Brahmasiddhi · અધ્યાય 2

[ઇતિ શ્રીમણ્ડનમિશ્રવિરચિતાયાં બ્રહ્મસિદ્ધૌ તર્કકાણ્ડઃ સમાપ્તઃ ॥]
॥નિયોગકાણ્ડઃ॥
[ક્ક્સ્_74] એવં પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાત્કર્મવિધિવિરોધાચ્ચ શ્રુતાર્થપરિગ્રહે યે મન્યન્તે વેદાન્તાનામુપચરિતાર્થત્વં તત્પ્રતિબોધનાય વિહિતઃ પ્રયત્નઃ ।
સંપ્રતિ તુ ---
કાર્ય એવાર્થે વેદસ્ય પ્રામાણ્યમ્, ન ભૂતરૂપે ।
એવં હ્યુક્તમ્ ---
‘ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃઽ; ।
ચોદનાપ્રમાણકો વેદાર્થ ઇતિ યાવત્ ।
ચોદના ચ પ્રવર્તકં વચનમ્, તસ્માત્કાર્યે ઽર્થે વેદઃ પ્રમાણમ્ ।
વેદાન્તાનામપિ તુ પ્રતિપત્તિકર્તવ્યતાપ્રમાણભાજાં તન્મુખેન તદનુગતભૂતાત્મતત્ત્વવિષયબોધકત્વમ્ ।
અતસ્તે ઽપિ કાર્યનિષ્ઠતાં નાતિવર્તન્તે ।
તથા ચ કથં તર્હિ મન્ત્રાર્થવાદાઃ સોપનિષત્કા ઇત્યાશઙ્ક્ય ‘ચોદના હિ ભૂતં ભવન્તમ્ઽ; ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ---
કાર્યમર્થમવગમયન્તી ચોદનૈવ ભૂતાદિકમપ્યર્થમવગમયતીતિ ---
યે મન્યન્તે તત્પ્રતિબોધનાય પ્રયત્યતે ।
તિસ્રશ્ચ પ્રતિપત્તયો બ્રહ્મણિ ।
પ્રથમા તાવચ્છબ્દાત્, અન્યા શબ્દાત્પ્રતિપદ્ય તત્સન્તાનવતી ધ્યાનભાવનોપાસનાદિશબ્દવાચ્યા, અન્યા તતો લબ્ધનિષ્પત્તિર્વિગલિતનિખિલવિકલ્પા સાક્ષાત્કરણરૂપા ।
તત્ર પ્રથમામધિકૃત્યોચ્યતે ---
શબ્દાદ્યદાત્મવિજ્ઞાનં તન્ન તાવદ્વિધીયતે ।
ભવત્યધીતવેદસ્ય તદ્ધિ કર્માવબોધવત્

બ્રહ્મણો હિ પ્રમાણાન્તરાનધિગમનીયરૂપત્વાચ્છબ્દાધિગમ્યસ્વભાવવિષયં જ્ઞાનં વિધેયમ્ ।
તત્ર યચ્છબ્દાદેવ જ્ઞાનં તદવિધેયમ્, વિધિમન્તરેણ ભાવાત્કર્માવબોધવત્ ।
યથૈવ ‘સ્વર્ગકામો યજેતઽ; ઇતિ શ્રુતવાક્યસ્ય વાક્યાર્થાવબોધસ્તદ્વાક્યપ્રામાણ્યાદેવ ભવતિ, ન વિધ્યન્તરમપેક્ષતે, તથાત્મસ્વરૂપાભિધાયિવાક્યપ્રામાણ્યાદાત્માવબોધો વિધ્યનપેક્ષઃ [ક્ક્સ્_75] સંજાયતે, સતિ પ્રમાણે તત્સામર્થ્યેનૈવ પ્રમેયબોધોત્પત્તેઃ ।
ન ખલુ સોપકરણે સમગ્રે પ્રમાણે સતીચ્છાપિ પુરુષસ્યાપેક્ષ્યતે જ્ઞાનં પ્રતિ, અનિષ્ટાનામપ્યવબોધાત્, પ્રાગેવ વિધિઃ ।
તામેવ વિધેરનપેક્ષતાં કર્માવબોધે દર્શયતિ ---
સ્વર્ગકામો યજેતેતિ બોધે ઽસ્મિન્ન વ્યપેક્ષ્યતે ।
વિધિરન્યો ઽનવસ્થાનાન્નાયં કર્મવ્યવસ્થિતેઃ

ન કર્મવિધિવાક્યાર્થજ્ઞાનપ્રવૃત્તૌ વિધિરપેક્ષ્યતે ઽન્યઃ, ન તદ્ગત એવ વા ।
અન્યસ્મિન્નનવસ્થાદોષાત્, તદર્થજ્ઞાને ઽપિ વિધ્યન્તરસ્યાપેક્ષણીયત્વાત્, તદ્ગતસ્ય ચ કર્મવિષયત્વેન તદ્બોધં વિધાતુમસામર્થ્યાત્ ।
નનુ યથૈષાં ગ્રહણે વિધ્યન્તરમપેક્ષ્યતે ‘સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃઽ; ઇતિ, ન ચાનવસ્થા, તદ્વત્તદર્થબોધે ઽપિ સ્યાત્ ।
અસ્તિ ચ વિધિઃ ---
‘વેદઃ કૃત્સ્નો ઽધિગન્તવ્યઃઽ; ઇતિ ।
વિષમ ઉપન્યાસઃ ---
અપ્રવૃત્તો ઽપિ હિ સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધિવાક્યાધ્યયને પુરુષાન્તરાધીતાત્તતસ્તસ્ય ચાન્યેષાં ચ વાક્યાનામધ્યયને પ્રવર્તતે, શાખાન્તરીયાઙ્ગોપસંહાર ઇવ શ્રવણમાત્રાત્ ।
ન ખલુ સ્વાધીતમેવ વાક્યં પ્રવર્તયતિ ।
યથૈકસ્તથા પુરુષાન્તરાણ્યપિ, અનાદિત્વાદ્વેદવત્તદધ્યયનસ્યાપિ ।
અનવબુદ્ધાર્થસ્ત્વવબોધવિધિર્નાવબોધે પ્રવર્તયતિ ।
તદર્થબોધશ્ચેદ્વિધ્યપેક્ષઃ, ન તત્ર સ એવ પ્રવર્તયતિ, અનવબુદ્ધાર્થત્વાત્ ।
ઇતરેતરાશ્રયં સ્યાત્ ---
તદર્થબોધાત્પ્રવૃત્તિઃ, પ્રવૃત્તસ્ય ચ તદર્થબોધ ઇતિ ।
તસ્માદ્વિધ્યન્તરમપેક્ષિતવ્યમિત્યનવસ્થા ।
ન ચ ‘વેદઃ કૃત્સ્નો ઽધિગન્તવ્યઃઽઇત્યપૂર્વાર્થવિધિઃ ।
‘દૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ કર્માવબોધનમ્ઽ; ઇતિ ન્યાયપ્રાપ્તો ઽર્થઃ પ્રદર્શ્યતે ।
અથાપ્યેષ વિધિઃ, સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધિનાર્થાક્ષિપ્તમર્થજ્ઞાનં નોચ્યેત (@જ્ઞાનમુચ્યેત -- એદિતિઓન્, અલ્તેર્નતિવે રેઅદિન્ગ્ ઇન્ તત્ત્વસમીક્ષા), તથાપિ બ્રહ્મસ્વરૂપાભિધાયિવેદવાક્યપ્રભવે બોધે ન પૃથગ્વિધિરપેક્ષિતવ્યઃ, કર્મવિધિવાક્યવત્ ।
યથૈવ ‘સ્વર્ગકામો યજેતઽ; ઇતિ સામાન્યવિધિના સિદ્ધે નાન્યો ઽપેક્ષ્યતે, અનવસ્થાનાત્, સત્યપિ વિધાવન્યસ્યાપેક્ષણાત્, [ક્ક્સ્_76] ન ચૈતદ્ગત એવ, કર્મવિષયત્વાત્ ।
એવં તત્ત્વપ્રતિપત્તિપરેષ્વપિ વાક્યેષુ ન વિધિરપેક્ષિતવ્યઃ, વાક્યસામર્થ્યાદેવ તત્ત્વબોધોત્પાદાદિતિ ।
ઇતશ્ચ ---
ફલં વિધેયાવગમાત્પ્રવૃત્તિશ્ચોત્તરા વિધેઃ ।
અન્યોન્યસંશ્રયાન્નૈષ શાબ્દો બોધઃ સ નો પરઃ

શબ્દાદવગમ્ય વિધેયં યા પ્રવૃત્તિઃ સા વિધેઃ પ્રયોજનમ્, ન તુ શબ્દપ્રભવો વિધેયાવગમ એવ, અન્યોન્યસંશ્રયાત્ ---
અવગતે શબ્દાર્થે પ્રવૃત્તેઃ, પ્રવૃત્તસ્ય ચાવગમાત્ ।
શબ્દાર્થબોધાદેવ વા શબ્દાર્થબોધ ઇત્યાત્માશ્રયઃ ।
અન્યોન્યસંશ્રયસ્તુ તુલ્યાનુપપત્તિત્વાદુક્તઃ ।
યસ્તુ તત્ત્વાવબોધપરાદ્વાક્યાત્તત્ત્વાવબોધઃ, નાસૌ શબ્દાર્થબોધાત્પરાચીનઃ, કિન્તુ સ એવેતિ ।
અપિ ચ
જાતે બોધે ન પ્રવર્ત્યો નતરાં ખલ્વબોધકે ।
શબ્દે ન (શબ્દેન -- એદિતિઓન્) નિશ્ચયે તસ્માદન્યસ્માદન્યવાઞ્છનમ્

ઉદપાદિ ચેત્ ‘સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ; ઇત્યુપક્રમાત્ ‘તત્ત્વમસિઽઇત્યન્તાદ્વાક્યાદાત્મતત્ત્વાવબોધઃ, પદાનાં પરસ્પરાન્વિતાર્થત્વાત્, કિમન્યદ્વિધિઃ કરિષ્યતિ? ન પ્રવૃત્ત એવ પ્રવર્ત્યઃ ।
અથ પદાર્થસમન્વયમાત્રાન્ન તત્ત્વબોધોત્પાદઃ, સુતરામપ્રવર્ત્યઃ ।
શાબ્દસ્ય તત્ત્વાવબોધસ્યાસંભવાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
ઉત્પન્ને ઽપિ તત્ત્વાવભાસે શબ્દાત્, નિશ્ચયે પ્રવર્ત્યઃ ‘એવમિદમ્ઽ; ઇતિ ।
તન્ન ।
યદિ તસ્માચ્છબ્દાન્નિશ્ચયઃ, સ જાત એવ ।
અથાન્યતો નિશ્ચયઃ, અન્યવાઞ્છનં પ્રમાણાન્તરાપેક્ષા, ન તત્ર તત્ત્વનિશ્ચયનિબન્ધનં શબ્દઃ સ્યાત્ ।
એવં તાવન્ન તત્ત્વનિશ્ચયાય વિધિરર્થ્યતે ।
અથાવિવક્ષિતાર્થત્વનિવૃત્ત્યૈ પ્રાર્થ્યતે વિધિઃ ।
અર્થો જ્ઞાતવ્ય ઇત્યુક્તે જ્ઞેયઃ સ્યાન્નાવિવક્ષિતઃ

[ક્ક્સ્_77] યદપિ મતમ્ ---
સત્યપિ વાક્યાદર્થોપપ્લવે તાત્પર્યં દુર્લભમ્, ભૂતાર્થપરસ્ય વૈયર્થ્યાત્ ।
સાંશયિકત્વં વા, અતાત્પર્યસ્યાપિ દર્શનાજ્જપમન્ત્રેષુ ।
વિધૌ તુ સત્યર્થજ્ઞાનસ્ય ચોદિતત્વાન્નાર્થો ઽવિવક્ષિતો ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માદ્વિવક્ષિતાર્થત્વાય વિધિઃ પ્રાર્થ્યઃ ।
તદ્વાર્તમર્થપરતા શબ્દાનાં લોકવેદયોઃ ।
‘અવિશિષ્ટસ્તુ વાક્યાર્થઽ; ઇત્યુત્સર્ગવતી યતઃ

ઔત્સર્ગિકઃ શબ્દાનામર્થં પ્રતિ શેષભાવઃ ।
નિમિત્તાન્તરાત્તુ સ્વરૂપપ્રધાનત્વમવિવક્ષિતાર્થત્વમપવાદો લોકે ।
તથા વેદે ઽપિ, લોકાવગમ્યત્વાચ્છબ્દસામર્થ્યસ્ય ।
તદુક્તમ્ ---
‘અવિશિષ્ટસ્તુ વાક્યાર્થઃઽ; ઇતિ ।
અપિ ચ
દૃષ્ટાર્થતા ચ સ્વાધ્યાયવિધેરત્ર ન ભિદ્યતે ।
ભવેદિતરથા કૃત્સ્નઃ સ વિધ્યર્થો ઽવિવક્ષિતઃ

યથૈવ કર્મવિધીનાં ‘દૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ કર્માવબોધનમ્ઽ; ઇતિ નાવિવક્ષિતાર્થાનામધ્યયનાત્ફલાન્તરકલ્પના તથા દૃષ્ટત્વાદાત્મતત્ત્વાવબોધસ્ય વેદાન્તાનામ્ ।
ન ચ ભૂતાર્થપ્રતિપત્તૌ વૈયર્થ્યમિતિ વક્ષ્યતે ।
પ્રતિપત્તિવિધૌ ચ તુલ્યમ્ ।
અવશ્યં ચૈતદેવં વિજ્ઞેયમ્ ।
અન્યથા સહ વિધાયકેન કૃત્સ્નસ્યાવિવક્ષિતાર્થતા સ્યાત્ ।
યતો વિધાયકશબ્દનિબન્ધનમન્યેષાં વિવક્ષિતાર્થત્વમ્, વિધાયકસ્ય તુ ન તન્નિબન્ધનમસ્તિ ।
એવં ચ તસ્યાવિવક્ષિતાર્થત્વે ઇતરે ઽપિ તથા સ્યુઃ ।
અથ વિધાયકઃ પ્રકૃત્યા દૃષ્ટાર્થત્વેન ચાર્થપરઃ, ઇતરે ઽપિ તથેતિ વ્યર્થો ઽસૌ વિધિઃ ।
જ્ઞાનસ્ય પુરુષાર્થત્વસિદ્ધયે વિધિરિષ્યતે ।
સર્વત્ર પુરુષાર્થત્વં વિધેરિત્યપ્યપેશલમ્

વિધ્યધીનઃ પુરુષાર્થસાધનતાવબોધઃ, તચ્છબ્દતો લબ્ધજન્મનો ઽપ્યાત્મતત્ત્વાવબોધસ્ય પુરુષાર્થસાધનત્વાવગમો વિધેરિત્યેતદપિ ન શોભનમ્ ।
જ્ઞેયાભિવ્યાપ્તિતો યસ્માન્ન વિજ્ઞાનાત્ફલાન્તરમ્ ।
ઇષ્યતે મોક્ષ ઇતિ ચેત્સાધ્યસ્તત્ત્વચ્યુતેર્ન સઃ

