyudāvṛttibhayaṃ na vyāvartate /
avidyānibandhanatve 'pi tasyā nirhetutvānniṣprayojanatvācca pravṛttestathaiva punaḥ punaḥ pravṛttiḥ kena vāryate /
tathā ca suṣupte brahmaprāpteḥ pratyudāvṛttirdṛśyate /
svatantre tu brahmaṇi vibhaktānāṃ jīvānāṃ dehendriyopabhogahetāvavibhaktānāṃ vā vibhajya bhogādibhirhetubhirna punardehādibhedo na sambhāvyate /
svatantro hi krīḍayā svātantryakhyāpanena [KKS_22] vā svabhāvena vā punarbadhnīyāllaukika iveśvaraḥ /
athaiṣa karmāpekṣaḥ, na karmasvasya svātantryam /
tathāpi karmaṇāmānantyādvipākakālaniyamābhāvācca kalpaśatātikrame 'pi prāptavipākakālebhyaḥ karmabhyaḥ punarbandhaḥ sambhāvyate /
yato naikabhavikaḥ karmāśayaḥ, na hyasya prāyaṇamevābhivyañjakamapi tu deśakālādayo 'pi /
tathā hi ---
ekasminnapi dehe krameṇa karmaphalabhogo dṛśyate, viruddhajātibhoganimittānāṃ ca karmaṇāṃ yugapadāvāpagamanānupapatteḥ, garbhamṛtyūnāṃ cākarmaṇāṃ vimuktiprasaṅgāt (Ms B; vimuktiprasaṅgaḥ -- edition) /
tatrocyate ---
abhayamiti /
parā hīyaṃ kṣemaprāptiḥ śrūyate /
nāsyāṃ punaḥsaṃsārabhayamasti /
na tāvatkarmanimittaḥ punaḥsaṃsāraḥ, vidyayā prāyaścittenevākṛtabhogānāmanantānāmapi karmaṇāṃ prakṣayāt /
uktaṃ hi ---
‘jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā'; iti /
tathā ‘kṣīyante cāsya karmāṇi'; iti /
athavā vidyayāvidyānivṛttau pravilīna eva % kartṛkarmaphalapravibhāgaḥ /
tasya kutaḥ sambhavaḥ /
nāpyavidyānimittaḥ, tatpravṛttihetorabhāvāt /
anādirhyavidyā, anāditvādeva na hetumapekṣate /
prāgabhāve hi hetuvyāpāraḥ, asati prāgabhāve kadā heturvyāpriyeta /
na hi sato hetukṛtyamasti, vidyayā tūcchinnā prāgasatī pravartamānā nākasmātpravartitumarhati /
suṣupte tu vikṣepamātraṃ nivṛttam, tatsaṃskāro 'grahaṇaṃ ca naiva nivṛtte /
anyathā na turīyādbhidyeta /
vikṣepamātrābhāvāttu brahmaprāptyabhidhānam /
tasmātsuṣṭhūktam ---
abhayamiti /
kena punaḥ pramāṇenāsyārthasya samadhigamaḥ /
na tāvatpratyakṣeṇa, tasyaitadviparītabhedaviṣayatvāt /
nāpyanumānena, tatpūrvakatvāt /
nopamānena, sādṛśyaviṣayatvāt, tasya ca bhedādhiṣṭhānatvāt /
arthāpattistu viparyaye, na bhedamantareṇa kaścidvyavahāra upapadyate yataḥ /
abhedo 'pi hi pramātrādivibhāgādṛte duravagamaḥ /
abhāvo 'pi na bhāvarūpatattvāvagamāyālam /
nāpi [KKS_23] prapañcābhāvāvagamāya, pratyakṣādiṣu satsu tadasaṃbhavāt /
āgamo 'pi na tāvadāptapraṇetṛko 'tra kramate, pramāṇāntarādhigatagocaratvāt /
nāpi svatantraḥ, vidhiniṣedharūpatvāt, tayośca sthite tattve 'saṃbhavāt /
nāpi tadanapekṣaṃ vyavasthitavastuviṣayameva prāmāṇyam, bhūtānuvādatve pramāṇāntarāpekṣatvāt /
lokācca śabdasāmarthyādhigamaḥ /
tatra kāryaparatayaiva kāryānvayiṣvartheṣu padāni prayujyante, tathārthavattvāt /
na hi pravṛttinivṛttiśūnyasya vacasaḥ kaścidarthaḥ /
api ca na bhūtānuvādādvacasaḥ sambandhānugamaḥ, api tu pravartakāt /
pravṛttyā hyanumāyārthapratyayaṃ tatra śabdasya sāmarthyapratītiḥ (@pratīteḥ -- edition) tathā ca na pravṛttisambandharahiteṣvartheṣu śabdānāṃ śaktirgamyate /
tathā satyanavagatasāmarthyāḥ śabdā bhūte 'rthe kathaṃ tadavagamayeyuḥ /
api ca pramāṇāntarāvasitaścetso 'rthaḥ, na śabdasya tatra prāmāṇyam /
athānavasitaḥ, natarām /
apadārthatve vākyaviṣayatvāsambhavāt /
padārtha eva hi viśiṣṭatayā vākyārthībhavati /
atyantāparidṛṣṭastu padādanavagamyamānaḥ padārthasaṃsargātmake vākyārthe na guṇatvena pradhānatvena vānupraveśamarhati /
api ca pralīnanikhilāvacchedaṃ tattvamagocara eva pratipatteḥ /
sarvā hi pratipattiḥ ---
‘evam, naivam'; iti vyavacchedena pravartate /
anyathā na kaścitpratipannaḥ syāt /
sarvaviśeṣapratyastamaye tu kathaṃ pratipattiḥ syādityatrāha ---
āmnāyataḥ prasiddhiṃ ca kavayo 'sya pracakṣate /
bhedaprapañcavilayadvāreṇa ca nirūpaṇām
bhūtārthavāditve 'pyapauruṣeyasya na sāpekṣatvamiti vakṣyate /
na ca kāryaniṣṭhānyeva loke vacāṃsi /
tathā hi priyākhyānāni ‘diṣṭyā vardhase, putraste jātaḥ'; iti na pravṛttaye nivṛttaye vā, dṛśyante ca sukhotpādanaprayojanāni /
na ca sukhī bhava iti tatra pravṛttirupadiśyate, vastusāmarthyādeva tatsiddherupadeśasyānapekṣaṇāt /
atha matam ---
asti tāvattatra pravṛttiviśeṣaḥ, vacasaśca tatra tātparyam /
satyam /
utpattyā tātparyam, na pratipattyā /
pratipattistu bhūtārthaniṣṭhaiva /
na ca bhūtārthaparyavasitasyaiva śabdasya [KKS_24] prayojanavattve pravṛttyavadhirvyāpāraḥ kalpayituṃ śakyate /
api copāye vāpravṛttaḥ puruṣaḥ pravartyate, ajñātopāyatvādvā upeye prāgapravṛtta upāyaprajñāpanadvāreṇa tatra /
iha na tāvadupāye putrajanmani, tasya niṣpannatvāt /
nopeye sukhe, tadarthavyāpārāntarābhāvāt /
tathā durjanavacanānyapriyākhyānāni viṣādaprayojanāni na pravṛttiṃ nivṛttiṃ vopadiśanti pūrveṇaiva nyāyena /
tathā rajjuveṣṭitasya sarpaveṣṭitamātmānaṃ manyamānasya bhayanivṛttaye tattvākhyānaṃ dṛśyate, na tu tatra ‘mā bhaiṣīḥ'; iti niyogaḥ /
tatra hi niyogo bhavati, yatra niyogārthaṃ pratibudhya puruṣo buddhipūrvaṃ niyogasāmarthyādicchayā vā punaḥ pravartate nivartate vā /
iha tu tattvapratipattimātrānniyogecchānapekṣasya hetvabhāvādeva tasya bhayanivṛttiḥ /
na ca bhayanivṛttau puruṣārthatvātsvayaṃpravṛttaḥ puruṣo niyojyaḥ, nāpi tadupāye tattvapratipattau, ‘rajjuḥ, na sarpaḥ'; iti śabdādeva tadutpatteḥ, śabdārthapratipattyuttarakālasya ca vyāpārasya vidhinibandhanatvāt /
tathā dūradeśavṛttāntākhyānāni pṛṣṭavatāṃ kutūhalināmautsukyanivṛttyarthāni bhūtārthaparyavasitāni na hānāyopādānāya vā /
yatrāpi (api ca yatrāpi edition) bhūtārthapratipattau hānamupādānaṃ vā saṃbhavati, ‘eṣa pratirodhakavānadhvā, nidhimāneṣa bhūbhāgaḥ'; iti /
tatrāpi hānopādānayoḥ śabdo vyāpriyate, bhūtārthopakṣayāt /
śabdādbhūtamarthaṃ pratipadya tasya pramāṇāntarāvagatāmupakārahetutāmapakārahetutāṃ vā saṃsmṛtya icchayā pravartate dveṣeṇa nivartate vā /
nanu prayoktā buddhipūrvakārī śrotuḥ pravṛttyarthaṃ nivṛttyarthaṃ vā vacanaṃ prayuṅkte /
tathā ca pravṛttinivṛttiparyavasitameva /
idaṃ hi tatra prayoktavyaṃ na prayujyate ‘na gantavyamanenādhvanā'; tathā ‘gṛhāṇeto nidhim'; iti /
naitatsāram /
bhūtārthaparyavasitasyāpi vacaso bhūtārthāvagamamukhena pravṛttinivṛttyaṅgabhāvo yato na vyāhanyate pratyakṣādīnāmiva /
bhūtārthapramāparisamāptavyāpṛtayaḥ pratyakṣādayo mātrayāpyagocarīkṛtapravṛttinivṛttayo na pravṛttinivṛttyaṅgabhāvaṃ [KKS_25] jahati, tathā śabdo 'pīti na kiñcitpraduṣyati /
prayoktrabhisaṃhite pravṛttinivṛttī iti cet, na prayoktrabhisaṃdhānācchabdārthatvamapi tu sāmarthyāt /
anyathā nidhiprāptidvārikā nānāvidhapuruṣārthāvāptirapi tasyābhisaṃhiteti śabdārthaḥ syāt /
yadā ca pravṛttiṃ nivṛttiṃ vābhisaṃdhāya kiñcitpratyakṣādibhirjijñāsyate, tadābhisaṃhite api pravṛttinivṛttī na pratyakṣādiprameye /
tadābhisaṃhite api pravṛttinivṛttī na śabdārthau /
itaścaitadevam (itaśca tadevam -- edition) ---
yatkasyacidupādānabuddhiḥ, anyasyopekṣā /
śabdārthatve hi sarveṣāmupādānabuddhireva syāt /
na ca pravartakavākyavyavahārādeva sambandhāvagamaḥ, yena pravṛttiparataivāvagamyeta /
anyathāpi darśanāt /
‘devadattaḥ kāṣṭhaiḥ sthālyāmodanaṃ pacati'ityavyutpannakāṣṭhaśabdārtho vyutpannetarapadārtho vyutpannavibhaktyarthaśca yatpacatyarthe karaṇaṃ paśyati tasya kāṣṭhaprātipadikārthatāṃ pratipadyate /
tathā harṣaviṣādāśvāsaprayojanebhyaḥ tattvākhyānebhyo harṣādinimitteṣu bhavati vyutpattiḥ /
yathaiva hi pravṛttiviśeṣadarśanādviśiṣṭapravṛttipratyayastannimittapratyayo vānumīyate, hetvantarābhāvācchabdānantaryācchabdasya tatra sāmarthyaṃ kalpyate, tathā harṣādyupalabdheḥ harṣādinimittapratyayānumānam, śabdānantaryācca śabdasya tatra sāmarthyakalpanā /
pramāṇāntareṇa ca putrajanmano harṣanimittasya tasyāvagatatvādanyasyābhāvāt ‘putraste jātaḥ'itīdaṃ vākyamāptena tatra putrajanmani prayuktamiti pratipadyate /
putrajanmaiva cāsmādvākyādanena pratītamityavadhārayati /
tadevaṃ prayogapratyayābhyāmasminnarthe vākyasya sāmarthyaṃ pratipadyate /
bhavatu vā loke sarvavacasāṃ pravartakatā, tataśca sambandhāvagamaḥ /
tathāpīdaṃ vicāryam ---
kiṃ vidhāyakapadavyatirekiṇāṃ padānāṃ svārthamātraparatā, āhosvitkāryārthasaṃsargaparatā, uta padārthamātrasaṃsargaparateti /
tatra svārthamātraparyavasāne vākyārthapratyayābhāvaḥ prayogavaiyarthyaṃ ca syāt /
tasmādanyārthavyatiṣaṅgaparatā /
[KKS_26] tāvatā prayogapratyayayorupapattau na viśeṣavyatiṣaṅge pramāṇamasti /
yo hi viśeṣavyatiṣaṅgaṃ kalpayati, kalpayatyasāvarthāntaravyatiṣaṅgam /
tathā ca vināpi kāryeṇa padārthānāṃ parasparasaṃsargādviśiṣṭabhūtārthapratyayasiddhiḥ /
avaśyaṃ caitadevaṃ vijñeyam /
anyathā loke vivakṣāparatvātpadārthānvayasya, tadabhāvādvede vedārthapratītirna syāt /
api ca sarveṣāṃ kāryānvayitve parasparaṃ padārthānāmanabhisambandhaḥ /
tatra na viśiṣṭapadārthaviṣayo niyogaḥ pratīyeta /
ekapadārthasādhya eva syāt /
atha na viniyogapratyarthī niyogaḥ, viśiṣṭaviṣayatvāt /
pūrvastarhi viniyogaḥ, paścānniyogaḥ /
kimataḥ? asti niyogātiriktārthānvaye 'pi padasya sāmarthyaṃ niyogānapekṣaṃ ca, parasparānvitānāṃ iyogānvayāt /
na ca niyogākāṅkṣānibandhanaḥ saṃsarga iti pratipādayiṣyate /
anadhigatamapi ramāṇāntareṇānadhigatasambandhaṃ ca svaśabdena śakyaṃ śabdena nirūpayituṃ viśeṣapratiṣedhamukhena, viśeṣaśabdānāṃ nañaśca yathāyathamarthairviditasaṅgatitvāt /
tathā cetthameva tadupadiśyate ‘asthūlam'iti sarvaviśeṣātigam /
etatkathayati ---
bhedaprapañcavilayadvāreṇeti /
etacca vakṣyata iti /
anyo 'rthaḥ /
yaduktam ---
pratyastamitasakalaviśeṣaṃ tattvaṃ pratipatterevāviṣaya iti, tatrocyate ---
viśeṣanivṛttyaiva tacchabdena buddhau nidhīyate, suvarṇatattvavat /
na hi suvarṇatattvaṃ piṇḍarucakādisaṃsthānabhedopaplavarahitaṃ dṛśyate /
na ca ta eva suvarṇatattvam, tatparityāge 'pi bhāvātsaṃsthānāntare /
atha cādṛṣṭasaṃsthānabhedopaplavavivekamapi buddhyā bhedāpohadvāreṇa svayaṃ pratīyate, parasmai ca pratipādyate /
sa eṣa pratipattikramaḥ śrutyaiva darśitaḥ ---
‘sa eṣa neti neti'; iti /
tathānyaiḥ ---
‘satyamākṛtisaṃhāre yadante vyavatiṣṭhate'; /
tathāparaiḥ ---
‘adhyāropāpavādābhyāṃ niṣprapañcaṃ prapañcyate'; iti /
idamidānīṃ vicāryate ---
kiṃ kṛtsna āmnāyo bhedaprapañcavilayamukhena brahma nirūpayati, āhosvitkaścidasyaikadeśaḥ? tatra kecidāhuḥ ---
sarvatraivāmnāye [KKS_27] kvacitkasyacidbhedasya pravilayo gamyate, yathā ‘svargakāmo yajeta'; iti śarīrātmabhāvasya pravilayaḥ /
atra hi dehavyatiriktasvargopabhogasamartho 'dhikārī gamyate, tena dehātmabhāvapravilayaḥ /
tathā ‘godohanena paśukāmasya praṇayet'ityadhikṛtādhikārādadhikāribhedapravilayaḥ /
tathā vidhiniṣedhacodanāsvapi naisargikīṇāṃ rāgādinibandhanānāṃ pravṛttīnāṃ pravilayaḥ /
niṣedheṣu sākṣāt, vidhiṣu pravṛttyantarniyogena /
loke 'pyanabhipretātpathaḥ sākṣādvā nivāraṇam, pathyantaropadeśena vā /
evaṃ ca rāgādinibandhananaisargikapravṛttibhedavilayadvāreṇa dṛṣṭenaiva karmavidhaya ātmajñānādhikāropayoginaḥ /
tathā hi ---
śāntasya dāntasya samāhitasya cātmani darśanamupadiśyate /
śakyaṃ ca /
na hi viṣayairākṛṣyamāṇastadupāyapravṛttikṛtacetāḥ śaknotyātmani samādhātum /
naisargikībhyastu pravṛttibhya uparato niyatamānasa ātmadarśanenādhikriyate, sāmarthyāt /
anye (Ms A; anye tu edition) manyante ---
anavāptakāmaḥ kāmopahatamanā na paramādvaitadarśanayogyaḥ /
karmabhistu kṛtakāmanibarhaṇaḥ sahasrasaṃvatsaraparyantaiḥ prājāpatyātpadātparamādvaitamātmānaṃ pratipadyata iti /
ubhayorapi pakṣayoranayoḥ kṛtsna āmnāya ātmajñānaikaparyavasāyī /
anyeṣāṃ darśanam ---
pṛthakkāryā eva santaḥ karmavidhaya ātmajñānādhikāramavatārayanti puruṣam, anapākṛtarṇatrayasya tatrānadhikārāt ---
‘ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet'; iti /
anye tu saṃyogapṛthaktvena sarvakarmaṇāmevātmajñānādhikārānupraveśamāhuḥ ‘vividiṣanti yajñena'iti śruteḥ, ‘yena kenacana yajetāpi darvīhomenānupahatamanā eva bhavati'; iti ca /
[KKS_28] anye tu puruṣasaṃskāratayātmajñānādhikārasaṃsparśaṃ karmaṇāṃ varṇayanti ---
‘mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ', ‘yasyaite catvāriṃśatsaṃskārā aṣṭāvātmaguṇāḥ'; iti ca /
anye tvetadeva viparītaṃ varṇayanti, ātmajñānameva kartṛsaṃskāratayā karmādhikārānupraveśīti /
anye tu parasparavirodhinoḥ karmātmajñānayoḥ dvaitādvaitaviṣayatvenāsaṃbandha eveti manyante /
tatra na tāvatprathamaḥ kalpaḥ /
na hi karmādividhayaḥ svavākyasamadhigatasvargādikāryāḥ kāryāntaramapekṣante /
nāpyātmajñānavidhiryathoditabrahmacaryādisādhananirākāṅkṣaḥ karmavidhīnapekṣate /
tatra kuta ekādhikāratvam /
yadi manyetānavagatakāryā (atha anavagata@ -- edition) eva karmādividhayaḥ, svargādīnāṃ guṇatvena saṃbandhāditi, svargakāmādhikaraṇamasmai vyācakṣīta /
api ca sarvavidhiniṣedhānāṃ nāmarūpapravilayakāryāpavargitve jantūnāmabhyudayavinipātā akarmanimittā ākasmikāḥ syuḥ /
tathāpavargo 'pi syāditi vaiyarthyaṃ śāstrasyāpi /
atha svargādikāryadvāreṇa karmavidhīnāṃ jñānādhikārānupraveśitā mārgagrāmagamanopadeśānāmivābhimatanagaragamanopadeśānupraveśitvam /
tadasat /
yuktaṃ mārgagrāmaprāpteranabhimatadeśaprāptyupadeśānupraveśitvam /
na hi mārgagrāmopadeśeṣu puruṣārthaprāptiḥ /
ataḥ sākāṅkṣatvādyatra puruṣārthaprāptiḥ, tamanupraviśanti /
na tvevaṃ karmavidhiṣu puruṣārthasyālābhaḥ, svargādīnāṃ puruṣeṇārthyamānatvāt /
tatra ca nairākāṅkṣye kathamanyānupraveśaḥ? atha matam ---
yadopacchandya nīyata uttarottaragrāmaguṇopadarśanenābhipretaṃ deśam, tadā pūrvagrāmopadeśāḥ prāptābhimatakāryā upadeśāntarānupraveśinaśceti /
yuktaṃ tatrāpi pramāṇāntareṇa vakturabhiprāyādhigamāt /
pramāṇāntareṇa hi tatredamadhigatam ---
etaddeśaprāptāvidamasya samīhitaṃ vaktuḥ saṃpadyate, tasmādidamasya vivakṣitamiti /
na tu śabdavṛttimātrānusāreṇa (śabdapravṛttimātrā@ Ms A; śabdavṛttamātrā@ -- edition) /
itaścaitadevam ---
[KKS_29] yatpratigrāmaṃ vaktuḥ śrotuśca satyāmarthaprāptau pramāṇāntareṇānadhigate paradeśaprāptyabhiprāye pūrvopadeśān pūrvārthāneva pārśvasthāḥ pratipattāraḥ pratipadyante, paradeśopadeśaṃ ca svārthaniṣṭham /
yadyapi vastusthityā pūrvopadeśārthāḥ paropakāriṇaḥ, tathāpi na śabdasya tātparyam, dravyārjanādividheriva kratuvidhyarthopakāre 'pi /
śabdavṛttānusāreṇa ceha tātparyam, pramāṇāntarābhāvāditi /
api cādhvagrāmopadeśānāṃ tatparatvādhyavasāyenaiva tatra gamanamarthaprāptiśca /
tatra paradeśaprāptiparatāyāṃ tu na niyogatastatra gamanam /
mārgāntareṇāpi tatprāptervivakṣitatvādgacchet /
na ca niyogato 'rthaprāptiḥ, anyapareṣu prayojanaśruterapyarthavādatvāt /
tadiha yadi vidhiniṣedhāḥ kāryāntaraparāḥ, na svargādikāryāḥ /
na khalu svargādikāryaṃ prayājādikāryatulyam, yena kāryāntaramanupatet /
kathaṃ ca dṛṣṭenaivātmajñānādhikāropakāriṇa iti vaktavyam /
yadi tāvadrāgādyākṣiptadṛṣṭārthapravṛttinirodhena, bhavatu pratiṣedhānāmevaṃbhāvaḥ /
karmavidhayastu kathaṃ nirundhantīti vācyam /
nahi te parisaṃkhyāyakāḥ, na ca niyāmakāḥ, atyantamaprāptārthatvāt /
prāptārtho hi vidhiranyanivṛttiphalo vijñāyate /
na ca tulyakāryatvena virodhena nivṛttiḥ /
aniyatakālaphalā hi naiyogikyaḥ pravṛttayo 'dṛṣṭārthāḥ /
dṛṣṭārthāstu rāgādyākṣiptāḥ svābhāvikyaḥ /
na ca sāṅgrahaṇyāḥ sevāyāśca grāmopāyatve kaścidvirodhaḥ, etāvati pramāṇatvācchāstrasya /
tatra yugapatkrameṇa vā phalabhūmārthinaḥ sevāsāṅgrahaṇyāvanutiṣṭhataḥ ko virodhaḥ? api ca sakaladṛṣṭārthapravṛttinirodhe niyoganiṣṭhā api pravṛttayo nirudhyeran, anārjitadhanasya sādhanavikalasya tāsāmasambhavāt /
api ca tulye kāmopāyatve dṛṣṭādṛṣṭārthapravṛttyorna na viśeṣo rāgādyākṣiptatve /
tathā hi ---
‘svargakāmaḥ'iti rāgādyākṣiptapravṛttyanuvādena viśeṣavidhānam /
tathā ca prapañcābhiniveśe tulye kena viśeṣeṇa ekātmānuguṇyaṃ bhajate, tadvirodhinyaparā? kāmākṣepo hyaviśiṣṭo manasaḥ /
atha kāmopāyatvameva na manyeta, varṇitamākasmikatvam, uktaśca nyāyaḥ pratyuddhriyeta /
tulyakāryanibandhanatvācca virodhādyā [KKS_30] nirodhāśaṅkā sā dūrato nirastāvakāśā syāt /
atha kāmaprāptyā karmavidhayaḥ kāmān pravilāpayanto jñānādhikārānuguṇāḥ /
yathoktam ---
'yadā sarve pramucyate kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ /
atha martyo 'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute'; //
iti /
tadapyasat /
yato na kāmaprāptyā kāmapravilayaḥ, api tu doṣaparibhāvanābhuvā prasaṅkhyānena /
kalayāpi cetkāmairmanaḥ saṃspṛśyate hriyata eva hāribhiḥ /
uktaṃ hi ---
‘na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati', ‘bhogābhyāsamanu vivardhante rāgāḥ kauśalāni cendriyāṇām'; iti ca /
anupāyatvādapi tāvadayaṃ kāmebhyo vinivarteta /
nikhilakleśopaśamarūpaṃ cātmajñānaṃ saṃśrayeta /
karmavidhinidarśitavividhopāyastu tāneva prakṛtahāriṇo bhogānabhiniviśeta /
tatpravilayarūpācātmajñānādudvijeta /
śruto 'pi hyātmanyānando 'nanubhūto nānubhūtaviṣayanibandhanānandābhilāṣaṃ mandīkartumapyutsahate, prāgevocchettum /
tasmātprasaṃkhyānamevaikaḥ kāmanibarhaṇopāyaḥ, karmavidhayastu viparyayahetavaḥ /
yadapi ---
sarvatraivāmnāye kvacitkasyacidbhedasya vilayaḥ, yathā ‘svargakāmo yajeta'; iti śarīrātmatvapravilaya iti /
tadapyasat, anidaṃparatvāt /
na hīdaṃ vacanaṃ dehavyatiriktātmatattvāvabodhaparam /
athānyaparādapyarthādevamavasīyata iti, tadapi hastini dṛṣṭe tatpadena tasyānumānamiva /
sākṣāddhi ‘asthūlam'ityupakramya dehendriyavilayo darśitaḥ, arthācca kāmādigrantheḥ kāṭhinyaṃ vaidikaṃ syāditi /
dvitīyo 'pi kalpo varṇitādeva kāmānāṃ kāmanibarhaṇasāmarthyābhāvātsvakāryanirākāṅkṣāṇāṃ cānyānupraveśe pramāṇabhāvādasamañjasaḥ /
ekādhikāratve tu samuccayaḥ sarvakarmaṇāṃ syāt /
sa cāśakya iti /
[KKS_31] ye 'pi viparyayeṇa jñānakarmaṇorekādhikāratvamāhuḥ, tairapi jñānasya karmasambandhe pramāṇaṃ vaktavyam /
na tāvat ‘brīhīn prokṣati'; iti yathā /
tatra hi prakaraṇātprakṛtakarmāpūrvalakṣaṇāparo brīhiśabdaḥ svasvarūpa ānarthakyātprakṛtāpūrvasambandhaṃ bodhayati /
nāpi yathā ‘yasya parṇamayī juhūrbhavati'; iti /
tatra hi juhvādyavyabhicaritakarmasambandhamasatyapi prakaraṇe karmopasthāpayati /
tatra vākyenaiva sambandhaḥ /
ātmajñānaṃ tu na prakaraṇe śrutam /
nāpyātmāvyabhicaritakarmasambandhaḥ /
tenāsya karmasambandho durvacaḥ /
tathā cājñāte pārārthye yā nāma phalaśrutirna sārthavādinī bhavatīti pṛthagadhikāratvam /
atha matam ---
vartamānāpadeśāt ‘na sa (ca --edition) punarāvartate'iti kāmopabandhābhāvātphalaṃ vipariṇamayya kalpayitavyam /
tacca tadākāṅkṣāyāṃ satyām /
na tu dṛṣṭe sati tadākāṅkṣā /
asti cātmajñānavidherdṛṣṭaphalaṃ dehāntaropabhogyaphaleṣu karmasu pravṛttiḥ /
tasmātsvādhyāyādhyayanavidhivadātmajñānavidhiḥ /
svādhyāyādhyayanavidhirhi dṛṣṭakarmāvabodhanirākāṅkṣo nārthavādataḥ phalaṃ prārthayate, tathātmajñānavidhirapīti nādhikārāntaram /
tadapyasat /
yato 'yamanya evaupaniṣadaḥ puruṣo vedānteṣu jijñāsyate /
na ca tajjñānaṃ karmapravṛttihetuḥ /
na hi tasya kartṛtvabhoktṛtve /
evaṃ hyāha ---
‘na tadaśnāti kiñcana'; ‘anaśnannanyo 'bhicākaśīti'; iti /
yastu karmaṇāṃ kartā bhoktā ca, sa eva sarvapratyakṣasiddhaḥ /
na śabdaprameyaḥ /
nanu jīvaparamātmanorekatvameva /
evaṃ hyāha ---
‘anena jīvenātmanā'; iti /
satyam /
tasyaiva tu jīvasyaivamavidyānubandhaṃ pratyakṣāvaseyaṃ rūpam, tacca karmapravṛttihetuḥ /
na ca tacchabdamapekṣate /
yattu svayaṃprakāśaṃ sarvavibhāgaśūnyaṃ tacchabdājjñātumiṣyate /
tacca karmapravṛttivirodhi /
tajjñānasya kathaṃ karmapravṛttirdṛṣṭaṃ prayojanaṃ syāt? tathā hi ---
brahmānandamekamadvayamātmānaṃ vijānataḥ kimarthaṃ kathaṃ vā pravṛttiḥ syāt, āptakāmatvātsādhanādyupāyābhāvācca? syādetat ---
aupaniṣadapuruṣajñānameva karmāṅgatvena coditam ‘yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā [KKS_32] tadeva vīryavattaraṃ bhavati'; iti /
tathā ‘yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvāsmiṃlloke juhoti'ityupakramya yāgādiphalasyāntavattādarśanena brahmavidyāyāstādarthyaṃ darśitam /
‘taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete'; iti ca vidyākarmaṇoḥ sāhityaṃ darśitam /
pūrvaṃ tāvatprakṛtodgīthaviṣayam, ‘omityetadakṣaramudgītham'; ityupakramāt /
pareṇāpi karmanindayākṣarajñānastutiḥ /
vidyākarmaṇośca samanvārambho bhedena ---
vidyāvantaṃ vidyānvārabhate karmavantaṃ karmeti /
tasmādevamapi na karmajñānayorekādhikāratvamiti /
ye 'pi virodhādasambandha eva karmajñānayoḥ ‘dvaitaviṣayaṃ karma, advaitaviṣayaṃ jñānam'iti manyante, teṣāmanutpāda evādvaitajñānasya prasajyate, pramāṇādivibhāgādvaitapratipattyorvirodhāt /
athopāyopeyayorayaugapadyādavirodhaḥ, pralīyata evādvaitapratipattau sarvo vibhāgaḥ /
na ca virodho 'nupāyatvaṃ vā, upāyasya pūrvakālatvāt, tadā ca tasyāpralīnatvāt /
bheda eva cābhedapratipattāvupāyaḥ /
na tarhi karmabhirapi virodhaḥ, upāyatvādeva /
syādetat ---
asādhyatvādbrahmaṇo na karmaṇāmupayogo vidyate /
śrūyate ca ---
‘nāstyakṛtaḥ kṛtena'; iti /
na ca jñānotpattāvupayogaḥ, jñānasya pramāṇādhīnatvāt /
na ca jñānasahakārīṇi karmāṇi, jñānasya sādhyāntarābhāvāt /
na tasya mokṣaḥ sādhyaḥ, anityatvaprasaṅgāt /
atha bandhahetuvicchedaḥ sādhya iti tasmin vicchinne tadabhāvānmucyate /
kaḥ punarbandhahetuḥ? anādyavidyā, na tarhi pṛthaktadvicchedaḥ sādhyaḥ, yato vidyodaya evāvidyāvyāvṛttiḥ /
syādetat ---
bhavatvagrahaṇalakṣaṇāvidyāvyāvṛttirvidyotpādaḥ, yato bhāva evābhāvavyāvṛttiḥ /
na ca vidyotpāda eva viparyāsajñānavyāvṛttiḥ /
na khalu bhāvāntaraṃ bhāvāntaravyāvṛttiḥ /
na ca parasparābhāvātmāno bhāvāḥ, abhāvatvaprasaṅgāt /
yadi manyeta ---
tattvāgrahaṇanimitto viparyāso nimittanivṛttau svayameva nivartiṣyate, tacca na /
na khalvagrahaṇamabhāvaḥ kasyacinnimittam, mūrcchādiṣu [KKS_33] prasaṅgāt /
kiṃ tarhi nimittam? ‘anādiraprayojanā cāvidyā'; ityuktam /
tatra ca hetvanuyogo niravakāśaḥ /
viparyāsatatsaṃskārayośca parasparahetuphalabhāvena vyavasthānānna doṣaḥ /
ato viparyayajñānasya nivṛttirvidyayā sādhyeti tatra jñānasya sahakāryapekṣā syāt /
etacca vārtam /
na khalu śuktikādiṣu viparyāsapurassaraṃ samupajātasamyagjñānāstannivṛttaye pṛthak prayatante, sahakāri vānyadapekṣante /
yato virodhibhāvāntarotpāda eva pūrvapradhvaṃsaḥ, na śūnyam /
anyathā na pradhvaṃso hetumān syāt /
virodhinī ca vidyā viparyayajñānasya /
tadutpattau viparyāso naṣṭa eva bhavati /
athocyeta ---
karmāṇi bandhahetavaḥ /
tatkṣayo jñānātsahakārisavyapekṣāditi /
tacca pramṛṣṭāśeṣaviśeṣaviśuddhajñānodaye kutaḥ sambhavaḥ? tathā ca viparyāsasaṃśayābhyāṃ tulyavatprasaṃkhyātāni karmāṇi ---
'bhidyante hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare'; //
iti /
atha vijñānavaimalyāyānyāpekṣā /
sāpi mudhā, saṃśayaviparyāsayorjñānamalayoḥ pramāṇotthavijñāne 'saṃbhavāt /
atha matam ---
śābdajñānādanyadapi pratyakṣaṃ jñānamiṣyate vigalitavibhāgodgrāhaṃ sarvavikalpātītam /
tasya hi brahma gocaraḥ, na śābdasya vibhaktapadārthasaṃsargodgrāhiṇaḥ /
tadutpattau karmopāsanādyapekṣeti /
kaḥ punarasya viśeṣaḥ, yena tadarthyate? spaṣṭābhatvam, na tasyopayogaḥ /