[ક્ક્સ્_78] જ્ઞાનસ્ય હિ દૃષ્ટમેવ ફલમ્ ---
જ્ઞાત્રા જ્ઞેયાભિવ્યાપ્તિઃ, જ્ઞાતારં પ્રતિ તસ્ય પ્રકાશનમ્ (પ્રકાશતા -- એદિતિઓન્) ---
ન ત્વદૃષ્ટં કાલાન્તરભાવિ, યદર્થો વિધિઃ સ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
આત્મજ્ઞાનસ્ય ફલાન્તરમપીષ્યતે મોક્ષઃ ।
તન્ન, અસાધ્યત્વાત્ ।
ન હેતુજન્યો ઽસૌ મોક્ષઃ, તત્ત્વચ્યુતેઃ ।
કાર્યત્વે વિનાશાત્તસ્ય પુનઃસંસારાત્ ।
આત્યન્તિકી ચ સંસારનિવૃત્તિર્મોક્ષ ઇત્યુચ્યતે ।
નનુ કાર્યો ઽપિ નાશો ન નશ્યતિ ।
સત્યમ્, ભાવરૂપં તુ મોક્ષં નિરતિશયાનન્દલક્ષણં નિરતિશયૈશ્વર્યલક્ષણં ચાભિપ્રેત્યૈતદુચ્યતે, ભાવસ્ય કાર્યસ્ય વિનાશેનાવિનાભાવાત્ ।
આગામિશરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિસંયોગાભાવસ્ય પ્રાગભાવસ્ય કાર્યત્વમનુપપન્નમેવ ।
બન્ધહેતુનિવૃત્તિસ્તુ યદ્યપિ કાર્યા, કાર્યત્વે ઽપિ ચ નાસ્યા અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ, તથાપિ નાસૌ તત્ત્વજ્ઞાનાત્પૃથગિતિ ન તેન સાધ્યા ।
અવિદ્યા હિ બન્ધહેતુઃ, તત્ત્વજ્ઞાનોદય એવ ચ તન્નિવૃત્તિઃ ।
અથવા ‘પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાવતિષ્ઠતેઽ; ઇતિ સ્વરૂપસ્થિતિર્મુક્તિરુક્તા ।
સાધ્યત્વે ચ ન સ્વરૂપસ્થિતિઃ સ્યાત્ ।
અતો મોક્ષત્વાચ્ચ્યવેત ।
યત્તુ ---
‘ન સ (ન ચ --એદિતિઓન્) પુનરાવર્તતેઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ પ્રામાણ્યાત્કાર્યસ્યાપિ મોક્ષસ્ય નિત્યત્વમિતિ, દૃષ્ટવિપરીતમપિ તદાશ્રીયેત, અનન્યગતિત્વે શ્રુતેઃ ।
યદા તુ વિદિતાત્મતત્ત્વસ્યાદ્વયં વિશુદ્ધપ્રકાશમાત્માનં પશ્યતઃ સમુત્ખાતાયામનવયવેનાવિદ્યાયાં હેત્વભાવાત્પુનર્બન્ધસ્યાસંભાવ્યત્વાત્પ્રાપ્તમેવાર્થં વર્તમાનાપદેશાદનુવદતિ શ્રુતિરર્થવાદત્વેન, તદા કુતસ્તત્પ્રામાણ્યાદનન્તફલત્વમ્? તથા હિ ---
વર્તમાનાપદેશાદેવ નાપુનરાવૃત્તિઃ સાધ્યત્વેનાવગમ્યતે ।
ન ચ કામોપબન્ધો ઽસ્તિ, યતઃ સાધ્યતા ગમ્યેત ।
તસ્માદર્થવાદઃ ।
અર્થવાદાદપિ ચ યા ફલકલ્પના, સાપિ જ્ઞાને જ્ઞેયતત્ત્વાવભાસદૃષ્ટફલનિરાકાઙ્ક્ષે ઽનુપપન્ના ।
પુરુષાર્થતા ચાસ્ય વક્ષ્યત ઇતિ ।
અન્યે પુનરાહુઃ ---
વિધેર્વિના કાર્યશૂન્યં ભૂતાર્થમનુવાદકમ્ ।
વચઃ સ્યાદનુવાદશ્ચ પ્રમાણાન્તરગોચરે

[ક્ક્સ્_79] તત્પ્રમાણાન્તરાપેક્ષં પ્રામાણ્યમતિવર્તતે ।
માનાન્તરસ્યાવિષયે વિધ્યર્થે તુ પ્રતિષ્ઠિતમ્

અનપેક્ષં પ્રમાણત્વમશ્નુતે કર્મવાક્યવત્ ।
પરપ્રવૃત્ત્યભાવે ઽપિ પ્રામાણ્યાયૈવ તદ્વિધિઃ

વિધિમન્તરેણ ન કાર્યોપદેશપ્રતીતિઃ ।
યથાવસ્થિતં વસ્તુ તદ્વિધસ્યાનુવાદમાત્રત્વં ગમ્યતે ।
અનુવાદશ્ચ પ્રમાણાન્તરવિષય ઇતિ તદપેક્ષો ભૂતાર્થો નાર્થ ઉચ્યત ઇતિ સાપેક્ષત્વાદપ્રામાણ્યમ્ ।
વિધ્યર્થસ્ય તુ પ્રમાણાન્તરાવિષયત્વાત્તન્નિષ્ઠમનપેક્ષં પ્રમાણં કર્મવિધિવાક્યવત્ ।
પ્રમાણાન્તરાવિષયશ્ચ વિધ્યર્થઃ ।
ન હિ ‘કુરુઽઇતિ શબ્દજ્ઞાનાદન્યતઃ પ્રતીતિઃ ।
એવં ચ સતિ તત્ત્વપ્રતિપત્તિપરે વાક્યે યદ્યપિ વાક્યાર્થબોધાત્પરાચીના પ્રવૃત્તિઃ, વિધિફલં નાસ્તિ ।
પ્રામાણ્યાયૈવ તુ વિધિનિષ્ઠત્વમેષિતવ્યમિતિ ।
અત્રોચ્યતે ---
પ્રમાણાન્તરયાતાર્થભાવઃ કિમનુવાદતા ।
ઉત ભૂતાર્થતા તત્ર સિદ્ધાર્થમપિ યદ્વચઃ

ન માનાન્તરલબ્ધાર્થતયા તસ્યાવબોધકમ્ ।
ન તત્સાપેક્ષમેષા ચેદભિપ્રેતાનુવાદતા

કઃ પુનરનુવાદઃ ---
અધિગમાન્તરસંભિન્નાર્થત્વમ્, માનાન્તરેણાધિગત ઇતિ પ્રતિપાદનમ્, આહોસ્વિદ્ભૂતાર્થતામાત્રમ્? તત્ર પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે ભવત્વધિગમાન્તરસંભિન્નાર્થં સાપેક્ષમ્ ।
યત્તુ ભૂતાર્થમપિ ન માનાન્તરાધિગત ઇતિ બોધયતિ ન તદનુવાદકમ્, ન સાપેક્ષમ્, પૂર્વાધિગમસંસ્પર્શેન પ્રતિપત્તેરભાવાત્ ।
અથાપરઃ કલ્પઃ ---
સાપેક્ષતાયાઃ કો હેતુઃ શુદ્ધા સિદ્ધાર્થતા યદિ ।
પ્રમાણાન્તરસંભેદસ્તદ્વ્યપેક્ષણકારણમ્

અનૃધીપ્રભવે નાસ્તિ ભૂતાર્થે ઽપિ સ વૈદિકે ।
ભૂતાર્થમાત્રં ચેદનુવાદતા ન સાપેક્ષત્વહેતુરસ્તિ ।
ન ભૂતાર્થતૈવ સાપેક્ષત્વહેતુઃ, ભૂતાર્થયોરપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરનપેક્ષત્વાત્ ।
તસ્માદ્ભૂતાર્થે ઽભૂતાર્થે વાધિગમાન્તરસંસ્પર્શઃ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષાહેતુઃ, સ્મૃતૌ દર્શનાત્ ।
સા હ્યધિગમાન્તરસંભિન્નાર્થેતિ [ક્ક્સ્_80] તત્સાધનમપેક્ષતે ।
એવં ચ પુરુષબુદ્ધિપ્રભવં ભૂતાર્થમભૂતાર્થં વા વચો ભવતિ સાપેક્ષમ્ ।
તતો હિ તત્સંભિન્ન એવાર્થે પ્રત્યયઃ, ન ત્વનપેક્ષિતપૂર્વાધિગમઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્થે ।
યથોક્તમ્ ---
‘અપિ ચ પૌરુષેયાદ્વચનાદ્ ‘એવમયં પુરુષો વેદઽઇતિ ભવતિ પ્રત્યયઃ, ન ‘એવમર્થઃઽ; ઇતિઽ; ।
અપુરુષબુદ્ધિપ્રભવત્વાદ્વેદવચસિ ભૂતાર્થે ઽપિ ન સાપેક્ષત્વહેતુઃ, પુરુષસંબન્ધકૃતત્વાત્પૂર્વાધિગમસંભેદસ્ય ।
સ્યાદેતત્ ---
અપૌરુષેયે ઽપિ ભૂતાર્થે તદ્વિષયે પ્રમાણાન્તરસ્ય સંભવાત્તદપેક્ષા ।
તથા હિ ---
સંભવતિ પ્રમાણાન્તરે તદ્વિષયે તદ્વિસંવાદો ઽપિ શઙ્ક્યેત ।
તસ્માત્તદભાવાય તત્સંવાદો ઽપેક્ષણીયઃ ।
અસંભવતિ તુ કાર્યે ઽર્થે ન કુતશ્ચિદ્વિસંવાદાશઙ્કેતિ નાપેક્ષ્યમસ્તિ ।
અત્રોચ્યતે ---
ન ચ સંભવમાત્રેણ તદપેક્ષાવકલ્પતે

વિશેષો ન હિ ગમ્યેત સાપેક્ષત્વે તદા તયોઃ ।
દ્વયોરેકવિષયસંભવે કુત એતત્ ---
શબ્દસ્તદપેક્ષઃ, ન પુનસ્તત્પ્રમાણાન્તરં શબ્દાપેક્ષં સ્યાદિતિ? યદિ શબ્દઃ પ્રમાણાન્તરાધિગતવિષયો લોકે દૃષ્ટ ઇતિ, પ્રમાણાન્તરસ્યાવિષયે તર્હિ નતરાં પ્રામાણ્યં તસ્ય ભવતિ ।
પ્રમાણાન્તરવિષયે હિ પ્રમાણાન્તરસંભવાદપિ તાવત્સ્યાત્, અન્યત્ર તદભાવાદ્ દુર્લભં તત્ ।
અથ પૌરુષેયત્વકારિતા લોકવચસાં પ્રમાણાન્તરાધિગતાર્થતા, ન શબ્દસામર્થ્યકારિતા ।
શબ્દસ્ય પ્રમાણાન્તરાસંભિન્ન એવાર્થે સામર્થ્યમ્ ।
ન તર્હિ પ્રમાણાન્તરસંભવાચ્છબ્દ એવ સાપેક્ષઃ, તદપિ શબ્દસંભવાચ્છબ્દાપેક્ષં સ્યાત્ ।
કિમતસ્તસ્ય સાપેક્ષત્વેન? અપ્રમાણં સ્યાત્ ।
ન શબ્દસ્ય તત્રાપેક્ષા યુજ્યતે ।
સતિ હિ તસ્ય પ્રામાણ્યે તત્સંવાદવિસંવાદાવપેક્ષ્યેયાતામ્ ।
અથ શબ્દસ્યાપ્રામાણ્યાન્ન તત્ શબ્દાપેક્ષયા પ્રમાણમ્ ।
પ્રમાણમેવ, અનપેક્ષત્વાત્ ।
શબ્દસ્યાપ્રામાણ્યં કુતઃ? પ્રમાણાન્તરાપેક્ષત્વાત્ ।
તસ્ય ચ પ્રામાણ્યમનપેક્ષત્વાત્, અનપેક્ષત્વં ચ શબ્દસ્યાપ્રામાણ્યાદિતરેતરાશ્રયમ્ ।
પ્રમાણે હિ શબ્દે તદ્વિષયે સંભવતિ તદપિ સાપેક્ષં સ્યાત્તત્સંભવ ઇવ શબ્દઃ, વિશેષાભાવાત્ ।
[ક્ક્સ્_81] અથ શબ્દસંભવે ઽપિ ન તત્સાપેક્ષમ્ ।
તત્સંભવે ઽપિ ન શબ્દસ્ય સાપેક્ષતા, વિશેષાભાવાત્ ।
અપિ ચ
પ્રત્યક્ષાનુમયોરેવં વૃત્તેરન્યોન્યગોચરે

પરસ્પરવ્યપેક્ષત્વમવિશેષં પ્રસજ્યતે ।
સ્યાદક્ષમપિ સાપેક્ષં યદક્ષાન્તરગોચરે

સંભવમાત્રેણ સાપેક્ષત્વે પ્રત્યક્ષાનુમયોરેકસ્મિન્ વિષયે સંભવાદન્યોન્યાપેક્ષત્વાદપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તથા સત્તાગુણત્વદ્રવ્યેષ્વનેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યેષ્વિન્દ્રિયાન્તરાણામિન્દ્રિયાન્તરસાપેક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ શબ્દસ્યૈવ પ્રમાણાન્તરસંભવે સાપેક્ષત્વમ્, વિશેષહેતુર્વાચ્યઃ ।
પ્રમાણાન્તરાધિગતાર્થત્વદર્શનાદિતિ ચેત્, ઉક્તમત્ર ---
યદિ શબ્દમાત્રધર્મો ઽયમસંભવાદેવ તદ્વિષયે પ્રત્યક્ષાદેર્બુદ્ધાદિવાક્યવદપ્રામાણ્યં પ્રાપ્નોતિ, સંભવે ત્વિન્દ્રિયવિષયે પ્રત્યયિતપુરુષવચોવદ્યુજ્યતે પ્રામાણ્યમ્ ।
યથોક્તમ્ ---
‘તચ્ચેત્પ્રત્યયિતાત્પુરુષાદિન્દ્રિયવિષયં વા, અવિતથમેવ તત્ઽ; ઇતિ ।
અથ પૌરુષેયધર્મો ઽયમ્, ન સંભવત્પ્રમાણાન્તરવિષયસ્યાપ્યપૌરુષેયસ્ય શબ્દસ્ય સાપેક્ષત્વમ્ ।
અપિ ચ પ્રત્યક્ષાધિગતવિષયં કિઞ્ચિદનુમાનમિતિ ન સામાન્યતોદૃષ્ટસ્ય તથા પ્રત્યક્ષસાપેક્ષતા, યથા ચાગમપૂર્વકં ષડ્જાદિવિવેકવિષયં પ્રત્યક્ષમિતિ ન સર્વં પ્રત્યક્ષં તથા, એવં પુરુષવચસાં પ્રમાણાન્તરાધિગતવિષયત્વદર્શને ઽપિ નાપૌરુષેયસ્ય તથાભાવો ભૂતાર્થસ્યાપિ ।
અન્યથા સુતરાં પ્રમાણાન્તરાસંભવાદપ્રામાણ્યં સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચ
અસંભવાદૌષધાદિનિયોગસ્યાનપેક્ષતા ।
લૌકિકસ્ય પ્રસજ્યેત નરપ્રત્યયપૂર્વકઃ

વિનિયોગસ્તત્ર તેન વ્યપેક્ષા વૈદિકે પુનઃ ।
અબુદ્ધિપૂર્વકઃ સો ઽપીત્યનપેક્ષત્વમુચ્યતે