jñānaṃ hi jñeyābhivyāptaye, śābdajñāne cotpanna āptameva jñeyam /
pramiteḥ pratyakṣaparatvāttatra ca nairākāṅkṣyāttadarthyata iti cet, etadadhigate prameye kimanyadākāṅkṣyeta? pramāṇāntaramiti cenna, prameyasiddhyarthatvāttadākāṅkṣāyāḥ /
punaḥ siddhyarthamiti cenna, pūrvasmādapyasakṛttatsiddheḥ /
siddhasya ca siddhyapekṣāyāṃ na heturasti /
upāyāntarasadbhāvaścet, upāyāntaraṃ tarhyapekṣeta /
prameye tu nairākāṅkṣyameva /
prītiviśeṣaścet, sa pūrvapramāṇajādapi [KKS_34] darśanātsidhyati /
na tatsiddhyarthaṃ pramāṇāntaram /
pratyakṣadṛṣṭamapītaraistatsambhavājjijñāsyeta, viśeṣābhāvāt /
niścāyakatvamitareṣāmapi, pramāṇabhāvāt /
hānādiyogyaviṣayaṃ pratyakṣam, sannikṛṣṭārthatvāt, netarāṇīti cet /
sannikarṣahetustarhyapekṣyatām /
na pramāṇam, siddhatvātpramāyāḥ /
prakṛte ca prameye naiṣa viśeṣo 'sti /
sāmānyaviṣayāḥ śabdādayaḥ, viśeṣaviṣayaṃ pratyakṣamiti cet /
anadhigata eva tarhi śabdena pratyakṣasya viṣayaḥ /
bāḍham /
uktametat ---
na śābdasya jñānasya viṣayo brahmeti /
yadi tarhi na śabdenādhigataṃ brahma, kathaṃ tasminnupāsanā pravartatām? na cānyasminnupāsyamāne 'nyatsākṣādbhavati /
kasya ca rūpasya sākṣātkaraṇāya yajñādividhānam? śabdopadarśitaniratiśayānandāpahatapāpmādirūpabrahmasvabhāvasyātmanaḥ sākṣātkaraṇāya yajñādividhirupapadyate /
aviditapuruṣārtharūpe tadviparītarūpe nirvicikitsātpramāṇātprakaṭatāṃ prāpte nāparamapekṣyamasti /
nanvavagate 'pi ‘tattvamasi'; iti śabdādbrahmātmabhāve prāgiva sāṃsārikadharmadarśāttannivṛttaye bhavatyanyāpekṣā /
naitatsāram /
kathaṃ khalvavagatabrahmātmabhāvo viditātmayāthātathyo mithyādarśananimittairdharmairyujyate? śrūyate ca ---
‘brahma veda brahmaiva bhavati'; iti /
na ca brahmaṇyapahatapāpmani teṣāmavakāśaḥ /
tathā ---
‘ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ /
kimicchan kasya kāmāya śarīramanusañjvaret'; //
tathā ‘aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ'; iti /
mithyābhimānanimittaḥ śarīrasambandhaḥ /
tasminyāthātathyadarśanānnivṛtte 'śarīratvam /
tatra priyāpriyayorasambandha ākhyāyate /
tasmānnāvagatabrahmātmabhāvaḥ prāgiva sāṃsārikadharmabhāk /
yastu tathā, nāsāvavagatabrahmātmabhāva iti /
[KKS_35] atrocyate ---
niścite 'pi pramāṇāttattve sarvatra mithyāvabhāsā nivartante, hetuviśeṣādanuvartante 'pi /
yathā dvicandradigviparyāsādaya āptavacanaviniścitadikcandratattvānām /
tathā nirvicikitsādāmnāyādavagatātmatattvasyānādimithyādarśanābhyāsopacitabalavatsaṃskārasāmarthyānmithyāvabhāsānuvṛttiḥ /
tannivṛttaye 'styanyadapekṣyam /
tacca tattvadarśanābhyāso lokasiddhaḥ, yajñādayaśca śabdapramāṇakāḥ /
abhyāso hi saṃskāraṃ draḍhayan pūrvasaṃskāraṃ pratibadhya svakāryaṃ santanoti /
yajñādayaśca kenāpyadṛṣṭena prakāreṇa /
śreyaḥparipanthikaluṣanibarhaṇadvāreṇetyanye, nityānāṃ karmaṇāṃ duritakṣayārthatvāt /
syādetat ---
anuvartantāṃ mithyāvabhāsāḥ /
pramāṇāttu niścayaḥ /
yathātattvaṃ yathāniścayaṃ ca vyavahāraḥ /
tasmānāvagatātmatattvasya kācana śubhāśubhā vā pravṛttirupapadyate /
ucyate ---
jāte 'pi tattvadarśane, anāhite ca paṭau saṃskāre, draḍhiyasi ca mithyādarśanaje saṃskāre niścayā api mithyārthā bhavanti /
yathā diṅmūḍhasyānanusaṃhitāptavacasaḥ, prāgiva pravṛttidarśanāt /
tathā pramitarajjubhāvāyā api rajjvāḥ pramāṇānanusandhāne sarpabhrāntyā bhayadarśanam /
tasmājjāte 'pi pramāṇāttattvadarśane anādimithyādarśanābhyāsapariniṣpannasya draḍhīyasaḥ saṃskārasyābhibhavāyocchedāya vā tattvadarśanābhyāsaṃ manyante /
tathā ca ‘mantavyo nididhyāsitavyaḥ'; ityucyate /
śamadamabrahmacaryayajñādisādhanavidhānaṃ ca /
anyathā kastadupadeśārthaḥ? syādetat ---
brahmacaryādisādhanakaraṇādevāmnāyāttattvavijñānam /
tadasat /
śabdamātrātpratipatterutpatteḥ /
na hi prāk sādhanaviśeṣebhyastattvapratipattipara āmnāyo 'vācakaḥ, nāpyaniścāyakaḥ, aśeṣāśaṅkānirmokṣāt /
anyathā tadupadiṣṭeṣu sādhaneṣvapi durlabhā pratipattiḥ /
api cānyathāniścaye 'pi raṅgagatā bharatādayo mithyāvabhāsena śokabhayādihetavaḥ /
niścite 'pi guḍasya mādhurye tatra mithyātiktāvabhāso 'vitatha iva duḥkhayati, avitathasyeva tasyāpi dhūtkṛtya tyāgāt /
tasmāttannivṛttaye viniścitabrahmātmabhāvenāpi sādhanānyapekṣyāṇi /
[KKS_36] yathaiva pramāṇāttattvābhivyaktau na mukteḥ kāryatā, tathābhivyaktiviśeṣe 'pi sādhanebhyaḥ /
śrutayastvabhyāsapariniṣpattyavasthāviṣayāḥ śabdasādhanajñānāpekṣā vā bhavantu, taddhetutvāduttarasya ---
ityalamativistareṇa /
yadapi pṛthakkāryā eva karmavidhayo jñānādhikāramavatārayanti, apākṛtarṇatrayasya tatrādhikārāt ---
tadapi na niyogataḥ, āśramavikalpasya smaraṇāt ---
‘tassyāśramavikalpameke'; ‘yamicchettamavased'; iti, ‘yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajed'; iti śravaṇāt /
‘etaddha sma vai
tatpūrve vidvāṃso 'gnihotraṃ na juhavāñcakrire'; tathā ‘kiṃ prajayā kariṣyāmaḥ'; tathā ‘kimarthā vayamadhyeṣyāmahe kimarthā vayaṃ yakṣyāmahe'; iti karmatyāgadarśanāt /
pratipannagārhasthyasyātmavidyayaiva kṛtakṛtyatāṃ manvānasya ṛṇāpākaraṇaṃ pratyanādṛtasya vihitākaraṇanimittasya pāpmano vidyodayapratibandhṛtvaṃ darśayati ---
‘ṛṇāni trīṇyapākṛtya'; iti /
idaṃ tu yuktam ---
kāryāntaranirākāṅkṣāṇāmapi karmaṇāṃ saṃyogapṛthaktvāt ‘tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena'; iti vidyāṅgabhāvaḥ /
so 'pyutpattyarthatayā, na prayājādivatkāyopayogena /
vidyāyāḥ kāryāntarābhāvāt /
saṃskārapakṣo vā, smṛteḥ /
saṃskṛtasya hi vidyotpatteḥ /
taduktam ---
‘vihitatvāccāśramakarmāpi'; iti /
nanu dṛṣṭotpāya eva vidyotpādaḥ /
tatra dṛṣṭaivetikartavyatāpekṣyatāṃ śamadamādisādhanaviśeṣaścittavikṣepasya vihantrī, samahitacittasyābhasato jñānaprasādotpatteḥ /
na tu yajñādayaḥ, tairvināpyabhyāsena tatsambhavāt /
satyam /
tathā cordhvaretasāṃ cāśramiṇāṃ vināpi tairviśuddhavidyodaya iṣyate /
kiṃ tu kālakṛto viśeṣaḥ /
sādhanaviśeṣāddhi sā kṣipraṃ kṣiprataraṃ ca vyajyate /
tadabhāve cireṇa ciratareṇa ca /
taduktam ---
‘sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat'; /
[KKS_37] eṣo 'rthaḥ ---
‘yajñena dānena'iti śravaṇātkarmāṇyapekṣyante vidyāyāmabhyāsalabhyāyāmapi, yathāntareṇāpyaśvaṃ grāmaprāptau siddyantyāṃ śaighryāyākleśāya vāśvo 'pekṣyate /
nanu vidyārūpaṃ brahmaiva /
na vidyā brahmaṇo 'nyā /
tacca nityamakāryam /
tatra kathaṃ kiñcidapekṣyeta? ucyate ---
yathopadhānatirohitarūpasphaṭikamaṇirupadhāvakarṣaṇaṃ svarūpābhivyaktaye 'pekṣate tathehāpi draṣṭavyam /
na hi sphaṭikamaṇeḥ pūrvarūpaṃ vinaṣṭamupadhānasannidheḥ, tadapagame vānyadutpannam /
na hyakasmādanekavisabhāgakṣaṇavyavahitasya pūrvasabhāgakṣaṇasyotpattiḥ sambhavati /
na hyagnivigame 'ṅgārebhyaḥ punaḥ kāṣṭhasantatipravṛttiḥ /
tasmādyathaivākāryaṃ sphaṭikarūpamupadhānāvakarṣaṇamapekṣate tathātmarūpamapi /
syadetat ---
jñānaṃ tatra sāpekṣam /
tacca sphaṭikādbhinnaṃ kāryam /
puruṣaprayatno hi tatra jñānārthaḥ /
kiṃ punarjñānaṃ svarūpeṇaivārthitam, āhosvidarthasvabhāvasiddhaye? na tāvatsvarūpeṇa, arthena vyavahārat /
na vijñānamātranibandhano vyavahāraḥ, mithyājñānenāpi prasaṅgāt /
athārthasvabhāya jñānamarthyeta, tadartho vyāpārastenārthito bhavati /
na ca jñānādarthe kaścidvikāraḥ, tayorasaṃbandhāt /
yogyadeśatāyāḥ sarvatra bhāvāt /
sarvapratipattṛṇāṃ ca viditatvaprasaṅgāt /
dhvastānāgateṣu ca tadasaṃbhavāt /
tasmādyathātirohitamapi tirohitamivābhivyajyata iva prayatnāpekṣam, tathātmatattvamapyatirohitaṃ tirohitamiva prayatnādabhivyajyata iveti puṣkalam /
saṃhṛtākhilabhedo 'taḥ sāmānyātmā sa varṇitaḥ /
hemeva pārihāryādibhedasaṃhārasūcitam
yataśca viśeṣapratyastamukhena tannirūpaṇam, ato 'nyairbrahmavidyābhiyuktaiḥ sāmānyarūpaṃ brahma nirūpitam ---
‘sa eva mahānaja ātmā sattālakṣaṇaḥ'; tathā ‘sattaiva sarvabhedayoniḥ prakṛtiḥ parā'; iti /
yathā suvarṇatattvaṃ kaṭakāṅgulīyādiviśeṣopasaṃhāreṇa nirūpyamāṇaṃ tatsāmānyamiti /
ye vā --- [KKS_38]
‘nirviśeṣaṃ na sāmānyaṃ bhavecchaśaviṣāṇavat'ityabhāvamāhuḥ, tān pratyucyate ---
saṃhṛtākhilabheda iti /
yadi tāvadasāmānyatvaṃ sādhyate siddhasādhanam /
viśeṣāṇāmabhāve keṣāṃ tatsāmanyam? sāmanyaṃ tūktaṃ brahmavādibhirviśeṣapratyastamukhena nirūpaṇādupacārataḥ /
athābhāva eva sādhyaḥ, viśeṣairevāsya nirviśeṣairvyabhicāra iti /
[iti śrīmanmaṇḍanamiśraviracitāyāṃ brahmasiddhau brahmakāṇḍaḥ samāptaḥ /
-- edition; Originally Brahma- and Tarka-kāṇḍas were together; Vacaspati does not know this division.]
[KKS_39]
[//tarkakāṇḍaḥ //]
nanu pratyakṣādibhirvyāvṛttānāṃ bhāvasvabhāvānāmavagamānnaikasminnadvaye śabdaḥ pramāṇam, pratyakṣādivirodhāt, grāvaplavanādyarthavacovat /
ucyate ---
āhurvidhātṛ pratyakṣaṃ na niṣeddhṛ vipaścitaḥ /
naikatva āgamastena pratyakṣeṇa virudhyate
nanu pramāṇāntaraparatantrāṇāṃ puruṣavacasāṃ tadvirodhādyuktamapramāṇatvam /
svatantrasya tvāmnāyasyānapekṣitapramāṇāntarapravṛttestadvirodhe 'pi kasmādapramāṇatvam? āmnāyavirodhādeva tu pratyakṣādīni pramāṇatāyāḥ kimiti na cyavante? tulye 'napekṣatve na viśeṣaheturasti /
tatra vṛthā pramāṇāntaravirodhaparihārapariśrama iti /
tatra kecidāhuḥ ---
pratyakṣādivirodhe āmnāyasya daurbalyam, sāpekṣatvat /
tathā hi svarūpasiddhyarthameva tāvatpratyakṣādīnyāmnāyo 'pekṣate /
tathā ca teṣāṃ prāmāṇyamanumantavyam, tadapabādhane svarūpasyaiva tāvadasiddheḥ /
na tvevamāmnāye pratyakṣādīnāṃ kācidapekṣā /
dṛṣṭavyabhicāratvācca śabdasya, pratyakṣasya cādṛṣṭavyabhicārāt /
api ca sāvakāśānavakāśayoranavakāśaṃ balavat /
anavakāśāśca pratyakṣādayaḥ, sāvakāśastu śabdo gauṇenārthena /
tathā hi ---
śakyamekatvamabhedaśrutīnāmupacaritamavakāśo varṇayitum /
avivakṣitārthānāṃ vā vedāntānāṃ japopayogo 'vakāśaḥ /
upaniṣado vedāntā iti varṇitam /
kiṃ ca vyākulatvādāmnāyasyāvyākulatvātpratyakṣādīnām /
karmavidhayo hi bhedāśrayā abhedāśrayāśca vedāntāḥ parasparaparāhatā asatyapi pramāṇāntaravirodhe durlabhaprāmāṇyāḥ /
kiṃ punaravyāhatapratiṣṭhitaprāmāṇyādivirodhe /
tasmādidamavirodhāya prayatyata iti /
mukhyatvācca /
mukhyā hi pratyakṣādayaḥ /
jātasya jantoraparakāla āmnāyaḥ /
sa taiḥ pratiṣṭhitārthairapahṛtaviṣayaḥ kalpanīyārtho bādhyate, tadanusāreṇa vārthakalpanāmarhati /
arthato 'pi ca mukhyatā pratyakṣādīnām /
padapadārthavibhāgādhīna āmnāyārthaparicchedaḥ, sa ca pratyakṣādiṣvāpatate /
ato 'virodhāya prayatyata iti /
[KKS_40] anye manyante ---
tulyabalatve 'pi pratyakṣādīnāmāmnāyasya ca vastuni vikalpānupapattervirodhe saṃśayaḥ syāt /
tenāvirodha upapādyata iti /
anyaddarśanam ---
āmnāya eva balavāṃstadvirodhe /
‘paurvāparye pūrvadaurbalyaṃ prakṛtivat'; /
‘pūrvābādhena notpattiruttarasya hi sidhyati'; iti /
tathā hi ---
sarvasya nisargajaḥ pratyakṣādinibandhanaḥ kila vibhaktavastuparicchedaḥ /
tadapekṣastu tatpūrvako 'nisargajaḥ kasyacidevāganturadvaitāvagamaḥ /
sa pūrvamanupamṛdyodetumaśaknuvaṃstadapabādhātmodīyate /
itaśca ---
saṃbhavadvicitravibhramahetutvātpratyakṣādīnām, vigalitanikhiladoṣāśaṅkatvāccāmnāyasya /
puruṣāśrayāṇāṃ hi doṣāṇāṃ śabde puruṣābhāve 'saṃbhavāt /
śakyo hyāmnāyādevānādiravidyāsaṃskāro vibhramahetuḥ pratyakṣādiṣu saṃbhāvayituṃ niścetuṃ ca dehātmābhimāna iva /
na tvevamapauruṣeye śabde kāciddoṣāśaṅkā /
satyāṃ vā pramāṇameva na syāt /
pratyakṣādīnāṃ tu vyāvahārikaṃ prāmāṇyam, avidyāsaṃskārsya sthemnā vyavahāraviparyayābhāvāt /
yatra ca vyavahāraviparyayo na tatra prāmāṇyam /
śabde tu saṃbhāvitadoṣe na tattvāvedanena prāmāṇyam /
na vyavahārāviparyayeṇa /
adṛṣṭārthatvāddoṣebhyo vyavahāravisaṃvādijñānadarśanācca /
pratyakṣādīnāṃ tu vyavahāre saṃvādānna śakyate vyavahāravisaṃvādijñānaheturdoṣaḥ kalpayitum /
vyavahāraviparyayāddhi sa kalpyeta /
tattvadarśanasya tu vedāntajanmanaḥ pratipakṣatvāttattvapratihatimātraheturevānādiravidyānubandhaḥ kalpyate /
tato doṣānubandhaḥ prāmāṇyaṃ ceti na virodhaḥ /
śabdastu saṃbhāvitadoṣo durlabhaprāmāṇya eva syāt /
dṛśyate hi doṣebhyo vyavahāravisaṃvādijñānotpattiḥ /
tatra doṣāśaṅkayā vyavahāravisaṃvādasya śaṅkitatvāttattvapratighātasya ca, na tattvāvedanalakṣaṇaṃ prāmāṇyam, na vyavahārāvisaṃvādalakṣaṇamiti /
tasmācchabdasya prāmāṇyābhyupagame pramāṇāntaravirodhe 'pi tasyaiva balavattvamiti sāṃpratam /
yattu pratyakṣādyapekṣaṇāditi, tatrocyate ---
na pramitāvapekṣāvattā śabdasya pratyakṣādiṣu, kiṃ tu svarūpasiddhau /
anyathā pramāṇameva na syāt /
tathā ca svakārye 'pekṣatvānna pratyakṣādibhyo hīyate /
pratyakṣādayo pi svarūpasiddhau nānyānapekṣāḥ /
kārye hi sāpekṣatvaṃ [KKS_41] sāmarthyamapakarṣatīti /
yattveteṣāṃ prāmāṇyamanumātavyamiti, ko vānyathāha? vyavahārāvisaṃvādilakṣaṇaṃ tu tat, na tattvāvedanalakṣaṇam /
vyāvahārikaprāmāṇyopetebhyaḥ pratyakṣādibhyaḥ siddhādāmnāyāttattvadarśanam, tadvirodhātteṣu tattvadarśanāṃśamevāpabādhate, na vyavahārāvisaṃvādāṃśam /
dṛṣṭaṃ ca hetutvenāpekṣitāyā api pūrvasyāḥ pratipatteḥ parasyāḥ pratipatterbalīyastvam /
yathā dūrastheṣu vanaspatiṣu hastipratipattibhyo vanaspatipratipatteḥ /
apekṣitā hi hastipratipattayo vyaktavanaspatipratipattyā hetutvena /
na tasyā indriyārthasaṃnikarṣamātrājjanma, āpāte 'bhāvāt /
na ca deśaviśeṣāt, taddeśasthasyaivotpatteḥ /
tasmātpurovartiṣu vanaspatiṣu praṇihitamanasaḥ prācyaviparyāsānugatamatisaṃskārasacivendriyādisaṃyogakāritā seti mantavyam /
evamekādisaṃkhyābuddhyapāyā viṃśatyādibuddhayo 'pyudāhāryāḥ /
evaṃ ca yadeke varṇayanti ---
svayameva vyāhatā vedāntārthapratipattiḥ /
nābhedo bhedamantareṇa śakyo 'vasātum /
bhedopāyā hi tasya pratipattiḥ /
tatrābhedaḥ samākṣiptabheda eva pratāyata iti vyāghātaḥ ---
tadapāstam /
yata upāyamākṣipati pratipattiḥ /
nopāyasya paramārthatām, mithyājñānādapi tattvapratipatteḥ /
vyāvahārikaṃ ca bhedasya satyatvamiṣṭameveti /
vyabhicāradarśanaṃ ca duṣṭahetujanmanoḥ śabdapratyakṣayoḥ samānam /
itarayorapi tulyamavyabhicāritvam /
tathānavakāśatvamapi /
yadi khalvekamadvayaṃ vedāntārthaḥ, kasteṣāmanyo 'vakāśaḥ? athaupacārikatvamekatvaṃ tadartho 'vivakṣitārthatā vā japopayoginām, tatra virodha eva nāstīti balābalacintā nāvatarati /
tatkutaḥ sāvakāśatvena daurbalyam? kathaṃ ca mukhyamarthamatilaṅghyopacarito 'vakāśaḥ? kathaṃ vautpattike śabdasyārthaṃ prati śeṣabhāve ---
‘dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanam'; ‘aviśiṣṭastu vākyārthaḥ'iti ca avivakṣitārthatā? pramāṇāntaravirodhāditi cet, vārtametat /
na pramāṇasya pramāṇāntarāpekṣaṃ prāmāṇyam, yena tadvirodhe svarasaṃ jahyāt /
tadapekṣatve hi tadanuguṇatayā varteta /
nirapekṣasya kaḥ pramāṇāntarānusaraṇe [KKS_42] hetuḥ? laukikāstu śabdāḥ pramāṇāntarāpekṣaṃ svārthamabhidadhatīti yuktā teṣāṃ tadanusāriṇī vṛttiḥ /
tulye tvanapekṣatve kimiti na viparyayaḥ, ubhayorvā vyāghātādaprāmāṇyam, ‘paurvāparye pūrvadaurbalyam'iti vā rajatajñānasyeva pūrvasya bādhaḥ? na khalu rajatajñānavirodhācchuktijñānamanyaviṣayamaviṣayaṃ vā /
kathaṃ tarhi vede guṇavādaḥ /
yatra śrautairarthaiḥ pramāṇārthaniṣpatterasambhavaḥ, tatra dvitīyasyā api vṛtteḥ śabdānāṃ pravṛttidarśanāttayā pramāṇaviṣayalābhaḥ /
yatra tu śabdāḥ svarasena labhante viṣayam, tatra na pramāṇāntaravirodhādapāvartante /
na hyeṣāṃ pramāṇāntaranibandhano 'rtho yena tadvaśādapāvarteran /
atha matam ---
ubhayānugrahādevaṃ kalpyate /
evaṃ hi śabdaḥ pratyakṣādayaścānugṛhītā bhavanti /
anyathā pratyakṣādayo 'tyantamapabādhitāḥ (Ms A; @meva bādhitāḥ -- edition) syuḥ /
naitatsāram /
pramāṇasāmarthyānusāreṇa prameye kācitkalpanā syāt /
pramāṇe tu svarasasiddhaṃ parityajya kalpanāyāṃ na nibandhanamasti /
tasmātpramāṇānusāreṇa vikalpasamuccayavyavasthāḥ kalpyante, nobhayānugrahāt /
nobhayamanugṛhītavyamiti pramāṇamasti /
te eva pramāṇe iti cet ---
yadi matam, na pramāṇasya pramāṇāntarādanugrāhyatvam, api tu svata eva /
pramāṇatvādeva hi tasya tenārthavyavasthāpanā ---
yathā tarhi tato 'rtho 'vagamyate tathā vyavasthāpanīyaḥ /
evaṃ tadanugṛhītaṃ bhavati /
anyathā bādhitaṃ syāt /
apramāṇikā cārthavyavasthā, tataḥ svarasenāpratīteḥ, anyasya cābhāvāt, itaretarāśrayaprasaṅgācca /
prāmāṇyātsiddhādarthāntare pratītiḥ prāmāṇyānyathānupapattyā kalpanīyā, tatpratīteśca prāmāṇyam /
svarasalabhye tvarthe pratītita eva prāmāṇyamiti netaretarāśrayatā /
tasmādvirodhe bādha eva pūrvasya pramāṇānusārī, tathā pratīteḥ /
nottarasya viṣayāntarakalpanā /
na khalu rajatajñānānugrahāya śuktiśakalajñānasya gocaro 'paraḥ kalpyate /
na ca pratyakṣādīnāmananyagatitvādanavakāśatvam /
yā khalu rajatādivibhramāṇāṃ gatiḥ, sā teṣāmapi /
yadi teṣāmupacaritaḥ kalpito vā viṣayaḥ, pratyakṣādīnāmapi tathā /
athāsattvāttasyāviṣayā avidyamānārthāḥ pratyakṣādayo 'pyevam /
tasmādavivakṣitārthatvamupacaritārthatvaṃ [KKS_43] vā gatirubhayoraviśiṣṭā /
etenedamapi parākṛtam, yadāhuḥ ---
śabdasya pramāṇāntaravirodhe dṛṣṭamupacaritārthatvamavivakṣitārthatvaṃ vā loke /
tasmātpratyakṣādivirodhe vedāntānāṃ tathābhāva iti, pratyakṣādiṣvapi tathā darśanāditi /
yattu mukhyatvātpratiṣṭhitārthairapahataviṣaya āmnāya iti /
ata eva bādhakaḥ, śuktijñānavat /
na ca tadanusāreṇārthakalpanāmarhati, anapekṣatvāt /
na, tadadhīnamasya pramāṇatvam /
na taiḥ saṃbhūyakāritvam, nāmnāyasya pratyakṣādīnāṃ caikavākyabhāvaḥ /
parasparānapekṣo hyubhayatra buddhyutpādaḥ /
tatra parabalīyastvaṃ nyāyyam /
yathoktam ---
‘pūrvātparabalīyastvaṃ tatra nāma pratīyatām /
anyonyanirapekṣāṇāṃ yatra janma dhiyāṃ bhavet'; //
yatra tvekavākyatayā saṃbhūyakāritvaṃ tatrānupajātavirodhitayā svarasavṛttyā mukhye sthite, prathamayā vṛttyā tadekavākyatvaṃ pratipattumaśaknuvanti tadapekṣitārthasamarpaṇānupapatteḥ parapadāni dvitīyayā vṛttyā pūrvāpekṣitamarthaṃ samarpayantyekavākyatāsāmarthyāditi mukhyabalīyastvam /
yattu vyākulatvāditi, tatrocyate ---
syādvyākulatvam, yadi karmavidhayo bhedapratipādanaparāḥ syuḥ /
te tu siddhaṃ bhedamupāśritya ‘idamanenetthaṃ sādhayet'; iti puruṣahitānuśāsanapradhānāḥ /
syādetat /
asati bhede 'ṃśatrayapratyastamayātkuto hitānuśāsanam? ucyate ---
yathā khalu śyenādiṣu ‘na hiṃsyātsarvā bhūtāni'; iti pratiṣedhātsādhyāṃśapratyastamaye 'pyanuśāsanam, evaṃ sarvatra sarvāṃśapratyastamaye 'pi /
tathā hi ---
niṣiddhānarthodayā kathaṃ hiṃsā sādhyā syāt? atha bhavati kasya cittīvrakrodhākrāntasvāntatayā samuddhatadhvāntatiraskṛtavivekavijñānasyānarthamapyarthatvena paśyataḥ śāstropadeśamatikrāmataḥ, tathā jyotiṣṭomādiṣu nisargajāvidyopadarśitā apratibuddhānāṃ trayo 'pyaṃśāḥ, tānupāśritya teṣāmanuśāsanam /
pratibuddhāstu karmavidhibhirnānuśiṣyante /
yathā śyenādividhibhirapajitakrodhārātayaḥ /
tadevaṃ vyavahārasiddhabhedāśrayeṣu karmavidhiṣu yadyapi bhedapratītirasti [KKS_44] , tathāpi teṣāmatatparatvān na tatra prāmāṇyaṃ vṛttānteṣvivārthavādapadānām /
tathā ca kutastairvedāntānāṃ parāhatiḥ, vedāntairvā teṣām? api ca pratyakṣādiṣveva parāhatirupalabhyate, bādhyabādhakabhāvadarśanādrajataśuktiśakalādijñāneṣu, bhedābhedapratīteśca sarvatra /
tadevaṃ balavattve 'pyāmnāyasya yo nāma mandadhīrlaukikavacasāṃ pratyakṣādivirodha upacaritārthatvadarśanāllokavadvede 'pi śabdavṛttamiti manyate, yo vā nirūḍhanibiḍatayā bhedadarśanāndhakārasya pratyakṣādīnāmeva balavattvaṃ manyate, lokavacasāṃ ca tairbādhadarśanāt, tatpratibodhanāya virodho nirasyate, na hi yo nāma mandaviṣeṇa vṛścikena daṣṭo mriyate, nāsau na cikitsyata iti /
tatra pratyakṣe trayaḥ kalpāḥ ---
vastusvarūpavidhiḥ vastvantarasya vyavacchedaḥ, ubhayaṃ vetti, ubhayasminnapi traividhyam ---
yaugapadyam, vyavacchedapūrvako vidhiḥ, vidhipūrvako vyavaccheda iti /
tatra vastvantaravyavacchede ubhayasmin vā bhedaḥ pratyakṣagocara iti bhavati virodhaḥ /
svarūpavidhimātre tu kasyacidvyavacchedena śūnye na bhedaḥ pramāṇārthaḥ, na hi vyavacchedādṛte bhedasiddhiḥ /
vidhimātravyāpāraṃ ca pratyakṣam, ato na virodhaḥ kathamityucyate ---
labdharūpe kvacitkiñcittādṛg eva niṣidhyate /
vidhānamantareṇāto na viṣedhasya saṃbhavaḥ
na tāvadvyavacchedamātraṃ pratyakṣavyāpāraḥ, na yugapadubhayam, na vyavacchedapūrvakaṃ vidhānam, yataḥ siddhe viṣaye siddharūpameva niṣidhyate ---
‘nedam iha'; ‘nāyamayam'iti siddhe bhūtale siddho ghaṭaḥ, gavi vā aśvaḥ /
na pratiṣedhyātpratiṣedhaviṣayācca vinā pratiṣedho 'vakalpate /
kathaṃ tarhyatyantāsatāṃ pradhānakhapuṣpādīnāṃ pratiṣedhaḥ? na hi tatra kvaciddeśe kāle vā niṣedhaḥ, ātyantikatvāt, nāpi kutaścitsiddhi, atyantāsattvāt /
tatra kecidāhuḥ ---
khapuṣpādiṣu tāvatsiddheṣu khādiṣu tadvidhāḥ puṣpādayo niṣidhyante, ‘pradhānaṃ nāsti'iti jagatkāraṇe sukhaduḥkhamohātmatāvibhaktakāryatvādīni nivāryante /
[KKS_45] anye tu ---
kutaścinnimittād buddhau labdharūpāṇāṃ bahirniṣedhaḥ kriyata iti varṇayanti, anyathā daivaniṣiddhe kaḥ pratiṣedho 'prāptarūpe? prāptarūpe vā kathamatyantāya pratiṣedhaḥ? api cānapekṣitaviṣayaniṣedhye vyavacchede śūnyatā pramāṇārthaḥ syāt, na bhedaḥ, sarvasya sarvatrāviśeṣeṇa niṣedhāt /
yastu bhedāya vyavacchedaḥ sa bhedyayoḥ siddhimapekṣate, na ca sā vidhānādṛta iti prāgvidhānameṣitavyam, vidhipūrvaka eva ca niṣedho 'ṅgīkriyata iti /
nāpi vidhipūvako vyavacchedaḥ yataḥ ---
kramaḥ saṃgacchate yuktyā naikavijñānakarmaṇoḥ /
na saṃnihitajaṃ tacca tadanyāmarśi jāyate
na khalvekapramāṇajñānavyāpārau santau vidhivyavacchedau kramavantau yujyete, kṣaṇikatvāt, kramavatorhi vyāpārayoḥ paścāttano na tadvyāpāraḥ syāt, vyavadhānāt /
api ca janmaiva buddhervyāpāro 'rthāvagraharūpāyāḥ, sā cedarhavidhānarūpodayā, vidherevāsyā vyāpāraḥ, yaugapadyasya niṣedhāt, utpannāyāśca punaranutpatteḥ /
api ca saṃnihitārthālambanaṃ pratyakṣaṃ nāsaṃnihitamarthamavabhāsayitumarhati, na cānavabhāsamānarūpaṃ vyavacchettuṃ paryāpnoti, anavabhāsamāne hi tatra vyavacchedye vyavacchedamātraṃ syāt, na vyavacchedaḥ kasyacit, sarvasya vā syāt /
tasmānnānavabhāsamāne vyavacchedye vyavacchedaḥ, na ca saṃnihitārthāvalambane pratyakṣe 'saṃnihitāvabhāso yuktaḥ /
kathamidānīṃ bādhakaṃ pratyakṣam? tatra hi pūrvārthaniṣedhapuraḥsaro 'nyavidhirekajñāne 'bhyupeyate, asaṃnihitaniṣedhyāvabhāsaśca, tasmānnaiṣa niyamaḥ, yataḥ pūrvo niṣedhaḥ, ekajñānavyāpāre ca kramaḥ, pratyakṣeṇa cāsaṃnihitārthāvabhāsaḥ /
naitatsāram, tatrāpi pūrvavijñānavihite rajatādau ‘idam'; iti ca saṃnihitārthasāmānye niṣedho vidhipūrva eva, śuktikāvidhistu virodhiniṣedhapūrva ucyate, vidhipūrvatā ca niyamena niṣedhasyocyate, na vidherniṣedhapūrvakatā niṣidhyate, na ca tatraikajñānasya [KKS_46] kramavadvyāpāratā, ubhayarūpasyotpatteḥ /
pūrvajñānaprāpitatvācca viṣayavyavacchedyayornāsaṃbhavaḥ, pūrvajñānāvabhāsite ca vyavacchedye vyavacchedasya vṛtternāsaṃnihitārthāvabhāsaprasaṅgaḥ, pūrvāpekṣasya tasyotpatteḥ /
pūrvāpekṣayaiva ca tad dvirūpamudeti, anyathā ekarūpamevodīyāt /
api ca sarvavyavacchedānapākurvataḥ ko vyavacchedo 'bhimataḥ, yena pratyavasthīyeta? siddhaḥ sa loka iti cet, ayaṃ vā kiṃ na lokasiddhaḥ ---
nāśvo gauḥ, na gauraśva iti?