યદિ કાર્યે નિયોગાર્થે પ્રમાણાન્તરસ્યાસંભવાદ્વેદવચસાં તન્નિષ્ઠાનામનપેક્ષત્વમ્, ‘જ્વરવિયોગકામ ઇદમૌષધં પિબેત્ઽ, ‘સ્વર્ગકામઃ સિકતા ભક્ષયેત્ઽ; ઇતિ [ક્ક્સ્_82] લોકવચાંસ્યપિ કાર્યનિષ્ઠાન્યનપેક્ષાણિ પ્રામાણ્યમશ્નુવીરન્ ।
અથ યસ્તત્ર સાધ્યસાધનભાવઃ સ પુરુષવિવક્ષાપૂર્વકઃ, તેન તત્ર સાપેક્ષતા, વેદે તુ સાધ્યસાધનભાવો ઽપિ ન પુરુષવિવક્ષાપૂર્વકઃ ઇત્યનપેક્ષત્વમ્ ।
યો વા વિષયનિયોજ્યનિયોગાનાં સંબન્ધઃ, સ પુરુષબુદ્ધિવિરચિતો લોકવાક્યે ।
વેદે તુ કેવલં નિયોગો ઽપુરુષબુદ્ધિપૂર્વકઃ ।
સો ઽપીત્યનપેક્ષત્વમ્ ।
ઉચ્યતે ---
નૃબુદ્ધિપૂર્વતૈવેત્થં હન્તાપેક્ષાનિબન્ધનમ્ ।
માનાન્તરાસંભવે ઽપિ તત્ર સાપેક્ષતા યતઃ

અસંભવત્પ્રમાણાન્તરકાર્યનિષ્ઠે ઽપિ ચેદ્વાક્યે પુરુષસંબન્ધાત્સાપેક્ષત્વમ્, પુરુષબુદ્ધિપૂર્વતૈવ તર્હિ પ્રમાણાન્તરવ્યપેક્ષાકારણમન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ ।
તદ્ભાવે લોકે સાપેક્ષત્વાત્, તદભાવે વેદે નિરપેક્ષત્વાત્ ।
ન વિષયે પ્રમાણાન્તરસંભવઃ, તદભાવે ઽપિ લોકનિયોગે સાપેક્ષત્વદર્શનાત્ ।
અથ મતમ્ ---
વેદે નિયોગનિષ્ઠત્વં વિનિયોગપ્રધાનતા ।
લોકે વેદે ન વ્યપેક્ષા તલ્લોકે ચ વ્યપેક્ષણમ્

નિયોગપર્યવસિતં વૈદિકં વચઃ, સ ચ પ્રમાણાન્તરસ્યાગોચર ઇત્યનપેક્ષત્વમ્ ।
સાધ્યસાધનભાવનિષ્ઠં તુ લૌકિકં વચઃ, સ પ્રમાણાન્તરવિષય ઇતિ સાપેક્ષતા ।
ન શબ્દમાત્રસામર્થ્યપ્રવિભાગો ઽયમીદૃશઃ ।
લોકાવગતસામર્થ્યઃ શબ્દો વેદે ઽપિ બોધકઃ

ન તાવદયં શબ્દમાત્રસ્યાનપેક્ષિતપુરુષસંબન્ધાસંબન્ધસ્ય શક્તિપ્રવિભાગઃ ---
યદેકત્ર નિયોગઃ શબ્દાર્થઃ ।
અન્યત્ર વિનિયોગઃ, યથા ગોશબ્દસ્ય સાસ્નાદિમાન્, અશ્વશબ્દસ્ય કેસરાદિમાન્ ।
યતો લોકાધિગતસામર્થ્યો વેદે ઽપિ પ્રતિપાદકઃ ।
લોકે ચેદ્વિનિયોગઃ શબ્દાર્થઃ, તત્રૈવાસ્ય સામર્થ્યમધિગતમ્, ન નિયોગે ।
તત્ર વેદે ઽપિ વિનિયોગ એવ પ્રમાણાર્થઃ સ્યાત્ ।
અથ માનાન્તરાજ્જ્ઞાત્વા પ્રયુઙ્ક્તે પુરુષો વચઃ ।
અર્થે તત્તેન તન્નિષ્ઠમિતરત્ત્વન્યથા સ્થિતમ્

[ક્ક્સ્_83] અથ મતમ્ ---
નૈષ શબ્દમાત્રસ્ય સામર્થ્યવિભાગઃ ।
શબ્દસ્ય હિ નિજં સામર્થ્યં કાર્યનિષ્ઠતૈવ ।
તથા હિ ---
કાર્યો નિયોગાર્થઃ ।
કાર્યાય ચાન્યસ્યાન્વયઃ પ્રતીયતે ।
ન તુ કાર્યસ્યાન્યાર્થો ઽન્વયઃ ।
તસ્માત્કાર્યત્વાન્નિયોગસ્ય તત્પ્રધાનતા ।
પુરુષસ્તુ પ્રમાણાન્તરાદવગમ્યાર્થં તત્ર પ્રયુઙ્ક્તે વચનમ્ ।
ન ચ નિયોગઃ પ્રમાણાન્તરગોચરઃ ।
તસ્માન્ન તત્ર પ્રયોક્તુમર્હતિ ।
વિનિયોગસ્ય તુ તથાભાવાત્તત્ર યુજ્યતે પ્રયોગઃ ।
તસ્માદ્વિનિયોગપ્રધાનં પુરુષવચઃ ।
વૈદિકં તુ સામર્થ્યેન કાર્યત્વાન્નિયોગસ્ય તત્પ્રધાનમિતિ ।
અત્રોચ્યતે ---
માનાન્તરવ્યપેક્ષત્વાત્સંભવ્યન્યપ્રમાણકઃ ।
હન્તાસ્ય ગોચરો નાસ્માદપેક્ષાસ્ય પ્રમાન્તરે

યદિ પુરુષો ઽધિગતે વિષયે વચઃ પ્રયુઙ્ક્તે ઇતિ વિનિયોગવિષયતા તસ્ય કલ્પ્યતે પ્રમાણાન્તરાપેક્ષત્વાત્, તર્હિ સંભવત્પ્રમાણાન્તરો ઽસ્ય વિષયઃ ।
ન તુ સંભવત્પ્રમાણાન્તરવિષયત્વાત્પુરુષવચો ઽપિ સાપેક્ષમ્, સાપેક્ષત્વનિમિત્તત્વાત્તદ્વિધસ્ય વિષયસ્ય ।
તસ્માન્માનાન્તરાદ્ગત્વા પરસ્ય પ્રતિપત્તયે ।
વચઃ પ્રયુઙ્ક્તે પુરુષો નાકસ્માત્તેન તદ્ગિરિ

પ્રમાણાન્તરસંભેદો વ્યપેક્ષાતો ન સંભવાત્ ।
સ્વોપલબ્ધિખ્યાપનાય પુરુષસ્ય ગીઃ, તતસ્તસ્યાં પ્રમાણાન્તરસંભેદઃ, ‘મયોપલબ્ધો ઽયમર્થઃઽઇત્યર્થઃ ।
તેન તત્રોપલબ્ધે સંભવાસંભવાવેવાપેક્ષ્યેયાતામ્ ।
યત્રોપલબ્ધેર્નિશ્ચયઃ ‘સંભવત્યસ્યોપલબ્ધિઃ, ન ચાનુપલભ્યાયં બ્રવીતિઽ; ઇતિ તત્ર પ્રામાણ્યમ્, યથાપ્તપુરુષસ્ય પ્રમાણવિષયે ।
યત્ર તૂપલબ્ધેરસંભવ એવ યથા દૃષ્ટાર્થે બુદ્ધાદિવાક્યે, યત્ર ચાનુપલભ્યાપિ વચનપ્રવૃત્તિસંભાવના, તત્રાપ્રામાણ્યાત્ ।
ન તુ પ્રમાણાન્તરસંભવાત્પુરુષવચને ઽપિ તદપેક્ષા ।
અપૌરુષેયતા તેન પૌરુષેયત્વમેવ ચ

અનપેક્ષવ્યપેક્ષત્વનિમિત્તે વર્ણિતે બુધૈઃ ।
ભૂતાર્થમપિ સાપેક્ષં નાતો ઽપુરુષબુદ્ધિજમ્

[ક્ક્સ્_84] અત એવ પૌરુષેયત્વાપૌરુષેયત્વે સાપેક્ષત્વાનપેક્ષત્વકારણે ન્યાયવિદ્ભિર્દશિતે પૌરુષેયત્વનિરાકરણપ્રયત્નેન ---
‘ઔત્પત્તિકસ્તુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધઃઽ; ઇતિ ।
ઔત્પત્તિકે શબ્દાર્થસમ્બન્ધે ઽસ્વાતન્ત્ર્યાચ્છબ્દસ્ય ન પુરુષબુદ્ધિપૂર્વકત્વમિતિ ન પ્રમાણાન્તરસંભિન્ના શબ્દાદર્થાવગતિરિતિ નિરપેક્ષત્વમ્ ।
નનુ પ્રમાણાન્તરાસંભવે ઽપિ કૃત એવ યત્નઃ ---
‘સત્સંપ્રયોગેઽ; ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
ચોદનૈવ પ્રમાણમ્, નાન્યત્ ---
ઇત્યવધારણસિદ્ધયે ।
ન તુ પ્રમાણમેવ ઇતિ ।
અથ પ્રમાણાન્તરસંભવે ઽપિ યદિ ચોદનાપ્રામાણ્યં ન વ્યાહન્યતે, કો ઽર્થઃ પ્રમાણાન્તરનિરાકરણેન? ધર્મતત્ત્વજ્ઞાનમ્ ।
પ્રમાણાન્તરસંભવે હિ સર્વજ્ઞાભિમતબુદ્ધાદ્યુપદિષ્ટો ઽપિ ધર્મઃ પ્રતીયેત તત્ર ન ધર્મતત્ત્વમવધારિતં સ્યાત્ ।
તદવધારણાર્થશ્ચાયં યત્નઃ ।
ચોદનાપ્રામાણ્યમપિ તદર્થં મૃગ્યતે, નાદૃષ્ટાય ।
અથવા તદ્વિરોધાચ્ચોદનાયા બાધઃ સ્યાત્, સંશયો વા તુલ્યબલત્વે, તેન તસ્યાસંભવઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
ન તુ તત્સંભવાત્સાપેક્ષતેતિ ।
નનુ તદભાવો ઽપેક્ષણીયઃ સ્યાત્ ।
કામમ્ ।
ન તુ શબ્દઃ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષમર્થં પ્રતિપાદયતિ ।
યતઃ યદર્થસ્ય પ્રતિપાદકમ્, ન તુ તદપેક્ષ્યતે ।
યદપેક્ષ્યતે ન તદર્થં પ્રતિપાદયતિ ।
ન હિ વિરોધિપ્રમાણાભાવઃ પ્રતિપત્તિહેતુઃ ।
વિરોધસંભવમાત્રેણ ચાપ્રામાણ્યે પ્રત્યક્ષાદીનામપિ તત્સ્યાત્ ।
અપિ ચ વિરોધિસંભવાદપ્રામાણ્યં કાર્યનિષ્ઠત્વે ઽપ્યપરિહાર્યમ્, કર્તવ્યતાદ્વારેણ ભૂતાર્થપ્રતિપત્તેરિષ્ટત્વાત્ ।
તત્ર તુ પ્રમાણાન્તરવિરોધિસંભાવનાત્ ।
ભૂતાર્થસ્ય પ્રમાણાન્તરવિષયત્વાત્તેન કાર્યનિષ્ઠતા વર્ણ્યતે ।
પ્રમાણાન્તરવિષયત્વે કિલાનુવાદત્વાત્પ્રમાણાન્તરાપેક્ષમર્થં પ્રતિપાદયતિ ---
પ્રમાણાન્તરેણાયમધિગતઃ ---
ઇતિ ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ ।
કાર્યનિષ્ઠત્વે તુ સ્વાતન્ત્ર્યેણ, તસ્ય પ્રમાણાન્તરાગોચરત્વાત્ ।
ઉક્તેન પ્રકારેણ ન સાપેક્ષત્વમિતિ ‘ભૂતાર્થમપિ સાપેક્ષં નાતો ઽપુરુષબુદ્ધિજમ્ઽઇતિ સુષ્ઠૂક્તમ્ ।
અથ સંસર્ગભાજો નો પદાર્થાઃ ક્રિયયા વિના ।
કિમાયાતં વિધેઃ સાપિ ત્વસ્ત્યાદિઃ સુલભા ક્વ ન

[ક્ક્સ્_85] યદિ મતમ્ ---
આખ્યાતપદાર્થમન્તરેણ ન નામપદાર્થાનાં સંસર્ગઃ ।
ક્રિયા હિ પદાર્થસંશ્લેષહેતુઃ તદભાવે સાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
અતઃ સિદ્ધો ઽર્થો બ્રહ્માદિર્ન શબ્દગોચરઃ પદસ્યાવિદિતસંગતિત્વેનાનવબોધકત્વાત્ ।
ન વાક્યાર્થઃ તસ્ય સંસર્ગાત્મકત્વાત્ ।
ક્રિયારહિતાનાં ચ પદાર્થાનામસંસર્ગાત્ ।
એવમપિ ક્રિયાભ્યુપેયતામ્ ।
તદ્દ્વારેણ ચ પદાર્થસંસર્ગસિદ્ધિરાશાસ્યતામ્ ।
ન વિધેઃ કશ્ચિદર્થઃ ।
સાપિ ચ ક્રિયા સર્વત્ર સુલભૈવાશ્રૂયમાણાપ્યસ્ત્યાદિઃ ‘અસ્તિર્ભવન્તીપરઃ પ્રથમપુરુષો ઽપ્રયુજ્યમાનો ઽપિ ગમ્યતેઽ; ઇતિ ।
તત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપત્તિપરં વાક્યમસ્ત્યર્થનિષ્ઠમ્ ।
તન્નિબન્ધનસ્તત્ર પદાર્થસંશ્લેષઃ ।
સત્તાયાશ્ચ પ્રકૃત્યૈવ સત્પ્રધાનત્વાત્ તદ્દ્વારેણ વિશિષ્ટવસ્તુસિદ્ધિરિતિ ।
અત્રાહુઃ ---
ન પ્રમાણાવગમ્યતાયા અન્યા કાચન સત્તા ।
તથા હિ ---
યત્ પ્રમાણેનાવગમ્યતે તત્ર ‘અસ્તિઽ; ઇતિ વ્યવહારો લૌકિકાનામ્ વિપર્યયે ‘નાસ્તિઽ; ઇતિ ।
ન ખલ્વન્યઃ સદસદ્વિભાગહેતુર્લક્ષ્યતે ।
અર્થક્રિયાભાવાભાવૌ ચેત્ ।
ન તયોરપિ પ્રમાણભાવાભાવાધીનત્વાત્ ।
તથા હિ ---
કાર્યે ઽપિ સદ્વ્યવહારો યદિ કાર્યાન્તરનિબન્ધનઃ અનવસ્થા ।
તસ્માદન્તે ઽપિ પ્રમાણાદેવ સદ્વ્યવહારઃ તદ્વિપર્યયાચ્ચાસદ્વ્યવહારઃ ।
એવં ચેદાદાવેવ પ્રમાણાભાવાભાવનિબન્ધનૌ સદસદ્વ્યવહારૌ સ્તામ્ ।
તથા ચાસ્ત્યર્થનિષ્ઠં વાક્યં પ્રમાણાન્તરાપેક્ષમેવાર્થં બોધયતિ પ્રમાણવિષયતાયા અસ્ત્યર્થત્વાત્ ।
અત્રોચ્યતે ---
ન ચ માનાવગમ્યત્વમસ્તીતિ વિષયો મતઃ ।
માનાદેવ યતો બુદ્ધિરભૂદસ્તિ ભવિષ્યતિ