yattu matam ---
ekavidhirevānyavyavacchedaḥ /
tathā hi ---
darśanaṃ yathaiva tadākāratayā tadrūpaṃ vidadhāti, tathā tadekākārapratiniyamāt, ‘tadeva, nānyat'; ityanyadvyavacchinatti, tatsāmarthyaprabhāvitau ca ‘idam, nedam'iti vikalpau bhāvābhāvavyavahāraṃ pravartayataḥ /
na hyekākārapratiniyatādananyasaṃsargiṇo jñānādanyo 'nyavyavacchedaḥ /
tatrocyate ---
vidhānameva naikasya vyavacchedo 'nyagocaraḥ /
mā sma bhūdaviśeṣeṇa mā na bhūdekadhījuṣām
naikapratiniyamo 'nyābhāvaniścayanimittam, upalabdhilakṣaṇaprāptyasyetarasya cāviśeṣeṇa vyavacchedaprasaṅgāt, tatpratiniyamo hi tato 'nyasyāsaṃsargaḥ /
tathā cāsaṃsargādvyavacchede tasya dṛśyādṛśyayoraviśeṣādubhayorvyavacchedaḥ syāt /
atha matam ---
bhavatyeva, tathā hi ---
yāvanto 'syānātmānastānaviśeṣeṇa tadātmaniyamāddarśanamapākaroti, tathā ca nāsyānya ātmānaḥ, taddeśakālāstu bhaveyuḥ, rūpādivadavirodhāt, tatropalabdhilakṣaṇaprāptirviśeṣastaddeśakālavyavacchedāvadhāraṇāya, saṃbhavati hyanupalabhyastaddeśakālo 'nātmānupalabhyamāno 'pyanyopalabdhau, itaravat, anyathā na tulyopalambhayogyataḥ syāt /
satyamastyayaṃ vibhāgaḥ, na tvidānīṃ darśanapratiniyamasya sāmarthyam, tathā hi ---
pratiniyatamapi tatra deśe kāle ca rūpe darśanaṃ tayoryathā rūpavidhimātropakṣayānna [KKS_47] rasaṃ vyavacchinatti, tathā bhūbhāgadarśananiyamo 'pi bhūbhāgavidhimātravyāpāratvānna ghaṭadṛśyamapi vyavacchindyāt, vyavacchede vā sarvasya vyavacchedaḥ /
tasmād dṛśyavyavacchede 'pi hetvantaramupāsyam, na darśanapratiniyamamātram /
tathā cātmāntaravyavacchedo 'pi na tataḥ siddhimupāśnute /
kāmaṃ vidhervidheyāsattvavyavacchedarūpatvāttadabhāvo vyavacchidyeta, nātmāntarasattā, taddeśakālayorivānupalabhyasattā /
naikasya bahava ātmāna iti cet, anyatastarhi virodhādvyavacchedaḥ /
na darśananiyamāt /
asati ca vyavacchede kuto bahutvam, kuto vā virodha itaretarāśrayaṃ vā? tasmānnaikavidhiranyavyavacchedaḥ /
api ca ekaniyamādanyavyavacchede citrādiṣu nīlādīnāmekadarśanabhājāṃ bhedo na sidhyet, ekajñānasaṃsargādekatra jñānasyāniyamāt /
nanu prakṛtyaiva bhinnā bhāvāḥ, tāṃstadvidhān vidadhadeva darśanaṃ parasparato vyāvartayati, na hi vyāvṛttiranyā vyāvṛttimataḥ /
tatra vyāvṛttimadvidhau sāpi vidhīyata eva, yatprakṛtiḥ khalu yaḥ padārthaḥ sa tayaiva prakṛtyā vidheyaḥ, anyathā na tasya vidhiḥ syāt, vyāvṛttasvabhāvāśca bhāvā yathāyathaṃ darśaneṣu nirbhāsante, tasmāttathaiva vidhīyanta iti /
atrāpyasaṃspṛṣṭanirbhāsanādasaṃspṛṣṭasvabhāvatve dṛśyayoraviśeṣeṇa vyavacchedastadavasthaḥ /
api ca
na bhedo vastuno rūpaṃ tadabhāvaprasaṅgataḥ /
arūpeṇa ca bhinnatvaṃ vastuno nāvakalpate
na vyāvṛttirvastusvabhāvaḥ, sā khalvekānekādhiṣṭhānā pratijñāyate prajñāyate ca /
tathā ca tasyā ekasyā anekavṛttervastusvabhāvatve vastūnāmapi bhedo na syāt, naikasmādabhinnasvabhāvaṃ bhinnaṃ yujyate tadvadeva /
atha mā bhūdeṣa doṣa ityarthāntarameva vyāvṛttirāsthīyate, tathāpi vyāvṛtterarūpatvātsvarūpeṇa na bhāvā vyāvṛttāḥ syuḥ /
aparaḥ kalpaḥ ---
bhedaḥ parasparānātmasvabhāvaḥ, sa cedvastunaḥ svabhāvaḥ, vastūnāmabhāvaprasaṅgaḥ, abhāvātmakatvapratijñānāt /
aparaḥ [KKS_48] prakāraḥ ---
bhedaścedvastunaḥ svabhāvaḥ, naikaṃ kiñcana vastu syāt, bhedenaikatvasya virodhāt /
paramāṇurapi bhedādanekātmaka iti naikaḥ /
tathā ca tatsamuccayarūpo 'neko 'pyasyātmā nāvakalpate, tatraikatvānekatvayoranupapattestṛtīyaprakārāsaṃbhavācca vastuno niḥsvabhāvatvaprasaṅgaḥ /
anyā vyākhyā dvitīyārdhasya ---
vyatirekāvyatirekavikalpe pratyavatiṣṭhate, vastugata eṣa vibhāgaḥ ---
tatsvabhāvatvamanyatvaṃ ceti, nāvastuni vikalpaviracitaśarīre bhede 'vatāramarhati /
tathā hi ---
tattvānyatvābhyāmanirvacanīyo 'nādivikalpavāsanopādānavikalpaparidarśitaśarīraḥ ‘ayamasmādbhinnaḥ, ayamanayorbhedaḥ'; iti vyavahāraṃ pravartayati, na bhedo nāma kiñcidvastu, yasya tattvamanyatvaṃ vā kiñcidvicāryeta /
tatredaṃ punarupatiṣṭhate ---
arūpeṇa ca bhinnatvaṃ vastuno nāvakalpate /
yadi tarhyarūpo niḥsvabhāvo bhedaḥ ---
na hi vastusthityāsti, vikalpaireva kevalamupadarśyate ---
na tarhi vastuno bhinnatvam, paramārthato bhedābhāvāt, na hi kalpitena svabhāvena pāramārthikī tadvattā yujyate, kalpitaiva syāt /
tadetadasmābhirucyamānaṃ kimiti bhavānnānumanyate? vayamapyetadeva brūmaḥ ---
na bhedo bhāvato 'sti, anādyavidyāvilasitametaditi /
yaduktam ---
bhedātmatve vastuna ekavastvabhāvaḥ, tadbhāvāditarasyāpīti vastvabhāvaḥ, tatrāhuḥ ---
parāpekṣaṃ vastuno bhedasvabhāvaṃ brūmaḥ, nātmāpekṣam, yena virodhādekavastvabhāvaḥ syāt, svarūpeṇa tvekaṃ vastu parāpekṣayā bhinnamiti /
tatrocyate ---
pauruṣeyīmapekṣāṃ ca na hi vastvanuvartate /
nāpekṣā nāma kaścidvastudharmaḥ, yena vastūni vyavasthāpyeran, na khalu svahetuprāpitodayeṣu svabhāvavyavasthiteṣu vastuṣu svabhāvasthitaye vastvantarāpekṣā yujyate /
tatra puruṣapratyayadharmo 'yam /
na ca puruṣapratyayānuvidhāyīni vastūni, svahetubhyaḥ svasvabhāvavyavasthiteḥ /
ato na tadanusāreṇa vasturūpaṃ vyavatiṣṭhate /
vyavasthitavastusvarūpānusāreṇaiva tasya vyavasthā nyāyyā, tatpūrvakatvāt /
parasparāpekṣāyāṃ ca [KKS_49] vastusvabhāvasthitāvitaretarāśrayaprasaṅgāt /
athavā yaduktam ---
ekasmādbhedādavyatiredādvastuno bhedābhāvaprasaṅga iti, tatrāhuḥ ---
na bheda ekaḥ, rūpavirodhāt, ekatve ca tannimittaṃ vastūnāmekatvaṃ syāt, tasmātpratibhāvaṃ bhedo bhidyate, kathaṃ tarhyanekāśrayatvam? apekṣātaḥ, tathā hi pratiyogyapekṣaṃ tasya svarūpaṃ vyavasthitam, tathā ca yathāyathaṃ bhedaiḥ pratiyogyapekṣairātmabhūtairbhinnāḥ sarve bhāvā iti /
tatrocyate ---
pauruṣeyīmiti /
puruṣo hyekamarthaṃ gṛhītvā paramapekṣate kāryārtham, svahetubhyastu pratilabdhāvikalasvabhāvānāṃ bhāvānāṃ bhāvāntareṣu kimarthāpekṣā? nanu svabhāvasthitaye, nānāvidhā hi bhāvasvabhāvāḥ, tatra kaścitpratiyogyapekṣayaiva vyavatiṣṭhate vastutattve, yathāyameva bhedaḥ /
na tarhi hetubhyo bhāvasyāvikalātmalābhaḥ, bhedākhyasya rūpasya pratiyogyapekṣatvāt /
hetvantarācca pratiyoginaḥ saṃpadyamānaḥ paścādbhedo na svabhāvaḥ syāt /
syādetat ---
avikalarūpa eva bhāvo hetubhyo jāyate /
tatra bhedākhyaṃ rūpaṃ pratiyogyapekṣam, nānapekṣaṃ kadācidittasya tadvidhatvāttena tadvidhenaiva saha jāyata iti na vikalarūpaprādurbhāvaḥ /
tatrocyate ---
bhavatu tadvidhasya prādurbhāvaḥ, apekṣārthastu vaktavyaḥ, yasya hi yatra kiñcid āyatate, tat tadapekṣata ityucyate, nānyo viśeṣaḥ sāpekṣanirapekṣayorvyapasthāpako nirūpyate /
tatra na tāvadutpattiḥ pratiyoginyāyatate, svahetubhyo 'vikalasyotpatteḥ /
nārthakriyā, tadasaṃnidhāne 'pi tasyārthakriyādarśanāt /
pratītiścet ---
tathā hi, nānapekṣya pratiyoginaṃ bhedaḥ pratīyata iti ---
na tarhi bhedasvabhāvaḥ sāpekṣaḥ, tasminnavasthite vastusthityuttarakālā pratītirarthāntarameva pratiyoginamapekṣate, yathā vyavasthitānapekṣasvabhāvā rūpādayaścakṣurādyapekṣāyāṃ pratītau na sāpekṣasvabhāvāḥ kathyate /
itaretarāśrayācca na pratītirapi parasparāyattāvakalpate /
na ca vastumātrādanavagṛhītabhedādbhedasiddhiḥ, ekasminnapi tatprasaṅgāt /
tasmātpauruṣeyīmapekṣāyāṃ na vastvanuvarttate, ato na vastusvabhāva ityarthaḥ /
[KKS_50] anyā vyākhyā ---
na bhedo vastuno rūpam, āpekṣiko hi pratīyate /
na cāpekṣāyāṃ puruṣapratyayaṃ vastvanuvartate, vyavasthitavastupūrvakatvāditi /
kathaṃ tarthi pitrādayaḥ? na hi te 'pekṣayā vinā, na ca khapuṣpagandharvanagarāditulyāḥ, avisaṃvādivyavahārāṅgatayā lokasiddhatvāt /
ucyate ---
bhedo 'pyevaṃ kiṃ na lokasiddhaḥ? api ca
pitrādiviṣaye 'pekṣā jananādiprabhāvitā
ekakriyāviśeṣeṇa vyapekṣā hrasvadīrghayoḥ /
vyavasthite eva janyajanakaśaktī pitṛputraśabdayorabhidheye, te tu samānajananavyāpāraviṣaye tāvāskandataḥ, svabhāvabhedāt /
ato yena samānatvam, tatrāpekṣā /
etaduktaṃ bhavati ---
śabdārthastatra sāpekṣaḥ, na vastu /
apekṣāhetuśca tatra sādhāraṇī kriyā vidyate vyavasthitayorapi vastunoḥ /
bhāvabhede tvayaṃ vastutattvagato vicāraḥ, na cāpekṣāhetuḥ kaścidupalabhyate /
hrasvadīrghayorapyekajātīyāyāṃ kriyāyāṃ deśavyāptau nyūnādhikabhāvādevaṃ draṣṭavyam /
yadi tarhi kāryabhedādapyapekṣā, hanta! arthakriyābhedādeva bhāvānāṃ parasparāpekṣo bhedaḥ setsyati /
kiṃ cāsatyāmapi darśanādbhedasiddhau vidhimātravyāpāratvātkāryabhedādeva kāraṇabhedamanumimīmahe /
naikatve kāryabhedaḥ kalpate, kāraṇasvabhāvāpekṣatvātkāryabhedasya /
tajjananaścedasya (tajjananaṃ cedasya -- edition) svabhāvaḥ, nānyajananaḥ /
tasmātkāryāntarasyānyato janmeti /
tadidaṃ bhedenaiva bhedaprasādhanaṃ nāticaturaśram /
api ca ---
arthakriyākṛte bhede rūpabhedo na labhyate
dāhapākavibhāgena kṛśānurna hi bhedavān /
nārthakriyābhedādbhāvānāṃ parasparāpekṣo rūpabhedaḥ pratīyate, nāpyanumātuṃ śakyate /
vyapadeśabhedamātraṃ tu syāt, ekasminnapi vahnau dāhapākādikāryabhedadṛṣṭeḥ /
atha matam ---
rūpādisamūho vahniḥ /
tatra rūpātprakāśaḥ, sparśāddāha iti /
[KKS_51] kāmam, dāhapākau tu sparśādeva /
tau ca loke pratītibhedau satyapi saṃyogidravyavikriyāsāmānye /
karma caikaṃ saṃyogavibhāgasaṃskārāṇāṃ hetuḥ, ātmā cecchādīnām, sattvādayaśca pratyekamabhedāllāghavaprakāśādīnām, rūpādayo jñānaviśeṣāṇāṃ sajātīyakṣaṇānāṃ cetyutprekṣitavyam /
nanu nārthakriyābhedamātrādbhedaṃ brūmaḥ, api tu tatrāsaṃbhāvinyā adṛṣṭāyāḥ /
yathā cakṣuṣi satyapyadṛṣṭāyāśca badhire tatrāsaṃbhāvinyāḥ śabdabuddherindriyabhedaḥ /
parasparāsaṃbhavikāryāśca prāyeṇa bhāvāḥ, anyakāryasyānyatrādarśanāt /
atha kāryāsaṃbhavaḥ kathaṃ pratyetavyaḥ? nanūktaṃ tatrādarśanāt /
na tarhyasaṃbhavaḥ /
yasya khalvadvayaṃ jagattasya kāryajātamekatraiva dṛśyata iti kathamadarśanam? tatra siddhe bhede tatrādarśanam, tatrādarśanācca bhedasiddhiritītaretarāśrayānna bhedānumānam /
atha matam ---
adṛṣṭasya darśanāditi /
tadasat, ekasmādapi kramavatāṃ kāryāṇāṃ darśanāt /
syādetat ---
ekāntato 'bhede kāryadarśanādarśane na yukte, viśeṣābhāvāt /
na tarhi kāryabhedo 'bhedamapabādhate /
tadanupamardena viśeṣamātrānumānaṃ syāt /
tacca kalpanāviṣayaṃ naivāvajānīmahe, vastusatastasyāyogāt, tattvānyatvayorasaṃbhavāt /
yastu kṣaṇikavādī tattvameva viśeṣasya na manyate, tasyāsati kāraṇasvabhāvābhede kathaṃ tulyasvabhāvakāryotpādaḥ /
atha niranvayavināśānāmapi kalpanāviṣayādabhedātkāryasya tulyatā /
hanta! tarhi bhedādeva kalpanāviṣayātkāryabhedasiddhermudhā kāraṇabhedakalpanā /
atha kāryābhede na (atha na kāryābhedena -- edition) kāraṇasvabhāvābhedo 'pekṣyeta, bhinnasvabhāvebhyaḥ sahakāribhya ekakāryotpatteḥ, yathā cakṣurādibhyo rūpavijñānasya (rūpādijñānasya Ms A, Ms C; rūpādijñānasya -- edition) /
yathā tarhi kāryasvabhāvābhedāya na kāraṇasvabhāvābhedo 'pekṣyate, tathā
tadbhedāya kāraṇabhedo 'pi nāpekṣitavyaḥ /
api cānekakāraṇajanye 'pyekasmin kārye kāraṇavyāpāraviṣayabhedastenaiva varṇitaḥ, yathā rūpajñānasya ---
cakṣuṣo rūpagrahaṇaniyamaḥ, samanantarajñānādupalambhātmatā, viṣayāttadākārateti /
yadi ca kāryatulyatvaṃ na hetusāmyakṛtam, na kāryāddhetvanumānaṃ syāt, bhinnajātīyādapi tulyajātīyotpattisaṃbhavāt /
hetvabhedaścenna [KKS_52] kāryābheda upayujyate, kastulyajātīyādvijātīyasya janma nivārayet? tatra yathā vyāvahārikādabhedātkāryābhedastathā vyāvahārikādbhedātkāryabheda iti na viśeṣaḥ /
syādetat ---
kalpitaścedbhedaḥ kāryabhedāya prabhuḥ, na tarhi kalpitaḥ /
na hyanyatparamārthasato lakṣaṇamarthakriyāsāmarthyāt /
tulyamidamabhede 'pi /
yo 'pi manyate ---
yugapadviruddhārthakriyādarśanādbhedāvagatiḥ /
tathā hi ---
jananamaraṇavṛddhikṣayasthānagamanaśokaharṣādivividhaviruddhadharmasamupetamekadā viśvamupalabhyate /
tadbhedavaditi gamyate /
tasyāpīdamevottaramāvṛttyā ---
dāhapākavibhāgeneti /
katham? idaṃ tāvadayaṃ praṣṭavyaḥ ---
ko viruddhārthaḥ? yadyekatrāsaṃbhavaḥ, so 'siddhaḥ /
atha parasparavyavacchinnātmatā, jananādayaśca paraspararūpanivṛttyātmāna iti /
na tarhyato bhedasiddhiḥ /
ekasminnapi vahnau dagdhṛtvapaktṛtvadarśanāt /
na hi parasparavyavacchedamantareṇa nānātvaṃ dharmāṇām /
tataścedbhedaḥ, nānekadharmakamekaṃ kiñcitsyāt /
atha parasparābhāvātmataiva virodhaḥ ---
naikasmin sa eva bhavati, na ca bhavatīti /
tato bhedāvasāyaḥ /
tadasat /
na hyevaṃ dharmāveva, kutastayorvirodhādbhedāvagatiḥ /
khapuṣpādiṣu cobhayābhāvādubhayaprasaṅgaḥ /
atha vadhyaghātakabhāvo (vadhyaghātuka@ -- edition) virodhaḥ ---
harṣaḥ śokaṃ hanti śokaśca tam, evamitareṣvapi /
tatrāpi nājāta eko 'nyaṃ nāśayati, nānyādhikaraṇam /
tasmādekādhikaraṇo bhūtvā nāśayatīti vācyam /
evaṃ ca tayorekādhikaraṇatvadarśanānna taddarśanenādhikaraṇabhedānumānamavyabhicāram /
atha bhāvarūpatadvyavacchedātmāno dharmā virodhinaḥ ---
nityatvānityatvamūrtatvāmūrtatvādayaḥ /
tatsaṃbandhādbhedagatiḥ /
tadapi na /
yato nāvaśyam, yo yatra bhavati, sa taṃ vyāpnoti /
na hi rathādayastatsaṃyogādayo vā nabho vyaśnuvate, anyān vā saṃyoginaḥ pṛthivyādīn, avacchinnatvāt /
evamavacchinnā [KKS_53] dharmā anavacchinnamanantamarthamāśrayanto 'pi na vyaśnuvate /
ato naikasminnapi bhāvābhāvavirodhaḥ /
yastu manyeta ---
arthakriyābhedo 'rthakriyāvyavasthā /
tato bhedādhigamaḥ /
ekatve hi na vyavasthā yujyate /
tathā ca payaso 'pi tailaṃ tilebhyaśca dadhi syāt /
tathaikasmiñjāyamāne sarvaṃ jāyeta, naśyati ca naśyet /
anyathā bheda eva śabdāntareṇoktaḥ syāt /
taduktam ---
sahotpattivināśau sarvaṃ ca sarvatropayujyeta iti /
tasyāpīdamevottaram ---
dāhapākavibhāgeneti /
yadi kāryanānātvaṃ vyavasthā, na tayā tilānāṃ payasaśca bhedaṃ pratipadyate /
atha payaso dadhno janma, nānyata iti vyavasthā /
nānyatvaṃ siddhayā vyavasthayā pramitsitaṃ tallakṣaṇamanupraveṣṭumarhati, tasyā asiddhiprasaṅgāt /
tasmāddadhijananaśaktistadabhāvaśca vyavasthā /
tato bhedaḥ /
na hyekaviṣaya ekasya śaktyaśaktī yujyete iti ---
sa cāyaṃ virodhidharmayogo bhedaheturanantarameva nirāsi /
yathā khalu dīrghakālāḥ padārthā mitakālairdharmaiḥ saṃbadhyamānāstaddharmāṇo 'taddharmāṇaśca na virodhapadabhājaḥ, tathā parimitadeśairvipuladeśā anantāśca /
kathamanantasyāntavān dharma iti cet, vyatireke 'nivarcanīyatve vā nāstyasaṃbhāvanāvakāśaḥ /
avyatireke 'pi dīrghakālasyeva mitakālaḥ /
yo 'pi dīrghakālamarthaṃ na pratipadyate taṃ pratīdaṃ punaḥ paṭhitavyam ---
dāhapākavibhāgeneti /
eko 'pi vahniḥ kiñcideva dahati pacati ca /
tathā ca dāhakaścādāhakaśca na bhidyate /
tathā na dāhāntarāṇi pākāntarāṇi vā karoti tasminneva dāhye pākye ca /
tathā bījādayaḥ pratyekaṃ samarthā api nāṅkurāntarāṇi janayanti, nāpi sāmagrī /
tathā ca janakatvamajanakatvamiti /
athaikasminneva janakaśaktiḥ, anyaṃ pradhvastamāgāminaṃ vaikaṃ kiṃ na janayati /
atha tatraivaiṣāṃ sāmarthyam, nānyatra tulyajātīye 'pi /
kutaḥ? tasyaivotpatteḥ, kāryagamyatvācca sāmarthyasya /
tathā ca na śaktiraśaktiśceti virodhaḥ /
abhede 'pi tarhi payasastilānāṃ dadhno 'nutpattau na virodhaḥ /
tathā hi ---
yasya tāvaddadhnaḥ payaso janma na tasya tilebhyo 'nutpattiḥ, yena śaktyaśaktivirodhād [KKS_54] bhedaḥ syāt /
kutaḥ? tilānāṃ payaso 'bhedāt /
atha dadhyantarasyānutpattervirodhaḥ /
tacca na, anyatrāśaktestatraiva śakterbījādīnāmiva /
na hi samarthamityeva kāraṇaṃ sarvaṃ tulyajātīyaṃ janayati, ekasmādeva sarvatulyajātīyakāryotpattiprasaṅgāt /
atha matam ---
arthakriyāsu bhedena viniyogādbhedamadhyavasyāmaḥ /
dadhne hi payo viniyujyate, na sikateti /
tadapyanaikāntikam, ekatve 'pi bhedena viniyogadarśanāt /
tadevārthavastu sahakārisametaṃ viniyujyate, na kevalam /
atha matam ---
bhinnameva tat, sahakārisannidhānopādhibhedāt /
aupādhikastarhi pratyayamātraniveśī bhedaḥ, na paramārthataḥ /
tathābhūtaśca bhāvabhedo hyanujñāyata eva /
yo 'pi kṣaṇikatvena bhedamāha, tasyāpi bhedasya tulyatvātsarvaṃ sarvatra viniyujyate, na vā kiñcitkvacit, adṛṣṭasāmarthyatvāt /
atha kalpanāviṣayādabhedāttatsiddhiḥ, parasyāpi tādṛśādbhedāditi na viśeṣa ityuktam /
yo 'pyekasyobhayaṃ pratijānīte ---
bhedamabhedaṃ ca, tenaikatrāpi viruddhadharmāveśamabhyupayatā durlabha eva dadhno janakatvājanakatvābhyāṃ tilapayasorvibhāga iti /
tadevam ---
ekasyaivaiṣa mahimā bhedasaṃpādanāsahaḥ
vahneriva yadā bhāvabhedakalpastadā mudhā /
ekatra kriyābhedopalabdheḥ, asaṃbhavasya cāsiddheḥ, adṛṣṭadarśanasya cābhedabādhane sāmarthyābhāvāt, viśeṣamātrahetutvāttasya ca tattvānyatvābhyāmanirvācyasya kalpanāspadatvāt, abhedādiva ca tādṛśāt kāryābhedasya bhedādapi tadvidhādbhedasyopapatteḥ, virodhasya cānaikāntikatvādasiddhatvādvā vyavasthāyāśca, viniyogabhedasya cānaikāntikatvāt, abhedādiva ca kalpitādbhedāttatsiddheḥ, bhedābhedayoścaikatra samavāye śaktyaśaktyorviniyogāviniyogayoścaikasamavāyasaṃbhavādekasyaivaiṣa ko 'pyacintyaḥ sāmarthyātiśayo nikhilabhedaprapañcasaṃpādanāyai prabhuḥ pāvakasyeva pākaploṣādipravibhāganimittaṃ yadopapadyate [KKS_55] tadā bhedakalpanamakāraṇam, ekasmādapi tatsiddheḥ ---
iti pūrvopasaṃhāraḥ /
tadetadṛcābhyanūktam ---
‘etāvānasya mahimā'; iti /
etatparimāṇamasya sāmarthyam ---
yadeko 'pi ‘sahasraśīrṣā'; iti ‘yadbhūtaṃ yacca bhavyam'; iti /
pūrvargdvayanirdiṣṭavividhaviruddhābhimatadharmakāryavyavahārāśrayaḥ kathamiti /
‘ataḥ'pratyakṣābhimatāt, ‘puruṣa evedaṃ sarvam'iti vādṛṣṭanirdiṣṭāt /
‘utāmṛtatvasya'iti vā devamanuṣyalokabhedena prapañcādekaikasmātsamastācca vṛddhataraḥ puruṣaḥ /
tenāsmin parimitānāṃ viruddhābhimatānāmapyanante na samāveśo na yujyate /
tadeva jyāyastvaṃ darśayati ---
‘pādo 'sya viśvā'; iti /
kṛtsno 'pi tāvadbhūtaprapañco 'sya kanīyān bhāga iti, kiṃ punaḥ pratyekam /
tathā hi ---
‘tripāt'ivāparimitamanantaṃ maraṇādibhūtaprapañcadharmaśūnyaṃ rūpaṃ ‘divi'pradyotāvasthāyāṃ vartate, pramodāvasthāyāṃ vā, sūryamaṇḍale, dyusthāne vā /
tatra hi tadupāsyam /
taddhi tasyopalabdhisthānamiti tatretyucyate /
aparaḥ kalpaḥ ---
kalpite 'pi kāryabhedādyavasthāyā vā kāraṇabhede kimiti na kāryāntaram? kimiti vā na saṃkaraḥ, viparītā vā vyavasthā? bhede 'pi payasaḥ, tilebhya eva tailaṃ na sikatābhyaḥ? bhinā api caikakāryāścakṣurālokādayaḥ, śaraśṛṅgādayaśca /
bhede 'pi ca tilebhyastailaṃ payaso dadhi, na tu payasastailaṃ tilebhyo dadhi? yadi matam ---
acintyebhyo bhāvasāmarthyebhyaḥ ---
acintyānupapattito bhāvasāmarthyāni ‘kasmāt? katham?'; iti, kāryadarśanonneyavyavasthāni ---
tebhyaḥ kāryasya bhedaḥ, vyavasthā, na viparyayaśceti /
yadyevam, ekasyaiva so 'stu sāmarthyātiśayaḥ ---
yadanekaṃ vyavasthitamaviparītaṃ ca kāryam /
tanmātreṇa tatsiddheraprāmāṇikā bhāvānāṃ bhāvakalpaneti /
syādetat ---
vahnerapi śaktibhedanibandhanaḥ kāryabhedaḥ /
tannaikasmādanekaṃ [KKS_56] kāryam /
tatra yadi vahnirapi kāraṇam, kathaṃ naikasmādanekaṃ kāryam? atha śaktīnāmeva kāraṇatvamabhipraiti /
tatrocyate ---
yathaiva bhinnaśaktīnāmabhinnaṃ rūpamāśrayaḥ
tathā nānākriyāheturūpaṃ kiṃ nābhyupeyate /
ekasyānekakāryayogavirodhācchaktibhedaḥ kalpyate /
yadi caikasyānekasaṃbandhavirodhaḥ, kathaṃ nānābhūtābhiḥ śaktibhirekaḥ saṃbadhyate? tatra yathaikasyārthasvabhāvasya nānāśaktiyogaḥ, tathā nānākāryayogo 'pi kiṃ nānujñāyate? atha nānākāryayoge virodhaḥ, na nānāśaktiyoge /
viśeṣaheturvācyaḥ /
api ca śaktīnāmavyatirekādekamanekātmakamiṣṭam /
tatraikatvaṃ svāśrayasamavāyinānekatvena ca virudhyate /
kāryagatena tvāśrayāntarasamavāyinā virudhyata iti subhāṣitam! athārthāntaratvameva śaktīnām, āśrayārtho vācyaḥ /
saṃśleṣaścet, na bhinnatve rūpāvibhāgalakṣaṇaḥ saṃśleṣaḥ, bheda eva na syāt /
na nairantaryam, tacchaktidravyasaṃyuktasya dravyāntarasyāpi tacchaktitvaprasaṅgāt /
na hi dravyasyānantaraṃ tacchaktervyavahitaṃ bhavati /
na hi cakṣurdravyasyānantaraṃ rūpasya nānantaram /
vibhutvāccākāśādīnāṃ sarvārthaśaktivyavadhānābhāvātsarvaśaktiprasaṅgaḥ /
tasmādupakāraviśeṣātkutaścidāśrayaḥ /
tatra yathā bhinnāsu śaktiṣu tadbhedādupakārān bhinnāneko 'rthasvabhāvaḥ karoti, tathā kāryāṇyapīti kasmānneṣyate? evaṃ tāvannānumāne 'pi bhedādhigamaḥ, nārthāpattyā ca /
ye tu manyante ---
satyametat, na pratyakṣaṃ bhedādhigamāyālam /
itaretarābhāvāṃśo hi bhāvānāṃ bhedaḥ, na so 'kṣagocaraḥ /
‘bhāvāṃśenaiva saṃyogo yogyatvādindriyasya hi'; /
tathā ca na liṅgagamyo 'pi, adṛṣṭasaṃgatitvāt /
arthāpattirapi kāryavyavasthāhetukā syāt /
sā asiddhe bhede vyavasthāyā (Ms C; kāryavyavasthāyā -- edition) evānupapattestatrāyuktā /
tasmātsadupalambhahetubhyaḥ pramāṇāntaramevābhāvāyopāsanīyam /
vidhāyakādvā pramāṇāntarameva vyavacchedakamabhāvākhyam /
tannibandhanā [KKS_57] hi bhāvānāmasaṃkīrṇatā (@masaṃkīrṇasvabhāvatā -- edition) /
yadavocan ---
‘vastvasaṃkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśrayā'; /
iti /
tān pratyucyate ---
anyonyasaṃśrayādbhedo na pramāntarasādhanaḥ
nāsminnayaṃ nāyamayamiti bhedādvinā na dhīḥ /
na khalu yadvyavacchidyate, yataśca vyavacchidyate, tayorapratipattau vyavacchedagatiḥ /
nānapekṣitaviṣayaniṣedhyo niṣedho 'sti /
san vā śūnyatāmāpādayet, na bhedamityuktam /
teṣāmapi vacaḥ ---
‘gṛhītvā vastusadbhāvaṃ smṛtvā ca pratiyoginam /
mānasaṃ nāstitājñānaṃ jāyate 'kṣānapekṣayā'; //
tayośca pratipattiryadi nāsaṃkīrṇasvabhāvayoḥ, api tu vastumātratvena vyavacchedyavyavacchedāvadhivibhāgābhāvāt /
na niṣedhasaṃbhavo 'rthamātre hyavibhāge /
viṣayatvenāpekṣite na niṣedhyam /
niṣedhyatvenāpekṣite na viṣayaviśeṣaḥ /
tatrātyantāya niṣedhaḥ syāt /
sa ca na siddhatvenāsiddhatvena vā yujyata ityuktam /
kasyacittāvatkutaścid (kasyacitkutaścid Ms C; kasyacitkutaścicca edition) bhedapratipattau sarvasya sarvato bhedagatiḥ syāt, aviśeṣāt /
tasmādanenāsaṃkīrṇasvabhāvena bhinnāveva pratipadya viṣayaniṣedhyau ‘nedamiha'; ‘nāyamayam'; iti vyavacchedaḥ pratipattavyaḥ, saṃbhavānniyamācca /
na cānyathā pratiyogitvam, sāmānyopalabdhau ca sthāṇau
puruṣasyābhāva(Ms A; puruṣābhāva@ edition)pratipattyabhāvāt /
tathā ca siddhaviṣayaniṣedhyāṅgīkaraṇena vyavacchedamātravidhāyinyabhāvapratipattiḥ pratyātmamupalakṣyate /
tathā ca itaretarāśrayatvam ---
asaṃkarapūrvamabhāvajñānam, tataścāsaṃkarasiddhiriti /
api ca na pramāṇānutpādamātrādabhāvajñānam, suṣuptādāvanutpatteḥ /
tasmātsatsu pramāṇakāraṇeṣu pramāṇānutpādo 'bhāvajñānaheturiṣṭaḥ /
na ca tasya svarūpabhedaḥ kaścit, yena sāmarthyātiśayāccakṣurādivadbodhakaḥ, kiṃ tu nāntarīyakatvāt /
nāntareṇa prameyābhāvaṃ satsu pramāṇahetuṣu pramāṇānutpādaḥ /
asatsu tu satyapi prameye tadabhāvātsyāditi /
tathā ca liṅgavajjñānāpekṣaḥ pratipatterjanakaḥ, sa ca yadi vastvantarajñānam, [KKS_58] nāsiddhe vastubhede sidhyati /
jñeyabhedānumeyo hi jñeyānumeyānāṃ jñānānāṃ bhedaḥ /
tathā ca vastubhedasiddhipūrvikaivābhāvādbhedāvagatiritītaretarāśrayatvam /
athātmano 'pariṇāmaḥ /
na sa stimitāvasthā, sarvāpratipattau kasyacidabhāvasyānavagateḥ /
tasmātsatyapi vastvantarajñānarūpapariṇāme tajjñānarūpapariṇāmābhāvo 'bhāvajñānahetuḥ /
na caiṣa viśeṣaḥ prāgvastubhedasiddheḥ sidhyatīti tadevetaretarāśrayatvam /
ye tvāhuḥ ---
darśanādeva bhāvānāṃ bhedaḥ sidhyati /
tathā hi ---
nirvikalpasya pratyakṣasya sāmānyaviṣayatvamapākurvatoktam ---
‘tadayuktaṃ pratidravyaṃ bhinnarūpopalambhanād'; iti /
yastu saṃyogātsamavāyādvā saṃkaraḥ, so 'bhāvākhyena pramāṇenāpanīyata iti /
te prāgeva pratyuktāḥ /
ye 'pi ---
vidhāyakapratyakṣapuraḥsaraṃ pratyakṣāntarameva vastugrahaṇapratiyogismaraṇetikartavyatānugṛhītākṣapratilabdhajanma vyavacchedakaṃ manyante /
yathaiva savikalpasya vastugrahaṇasya paścājjanma, śabdasmaraṇavyavadhiśca ---
na cānaindriyakatvam, itikartavyatāviśeṣānugṛhītādindriyāttadutpatteḥ ---
evaṃ nāstītyapi jñānasyeti bruvantaḥ /
tān pratīdameva vaktavyam ---
anyonyasaṃśrayādbhedo na pramāntarasādhanaḥ /
pratyakṣāntarasādhana ityarthaḥ /
‘ayamasau na bhavati'; iti jñānaṃ pratyakṣaṃ vā pramāṇāntaraṃ vā /
sarvathā viṣayaniṣedhyavibhāgādṛte na niṣedhasaṃbhava iti /
kiṃ ca
mīyamānaikarūpeṣu na niṣedho 'vakāśavān
api ca sanmātrarūpe sarvatra pratīyamāne tatsvabhāveṣu vastuṣu netarābhimata itarābhimatapramāṇānutpādaḥ, satsvabhāvatvāttayoḥ /
‘sat'iti ca sarvatra pramāṇasadbhāvāt /
pramāṇābhāvāccetaretarābhāvajñānamiti /
nanu nārthānāṃ kiñcidabhinnaṃ rūpam /
pratyabhijñānāddhi tadavagamyate (tadavagamyeta Ms A; tadgamyeta edition) /
na cārthamātraṃ dṛṣṭavato 'rthāntare sa evāyamiti pratyabhijñāsti yathaikāṃ gāṃ dṛṣṭavato gavāntare /
sacchabdapratyayānuvṛttistu pācakādivadyoganibandhanā /
pramāṇaviṣayo hi ‘san'; [KKS_59] ityucyate /
naitatsāram /
na cedabhinnarūpapratipattiḥ, nirviṣayatvameva pramāṇasyāpadyeta /
yato na vyavacchedamantareṇa bhedapratītiḥ /
na vyavacchedaḥ kevalaḥ, na vidhisahitaḥ, na vidheḥ paścātpramāṇasya vyāpāraḥ /
na vidhireva vyavaccheda iti varṇitam /
tatra yadyekamapi na gamyate nirviṣayataiva syāt /
apratyabhijñānaṃ ca yadi govailakṣaṇyāducyeta satyapi sanmātrarūpānugame, gavāntare 'pi tanna syāt, devadattavailakṣaṇyāt /
na hi yādṛśo devadattasya punardarśane ekatvapratyayastādṛśo gavāntare /
athāsti tatra tāvatpūrvāparānusandhānam, na tu sataḥ sadantare /
kiṃ ca bhoḥ anusandhānādekatvam, nābhinnarūpasaṃvidaḥ /
nedānīmabhinnadeśakālo 'rtha ekaḥ syāt /
deśakālabhede hi so 'yamiti pūrvāparānusaṃdhānam /
gomaṇḍale ca mahiṣamaṇḍalavilakṣaṇe deśabhede 'pyabhinnarūpānugatāt prathamādeva nirvikalpakātpratyayādekārthapratipattiriṣyate /
na ca tatra kālabhedābhāvātso 'yamityavamarśaḥ /
yathoktam ---
nirvikalpakabodhe 'pi dvyātmakasyāpi vastunaḥ /
grahaṇaṃ lakṣaṇākhyeyaṃ jñātrā śuddhaṃ tu gṛhyate //
na ca yathā maṇikaṃ dṛṣṭavato maṇikāntare 'nusandhiḥ tathā śarāvaṃ dṛṣṭvā tatra mṛjjātirapyapahnūyeta /
athāsti tatrāpi, na tu yathā maṇikāntare sāmānyarūpāṇāṃ bhūyastvādutkaṭaḥ, alpasāmānyānugamāt /
sadantare 'pi tathaiva syāt /
vistareṇa caitadupariṣṭādabhidhāsyata ityalamatiprasaṅgena /
bhedābhedāvabhāse dve vijñāne cetparīkṣyatām /
yadi matam ---
vidyete tāvadanuvṛttavyāvṛttābhe dve vijñāne /
na hi tayorabhāve 'nuvṛttavyāvṛttavyavahāra saṃbhavaḥ /
na ca vijñānarūpādanyo 'rthavyavasthāhetuḥ /
tasyāhetutve 'bhedo 'pi na sidhyet /
naitatsāram /
na hi vijñānamityevārthaṃ (@mityevārthatattvaṃ -- edition) vyavasthāpayati /
tadapi hi parīkṣyam ---
yuktyā virudhyate neti, pramāṇotthaṃ neti /
na khalvalātacakrādivijñānebhyo 'rthatattvavyavasthā /
syādetat /
[KKS_60] na pratyakṣaṃ yuktyāpabādhyate /