ધૂમાદિના મિતે હિ સ્યાદ્વહ્ન્યાદાવિયમન્યથા ।
ભિદ્યેતોત્તરકાલે વા ભવન્તી ન ખલુ ત્રિધા

ન પ્રમાણાવગમ્યત્વમસ્ત્યર્થઃ ન ‘અસ્તિઽ; ઇતિ બુદ્ધેસ્તદ્વિષયઃ ।
યતઃ પ્રમાણાદેવ ત્રિધા બુદ્ધિર્ભવતિ ---
‘ધૂમાદસ્ત્યત્રાગ્નિઃઽ; ‘નદીપૂરવિશેષાદભૂદ્વૃષ્ટિઃઽ; ‘મેઘોદયવિશેષાદ્ [ક્ક્સ્_86] ભવિષ્યતિ વૃષ્ટિઃઽ; ઇતિ ।
તત્ર યદિ બુદ્ધિઃ પ્રમાણવિષયતાં ગોચરયતિ પ્રમિતે હિ સ્યાત્ ન પ્રમાણાદેવ ।
ન હિ પ્રાક્ પ્રમાણોત્પત્તેઃ સન્ પ્રમાણસંબન્ધઃ ।
પ્રમાણસંબન્ધનિબન્ધના ચેયં બુદ્ધિઃ ।
અથ વૈયાત્યાદુત્તરકાલતામેવાસ્યા બ્રૂયાત્ ।
ત્રૈવિધ્યમનુપપન્નમ્, પ્રમાણસંબન્ધસ્યાભેદાદ્ભિન્નકાલેષ્વપ્યર્થેષુ ।
સ્વસંબન્ધિતયા માનમથ વસ્ત્વધિગચ્છતિ ।
તથાપિ નૈવ ભિદ્યેત નેત્થં ચાન્યવ્યપેક્ષતા

અથ મતમ્ ---
આત્મસંબન્ધિતયૈવ પ્રમાણેનાર્થો ઽવગમ્યતે ।
અતો ન ‘અસ્તિઽઇતિ બુદ્ધેરુત્તરકાલતા પ્રમાણસંબન્ધવિષયાયા અપિ, સ્વાત્મસંબન્ધિતયૈવાર્થસ્ય પ્રતીતેઃ ।
એવમપ્યસ્તીત્યેવ સર્વત્ર સ્યાત્ ।
ન ત્રૈવિધ્યમ્, સર્વસ્ય પ્રમિતૌ પ્રમાણસંબન્ધસ્ય વર્તમાનત્વાત્ ।
ન ચેત્થં પ્રમાણાન્તરવ્યપેક્ષત્વમસ્ત્યર્થનિષ્ઠે વચસિ તત્પ્રમાણસંબન્ધસ્યૈવાસ્ત્યર્થત્વાત્ ।
અન્યમાનાવગમ્યત્વમથ લિઙ્ગાત્ત્રિધેષ્યતે ।
સ્યાલ્લિઙ્ગમપિ સાપેક્ષં તત્સિદ્ધેસ્તત એવ ચેત્

નૈરપેક્ષ્યં યદિ ન તદ્વેદે દણ્ડૈર્નિવાર્યતે ।
અથ મતમ્ ---
પ્રમાણાન્તરગમ્યતૈવ લિઙ્ગેનાધિગમ્યતે ।
તેન નોત્તરકાલતા ।
તચ્ચ પ્રમાણં ત્રિકાલમિતિ ત્રૈવિધ્યમ્ ।
કિં પુનસ્તત્? પ્રત્યક્ષમ્ ।
તથા હિ ---
ભૂતાયાં દૃષ્ટૌ કસ્યચિદ્ભૂતં પ્રત્યક્ષમ્, ભવિષ્યન્ત્યાં ભવિષ્યત્, વર્તમાને ઽગ્નૌ વર્તમાનમિતિ ।
એતચ્ચ વાર્તમ્, નિત્યાનુમેયે તસ્યાભાવાત્ ।
અપિ ચ લિઙ્ગમપ્યેવં પ્રમાણાન્તરાપેક્ષત્વાદપ્રમાણં સ્યાત્ ।
અથ લિઙ્ગાદેવ પ્રમાણાન્તરસદ્ભાવસ્ય સિદ્ધેર્નિરપેક્ષત્વમ્ ।
તથા હિ ---
પ્રમાણાન્તરસદ્ભાવ એવેદાનીં લિઙ્ગં પ્રમાણમ્ ।
ન ચ તત્રાન્યદપેક્ષ્યતે ।
પ્રમાણસદ્ભાવદ્વારા પ્રમેયસિદ્ધિરિતિ ।
[ક્ક્સ્_87] નાયં વિધિર્વેદે દણ્ડવારિતઃ ।
વૈદિકમપિ વચો ઽસ્ત્યર્થનિષ્ઠં વિશિષ્ટાર્થપ્રમાણસદ્ભાવ એવ પ્રમાણમ્ ।
તત્ર નિરપેક્ષમ્ ।
તત્પ્રમાણદ્વારા ચ વિશિષ્ટાર્થસિદ્ધિરિતિ સમાનમ્ ।
તત્સંભવો ઽલૌકિકાર્થે (લૈઙ્ગિકે ઽર્થે --એદિતિઓન્) બુદ્ધવાક્યાર્થવન્ન તુ

અત્રેતિ સાક્ષાત્કરણાભ્યુપાયાદસમઞ્જસમ્ ।
સ્યાન્મતમ્ ---
યુક્તં લિઙ્ગસ્ય પ્રામાણ્યમેવમ્, અર્થે તસ્ય પ્રમાણાન્તરસ્ય સંભવાત્ ।
સંભવતિ હિ વૃષ્ટ્યાદિષુ પ્રમાણાન્તરમ્ ।
તતસ્તદ્દ્વારાર્થગતિઃ ।
ન તુ સર્વવિશેષાતીતે બ્રહ્મણ્યામ્નાયૈકનિબન્ધને ઽભ્યુપગમ્યતે ।
તત્ર યથૈવ બુદ્ધાદિવાક્યાનામ્ ‘એવમયં પુરુષો વેદઽ; ઇતિ જ્ઞાનનિષ્ઠાનામતીન્દ્રિયાર્થે જ્ઞાનસ્યાસંભવાન્નાર્થે પ્રામાણ્યમતીન્દ્રિયાર્થોપદેશિનામ્, તથાત્રાપિ સ્યાત્ ।
સંભવિપ્રમાણવિષયાપ્તવચનવત્તુ લિઙ્ગસ્ય પ્રમાણનિષ્ઠત્વે ઽપિ યુજ્યતે પ્રામાણ્યમ્ ।
તદસત્, બ્રહ્મણ્યપિ સાક્ષાત્કરણસ્યાભ્યુપગમાદવિદ્યાસંહારે ।
અવિદ્યાવતાં તુ તદામ્નાયૈકનિબન્ધનમુચ્યતે ।
અપિ ચ
મેયત્વમેવ સત્તા ચેન્માને ત્રિવિધતા કુતઃ

તત્સંબન્ધાદતો નાર્થે ત્રૈવિધ્યમવકલ્પતે ।
યદિ ચ લિઙ્ગેન પ્રમાણમેવ મીયતે, મીયમાનતૈવ ચ સત્તા, તત્ર પ્રમીયમાણત્વાત્પ્રમાણં સર્વં સદેવ ।
સચ્ચ વર્તમાનમિત્યુચ્યતે ।
તત્ર વર્તમાનત્વાત્પ્રમાણસ્ય સર્વત્રાર્થે ‘અસ્તિઽ; ઇત્યેવ સ્યાત્ ।
ન પ્રમાણત્રૈવિધ્યાદર્થે ત્રૈવિધ્યમ્, મીયમાનસ્ય સત્ત્વાત્સતશ્ચ વર્તમાનત્વાદિતિ ।
અપિ ચ ઇદમયં પ્રષ્ટવ્યઃ ---
કિં વર્તમાનપ્રમાણયોગઃ પ્રમાણસંબન્ધઃ સત્તા, તદ્વિપર્યયો ઽસત્તા, આહોસ્વિત્ પ્રમાણયોગમાત્રમનાશ્રિતકાલવિશેષમ્? તત્ર ---
વર્તમાનપ્રમાયોગઃ સત્તાસત્તા વિપર્યયઃ

મતે યદિ તતઃ પ્રાપ્તમસત્ત્વં સ્મૃતિગોચરે ।
[ક્ક્સ્_88] ન સ્મર્યમાણસ્ય વર્તમાનપ્રમાણસંબન્ધઃ ।
નનુ સ્મર્યમાણે વિનાશસંભવાન્નૈવ ‘અસ્તિઽ; ઇતિ વ્યવહારઃ ।
સત્યમ્ ।
‘નાસ્તિઽ; ઇત્યપિ નાસ્તિ ।
યદિ વર્તમાનપ્રમાણયોગઃ સત્તા તદ્વિપર્યયો ઽસત્તા, ‘નાસ્તિઽ; ઇત્યેવ સ્યાત્ ન ચ ‘અસ્તિઽ; ઇતિ ।
તસ્માદન્યે સદસત્ત્વે ।
પ્રમાણયોગમાત્રં ચેત્સત્તાસત્તા વિપર્યયઃ

પ્રાપ્તા પ્રમિતનષ્ટેન ઘટેન મધુધારણા ।
પ્રમિતે ચ ન જિજ્ઞાસા પુનઃ સ્યાત્સદસત્ત્વયોઃ

અનાશ્રિતકાલવિશેષે પ્રમાણયોગમાત્રે સત્ત્વે પ્રમિતનષ્ટમપિ વસ્તુ સદિતિ તેનાર્થક્રિયાપ્રસઙ્ગે ઽનષ્ટેનેવ, સત્ત્વાવિશેષાત્ ।
નષ્ટાનષ્ટયોર્વિશેષાન્નૈવમિતિ ચેત્, સ એવ તર્હિ વિશેષઃ સદસદ્વ્યવહારવ્યવસ્થાયા હેતુઃ કાર્યવ્યવસ્થાયા ઇવ, ન પ્રમાણયોગઃ ।
તદનુસારિણ્યેવૈષા દૃશ્યતે લોકે ।
ન ખલુ પ્રમિતનષ્ટં ‘સત્ઽઇત્યુપચરતિ લોકઃ ।
કિં ચ પ્રમિતે ઽર્થે સદસત્ત્વે જિજ્ઞાસેરન્ન પુનર્લૌકિકાઃ, સિદ્ધત્વાત્પ્રમાણયોગમાત્રસ્ય તલ્લક્ષણત્વાચ્ચ સત્ત્વસ્ય ।
અથ પ્રમાણયોગ્યત્વં સત્તા (મ્સ્સ્ અબ્; સત્ત્વં -- એદિતિઓન્) નષ્ટાચ્ચ તચ્ચ્યુતમ્ ।
સ્મર્યમાણે પ્રચલિતં ક્વચિદિત્યપ્યસુન્દરમ્

અથ મતમ્ ---
ન વર્તમાનપ્રમાણયોગઃ સત્તા, નાનાશ્રિતકાલં તદ્યોગમાત્રમ્ ।
અપિ તુ પ્રમાણં પ્રતિ યોગ્યતા ।
સા ચ નષ્ટાચ્ચ્યુતેતિ ન તસ્ય સત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્મર્યમાણે તુ કુતશ્ચિચ્ચ્યુતા કુતશ્ચિન્નેતિ ન સર્વસ્યાસત્ત્વમિતિ ।
એતદપિ ન સુન્દરમ્, અભ્યુપગતહાનાત્ ।
તથા હિ ---
ઇત્થમર્થસ્વભાવ એવ સત્તા વર્ણિતા ભવતિ ।
પ્રમાણયોગ્યો ઽર્થસ્વભાવઃ સત્તા, અર્થસ્વભાવનિબન્ધન એવ સદસદ્વ્યવહારવિભાગઃ, ન પ્રમાણતદભાવોપાધિઃ ।
તસ્ય ત્વેષ કથનોપાયઃ, ન પ્રમાણસંસ્પર્શઃ, યથા ‘નીલાકારજ્ઞાનયોગ્યો ઽર્થો નીલઃઽઇત્યાખ્યાતે ઽપિ ન નીલશબ્દો નીલજ્ઞાનોપાધિઃ ।
તથા ચ સો ઽસ્તિશબ્દેનાભિધીયત ઇત્યર્થસ્વભાવનિષ્ઠમ્ [ક્ક્સ્_89] અસ્ત્યર્થપ્રધાનં વાક્યમિતિ કુતઃ સાપેક્ષત્વમ્? પ્રમાણસ્યાસંસ્પર્શાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
ભિન્ના એવાર્થસ્વભાવાઃ પ્રમાણં પ્રતિ યોગ્યાઃ સચ્છબ્દવાચ્યાઃ સન્તુ, નૈકા સત્તા ।
મા ભૂત્, નૈતત્સાધ્યમ્ ।
સર્વથાર્થસ્વભાવાભિધાય્યસ્તિશબ્દો ન પ્રમાણયોગનિમિત્ત ઇતિ ।
પ્રમાણસંસ્પર્શે હિ સાપેક્ષતા સ્યાત્ ।
અનેકતા તુ ન કઞ્ચિદ્દોષમાવહતિ ।
અપિ ચ યદિ તસ્યાનેકત્વમ્, કથમભિન્નશબ્દપ્રવૃત્તિઃ? તથા હિ ---
ભિન્નેષ્વભિન્નં વિશેષણમુપલક્ષણં વાશ્રિત્યૈકઃ શબ્દો વર્તેત, ભિન્નનિમિત્તો વા સાધારણશબ્દઃ સ્યાદક્ષાદિવત્ ।
તત્ર ન તાવદનન્તાર્થસ્વભાવેષુ સાધારણત્વમુપપદ્યતે, સંબન્ધગ્રહણસામર્થ્યાત્ ।
પરિમિતજાતિવિષયા હ્યક્ષાદિશબ્દાઃ પરિમિતોપલક્ષણલક્ષિતા વા સ્યુઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
દ્રવ્યત્વાદિસામાન્યત્રયોપલક્ષિતાનામર્થાનાં સચ્છબ્દઃ સાધારણ ઇતિ ।
તન્ન ।
યો હિ સત્તામવજાનીતે સ દ્રવ્યત્વાદીન્યપ્યવજાનીત એવ ।
ન કિલ તેજો દૃષ્ટવતો ઽપ્સુ તદવમર્શો ભવતિ ।
અપિ ચ સામાન્યવિશેષસમવાયા અપિ સન્ત એવ ।
ન તેષ્વૌપચારિકઃ સચ્છબ્દઃ પ્રત્યયસ્યાવૈલક્ષણ્યાત્ ।
ન ચ સામાન્યાદ્વિનોપચારઃ ।
સતિ વા સામાન્યે તદેવ સચ્છબ્દાર્થઃ ।
તદેવ ચ સત્તા, તુલ્યત્વાત્પ્રત્યયસ્ય ।
અથ મતમ્ ---
સર્વપ્રવાદેષુ સર્વપદાર્થાઃ પરિમિતૈઃ કૈશ્ચિદ્ધર્મૈરુપસંગૃહીતાઃ ।
તદુપલક્ષણાનામનન્તાનામપ્યર્થાનાં ‘સત્ઽ; ઇતિ સાધારણઃ શબ્દઃ ।
તદયુક્તમ્ ।
સંગ્રહો હિ નૈકમન્તરેણ ।
તત્ર યદિ સચ્છબ્દાર્થતયા (સચ્છબ્દતાયાં -- એદિતિઓન્) સંગ્રહઃ ‘એતાવત્પ્રભેદઃ સચ્છબ્દાર્થઃઽઇતિ, નાર્થાન્તરનિવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
તત્ર ન સર્વાર્થસંગ્રહઃ સ્યાત્, યથા ‘નવવિધો ગોશબ્દાર્થઃઽઇતિ નાન્યેષામભાવ એવ ।
તત્ર ન પ્રવાદેભ્યઃ કાચિદર્થતત્ત્વાવગતિઃ સ્યાત્ ।
નનુ ન પ્રવાદાનામર્થવત્તા સાધ્યા ।
ન બ્રૂમઃ પ્રવાદાનામર્થવત્તા સાધ્યેતિ ।
કિં તુ પ્રતિપદ્યન્તે પ્રવાદિનઃ કઞ્ચિદર્થસ્વભાવમેકમ્, યસ્યાયં ‘પઞ્ચ, ષટ્ઽઇત્યાદિ પ્રભેદસંગ્રહઃ ।
યતો નૈકમન્તરેણોપસંગ્રાહકમવાન્તરસંખ્યાનાં નિવેશઃ ।
અથૈતાવાન્ પ્રમાણયોગ્યો ઽર્થક્રિયાસામર્થ્યો વેતિ પ્રમાણયોગ્યત્વે ઽર્થક્રિયાસામર્થ્યે વા સંગ્રહઃ, તાભ્યામેવ સચ્છબ્દાર્થ ઉપલક્ષ્યતામ્, વ્યર્થઃ પરિમિતધર્મોપન્યાસઃ ।
તત્ર સામાન્યશબ્દતૈવ સ્યાત્, ન સાધારણશબ્દતા ।
ભિન્નનિમિત્તત્વે ચાક્ષાદિશબ્દેભ્ય ઇવ [ક્ક્સ્_90] નિમિત્તભેદાત્સંશયઃ સ્યાત્, ન વિશેષપ્રતીતિઃ ।
ન હિ ‘સન્ ઘટઃઽ; ઇતિ નિમિત્તભેદેષુ પ્રતિપત્તારઃ સંશેરતે ।
યથૈવ ‘શુક્લઃ પટઃઽઇતિ નિરાકાઙ્ક્ષઃ, તથા ‘સન્ ઘટઃઽ; ઇત્યપિ ।
યસ્તુ દ્રવ્યં ગુણઃ કર્મ રૂપં વિજ્ઞાનમિતિ વા સંશયઃ, ન સ લૌકિકાનામ્ ।
લૌકિકાસ્ત્વભિન્નમેવ નિમિત્તં પ્રતિપદ્યન્તે ।
અર્થાચ્ચ સંદેહઃ, ન શબ્દાત્ ।
કુતઃ? વિશેષપ્રતીતિમન્તરેણાપિ પ્રતિપત્તુર્નૈરાકાઙ્ક્ષ્યાત્ ।
યત્ર હ્યર્થસામર્થ્યેન સંશયઃ, યથા ‘વૃક્ષશ્છિદ્યતામ્ઽ; ઇતિ પરશુકુઠારાદિષુ, તત્રાન્યતરવિશેષાનવગમે ઽપિ નૈરાકાઙ્ક્ષમ્, યસ્ય કસ્યચિદુપાદાનાત્, અન્યથાનવસ્થાનાત્ ।
યત્ર તુ શબ્દાત્, તત્ર વિશેષાવગમહેતોર્વિના સાકાઙ્ક્ષત્વમેવ ।
તદેવં ન નાનાનિમિત્તઃ સાધારણશબ્દઃ ।
વિશેષણમપ્યેકં પ્રમાણં સ્યાત્ ।
તચ્ચ પ્રાગપિ તતઃ સચ્છબ્દાનુવિદ્ધબુદ્ધ્યુત્પાદાદનુપપન્નમિત્યુક્તમ્ ---
‘માનાદેવ યતો બુદ્ધિઃઽ; ઇતિ પ્રપઞ્ચેન ।
અપિ ચ કાર્યાદપિ વૃત્તમેવ પ્રમાણમવસીયતે ।
તત્ર કુતસ્તદ્વિશિષ્ટતા ।
ન ખલ્વર્થો ઽસન્નિહિતવિશેષગુણો વિશિષ્ટો ભવતિ ।
ન ચ નિશ્ચિતે વિશેષણાભાવે વિશિષ્ટાભિધાનાનુવિદ્ધઃ સંશયો ભવતિ દણ્ડાભાવનિશ્ચય ઇવ ‘દણ્ડી ન વાઽ; ઇતિ ।
ભવતિ ચ શૂન્યનગરાદિષુ ચિરનિખાતનિધિષુ પ્રમાણાભાવનિશ્ચયે ઽપિ ‘સન્તિ નઽઇતિ સંશયઃ ।
તસ્માદન્યઃ પ્રમાણયોગાત્સદર્થઃ, યત્રૈષ સંશયઃ ।
નાપ્યુપલક્ષણં પ્રમાણમ્, પ્રમિતધ્વસ્તેષુ સચ્છબ્દાપ્રયોગાત્સ્મર્યમાણે ચ સચ્છબ્દાનુવિદ્ધાત્સંદેહાત્ ।
વૃત્તપ્રમાણસંબન્ધસ્ય પ્રમાણોપલક્ષિતત્વાત્સત્ત્વમેવ સ્યાત્, નાસત્ત્વમ્, ન સંશયઃ ।
યો ઽપ્યર્થક્રિયયા સચ્છબ્દાર્થં વિશિનષ્ટિ ઉપલક્ષયતિ વા, તસ્યાપિ પ્રાક્કાર્યદર્શનાન્ન સચ્છબ્દયોગઃ સ્યાત્ ।
અથ પ્રમાણજનનમેવાર્થક્રિયાં બ્રૂયાત્, પ્રમાણાદેવાસ્તિબુદ્ધિર્ન સ્યાત્ ।
અથ વૈકલ્પિકીયં પ્રમાણોત્તરકાલતેતિ મતમ્, લિઙ્ગાન્ન સ્યાત્ ।
અથ નિર્જ્ઞાતકાર્યસંબન્ધમેવ લિઙ્ગેનાનુગમ્યતે, એવં તર્હિ પ્રમેયાભાવઃ ।
તથા હિ ---
કાર્યવત્તા હ્યસ્ત્યર્થઃ, સા ચાધિગતૈવ ।
કાર્યવત્તયૈવ કાર્યવત્તાવગમ્યત ઇત્યચતુરસ્રમ્ ।
કાર્યકારણયોશ્ચ યૌગપદ્યાભાવાદ્વિશિષ્ટતાનુપપત્તિઃ ।
અથોપલક્ષણમ્, અતીતસ્યાપિ [ક્ક્સ્_91] સત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્મર્યમાણે ચ સંશયો ન સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદ્યથૈવ નીલાદિશબ્દાર્થો ઽર્થસ્વભાવઃ, ન કાર્યલક્ષ્યઃ, ન પ્રમાણલક્ષ્યઃ, અનવસ્થાનાત્ ।
સ્વરૂપવ્યવસ્થસ્તુ યથાપ્રમાણમવસીયતે ।
તથા સદર્થસ્વભાવો ઽપીતિ યુક્તમ્ ।
કાર્યપ્રમાણસદસદ્ભાવનિબન્ધને હિ સદસદ્વ્યવહારવિભાગે તસ્યાપ્રવૃત્તિરેવ કાર્યપ્રમાણસદસદ્વ્યવહારવિભાગસ્યાપિ તન્નિબન્ધત્વપ્રસઙ્ગાત્, અનવસ્થાનાત્ ।
તસ્માદર્થસ્વભાવ એકા સત્તેતિ (@સ્વભાવ એકઃ સત્તેતિ -- એદિતિઓન્) બ્રહ્મવિદો મન્યન્તે ।
અથ મતમ્ ---
નાર્થસ્વભાવો યોગ્યતા, પ્રમાણહેતુસદ્ભાવસ્તુ ।
ન ચાસતાં પ્રમાણહેતવઃ સન્તીતિ ।
તદયુક્તમ્ ---
ભૂમૌ નિખાતં નિર્લિઙ્ગમવેદ્યાનુપપન્નકમ્ ।
નષ્ટદ્રષ્ટૃકમત્યેતિ યત્સર્વમિતિયોગ્યતામ્

ભૂમૌ નિખાતમવિદ્યમાનેન્દ્રિયસંબન્ધમદૃશ્યમાનાવિનાભૂતમસંવેદ્યમાનાન્યથાનવકલ્પમાનં વસ્તુ પ્રલીનદ્રષ્ટૃકં યત્તસ્ય ન પ્રત્યક્ષાનુમાનાર્થાપત્ત્યાગમહેતવઃ સન્તિ ।
સાદૃશ્યવિષયં હ્યુપમાનમ્, તસ્ય હેતુર્દૂરાપેત એવ ।
સર્વપ્રમાણયોગ્યતામતિક્રામતિ, ન ચ તદસત્ ।
નનુ સત્ત્વમપ્યસ્ય કથમ્? એવમપિ સંશયઃ ।
તત્ર પ્રમાણહેતુભાવલક્ષણયોગ્યતારૂપે સત્ત્વે પ્રમાણહેત્વભાવસ્ય નિશ્ચયાત્સંશયો ન સ્યાત્ ।
અથ સ્વભાવવિશેષઃ કશ્ચિત્પ્રમાણં પ્રતિ યોગ્યઃ સત્ત્વમ્, પ્રકૃતહાનાદસુન્દરમિત્યુક્તમ્ ।
અથ વા પ્રમાણવિશિષ્ટઃ સચ્છબ્દાર્થ ઇત્યેતદનેન નિરાક્રિયતે ।
ન નિશ્ચિતે વિશેષણાભાવે વિશિષ્ટાભિધાયિશબ્દાનુવિદ્ધઃ સંશયો યુક્ત ઇતિ ।
અપિ ચાભાવસ્યાપિ પ્રમેયત્વાન્ન પ્રમાણયોગ્યતા સત્તાલક્ષણમ્ ।
તથા હિ ---
અસત્પ્રમેયં ચ તથા યથૈવ સ્થાપયત્યયમ્ ।
અમિતં હિ તથા કસ્માત્તથા ન પુનરન્યથા

અવશ્યં ખલ્વનેન સદસદ્વ્યવહારવિભાગમિચ્છતા અસત્કથઞ્ચિદ્વ્યવસ્થાપ્યમ્, અન્યથા વ્યવહારસંકરાત્ ।
તત્ર યદિ પ્રમાણસ્યાવિષયઃ, યદિ [ક્ક્સ્_92] સર્વશક્તિવિરહો વાસદ્બુદ્ધેર્વિષયઃ ।
સર્વથા તથા પ્રમેયમ્ ।
અપરિચ્છિન્નં હિ તથા પ્રમાણેન કિમિતિ તદ્વિધમ્, ન પુનરન્યથા સ્યાત્? ન ચેત્તસ્ય તથાભાવે ઽતથાભાવે વા પ્રમાણવ્યાપારઃ કિંનિમિત્ત એકપક્ષાનુરાગઃ?
અપિ ચ ---
અમિત્વા કણ્ટકાભાવં ચરણં ન્યસ્યતે કથમ્ ।
નાન્યગ્રહાત્તસ્ય ભાવે પુરસ્તાચ્ચ પ્રસઙ્ગતઃ

જિજ્ઞાસા ન પ્રવર્તેત યદિ સંવિત્ત્યભાવતઃ ।
‘દૃષ્ટિપૂતં પદં ન્યસેત્ઽ; ઇતિ કીટકણ્ટકાદ્યભાવે ઽપ્રમિતે કથં તન્ન્યાસઃ? તથા હિ ---
કીટકણ્ટકાદ્યર્થાન્તરભૂતલાદિપરિચ્છેદાત્સ સ્યાત્, કીટાદ્યપરિચ્છેદાત્, અભાવપરિચ્છેદાદ્વા ।
તત્ર ન તાવદર્થાન્તરપરિચ્છેદાત્, કણ્ટકાદિભાવે ઽપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્રાપિ વસ્ત્વન્તરપરિચ્છેદસ્ય સત્ત્વાત્ ।
પ્રાગપિ ચ ભૂભાગપરિચ્છેદાત્ પ્રસજ્યેત, યસ્ય કસ્યચિદ્વસ્ત્વન્તરસ્ય પરિચ્છિત્તેર્વિદ્યમાનત્વાત્ ।
અથ કીટકણ્ટકાદ્યપરિચ્છેદાત્, ન તદ્ભાવાભાવજિજ્ઞાસા સ્યાત્ ।
જિજ્ઞાસાપૂર્વમપિ ( જિજ્ઞાસાપૂર્વકાદપિ -- એદિતિઓન્) પ્રયત્નાત્તદપરિચ્છેદમાત્રમેવ પ્રાપ્યતે યસ્યાભાવો ન પ્રમેયઃ ।
તચ્ચ પ્રાગપિ તતો ઽસ્તિ ।
અભાવે તુ પ્રમેયે ઽભાવનિશ્ચયાય જિજ્ઞાસા યુજ્યતે ।
ન ચાપરિચ્છેદ એવ જિજ્ઞાસ્યઃ, સ્વતઃ સિદ્ધત્વાત્ ।
પરિચ્છેદેન હિ સ નિવર્ત્યતે ।
અપ્રમેયત્વાચ્ચ સો ઽપિ ખલ્વભાવ ઇત્યપ્રમેયઃ ।
અથ મતમ્ ---
સત્સૂપલમ્ભહેતુષુ પ્રમાણવિષયસ્યાપરિચ્છેદાત્ પ્રવૃત્તિઃ ।
તદસત્ ---
પ્રમાણવિષયત્વસ્ય નોપયોગો ઽત્ર દૃશ્યતે

અસદ્બોધે ઽનન્યહેતુભાનેન હ્યુપયુજ્યતે ।
અપરિચ્છેદાચ્ચેત્પ્રવૃત્તિર્ન પ્રમાણવિષયત્વસ્યોપયોગઃ, ઇતરત્રાપ્યપરિચ્છેદસ્ય તુલ્યત્વાત્તતશ્ચ પ્રવૃત્તેઃ ।
યસ્ય સ્વભાવઃ પ્રમેયઃ, તત્પરિચ્છેદાત્પ્રવૃત્તિઃ, [ક્ક્સ્_93] તસ્યાનન્યનિમિત્તત્વેનોપયોગવત્પ્રમાણવિષયત્વમ્ ।
નાયમપરિચ્છેદઃ સત્યેવાર્થે હેતુવૈકલ્યનિમિત્તઃ, સમગ્રત્વાત્તદ્ધેતૂનામ્ ।
તસ્માદર્થાભાવાદિતિ ।
અથ યત્ર પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્તત્ર કેવલસંવિદઃ