satyam /
pratyakṣataiva bhedajñānasya netyāveditam, yathā kṣepīyassarvatodiksaṃyogakāritasyālātacakrajñānasya /
tat sadapyapramāṇotthaṃ pratyakṣasarūpaṃ svapnadṛśyālātacakrādijñānavanna tattvāvagamanimittam /
nanūktena prakāreṇa pramāṇādanyato 'pi bhedajñānasyodayo na saṃbhavati /
ko vānyathāha? na hi paramārthato bhedāvagamo 'sti /
yadi syāt, kathaṃ bhedo 'pahnūyeta? apahnave vā kathaṃ tadavagamaḥ /
nāvagamyamasti, avagamyate ceti durghaṭam /
kiṃ tarhīdam? avidyā vibhramaḥ /
yathāvabhāsaṃ vedyasadbhāve ca na vibhramaḥ, kiṃ tu samyagjñānam /
asato cāvagamo 'nupapannaḥ /
tasmānna paramārthataḥ sattvena nirucyate, nāpyasattvena, loke siddhatvātsarvapravādeṣvityuktam /
api ca jñānadvaye 'smiṃścatasraḥ kalpanāḥ saṃbhavanti ---
jñānabhedātsāmānyavyaktivibhāgena vastudvayam, yathāhuḥ saṃsargavādinaḥ /
ekaṃ vā sāmānyaviśeṣātmakaṃ vastu, yathāhuranekāntavādinaḥ /
viśeṣā eva vā vastūni /
teṣāmātyantikabhedaniścayāsāmarthyāttadupādānastadviṣaya evābhedaḥ kalpanājñānagocaraḥ /
dṛṣṭā hi bhinneṣvabhedakalpanā ‘vanam'; iti ---
yathāhurātyantikabhedavādinaḥ /
abhedo vā paramārthaḥ /
tasyānavacchinnasyānantasya tathā niścetumaśakteranāditvāccāvidyāyāstadupādānāstadviṣayā bhedaparikalpanāḥ /
dṛṣṭā hi taraṅgabhedādabhinne candramasi bhedakalpanā /
tannāparīkṣya tattvaniścayaḥ /
tatra parīkṣāyām ---
na tāvaddvayamaikātmyaprakhyānānavakalpanāt
samavāyakṛtaṃ taccenna bhedasyāparicyuteḥ /
na tāvaddve vastunī sāmānyaviśeṣau, prakhyābhedāt /
samānādhikaraṇatvena hīme prakhye jāyete ‘san ghaṭaḥ, gauḥ svastimatī'; iti /
na vyadhikaraṇatvena yathā nīlapītaprakhye, yathā vā ‘daṇḍo devadattaḥ'; iti /
nāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena yathā ‘daṇḍī'iti, saṃbandhasyāpratibhāsanāt /
na ca vastubhedaviṣayatve sāmānādhikaraṇyamavakalpate satyapi saṃbandhe /
saṃbandhidvayaṃ viśeṣaṇaviśeṣyatvena dvābhyāmekayā vā buddhyā gṛhyate, na tu parasparātmatvena /
parasparātmatvena ceha pratipattiḥ pratyātmavedanīyā /
vipratipatteśca sāmānyaviśeṣayor [KKS_61] bhede /
nānyathā vipratipadyeran /
sāmānyapratyakṣe ca viśeṣapratyakṣābhimānāt /
anyathā dhūmadṛṣṭāvivāgnau parokṣābhimānaḥ syāt /
syādetat ---
na saṃbandhamātrādbhedapratipattiḥ, api tu saṃbandhaviśeṣātsamavāyāt /
sa hi vastusaṃśleṣātmakaḥ /
tanna, samavāye 'pi tābhyāṃ rūpabhedasyānapāyāt, anyathā bhedābhāvādasaṃbandhāt /
tathā ca naikātmyena prakhyā yujyate /
asti ceyam /
atastayā viruddhaḥ prakhyābhedo na vastubhedavyavasthāyai prabhavati /
svayaṃ vā vyāhatatvāt, ekādhikaraṇatvenotpatteḥ (ekādhikaraṇatvenopapatteḥ edition) /
nanu bhede 'pi parasparātmatvena pratipatternimittaṃ samavāyaḥ /
tasya khalveṣa sāmarthyātiśayaḥ, yena bhedavatāmarthānāṃ bhedaṃ tirodadhāti /
tathā ca te 'bhedena prakāśante /
atrocyate ---
bhedāntardhānasāmarthyaṃ tasya bhede 'pi cenmatam
hantaikasyaiva tatkiṃ na yadevamavabhāsate /
samavāyasāmarthyāccedbhedavatorabhedavatorabhedāvabhāsaḥ, hantaikasyaiva vastunaḥ sāmarthyaviśeṣānnānāvabhāso 'bhyupeyatām /
vyarthā vastubhedakalpanā /
na hyasti viśeṣaḥ ---
yato bhinnayorabhedaprakāśasaṃbhavaḥ, naikasya nānāvabhāsasaṃbhava iti /
nanu jvalanāyoguḍādiṣu dṛṣṭamevaṃvidhaṃ saṃsargasya sāmarthyam /
tatra darśanātsaṃbhavī saṃsargādbhedavatsvabhedāvabhāsaḥ /
naikasminnānāvabhāsaḥ, adarśanāt /
ucyate ---
dṛṣṭaḥ saṃsargadharmo 'yaṃ yadyekamapi vai tathā
nānāvabhāsate citraṃ rūpamekaṃ tathā matiḥ /
dṛṣṭaṃ khalvekamapi vividhāvabhāsam, yathā citraṃ rūpam /
taddhi khalu na nīlādisamāhāramātram /
teṣāmavayavasamavāye rūpāntarānabhyupagame cāvayavino nīrūpatvaprasaṅgāt /
na ca nīrūpatvamevāvayavinaḥ /
rūpasaṃskārābhāve hi na sa cākṣuṣaḥ syāt /
na ca rūpisamavāyātsaṃkhyākarmādivaccākṣuṣatvam /
evaṃ hyuktam ---
‘mahatyanekadravyasamavāyādrūpāccopalabdhiḥ'; iti /
sarvaścetthamavayavī nīrūpaḥ syāt /
atha nārūpaḥ pratīyata iti nāyaṃ prasaṅgaḥ, [KKS_62] citro 'pi tatheti nārūpaḥ /
taccāsya rūpaṃ nīlapītādinirbhāsaḥ /
tathā nagaratrailokyādibuddhayo vividhaviṣayākārā nirbhāsante bhedābhāve 'pīti viṣayākārajñānavādino manyante /
na caikabuddhitattvāvyatirekādviṣayākārāḥ parasparato 'pi vyāvartante, prāgeva buddheḥ /
syādetat ---
citramapi rūpaṃ saṃsargādevaikārthasamavetasamavāyalakṣaṇāttathāvabhāsate /
tadasat /
yataḥ ---
na ca saṃbandhisaṃbandhaḥ saṃsargo vyavadhānataḥ
saṃśleṣo hi saṃsargaḥ /
tataśca paraspararūpāvabhāsaḥ /
sa cāvyavadhāne yujyate /
na tu svāśrayābhyāṃ vyavadhāne /
avayavāvayavirūpayorekavyavadhāne 'pyasaṃśleṣaḥ, kimu dvayavyavadhāne /
kiṃ ca
vyavahāre paropādhau sarvā dhīrvyāvahārikī /
ayathārthā yadā bhāvabhedakalpastadā mudhā
yasya khalu ‘śuklo gauḥ'; ityādibuddhayo vyavahārāṅgabhūtā dravyeṣu guṇajātyupādhinibandhanāḥ tasyaitā na yathāvastu, jātiguṇadravyāṇāmanyonyamarthāntaratvāt /
tathā ca na vastunibandhano vyavahāraḥ, buddhyānupadarśitasyāvyavahārāṅgavādbuddhyupadarśitasya ca tathābhāvāt /
evaṃ ca pratyayaviracitenaivāyamarthena vyāvṛtto vyavahāro 'nuvṛttaśceti vyarthā vastubhedakalpanā, kalpitasyāpi tasya vyavahāre 'nupayogāditarasya copayogāt /
yathārthatvāya hi vyāvahārikīṇāṃ buddhīnāṃ vastubhedaḥ kalpyate /
kalpite ca tasmin paropādhitvāttāsāṃ nāyathārthatvaparihāraḥ /
syādetat ---
asati vastubhede 'yathārthamapyanuvṛttavyāvṛttāvagrahaṃ vyāvahārikaṃ vijñānaṃ nodetumarhati, bījābhāvāt /
na khalu sthāṇuśakalādiṣu puruṣarajatādivibhrāntayo nirbījāḥ, sāmānyanibandhanatvāt /
ucyate ---
ayathārthadhiyo bījamavaśyaṃ bāhyameva na /
dṛṣṭastimirakāmādirāntaro 'pi hyupaplavaḥ
[KKS_63] na viṣayadoṣādeva sādṛśyāderayathārthajñānam, ādhyātmikebhyo 'pi tu doṣebhyastimirakāmaśokādibhyaḥ /
tatrāsati vastubheda ādhyātmiko doṣo 'vidyālakṣaṇo vyāvahārikajñānabījamiti nārtho vastubhedena /
astu tarhyekaṃ dvyātmakam /
evaṃ hi parasparātmapratipattiśca sāmānyaviśeṣayoḥ kalpate /
vastuviparītaśca nārthasāmarthyātiśayaḥ kalpayitavyaḥ /
vastunibandhano vyavahāraḥ, na vyāvahārikajñānānāmayathārthā vṛttiḥ /
syādetat ---
ekasya dvyātmakatā virodhavatī /
ekaṃ ca dvyātmakaṃ ceti vipratiṣiddham /
api ca sāmānyaṃ bhedāntarānuyāyi /
tato vyāvṛttasvabhāvo bhedaḥ /
tayorekatvaṃ hi virodhādaśakyāvaham /
naitatsāram /
viruddhamiti naḥ kva saṃpratyayaḥ? yatpramāṇaviparyayeṇa vartate /
yattu yathā pramāṇenāvagamyate tasya tathābhāve viruddhatvābhidhāne kaṃ batāyamāśritya hetuṃ viruddhatvāviruddhatve vyavasthāpayet? pramāṇaṃ caikasya sāmānyaviśeṣātmakatāmavagamayati, vyāvṛttyanuvṛttibhyāṃ prakhyārūpabhedātsāmānādhikaraṇyāvagamācca (aikādhikaraṇyāvagamācca edition) /
tadidamasāṃpratam, yato nedṛśāṃ vipratiṣiddhārthajñānānāṃ prāmāṇyameva yujyate saṃśayajñānavat /
anyathā saṃśayaviṣayo 'pi dvyātmā syāt, dvyābhāsatvāttasya sāmānādhikaraṇyācca tadavabhāsayoḥ /
atha matam ---
na saṃśayite rūpasamuccayāvagamaḥ, yathā sāmānyaviśeṣavati, ‘ayaṃ vā, ayaṃ vā'iti pratīteḥ /
mā bhūtsamuccayaḥ, vikalpaḥ syāt /
so 'pi na, vastuno vikalpānupapatteḥ /
ekamapi tarhi na dvyātmakam, ekasya dvyātmakatāvirodhāt /
tatra yathā saṃśayajñānaṃ vipratiṣedhādapramāṇaṃ tathā sāmānyaviśeṣapratipattirapi, aikādhikaraṇyāt /
syādetat ---
na saṃśayajñānaṃ vipratiṣedhādapramāṇam, nirṇayajñānena tu bādhanāt /
yatra tarhi na nirṇayastatra vikalpātmatā syāt /
api ca yathā bādhāyāmekasyāprāmāṇyaṃ nirākaraṇāt, evaṃ virodhe 'pi dvayorekasya vā jñānasya viruddharūpopagrahe tadrūpādhigatyoranyonyanirākaraṇāt /
tatraikanirākaraṇe [KKS_64] itarasmānniścayaḥ /
parasparanirākṛtau tulyabalatve sandeha iti na saṃśayajñānādekasya sāmānyaviśeṣapratipattirviśiṣyate /
tasmādihānaikāntikaṃ vastvityevaṃ jñānaṃ suniścitamiti svapakṣopavarṇanam /
api ca
ekatvamavirodhena bhedasāmānyayoryadi /
na dvyātmatā bhavedekataranirbhaktabhāgavat
avaśyamanena padārthānāṃ bhedābhedau vyavasthāpayatā ---
yathā tāvatsāmānyamabhinnaṃ viśeṣā bhidyanta iti ---
bhedābhedayorlakṣaṇaṃ vācyam /
tatra rūpavirodho 'nyonyābhāvo bhedalakṣaṇam /
viparyayo 'bhedalakṣaṇam /
rūpavirodhāddhyanyonyābhāvaparyāyādviśeṣā bhidyante /
bhidyamāneṣvapi teṣu sāmānyamabhinnam, viparyayāt /
tatra sāmānyaviśeṣayoryadi svarūpavirodho 'nyonyābhāvaḥ, naikatvaṃ bhedānāmiva parasparam /
atha sāmānyaviśeṣabuddhyeraikādhikaraṇyenotpatteḥ svarūpavirodho 'bhyupeyate, na tarhyekaṃ dvyātmakam /
sāmānyaviśeṣayoḥ svarūpavirodhābhāvādasati bhede dvitvānupapatteḥ /
yathā na sāmānyāṃśo dvirūpo viśeṣāṃśo vā rūpavirodhābhāvāt ---
tatraikasminnirbhakte dvitvābhāvāt ---
tathā sāmānyaviśeṣayorapi sāmānādhikaraṇyabuddheryadi na rūpavirodhaḥ, na parasparātmābhāvaḥ (Ms B; parasparābhāvaḥ edition) /
dvitvaṃ na yujyate /
atha rūpavirodhaḥ, naikatvamiti /
yadi matam ---
na svarūpavirodhānnānātvam, tadabhāvāccaikatvam, yena sāmānyaviśeṣayoḥ svarūpavirodhābhāvāddvitvaṃ na syādanyatarasyeva bhāgasya /
kiṃ tu buddhe rūpabhedābhedābhyām /
sāmānyaviśeṣayośca parasparātmatvena pratipatterasatyapyanyonyābhāvalakṣaṇe svarūpavirodhe buddhe rūpabhedāddvitvam /
aṃśe tu rūpābhedādekatvam /
ato vastuno dvirūpabuddhigrāhyatvād dvyātmateti /
tatrocyate ---
aikātmyabuddherbhāge cedevaṃ vastuni tarhyasau /
na cetkutastyamekatvamasti ced dvyātmatā katham
yadi tarhi buddherekarūpopagrāhitvādabhedoṃ 'śasya, vastu vicāryam ---
[KKS_65] tatrāpi buddhiḥ kimekarūpopagrāhiṇī na veti /
tatra yadi naikarūpopagrāhiṇī vastuni buddhiḥ ---
sāmānyaviśeṣātmakaṃ hi vastu ---
taddvirūpabuddhyupagrāhyam, kathamekatvaṃ vastunaḥ? buddhirūpābhedasyābhedalakṣaṇasyābhāvāt, rūpabhedasya ca bhedalakṣaṇasya bhāvāt /
athaikarūpopagrāhiṇyeva vastuni buddhiḥ, na dvyātmakatvamaṃśavadeva /
atha matam ---
buddhirūpabhedaḥ parasparātmābhāvaśca (Mss AB; parasparātmatābhāvaśca -- edition) bhedalakṣaṇam /
tatra gavādayo bhedā bhinnarūpabuddhyupagrāhyāḥ parasparānātmānaśca, na tu sāmānyaviśeṣau, buddhirūpabhede 'pi parasparātmatvena pratipatteḥ /
evamapi sāmānyaviśeṣayorbhedalakṣaṇena virahānna dvyātmatā, aṃśavadityuktam /
yadi manyeta ---
buddhirūpābhedaḥ (Ms B; buddheḥ rūpābhedaḥ -- edition) parasparātmapratipattiśca dve abhedalakṣaṇe /
tatrāṃśasya rūpābhedādekatvam, ubhayostu parasparātmatvapratīteḥ /
viśeṣāṇāṃ tu na buddhe rūpāvibhāgaḥ, na parasparātmapratipattiriti bhinnā iti /
evamapyabhedalakṣaṇe sati parasparātmapratipattau, ubhayābhāve ca bhedalakṣaṇe 'vidyamāne, na dvyātmatā /
na caikasyābhedasya dve lakṣaṇe yujyete /
lakṣaṇābhedo hyabhedaṃ vyavasthāpayati, tadbhedaśca bhedam /
lakṣaṇabhede 'pi cettattvam, anyatvaṃ ca lakṣaṇābhede 'pi yadi, vyarthataiva lakṣaṇasya syāditi /
api ca sāmānyaviśeṣayorabhede,
buddhyantarasya vaiyarthyamekāṃśa iva cāpatet /
nānātvādarthavattā cedekatvādvyarthatā na kim
buddhyantarapravṛttireva sāmānyaviśeṣayorekavastvātmatāmapākaroti /
sā hi nānātmatve bhedeṣvivārthavatī, anadhigatādhigamāt /
ekatve tu yathā sāmānyaviśeṣavibhāgayoḥ svabuddhisamadhigatayorna vilakṣaṇaṃ buddhyantaramarthyate, tathā sāmānyabuddherna buddhyantaraṃ vilakṣaṇaṃ viśeṣādhigamāya prārthyeta /
tathā viśeṣabuddherna sāmānyādhigamāya /
atha nātyantamavyatirekaḥ sāmānyaviśeṣayoḥ, vyatireko 'pi tu /
tatra vyatirekādarthavatteti /
tadasat /
evamapi kuta etat ---
vyatirekādarthavattvaṃ bhedavat, na punaravyatirekādekāṃśavadvaiyarthyam? [KKS_66] tulyayorhi bhedābhedayoḥ kuta etat ---
bhedādekayā buddhyā na grahaṇam, na punarabhedādgrahaṇamiti buddhyantaravaiyarthyam? autsargikaśca hetvabhāve phalābhāvaḥ svabhāvasiddhaḥ /
tasya hetubhāve phalabhāvo 'pavādaḥ /
tatrābhede hetubhāvādekayaiva buddhyobhayādhigamo yuktaḥ /
naikatve 'nyatarādhigamaheturnāstīti śakyaṃ vaktum /
athāpi kathañcinnāstītyucyeta /
tathāpyasti tāvat, ekatvāt /
tatra hetubhāvāt phalabhāvaḥ syāt, tasya kāraṇatvāt /
na tvabhāvo 'bhāvasya kāraṇam /
svabhāvasiddhastvabhāvaḥ phalasya /
tasya hetunibandhanaḥ phalabhāvo nivartakaḥ /
sa ca heturubhayatrāsti tāvat /
asattvaṃ tvanupayogam, akāraṇatvāditi /
api ca
sāmānyaṃ na hi vastvātmā na bhedaścitra eva saḥ /
tasyānanvayato bhedavādaḥ śabdāntarādayam
yasyaikamubhayātmakaṃ vastu na tasya sāmānyamātraṃ vastuna ātmā na viśeṣamātram /
tanmātratve vastubhedaprasaṅgāt /
tasmāt saṃbhinnobhayarūpaḥ śabalo vastvātmā /
na ca śabalasyānyatrānugamaḥ /
yasya tvanugamaḥ sa vasturūpaṃ na bhavati /
tathā ca śabdāntaramavalambya bhedā eva satyā ityetatpratipādyate śabdāntareṇa vā hetunā dvyātmakamekamiti /
anuganturavastusvabhāvatve kalpanāviṣayatvāt /
syādetat ---
mā bhūdvastu tadaṃśatvaṃ tu na vāryate /
anyathā nirbījā kalpanāpi na bhavet /
kaḥ punarayamaṃśo nāma /
na tāvadvastveva /
tanmātrarūpatve vastuno bhedaprasaṅga ityuktam /
nāpi vastuno 'nyatsvayaṃ vastu, sāmānyaviśeṣatadvatāṃ trayāṇāṃ vastūnāṃ prasaṅgāt /
atha na vastveva nānyatsvayaṃ vastu /
pariśeṣāt kalpanāviṣayastattvānyatvābhyāmanirvacanīyaḥ /
nanu nāṃśoṃ 'śino 'rthāntaraṃ nāpi sa eva, ubhayathānaṃśatvāt /
nāpyavastu, ata eva /
na hi khapuṣpaṃ kasyacidaṃśo bhavati /
tatrāṃśānugame vastvevānugataṃ bhavati tasya tadavyatirekāt /