જિજ્ઞાસેત ન સૂક્ષ્માર્થં કૈવલ્યં સંવિદો યદિ ।
કેવલો વિષયો નેષ્ટો રૂપોન્મિશ્રે ઽપિ તદ્યતઃ

વિશિષ્ટસ્ય ચ નાસ્ત્યન્યદન્યાભાવાદ્વિશેષણમ્ ।
યદિ મતમ્ ---
યત્ર ભૂભાગાદૌ ચરણન્યાસાદિલક્ષણા પ્રવૃત્તિઃ, તસ્ય કેવલસ્ય સા જ્ઞાનાદિતિ ।
તત્રાપિ સંપ્રધાર્યમ્ ---
કિમિદં જ્ઞાનસ્ય કૈવલ્યમભિસંહિતમેકવિષયપ્રતિનિયમો વિષયાન્તરાસંસર્ગઃ, આહોસ્વિદ્વિષયસ્ય ।
યદિ વિજ્ઞાનસ્ય, પ્રમિતે ઽપિ ભૂભાગાદૌ સ્થૂલે સૂક્ષ્મકીટકણ્ટકાદિભાવાભાવપરીક્ષા ન સ્યાત્ ।
પ્રવર્તેતૈવ, કેવલભૂતલાવગ્રહજ્ઞાનાત્ ।
અથ વિષયસ્ય, તત્રાપિ સંપ્રધાર્યમ્ ---
સ્વરૂપેણ વા વિષયસ્ય કૈવલ્યમ્, વિશેષણયોગેન વા ।
તત્ર ન તાવત્સ્વરૂપેણ, મિશ્રે ઽપિ તસ્ય ભાવાત્ ।
વિશેષણયોગેન કૈવલ્યે પ્રાપ્તા કીટકણ્ટકાદ્યભાવવિશિષ્ટપરિચ્છેદાત્પદન્યાસાદિલક્ષણા પ્રવૃત્તિઃ ।
યતો નાન્યાભાવાદ્વિશેષણમન્યાદૃશં કિઞ્ચિદ્દૃશ્યતે, યદ્વિશેષણં વસ્તુ કેવલં સ્યાદિતિ ।
નાસ્તીતિ ધીવ્યવહૃતી વિષયં કમુપાશ્રિતે

માનાભાવં યદિ ક્ષુણ્ણં મેયાભાવસ્ય તત્ર કિમ્ ।
અપિ ચાનેન ‘નાસ્તિઽઇતિ બુદ્ધિશબ્દયોર્વિષયો વાચ્યઃ ।
સ ન વસ્તુસ્વરૂપેણ, મિશ્રે ઽપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
ન કેવલમ્, અભાવાદન્યસ્ય વિશેષણસ્યાભાવાદિત્યુક્તમ્ ।
નનુ ‘નાસ્તિઽઇત્યયમર્થઃ ‘નેદં પ્રમીયતેઽ; ઇતિ, ન પુનરભાવો ઽવગમ્યતે ।
વિરુદ્ધમિદમ્ ---
નાસ્ત્યવગમ્યતે ચેતિ ।
યદ્યેવં પ્રમાણાભાવો વિષય ઉક્તઃ સ્યાત્ ‘નાસ્તિઽ; ઇતિ ધીશબ્દયોઃ, તત્ર કો ઽપરાધઃ સ્યાત્પ્રમેયાભાવસ્ય, યેન [ક્ક્સ્_94] તમતિલઙ્ઘ્ય પ્રમાણાભાવો વિષય ઉચ્યતે? ન હિ તયોર્નિરુપાખ્યત્વે કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
અથ મતમ્ ---
અગ્રહે ઽસદ્ગ્રહભ્રાન્તિરભાવવ્યવહૃદ્ભ્રમઃ

અભાવે ચ વ્યવહૃતેરદૃષ્ટૌ ધ્વાન્તદૃષ્ટિવત્ ।
નૈવ સ્તાં ‘નાસ્તિઽ; ઇતિ બુદ્ધિવ્યવહારૌ ।
કથમિમૌ સર્વજનાનાં પ્રતીતાવપહ્નૂયેતે? ઉચ્યતે ---
ભ્રમો ઽયં સદ્બુદ્ધ્યભાવે તદ્વિપર્યયપરિચ્છેદ ઇતિ ।
તથા સદ્વ્યવહારાભાવે તદ્વિપર્યયવ્યવહારભ્રમઃ યથાલોકદર્શનાભાવે ‘તમઃ પશ્યામિઽઇતિ વિભ્રમઃ ।
ન હિ તમો નામ કિઞ્ચિદ્દૃશ્યમસ્તિ ।
નૈતત્સારમ્ ---
ઇત્થં ભવેત્સુષુપ્તાદૌ ત્રૈલોક્યાભાવદૃગ્ભ્રમઃ

અપરિચ્છિન્દતઃ કિઞ્ચિદ્વિભ્રમશ્ચ ન યુજ્યતે ।
આરોપવિષયારોપ્યે નાજાનન્ રજતભ્રમી

નાભાવભિન્ના વ્યવહૃત્તદભાવશ્ચ ધીપદે ।
તમોદૃષ્ટિસ્તુ ભૂચ્છાયામાલોકાભાવમેવ વા

આલમ્બતે ન ત્વદૃષ્ટાવિષ્ટો દર્શનવિભ્રમઃ ।
યદિ ખલ્વદર્શને વિપર્યયદર્શનભ્રમો ભવતિ સુષુપ્તાદ્યવસ્થાસુ વિશ્વાભાવદર્શનભ્રમઃ સ્યાદાલોકાદર્શનભ્રમવત્ ।
ન ચ કિઞ્ચિદપરિચ્છિન્દતો વિભ્રમઃ ।
તથા હિ ---
આરોપસ્ય વિષયં પુરોવર્તિ વસ્તુ આરોપણીયં ચ રજતં જ્ઞાનેનાનાપ્નુવન્ ન રજતભ્રમવાન્ ભવતિ ।
અન્યથાપ્રતિપત્તિઃ, સ્મૃતિઃ, સામાન્યપ્રતિપત્તિર્વા ।
ન ચ બુદ્ધ્યભાવો જ્ઞાનસ્ય વિષયો ન વ્યવહારાભાવઃ, નાભાવબુદ્ધિર્નાભાવવ્યવહારઃ, વિશેષણસ્યાભાવસ્ય જ્ઞાનાવિષયત્વાત્ ।
તત્રોભયોર્વિષયારોપણીયયોરગ્રહણે ન મિથ્યાજ્ઞાનમિતિ ।
અભ્યુપગમ્ય પ્રમાણયોગ્યતાં સત્તાં દોષાભાવ ઉચ્યતે ---
[ક્ક્સ્_95] અસ્તુ વા માનયોગ્યત્વં સત્ત્વં તચ્ચ પ્રમીયતામ્

તસ્મિન્મિતે વસ્તુસત્ત્વં ભવત્યાગમગોચરે ।
ન ચ સાપેક્ષતા નાસ્મિન્નન્તરાર્થવિભિન્નતામ્

પ્રચક્ષતે યે ઽપિ સત્તામન્યાં ન પ્રતિજાનતે ।
ભવતુ વા પ્રમાણયોગ્યતા સત્તા ।
સૈવ ચ પ્રમેયાસ્તુ ।
તત્પ્રમેયં વસ્તુસત્ત્વમાગમાર્થઃ ।
ન ચ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષતા દોષઃ, પ્રમાણાન્તરસંભેદસ્યાભાવાત્ ।
‘પ્રમાણયોગ્યઃઽઇત્યેતાવન્માત્રાધિગતેઃ ।
તથા હિ ---
યે ઽપિ પ્રમાણયોગ્યતાં સત્તામાહુર્ન તદ્વ્યતિરેકિણીમ્, તે ઽપિ નાત્રાન્તરાર્થસંસ્પર્શમિચ્છન્તિ ।
તત્સંસ્પર્શે હ્યન્યત્પ્રમાણમન્વેષ્યં સ્યાત્ ।
કથં નાન્વેષ્યમ્? યદા વચઃ પ્રમાણયોગ્યતાયાં પર્યવસિતં ન વિશિષ્ટાર્થસત્ત્વં બોધયતિ, તત્ર યસ્ય પ્રમાણસ્ય યોગ્યો વિશિષ્ટો ઽર્થસ્તદવશ્યાપેક્ષણીયમ્ ।
કિમર્થં તદપેક્ષ્યતે? વિશિષ્ટવસ્તુસત્ત્વાધિગમાય ।
કં પુનર્વિશિષ્ટસ્ય વસ્તુનઃ સત્ત્વમ્? પ્રમાણયોગ્યત્વમ્ ।
અધિગતમેવ તર્હિ તદસ્ત્યર્થનિષ્ઠાદ્વચનાત્, પ્રમાણયોગ્યતાયા અસ્ત્યર્થત્વાત્ ।
પ્રમાણાન્તરસંભેદાભ્યુપગમે ઽપિ નાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગદોષ ઇતિ દર્શયતિ ---
પ્રમાણાન્તરભિન્નાર્થમપિ માનં ન નો વચઃ

નિરપેક્ષમિહાર્થે તુ પ્રમિતં વસ્ત્વિદં મયા ।
અર્થમાત્રે ચ સાપેક્ષમન્યાપેક્ષાર્થબોધનાત્

અબાધિતમપિ ત્વર્થે પ્રમાણાંશે ઽપબાધનાત્ ।
તત્રાપ્રમાણતામેતિ બુદ્ધાનાપ્તવચો યથા

ન ખલુ પ્રમાણાન્તરસંભિન્નાર્થમપિ વચો ન પ્રમાણમ્, પ્રમાણમેવ હ્યાપ્તવાક્યમ્ ।
કથં પુનઃ પ્રમાણં સાપેક્ષમિતિ ચેત્, ઉચ્યતે ---
નિરપેક્ષમેવ તત્ ‘પ્રમિતો ઽયં મયાર્થઃઽઇત્યસ્મિન્નર્થે ।
કેવલે હ્યર્થે ‘એવમયમર્થઃઽઇત્યપ્રતીતેઃ ‘એવમયં પુરુષો વેદઽઇતિ ચ પ્રતીતેઃ પુરુષજ્ઞાનાપેક્ષમ્ ।
તત્રોપલબ્ધૌ તાવદનપેક્ષત્વાત્પ્રામાણ્યમશ્નુતે તત્સિદ્ધિદ્વારશ્ચ પશ્ચાદર્થ ઇતિ ।
કથં તર્હિ પુરુષવચઃ કિઞ્ચિદબાધિતાર્થમપિ સાપેક્ષત્વેનાપ્રમાણં કથ્યતે? ઉચ્યતે ---
યદ્યપ્યર્થે બાધો નાસ્તિ, યદપેક્ષં ત્વસ્યાર્થે પ્રામાણ્યં યત્સિદ્ધિમુખેન તં સાધયતિ તત્ર પ્રમાણાંશે બાધ્યતે ।
તસ્યાસિદ્ધેસ્તદ્દ્વારેણ નાર્થસિદ્ધિરિત્યર્થે ઽપ્રમાણમ્, યથાતીન્દ્રિયાર્થે બુદ્ધવચઃ પુરુષસ્ય દર્શનાસંભવાત્ ।
યથોક્તમ્ ---
‘પુરુષાશક્તિતસ્તત્ર સાપવાદત્વસંભવઃઽ; ।
ઇતિ ।
યથા ચ વિપ્રલમ્ભકવાક્યમ્, અયથાદૃષ્ટાર્થવાદિત્વસ્ય પ્રમાણાવગતત્વાત્ ।
આપ્તવાક્યં પુનર્નાર્થે ન માનાંશે ઽપબાધિતમ્ ।
નિરપેક્ષં પ્રમાણાંશે વ્યવહારો ઽન્યથા કથમ્

આપ્તવચઃ પુનર્નાર્થે નાપિ પ્રમાણાંશે સંભવત્પ્રમાણગોચરં બાધ્યતે ।
પ્રમાણાંશે ચાનપેક્ષં તન્મુખેન ચાર્થસિદ્ધિં વિદધન્નાપ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ ।
અન્યથા શબ્દનિબન્ધનો વ્યવહારો ન સ્યાત્ ।
મયેતિ વક્ત્રભાવેન સંભેદરહિતં તતઃ ।
પ્રલીનજ્ઞાનવિજ્ઞેયવિભાગં સ્વાત્મવેદનમ્

[ક્ક્સ્_96] પ્રવેદયન્તુ વેદાન્તા માનાન્તરમલૌકિકમ્ ।
તત્સિદ્ધિસિદ્ધતાર્થસ્ય પુંવચોવદ્ભવિષ્યતિ

એવં ચ પ્રમાણાન્તરસંભિન્નાર્થત્વે ઽપિ વેદાન્તવચસાં ન પ્રામાણ્યવ્યાહતિઃ, આપ્તવાક્યવત્ ।
તથા હિ ---
તાન્યપિ જ્ઞાનજ્ઞેયવિભાગવિકલં સ્વપ્રકાશરૂપમલૌકિકં કામમવગમયન્તુ પ્રમાણાન્તરમ્, તદ્દ્વારા ચાર્થસિદ્ધિરાપ્તવચનવત્ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ સ્યાત્ ---
વેદે વક્તુરભાવાત્ ‘મયાઽઇતિ સંસ્પર્શો ન સ્યાત્ ।
અભ્યુપગમવાદં પરિસમાપ્ય પ્રકૃતમુપસંહરતિ ---
એવં ન મેયતા સત્તા
પરઃ પુનઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ---
નન્વન્યાપિ ન યુજ્યતે ।
[ક્ક્સ્_97] ન હિ પૂર્વાવમર્શેન વિના સામાન્યકલ્પના

ગામેકામીક્ષિતવતો જાયતે ઽન્યત્ર યાદૃશઃ ।
અવમર્શો દૃષ્ટસતસ્તથા ન હિ સદન્તરે

એકશબ્દપ્રવૃત્તિસ્તુ દણ્ડ્યાદિવદુપેયતામ્ ।
દૃષ્ટરૂપાવમર્શઃ સામાન્યકલ્પનાયાં પ્રમાણમ્ ।
યથા ---
બાહુલેયં દૃષ્ટવતઃ શાબલેયે ‘સ એવાયમ્ઽ; ઇતિ ।
ન ચ કિઞ્ચિત્સદ્ગૃહીતવતો ઽન્યત્ર સ ભવતિ ।
એકશબ્દપ્રવૃત્તિસ્તુ વિનાપિ સામાન્યેનાર્થાન્તરયોગનિમિત્તા, દણ્ડિપાચકાદિશબ્દવત્ ।
અત્રોચ્યતે ---
કો નુ પૂર્વાવમર્શો ઽયં પૂર્વરૂપાન્વયો ધિયઃ

સદન્તરે ઽપિ સો ઽસ્ત્યેવ કયાચિત્ખલુ માત્રયા ।
સર્વાત્મના ત્વનુગમો ન દૃષ્ટઃ ખણ્ડમુણ્ડયોઃ

ન તાદૃશશ્ચેન્નો ભેદમાત્રાદ્વેદ્યઃ સ્વપહ્નવઃ ।
ન ભેદમાત્રાન્મૃજ્જાતિહીનં મણિકમલ્લકમ્

રૂપાન્વયઃ પ્રત્યયસ્ય મણિકેષુ હિ યાદૃશઃ ।
ન દૃષ્ટમલ્લકસ્યાસ્તિ મણિકે ખલુ તાદૃશઃ

કઃ પુનરયં પૂર્વાવમર્શઃ ---
પૂર્વરૂપાવભાસો બુદ્ધેઃ, અથ ‘સો ઽયમ્ઽ; ઇતિ પૂવાર્પરાનુસન્ધાનમ્ ।
તત્ર યદિ પૂર્વઃ કલ્પઃ, સો ઽસ્ત્યેવ સદન્તરે માત્રયા ।
તથા હિ ---
નિરુપાખ્યવૈલક્ષણ્યેન સતાં તુલ્યરૂપતા પ્રકાશતે ।
અન્યથા નિરુપાખ્યવત્સન્તો ઽપ્યત્યન્તવિલક્ષણાઃ પ્રકાશેરન્ ।
અથ સર્વરૂપાનુગમઃ, સો ઽભિપ્રેતે ઽપિ સામાન્યગોચરે નાસ્તિ ।
ન હિ ખણ્ડમુણ્ડયોઃ સર્વાત્મનાન્વયઃ, એકત્વપ્રસઙ્ગાત્સામાન્યાભાવાપત્તેઃ ।
અથ ન તાદૃશો યાદૃશઃ ખણ્ડાદિષુ ।
તદસત્ ।
ન વિશેષમાત્રેણ સંવેદ્યાન્વયિરૂપપ્રત્યાખ્યાનં યુજ્યતે, ગોત્વાદેરપિ તત્સંભવાત્ ।
ન હિ દેવદત્તસ્ય દ્વિતીયદર્શને યાદૃશો રૂપાનુગમઃ, [ક્ક્સ્_98] તાદૃશઃ ખણ્ડં દૃષ્ટવતો મુણ્ડદર્શને ।
સામાન્યગોચરે ઽપિ ચ ન સર્વત્ર તુલ્યઃ ।
નાનામણિકવિલક્ષણો હિ મણિકશરાબયો રૂપાન્વયઃ ।
ન ચ તાવતા મૃજ્જાતિહીનતા તયોઃ, કિઞ્ચિત્તુલ્યતયાવભાસમાનત્વાત્ ।
અથ દ્વિતીયઃ કલ્પઃ, અત્રોચ્યતે ---
પૂર્વાવમર્શઃ સ ઇતિ પ્રખ્યેત્યપિ ન શોભતે ।
મણિકં વીક્ષિતવતઃ સો ઽપિ નોદેતિ મલ્લકે

પૂર્વાપરાનુસન્ધાનાત્મિકા ‘સો ઽયમ્ઽઇત્યભેદમવગમયન્તી ભિન્નેષ્વપિ સામાન્યકલ્પનાહેતુર્બુદ્ધિઃ પૂર્વાવમર્શ ઇત્યુચ્યત ઇત્યેતદપિ ન શોભતે ।
યતો નાનુસન્ધાનાદેવાભેદસિદ્ધિઃ ।
અભિન્નરૂપાવભાસાદપિ ।
અન્યથા નાભિન્નદેશકાલ એકો ઽર્થઃ સ્યાત્ ।
ન હિ તત્ર દેશકાલભેદાભાવે ‘સઃઽ; ઇત્યનુસન્ધાનમ્ ।
અપિ ચ દૃષ્ટમણિકસ્ય મલ્લકે ન ભવતિ દ્રાગિવ ‘સઃઽઇત્યનુસન્ધાનં ખણ્ડમુણ્ડવત્ ।
ન ચૈવં મૃજ્જાતિહીનતા ।
વિમૃશતસ્તુ ‘તજ્જાતીયમિદમ્ઽઇતિ બુદ્ધિઃ સદન્તરે ઽપિ સમાના ।
તુલ્યે તર્હિ સામાન્યયોગે કસ્માત્ક્વચિત્ ‘સઃઽઇત્યવમર્શઃ નાન્યત્ર? ઉચ્યતે ---
સામાન્યરૂપભૂયસ્ત્વે તસ્માત્તત્ત્વં પ્રકાશતે ।
વિલક્ષણત્વમલ્પત્વે ચકાસ્તિ તદનુદ્ભવાત્

યસ્માત્સત્યપિ સામાન્યયોગે મણિશરાબયોઃ ।
ન ।
‘સઃઽઇતિ પ્રખ્યા મણિકાન્તરે ચ ભવતિ ભૂયિષ્ઠસામાન્યયુક્તે ।
તસ્માત્સામાન્યરૂપાણાં ભૂયિષ્ઠત્વેનોદ્ભવાત્ ‘સઃઽ; ઇતિ તત્ત્વપ્રખ્યા ।
અલ્પત્વે તુ ન તથા, તેષામનુદ્ભવાત્ ।
ન ચ દણ્ડ્યાદિવદેકશબ્દપ્રવૃત્તિરિત્યાહ ---
પ્રમાણં કાર્યવિજ્ઞેયમસંયોજ્યાસ્તિ ધીર્યતઃ

પ્રથમં જાયતે તસ્માન્ન દણ્ડ્યાદિસમાનતા ।
[ક્ક્સ્_99] નાગૃહીતવિશેષણા વિશિષ્ટબુદ્ધિઃ ।
ન ચ વિશિષ્ટબુદ્ધેઃ પ્રાક્ (સદ્બુદ્ધેઃ પ્રાક્ --એદિતિઓન્) પ્રમાણગ્રહણં તત્કાલં વા ।
તથા હિ પ્રમાણાદેવ સા ભવતિ ।
પ્રમાણં ચ પ્રમિતિકાર્યોન્નેયત્વાત્પશ્ચાત્સત્પ્રતિપત્તેર્ગૃહ્યતે ।
તસ્માદગ્રહાત્પ્રમાણસ્ય તત્સંયોજનવિકલા સા ન પ્રમાણયોગનિમિત્તા ।
યદિ તર્હિ ન પ્રમાણયોગો ઽસ્ત્યર્થઃ, કથં તત્કાલાનુવિધાયિની કાલપ્રવૃત્તિરસ્ત્યર્થે ---
‘કૂપો ઽસ્તિઽ; ‘કૂપો ઽભૂત્ઽ; ‘કૂપો ભવિષ્યતિઽ; ઇતિ? તદુપાધિપ્રકલ્પિતભેદત્વાત્, દેવદત્તસત્તાયા ઇવ પાટલિપુત્રસંયોગોપાધિકલ્પિતભેદાયા ઇતિ ।
ન ચ ‘ક્રિયામન્તરેણ ન સંસર્ગઃ પદાર્થાનામ્ઽ; ઇતિ શબ્દાર્થનયવિદામવિગાનમિત્યાહ ---
સંબન્ધમાત્રાવસિતમપિ ચાન્યે વિપશ્ચિતઃ

આહુર્વચો ઽક્રિયમયં રાજ્ઞો ના ફલિનો દ્રુમાઃ ।
‘રાજ્ઞો ઽયં પુરુષઃઽફલિતા એતે વનસ્પતયઃઽઇતિ ક્રિયારહિતેષ્વપિ સંસર્ગઃ પ્રતીયતે ।
ન ચેહાપિ ‘અસ્તિક્રિયાઽ; ઇતિ યુજ્યતે ।
યતો ન નિર્જ્ઞાતરાજસંબન્ધસ્ય પુરુષસ્ય ફલવતાં ચ વનસ્પતીનાં સત્તેહ પ્રતિપાદ્યા ગમ્યતે ।
ન હ્યેતે વાક્યે સત્તાયાં પર્યવસ્યતઃ ।
કિં તુ પુરુષસ્ય રાજસંબન્ધે, દ્રુમાણા ચ ફલસંબન્ધે ---
‘યો ઽયં પુરુષઃ, સ રાજ્ઞઃઽ; ‘ય એતે વનસ્પતયઃ, તે ફલિતાઃઽ, ન ‘યો રાજપુરુષઃ, સો ઽસ્તિઽ; ‘યે ચ ફલિતાઃ તે સન્તિઽ; ઇતિ ।
યદપિ કેચિત્ ---
‘અવધાર્યતામ્ઽ; ઇતિ પ્રતિપત્તિક્રિયાવિધિના ક્રિયાવત્તાં મન્યતે, તદપિ શબ્દાદેવ પ્રતિપત્તેઃ સિદ્ધત્વાત્પ્રાઙ્ નિરસ્તમેવેતિ ।
અથાપિ ન ક્રિયારહિતં વાક્યમસ્તિ ક્રિયાયાં ચ સાપેક્ષતા, તથાપિ ન દોષ ઇત્યાહ ---
જનિક્રિયાવસાનાચ્ચ વિશિષ્ટં શક્યબોધનમ્

કારણં જાયત ઇદમીદૃક્ષાત્કારણાદિતિ ।
[ક્ક્સ્_100] ‘ ઈદૃક્ષાત્કારણાજ્જગજ્જાયતેઽ; ઇતિ જનિક્રિયાનિષ્ઠાદપિ વાક્યાત્તદ્વિધકારણસત્તા શક્યતે પ્રતિપત્તુમ્ ।
યથા ---
‘ઈદૃશાત્તરોરિદં ફલમજનિઽ; ઇતિ તદ્વિધતરુસદ્ભાવઃ ।
તથા ચ શ્રુતયઃ કાશ્ચિદેવમેવ બ્રહ્મ પ્રતિપાદયન્તિ ---
‘સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તેઽ; ‘યથાગ્નેઃ ક્ષુદ્રા વિષ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચરન્તિ એવમેવાસ્માદાત્મનઃ સર્વે દેવાઃઽ; ઇત્યાદિ ।
તથા
યથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્ણતે ચ
યથા પૃથિવ્યામોષધયઃ સંભવન્તિ ।
યથા સતઃ પુરુષાત્કેશલોમાનિ
તથાક્ષરાત્સંભવતીહ વિશ્વમ્ઽ; ॥
તદેતત્સત્યમ્ ---
ઽયથા સુદીપ્તાત્પાવકાદ્વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ
સહસ્રશઃ સંભવન્તે સરૂપાઃ ।
તથાક્ષરાદ્વિવિધાઃ સોમ્ય ભાવાઃ
પ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવાપિયન્તિઽ; ॥
તથા
ઽદિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સ બાહ્યાભન્તરો હ્યજઃ ।
અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો ઽક્ષરાત્પરતઃ પરઃ ॥
એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણિઽ; ॥
ઇતિ ।
ઇદાનીં પદાર્થસંસર્ગાયૈવ વિધિરાશ્રયિતવ્ય ઇતિ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ---
[ક્ક્સ્_101] નનુ પ્રમાન્તરાધીનસંસર્ગાઃ પુરુષોક્તિષુ

પદાર્થા વિધ્યધીનાત્મસંશ્લેષા ઇતરત્ર તુ ।
પદાનાં રચના તત્ર વિવક્ષાપરિપૂર્તયે

પ્રમાણાન્તરગમ્યે ઽર્થે વિવક્ષા ચ વ્યવસ્થિતા ।
વિધ્યર્થસિદ્ધયે વેદે તદભાવે ત્વસંગતેઃ

વિશિષ્ટાર્થગતિર્ભ્રાન્તિરગ્રહે ગ્રહવિભ્રમઃ ।
વિવક્ષિતાર્થનિષ્પત્તયે હિ લોકે પદાનાં સમભિવ્યાહારઃ ।
નૈકપદસાધ્યો વિવક્ષિતાર્થઃ ।
પ્રમાણાન્તરોપલબ્ધશ્ચ વિવક્ષાવિષયઃ ।
તેન તત્ર પ્રમાણાન્તરાયત્તઃ સંસર્ગઃ ।
તથા ચ તદ્વિરોધે ઽસંસર્ગ એવ પદાર્થાનામ્ ---
‘જરદ્ગવઃ પાદુકકમ્બલાભ્યામ્ઽ; ઇતિ ।
વેદે તુ પ્રમાણાન્તરાભાવાદ્વિધિનિબન્ધનો ઽસૌ ।
તદભાવે ત્વસંભવાદ્યેયં વિશિષ્ટાર્થગતિરુચ્યતે સા ભ્રાન્તિઃ, સમભિવ્યાહારાત્ ।
સો ઽયં વિવેકાગ્રહે સંસર્ગગ્રહવિભ્રમઃ ।
અત્રેદમેવ વિચાર્યમ્ ---
કથં લોકે પ્રમાણાન્તરાધીનઃ સંસર્ગઃ? ઇતિ ।
યદિ પ્રમાણાન્તરેણ તદવગમાત્ ।
તદસત્, અપૂર્વસ્યાપિ તસ્ય પ્રતીતેઃ ।
અન્યથા વચનવૈયર્થ્યાત્ ।
અનધિગતં હિ શ્રોતુરર્થં બોધયિતું વચઃ પ્રયુજ્યતે ।
અથ સંસર્ગયોગ્યતામાત્રસ્ય પ્રમાણાન્તરેણાવગમાત્, સમાનમેતદ્વેદે ।
તથા હિ ---
અરુણયા ક્રીણાતીતિ સંસર્ગઃ, નારુણયૈકહાયન્યેતિ ।
તથા ભાવાર્થો નિયોગવિષયઃ, ન દ્રવ્યગુણશબ્દાર્થ ઇતિ પ્રમાણાન્તરાવસિતયોગ્યતાસામર્થ્યેનૈવ વ્યસ્થાપ્યતે ।
અથ ન વિવક્ષૈકપદાવગમ્યા, તદર્થમાત્રવિવક્ષાયા નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ ।
તસ્માદ્વિવક્ષાવિશેષસિદ્ધિર્નાસંસૃષ્ટેષુ પદાર્થેષુ ભવતીતિ તથા વિવક્ષયા પ્રયુક્તાઃ સંસૃજ્યન્તે ।
સા ચ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધ ઇતિ ।
એવમપિ વિવક્ષાનિબન્ધનઃ સ્યાત્, તત્પ્રયુક્તાનાં સંસર્ગાત્ ।
ન પ્રમાણાન્તરનિબન્ધનઃ ।
યતો ન તત્તસ્ય પ્રતિપાદકમ્, [ક્ક્સ્_102] ન પ્રયોજકં વા ।
યત્તુ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધે વિવક્ષેતિ ।
ભવતુ ।
ન તુ તસ્ય સંસર્ગ ઉપયોગઃ ।
તથા હિ (ન તસ્ય સંસર્ગ ઉપયોગઃ ।
તથા ચ -- એદિતિઓન્) વિપ્રલમ્ભકવાક્યે ઽપિ સંસર્ગપ્રતીતિઃ ।
યત્તુ વિરોધે ન સંસર્ગઃ ।
કામમ્ ।
ન તુ તતઃ સંસર્ગઃ ।
વિરોધે ઽપિ તુ નાસંસર્ગઃ, પ્રતીતેઃ ।
પ્રતીતો ઽપિ તુ બાધ્યતે પ્રમાણાન્તરેણ ।
એવં ચાનૃતં કિઞ્ચિદ્વચઃ, કિઞ્ચિદનર્થકમ્ ---
દશદાડિમાદિ, કિઞ્ચિત્સત્યમ્ ।
અન્યથાનૃતાનર્થકવિભાગો ન સ્યાત્ ।
અથ પ્રમાણાન્તરેણોપલભ્યાર્થં વિવક્ષિત્વા પરસ્મૈ પ્રતિપાદયતિ પુરુષઃ ।
તેન તદ્વચસઃ પ્રમાણાન્તરોપલબ્ધિરેવાર્થઃ ।
સૈવ પ્રયોજિકા પદાર્થસંસર્ગસ્ય ।
તસ્યાઃ પ્રયોજિકાયા અભાવાન્ન વેદે પદાર્થસંસર્ગસિદ્ધિઃ ।
મા ભૂત્સા ।
વિશિષ્ટાર્થ એવ પ્રયોજકઃ ।
અથ લોકાવગમ્યત્વાચ્છબ્દસામર્થ્યસ્ય લૌકિકપ્રયોજકાભાવાન્ન સંસર્ગઃ, વિધિમત્ત્વે ઽપિ ન સ્યાત્ ।
અથ લોકે સંસર્ગમાત્રપરત્વે ઽર્થાપત્તિઃ ।
ન તદ્વિશેષે, તન્માત્રેણપ્રતીતિપ્રયોગયોરુપપત્તેઃ ।
વિનાપિ પ્રમાણાન્તરોપલબ્ધ્યા વિશિષ્ટાર્થગતિસિદ્ધિઃ ।
અથ પ્રમાણાન્તરાલ્લોકે સંસર્ગસત્યતાવગમઃ ।
અપૂર્વો ઽપિ હિ શ્રોતુઃ સંસર્ગો વક્તુઃ પ્રમાણાનુમાનમુખેન સત્યતાં લભતે તદસંભવે ઽસત્યત્વાદ્બુદ્ધાદિવાક્યેષુ ।
તેન પ્રમાણાન્તરનિબન્ધનો લોકે સંસર્ગ ઉચ્યતે ।
ભવતુ ।
વેદે તુ પ્રમાણાન્તરસંભેદાભાવાત્સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્થપ્રતીતેઃ શબ્દનિબન્ધન એવ ।
તદાસ્તામેતત્ ।
ભવતુ યથા લોકે ।
ઇદં તુ પર્યનુયુજ્યતે ---
કથં નુ વિધ્યધીનત્વં યદિ સ્યાદન્યથા વૃથા