naitatsāram /
[KKS_67] ananugamādaṃśāntarasya kiṃ na vastuno 'nanugamaḥ /
api tvananugama (api tvananugama -- edition) eva tasya samudāyātmakatvādekābhāve 'pyabhāvāt /
tathā hi ---
itaretarāpekṣau vā sāmānyaviśeṣau vastu, tatsamāhāro vā /
ubhayathārthāntare viśeṣasyābhāvānna vastvanvayaḥ /
pratyekamanapekṣayorvastutve nobhayātmakamekaṃ vastu syāditi suṣṭhūcyate ---
tasyānanvayato bhedavādaḥ śabdāntarādayamiti /
yadi vākhilabhāvānāmabhedāttadatattvataḥ /
abhedavādāśrayaṇaṃ syādanyavidhayā girā
aṃśānuvṛttyā vā vastvanugame 'dvaitavādaḥ /
tathā hi ---
gauḥ svatastāvadgauḥ, saddravyādirūpānugamādaśvavastuno 'nugamādaśvaḥ /
tadevaṃ gaurgauścāśvaśca /
aśvo 'pi tāvadaśvaḥ saddravyādirūpānugamena govastuno 'nvayādgauḥ /
tadevamaśvo 'pyaśvo gauśca /
tadevaṃ sarvabhāvānāṃ tadbhāvānyabhāvābhyāmabheda ityadvaitaṃ jagadityuktamanyaprakārayā vācā /
satyam, dvaitamapyasti /
yatastadbhāvānyabhāvābhyāmabhedaḥ /
naitatsāram /
gaurapi cedaśvo gauścāśvaśca /
tatkuto 'nyatvam? gauraśva ityapi (gauścāśvaścetyapi -- edition) bhedābhidhānamanibandhanameva /
siddhe hi gavāśvabhede etadupapadyate /
gavāśvasya tu pratyekaṃ gavāśvatve bhedābhāvādanibandhanameva tat /
nanu viśeṣāṃśānāṃ vyāvṛtteranyatvasiddhiḥ /
tathā ca dvaitādvaitātmakaṃ jagaditi /
atha viśeṣavyāvṛtteranyatvasiddhiḥ /
kimubhayarūpatvādvastuno vastvantare 'nugamo nāsti? aśvavastu govastu na bhavati /
athāstyanugamaḥ, aśvo 'pi gaurbhavati? tatra pūrvasminkalpe vastuno 'nanvayādanuyataścāvastutvādbhedavāda ityuktam /
atha viśeṣavyāvṛttāvapi tadvastvanugatam, bhavatyaśvo gauḥ (bhavatyaśvo 'pi -- edition) /
kuto 'nyatvasiddhiḥ? yadi matam ---
anugataṃ cānanugataṃ cāśve govastu /
bhavati cāśvo gauḥ /
gaustu gaureva /
bhavatyeva hi tatra govastu /
tato 'nyatvasiddhiriti /
atha govastu kathaṃ vaktavyam? kiṃ yadgaurbhavatyeva, atha yanna bhavatyapi? tatra pūrvasyāṃ kalpanāyāṃ na vastuno 'nugama ityananvitāni vastūni /
dvitīyasyāṃ [KKS_68] vastuno vastvantare 'nvayādadvaitam /
sarvathā yena viśeṣeṇāyamaśvādgovastu vyavasthāpayatyanyat tadviśeṣayujastu tasyānanvayādbhedavādaḥ /
athānanvayadoṣānna viśeṣamāśrayati abhedavāda iti na dvaitādvaitakalpanopapadyata iti /
dravyaparyāyārthakānāṃ naya etena vāritaḥ /
teṣāmapi dravyanayaḥ paryāyanaya eva vā
ye ca ---
dravyaṃ nityaṃ mṛtsuvarṇādi /
tasya (tasya tu Ms A; tasya ca -- edition) ghaṭarucakādayaḥ paryāyā viśeṣākhyā apāyina upāyinaścāvyatirekāḥ /
na ca te dravyameva, tasya sthitimattvāt /
na ca tato 'tyantaṃ vyāvartante, bhedenānupalabdheḥ /
dravyasyaiva rucakādirūpeṇa pratyayāt /
evaṃ dravyaparyāyarūpaṃ vastu /
atha (Ms B; atha -- edition) tu dravyameva syāt, vardhamānakabhaṅgena rucakakriyāyāṃ na kiñcidutpannaṃ naṣṭaṃ veti prītiśokau tadarthinorna syātām /
atha tu paryāyamātram, hemārthino madhyasthatā na syāt /
paryāyamātre hi hemni hemno vināśātparyāyavināśe kathaṃ madhyasthatā? utpāde vā? tasmāddravyaparyāyarūpatvādvastuna utpattisthitibhaṅgānāmekatra saṃbhavāddravyarūpasthitermādhyasthyam, paryāyayorutpattivināśābhyāṃ prītiśokāvavakalpete iti ---
manyante /
tannītirapyanenaiva nirākṛtā prakāreṇa /
tathā hi ---
teṣāmapi vastuno vastvantarānvaye 'pi bhāgābhāvāddravyamātraṃ syāt /
atha na vastvanveti dravyaparyāyarūpatvādvastunaḥ, paryāyāntare ca paryāyāntarasyānanugamādananvitāni tarhi vyāvṛttasvabhāvāni vastūni /
yasyānugamaḥ kalpyate tanmātrarūpasyāvastutvātparyāyamātram /
avasthitaṃ hi dravyamucyate /
na caivamavasthitaṃ kiñcidekaṃ vastvasti /
vastunastvapoddhṛtasyāṃśasyāvasthānakalpanā kalpanaiva /
vastunaścitratvāt, tasya cātathābhāvāditi /
api ca
utpādasthitibhaṅgānāmekatra samavāyataḥ /
prītimadhyasthatāśokāḥ syurna syuriti durghaṭam
[KKS_69] yasya khalu dravyātparyāyā bhidyante tasya ---
dravyamātrārthino dravyasya sthitervināśābhāvādapūrvasyānutpādānmadhyasthatā, rucakārthinastasyāpūrvasyotpatteḥ prītiḥ, vardhamānakārthinastasya vināśācchokaḥ ---
iti vyavasthā kalpate /
yasya tu na paryāyebhyo 'nyaddravyaṃ
(Ms A; yasya tu paryāyebhyo 'nanyaddravyaṃ -- edition) na dravyādanye paryāyāḥ, tasya utpattisthitibhaṅgānāmekatra samavāye dravyārthino madhyasthatā bhavet, na bhavecca /
prītiśokau syātām, na syātām /
na hi taddravyamavatiṣṭhata eva, vinaśyatyapūrvaṃ cotpadyate /
tatra vināśādapūrvotpatteśca prītiśokau syātām, na madhyasthatā /
madhyasthatā ca sthiteḥ syāt ---
iti durghaṭamāpadyeta /
tathā vardhamānakārthinastannāśācchokaḥ syāt /
na ca syāt, sthiteḥ /
prītiśca tasyāpūrvasyotpādātsyāt /
na ca bhavet, pūrvasyaiva sthiteḥ /
vināśācca śokaḥ syāditi /
atha bhedo 'pyastīti nāyaṃ doṣaḥ /
abhedo 'pyastīti kiṃ na bhavati? atha nātyantamabhedaḥ, tena na saṃkaraḥ /
nātyantamabheda iti vyavasthāpi na yujyate /
na cāsya kiñcitkvacidekāntataḥ sarvatrānekāntamabhyupayataḥ, yenāyaṃ viśeṣa ucyate ---
nātyantamabheda ityasaṃkara iti /
tathā ca
naikāntaḥ sarvabhāvānāṃ yadi sarvavidhānataḥ /
apravṛttinivṛttīdaṃ prāptaṃ sarvatra hī jagat
yadā hi sarvaprakāreṣvanaikāntikatvaṃ bhāvānām, tathā sati ---
nāyaṃ lokaḥ kvacidabhimatasādhanatāprakāramavadhārya pravarteta, yato nāsau tathaiva /
nāpi nivarteta, yato nāsāvatathaiva /
tathā duḥkhahetorna nivarteta, nāsau tathaiva /
nāpi na nivarteta, yato nāsāvatathaiva ---
iti kaṣṭāṃ bata daśāmāpadyeta /
atha vā yaduktam ---
prītimadhyasthatāśokāḥ syurna syuriti durghaṭamiti, tatra brūyuḥ ---
sarvavastuṣu sarvaprakārāṇāmanaikāntikatvātkā durghaṭatā? tathā hi ---
prītimadhyasthatāśokā naikāntataḥ santi, naikāntato na santīti /
atrocyate ---
naikāntaḥ sarvabhāvānāmiti /
yadi khalu prītyādīnāṃ sadasattve [KKS_70] naikāntike ('naikāntike -- edition) ---
na prītyarthī prītisādhaneṣu pravarteta, prītervidyamānatvāt /
nāpi na pravarteta, tasyā abhāvāt /
tathā duḥkhanivṛttyarthī na duḥkhasādhanasaṃparkaṃ pariharet, tasyāsattvāt /
nāpi na pariharet, tasya sattvāt ---
ityapravṛttinivṛttikaṃ bata viśvamāpannamiti /
evaṃ tāvanna dve vastunī, naikaṃ dvyātmakam /
tatra dvayamavaśiṣyate ---
bhedaḥ satyaḥ, tadupādānābhedakalpanā /
abhedo vā satyaḥ, tadupādānā bhedakalpaneti /
tatra ---
āpekṣikatvādbhedo hi bhedagrahapurassaraḥ /
naikajñānaṃ samīkṣyaikaṃ na bhedaṃ tattvahānataḥ
na bhedamupādāyābhedakalpanā /
kutaḥ? āpekṣiko hi bhedo nānyamanapekṣya śakyate grahītum /
na cāgṛhīto bhedo 'bhedakalpanāyā upādānaṃ bhavati /
parāpekṣatve cāsya grahaṇamanupapannam /
yato nāgṛhīte bhede parātmānau vyavatiṣṭhete /
na ca parātmavyavasthāmantareṇa bhedagraho 'stīti prākprapañcitam /
na tvevam (Ms A; na caivam -- edition) abhedagrahaṇamabhedagrahaṇāpekṣam /
nāpi bhedagrahaṇāpekṣam, abhedahānaprasaṅgāt /
na hi bhede gṛhīte 'bhedasyāvakāśo 'sti /
tatrābhedaṃ gṛhītvā tamupādāya tasya yathāvanniścayāśaktau vyavacchedakalpanopapadyate, yathaikabuddhinirgrāhyeṣu ghaṭādiṣvavayavavibhāgakalpanā /
na tatra bhedopādānābhedakalpanā /
bhedo hi paramāṇuṣu vyavatiṣṭhate /
te cātīndriyāḥ /
nanu caikatvamapyanusandhānapratyayāvaseyam /
sa ca na bhedamantareṇa /
bhedāsparśe (bhedāsaṃsparśe -- edition) hi kiṃ kenānusandhīyatāmiti /
pratyuktametat ---
nedānīmabhinnadeśakālo 'rtha ekaḥ syāt /
asati caikasmin kimāśrayā bhedāśaṅkā syāt, yasyānusaṃdhānādekatvamucyata iti /
api ca sarvapratyātmavedanīyametadabhedopādāno bheda iti /
tathā hi ---
ālocyate vastumātraṃ jñānenāpātajanmanā /
acetyamāno bhedo 'pi cakāstītyatisāhasam
[KKS_71] vastumātraviṣayaṃ prathamamavikalpakaṃ pratyakṣam /
tatpūrvāstu vikalpabuddhayo viśeṣānavagāhanta iti sarvapratyātmavedanīyam /
syādetat ---
viśiṣṭarūpopagrāhyeva pratyakṣam /
sa tu bhedaḥ śabdenāsaṃsparśānna tathopalakṣyate, yathā vikalpabuddhau /
tadayuktam, vipratiṣedhāt /
na copalakṣyate pratyakṣabuddhau viśeṣaḥ prakāśate ceti vipratiṣiddham /
ato 'tisāhasamucyate /
yastu saṃvittāveva vipratipadyate sarvānātmavyāvṛttaspaṣṭapratibhāsaṃ pratyakṣamiti vadan, tasyottaram ---
‘āhurvidhātṛpratyakṣam'; ityādyuktameveti /
kiṃ ca
pratiṣṭhitaṃ ca vijñānamarthamātrāvalambanam /
bhedeṣu tvapratiṣṭhatvamastīndriyadhiyāmapi
vastudvayānupapatterekasya ca dvyātmatāyogādavaśyakalpanīye 'nyatarasya mithyātve yuktaṃ viśeṣāvabhāsasya mithyātvam, rajatādivibhrāntiṣu darśanāt /
na ca vastumātrāvabhāsasya /
na hi vastumātravyabhicāraḥ kvacijjñāne dṛṣṭo 'sti, antatastasyaiva vastunaḥ pratibhāsanāt /
dṛṣṭatadbhāvasyaiva tatkalpanā laghvī, kḷptatvādyogyatāyāḥ, itaratra tu kalpyatvāt /
syādetat ---
mānasya eva buddhayaḥ kḷptayogyabhāvā mithyātvaṃ prati, nendriyajanmānaḥ /
indriyabuddhisamadhigamyāśca bhedā iti /
etacca vārtam /
indriyadoṣānuvidhāyitvādbhrāntīnāmiti (@doṣaviśeṣānuvidhāyi@ -- edition) /
api ca yasya matam ---
vyāvṛttasvalakṣaṇā bhāvāḥ /
tena te 'nyonyābhāvasvabhāvā vyākartavyāḥ, tadviśeṣaṇā vā /
nānyathā vyāvṛttaśabdo 'rthavān bhavati, tasyetaretarābhāvanimittatvāt /
tatra
anyonyābhāvarūpatvaṃ sarveṣāṃ na prakalpate /
tatropādhau pratīyantāṃ tathā bhinnā na rūpataḥ
ekasminnanapekṣe sthite tadabhāvarūpo 'nyo vyavatiṣṭhate /
sarve tu nānyonyābhāvarūpāḥ kalpante, parasparāśrayasthititvāt /
atha viśeṣaṇamanyonyābhāvaḥ /
kāmam, atadātmāno 'pi viśeṣaṇānurāgāttathāvagamyantām /
na tu svabhāvabhedaḥ [KKS_72] syāt /
nanu nānyonyābhāvo nāma kaścit, yo bhāvānāṃ tattvaṃ viśeṣaṇaṃ vā syāt arthasiddhirevaiṣā /
na cedanyonyābhāvo kaścit, siddhastarhyabheda iti /
api ca bhedatvādeva viśvasya bhedo 'bhedopādāna iti śakyate 'numātum /
dṛṣṭo hi maṇikṛpāṇadarpaṇādiṣvabhinnamukhopādānastadbhedaḥ /
na ca tatra bhāvāntarotpattiḥ, viruddhapariṇāmatvāt /
syādetat ---
abhedo 'pi śakyo bhedopādāno 'numātum, vanābhedasya tarubhedopādānatvāt /
na, bhedābhāvaprasaṅgāt /
evaṃ hi na kaścideko 'bhinnaḥ paramāṇurapi /
tadabhedo 'pi hi bhedopādānaḥ syādvanādivat /
tathā tadaṃśābhedo 'pītyanavasthāyāmekasyābhāvāttatsamuccayarūpo 'bhedo na syāt /
atha kvacidavatiṣṭhate sa ekaḥ /
tadabhedo na bhedopādāna iti vyabhicāraḥ /
tadidamucyate ---
daparṇādau mukhasyeva bhedo 'bhedāvalambanaḥ /
bhedāvalambano 'bhedo na tathā tadabhāvataḥ
api ca
pratyekamanuviddhatvādabhedena mṛṣā mataḥ /
bhedo yathā taraṅgāṇāṃ bhedādbhedaḥ kalāvataḥ
abhedānuviddhatvātpratyekaṃ viśvasya bhedo mṛṣā /
yathā jalataraṅgeṣu candramasaḥ /
tatra hi pratyekaṃ candramā ityabhedānvayaḥ, tathā viśvasya bhede 'pi pratyekam ‘idam'; ‘tat'; ‘arthaḥ'; ‘vastu'ityabhedānvayaḥ /
tarubhedastu yadyapi na mṛṣā, vanamityabhedānugamaśca na pratyekam /
na hi pratyekaṃ taruṣu vanamiti buddhiḥ /
ato na tena vyabhicāraḥ /
etadarthaṃ ca pratyekamityuktam /
api ca ---
ekasyaivāstu mahimā yannāneva prakāśate /
lāghavānna tu bhinnānāṃ yaccakāsatyabhinnavat
idaṃ tāvadayaṃ bhedavādī praṣṭavyaḥ ---
kathamayaṃ vyāvṛttasvalakṣaṇeṣvabhedāvabhāso 'nuvṛttavyavahāraśca? yadi sādṛśyāt, tadatyantamananviteṣvanupapannam /
atha vyāvṛtteragrahāt ---
ko hi guñjāpravālādīnāṃ rāgavyāvṛttimavagrahītuṃ kṣamate ---
[KKS_73] iti /
tadasat /
vyāvṛttasvabhāvasya tadagrahe grahaṇameva hi na syāt /
atha niścayapratyakṣayorātmabhedādaniścayāt /
tadasat, ubhayarūpavyavahāradarśanāt /
tathā hi ---
kālākṣyāṃ gosāmānyanibandhanaśca vyavahāro gavāntaravyāvṛttiśca dṛśyate /
na ca gavāntaravyāvṛtteraniścaye sa yujyate /
athaikārthakriyākāritvādatatkriyāvyāvṛttestulyatvāt /
tadapyasāṃpratam, arthakriyāṇāmapi bhedādatatkriyāvyāvṛttestulyatvāyogāt /
naikasādhyānyasyārthakriyā yenātatkārivyāvṛttistulyā syāt /
vastusvabhāvaśca vyāvṛttiḥ prativastubhedānna tulyā /
athāsvabhāvāḥ, teṣāṃ kathaṃ tulyā? athānādivāsanopādāno na vastugataviśeṣāpekṣaḥ /
tadapyayuktam, niyamāt /
kāsucideva hi vyaktiṣu kaścidevāvabhāsaḥ (Ms B; kaścidevābhedāvabhāsaḥ -- edition), sa vāsanāmātropādānatve na yujyate /
tasmātprakṛtyaiva kecitkasyacidabhedāvamarśasya yogyāḥ kecinneti svabhāvaviparītā bhāvānāṃ sāmarthyātiśayā kalpayitavyāḥ /
tathā satyevaṃ gauravātkalpanāyāḥ /
ekasyaivāstu māhātmyaṃ yadeko 'pi nānevāvabhāsate (nāneva bhāsate -- edition), laghutvātkalpanāyāḥ /
na tu bhinnānāṃ te sāmarthyātiśayāḥ, yadamī abhinnā iva bhāsante (ivāvabhāsante -- edition) /
bhedavyavahāraśca (bhedavyavahārāśca -- edition) yathāvabhāsaṃ bhedavādināmivābhedavyavahāra upapadyate (@vyavahārā upapadyante -- edition) /
tathā hi ---
ātyantikabhedavādināṃ yathāvabhāsamabhedavyavahāraḥ, na yathāvastu /
saṃsargavādināmapi sāmānyasyārthasyārthāntaratvādyathāvabhāsameva bhedeṣvabhedavyavahāraḥ /
ye 'pyanarthāntaravādinaḥ, teṣāmapi śabalatvādvastunastasya cānanvayādyathāvabhāsamevobhayavyavahāraḥ /
na vastvanupātīti darśitamiti /
yathānuvṛttavyavahārasiddhiṃ yathāvabhāsaṃ kathayanti bāhyāḥ /
tathaiva bhedavyavahārayogaṃ vadanti vedāntavivekabhājaḥ
Original text: Brahmasiddhi · Edition: S. Kuppuswami Sastri. Madras : Government Press, 1937 (Madras Government Oriental Series, 4). [Reprint:Delhi : Sri Satguru, 1984] · Data entry Diwakar Acharya · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0