વિધિર્નિર્વિષયસ્તુલ્યમિદમન્યપદોદિતે ।
વિશિષ્ટાર્થાવગત્યાન્યપદાર્થો ઽપિ પ્રયુજ્યતે

અર્થવત્ત્વે પ્રમાભાવાદસ્ત્વસૌ ચેદનર્થકઃ ।
વિધિર્નૈવં કસ્ય હેતોરથ સ્યાદપરં પદમ્

પ્રમાણાન્તરસિદ્ધે ઽર્થે પ્રયોગિ ન વિધાયકમ્ ।
[ક્ક્સ્_103] તદર્થો ઽનન્યગમ્યો હિ મીયમાનઃ સમાક્ષિપેત્

વિષયં ન યથાસિદ્ધપદાર્થસ્ત્વનુવાદભાક્ ।
અવ્યુત્પન્નપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્સંબન્ધજ્ઞાનનિહ્નવે

પદં સ્વધર્મં વ્યુત્ક્રામેદન્યસિદ્ધાર્થતાન્યથા ।
ન તાવદ્વિધિઃ સાક્ષાત્સંસર્ગસામાન્યં તદ્વિશેષં વા બોધયતિ ।
અથાક્ષિપતિ, અન્યથા નિયોગમાત્રં નિર્વિષયમનર્થકં સ્યાત્ ।
પદાર્થાન્તરેષ્વપિ તુલ્યમેતત્ ।
તે ઽપિ કેવલાઃ પદાર્થાન્તરસંસર્ગમનાપ્નુવન્તો ઽપૂર્વાર્થપ્રતિપત્તેરભાવાદનર્થકાઃ ।
ન ચ લોકે પદૈઃ સ્વાર્થાઃ સ્વરૂપમાત્રનિષ્ઠતયૈવ પ્રત્ય્યન્તે ।
કિં તુ વિશિષ્ટાર્થપ્રત્યયપ્રયુક્તાઃ ।
તથા વ્યવહારોપપત્તેઃ ।
તથા ચ પ્રતિપદાર્થં સંસર્ગાક્ષેપઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
લોકે બુદ્ધિપૂર્વપ્રયુક્તાનાં મા ભૂદાનર્થક્યમિતિ સંસર્ગાર્થતા ।
વેદે તુ નાર્થવત્ત્વે પ્રમાણમસ્તિ ।
અતઃ પદાર્થાન્તરમનર્થકમેવાસ્તુ ।
નૈતત્સારમ્ ।
નાન્યથાનર્થક્યમિત્યપ્રમાણો ઽર્થઃ શક્યઃ પ્રતિપત્તુમ્, યસ્ય કસ્યચિત્પ્રતિપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્વ્યવહારાત્સંસર્ગપ્રયુક્તસ્વાર્થાવબોધસામર્થ્યમેવ પદાનાં ગમ્યતે ।
તતો વેદે ઽપિ સંસર્ગાક્ષેપઃ ।
યદિચાન્યપદાર્થાનામાનર્થક્યમ્, વિધ્યર્થસ્ય તન્ન કસ્માત્? અથ મતમ્ ---
પદાન્તરાણિ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધે ઽર્થે પ્રયુજ્યન્તે ।
તાનિ યથાવગતાર્થાનુવાદપર્યવસિતાનિ ।
તથા હિ ---
અનૂદ્યમાનો ઽર્થો યથાવગમમનુવાદાન્નાપૂર્વાર્થાક્ષેપાયાલમ્ ।
વિધાયકસ્તુ શબ્દો ઽનન્યગમ્યાર્થવિષયસ્તદર્થઃ પ્રમીયમાણઃ શક્નોત્યપૂર્વમર્થમાક્ષેપ્તુમન્યથાનવકલ્પમાનઃ ।
તસ્માદ્વેદે વિધિનિબન્ધનો ઽપૂર્વસંસર્ગ ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
પ્રમાણાન્તરાવિષયશ્ચેદ્વિધાયકાર્થઃ, તત્ર સંબન્ધજ્ઞાનમશક્યમિતિ નિહ્નૂયેત ।
તથા ચ સંબન્ધજ્ઞાનાનપેક્ષત્વાદવ્યુત્પન્નો ઽપિ પ્રવર્તેત ।
સંબન્ધજ્ઞાનાપેક્ષતા ચ પદધર્મો વ્યુત્ક્રમ્યેત ।
તન્નિરપેક્ષતા વાક્યધર્મ આશ્રીયેત ।
અથ સંબન્ધાપેક્ષતા નાસ્ય નિહ્નૂયેત, બલાત્પ્રમાણાન્તરસિદ્ધાર્થતાપદ્યેત ।
તથા ચ ન વિશેષઃ ।
[ક્ક્સ્_104] શબ્દાદેવ મિતે યો ઽપિ મન્યતે સંગતિગ્રહમ્

નાન્યોન્યસંશ્રયાવદ્યં ન સ્વયં પ્રમિતે હિ સઃ ।
પરેણ શબ્દાવગતે તત્પ્રવૃત્ત્યા ચ સૂચિતે

પદાર્થાન્તરવત્તત્ર સુકરઃ સંગતિગ્રહઃ ।
યો ઽપિ મન્યતે ---
ન પ્રમાણાન્તરસિદ્ધે વિદ્ધ્યર્થે સંબન્ધજ્ઞાનમ્ ।
અપિ તુ શબ્દસિદ્ધ એવ ।
ન ચાન્યોન્યસંશ્રયદોષઃ ---
શબ્દાત્સિદ્ધે સંબન્ધજ્ઞાનમ્, સંબન્ધજ્ઞાનપૂર્વિકા ચ શબ્દાત્સિદ્ધિરિતિ ।
યતો ન સ્વયં શબ્દાત્પ્રમિતે તદુચ્યતે ।
કિં તુ વૃદ્ધપ્રયુક્તાદ્વૃદ્ધાન્તરેણાવગતેઃ ।
તદવગમાચ્ચ તસ્ય વૃદ્ધસ્ય યા પ્રવૃત્તિસ્તયાનુમિતે ‘નૂનમનેન વૃદ્ધેન પ્રતિપન્નઃ કશ્ચિત્પ્રવૃત્તિહેતુરર્થો ઽસ્માચ્છબ્દાત્, યેનાયમેતચ્છ્રવણાત્પ્રવૃત્તઃઽ; ઇતિ ।
યથા ‘ગામાનયઽ; ઇતિ સાસ્નાદિમદાનયનદર્શનાત્તત્પ્રત્યયમનુમાય તત્ર સંબન્ધગ્રહણમિતિ ।
તસ્યૈવમનુમેયત્વે કથં શબ્દૈકગોચરઃ

તસ્યાપિ શબ્દપૂર્વત્વાદનુમાનૈકગોચરઃ ।
કસ્માન્ન શબ્દબોધો ઽપિ હ્યનુમાનપુરસ્સરઃ

નેદંપ્રથમતા લભ્યા બીજાઙ્કુરવદેતયોઃ ।
શબ્દાદ્બોદ્ધુશ્ચાનુમાનં સર્વસ્યૈવ પુરઃ સ્થિતમ્

પદાર્થાન્તરવત્તેન તસ્ય શબ્દોનુવાદકઃ ।
અનુમાનાદ્બુધ્યમાનઃ શબ્દાદ્બુદ્ધં ન બુધ્યતે

પ્રતિપત્ત્રન્તેરે બોધો નાન્યબોધાનુવાદકૃત્ ।
પ્રવૃત્તિહેતુમાત્રં ચ શબ્દાર્થઃ સ્યાદલૌકિકઃ

ન સ કલ્પયિતું શક્યસ્તત્સિદ્ધેર્લૌકિકાદપિ ।
[ક્ક્સ્_105] યદિ પ્રવૃત્ત્યુન્નીયમાનપ્રત્યયવિશેષણત્વેન વ્યવસ્થિતો ઽનુમેયો વિધાયકાર્થઃ સંબન્ધજ્ઞાનવિષયઃ, ન તર્હિ શબ્દૈકપ્રમાણકઃ ।
અથાનુમાનં શબ્દપૂર્વકમિતિ તથોચ્યતે, શાબ્દો ઽપિ પ્રત્યયો ઽનુમાનપૂર્વક ઇત્યનુમાનૈકગોચરઃ સ્યાત્ ।
ન ખલુ બીજાઙ્કુરયોરિવાનયોરેકસ્ય પ્રાથમ્યં વ્યવસ્થાપયિતું શક્યમ્ ।
શબ્દાવગતસ્યાનુમાનાત્, અનુમિતસ્ય વિદિતસંગતેઃ શબ્દાદવગમાત્ ।
અપિ ચ સર્વપ્રતિપત્તૄણામનુમાનપૂર્વા શબ્દાત્પ્રતિપત્તિરિતિ તેષાં શબ્દો ઽનુવાદક એવ ।
તથા હિ ---
શબ્દાદ્બુદ્ધ્યમાનો ઽનુમિતં વિદિતસંગતિં બુધ્યતે સર્વપ્રતિપત્તા, ન ત્વનુમિમાનઃ શબ્દાવગતમનુમિમીતે ।
નનુ શબ્દાવગત એવાનુમીયતે ।
સત્યમનેન તુ પ્રતિપત્ત્રા ।
ન ચાન્યદીયા પ્રતિપત્તિરન્યપ્રતિપત્તિમનુવાદીકરોતિ ।
પ્રવૃત્તિહેતુમાત્રે ચ સંબન્ધવ્યુત્પત્તેસ્તન્માત્રં શબ્દાર્થઃ સ્યાત્ ।
ન ચાલૌકિકઃ કલ્પયિતુમપિ શક્યઃ, લૌકિકાદપિ પ્રવૃત્તિસિદ્ધેઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
વૈદિકીષુ પ્રવૃત્તિષુ તદસંભવાદલૌકિકકલ્પના ।
નૈતત્ ।
લોકાવગતસામર્થ્યો હિ શબ્દો વેદે ઽપિ પ્રતિપાદકઃ ।
તત્ર લૌકિકીષુ પ્રવૃત્તિષુ લૌકિકે વિદિતસંબન્ધે વેદે ઽપિ તત્પ્રતિપત્તિરેવ સ્યાત્ ।
અસંભવે વા મિથ્યાત્વમ્ ।
અથ બહુવિધત્વાત્પ્રવૃત્તિહેતૂનાં વ્યભિચારાદશબ્દાર્થત્વે પ્રવૃત્તિહેતુસામાન્યં શબ્દાર્થઃ ।
તત્ર વેદે લૌકિકાનાં વિશેષણાનામસંભવાદલૌકિકં વિશેષાન્તરં પ્રતીયતે ।
એવમપિ યઃ શબ્દાર્થો વેદે સામાન્યં સ લોકસિદ્ધ ઇતિ નાનુવાદતા વ્યાવર્તતે પદાર્થાન્તરવત્ ।
યો ઽપિ વિશેષઃ સો ઽન્યાસંભવેન પરિશેષાનુમાનગોચર ઇતિ ન પ્રમાણાન્તરાવિષયત્વમ્ ।
ન ચ પરિશેષાનુમાનમપિ શ્રેયઃસાધનતાયાઃ સંભવાત્ ।
અથ મતમ્ ---
લોકવ્યવહાર ઇવ વેદવ્યવહારો ઽપ્યનાદિઃ ।
તત્ર વૈદિકીષુ પ્રવૃત્તિષુ લૌકિકપ્રવૃત્તિહેત્વભાવાદલૌકિકે [ક્ક્સ્_106] તુ પ્રવૃત્તિહેતૌ વૈદિકાનાં વિધાયકાનાં સંબન્ધજ્ઞાનમ્ ।
ન ચાનુમેયત્વમ્, તત્પ્રત્યયસ્ય પ્રવૃત્ત્યાનુમાનાત્ ।
તત્સિદ્ધિસ્તુ તત્પ્રત્યયસામર્થ્યેનૈવ ।
સ ચ પ્રત્યયઃ શબ્દોત્થ ઇત્યનન્યપ્રમાણતા ।
ન ચ લૌકિકસ્યૈવ શ્રેયઃસાધનત્વસ્ય સંભવ ઇતિ યુક્તમ્ ।
લૌકિકી હિ પ્રમાણાન્તરાવગમ્યા શ્રેયઃસાધનતા ।
તત્ર પ્રયોગદર્શનાલ્લિઙાદેસ્તદનુસારેણ ચ શબ્દાર્થાવધારણાત્ પ્રમાણાન્તરગમ્યતાપિ શબ્દાર્થાનુપ્રવેશિની ।
અત્રોચ્યતે ---
ભવતુ નામ વેદવ્યવહારાદેવ શબ્દાર્થાનુગમઃ, તથાપિ ન પ્રમાણાન્તરગોચરતા વ્યાવર્તતે ।
તથા હિ ---
અલૌકિકે પ્રવૃત્તિહેતૌ શબ્દસ્ય સામર્થ્યજ્ઞાનકાલે પ્રમિતો વા સ્યાત્, ન વા? પ્રમિતશ્ચેત્, શબ્દસંબન્ધસ્ય તદૈવ જ્ઞાયમાનત્વાદવશ્યં પ્રમાણાન્તરેણેતિ વાચ્યમ્ ।
અથ ન પ્રમિતઃ, કથં તત્ર સંબન્ધજ્ઞાનમ્? ન હ્યપ્રમિતયોઃ સંબન્ધિનોસ્તદાશ્રયઃ સંબન્ધઃ પ્રમાતું શક્યઃ ।
યો ઽપિ મન્યતે ---
શક્તિર્હિ શબ્દસ્ય સંબન્ધઃ ।
સા ચ નાર્થે, તસ્ય વ્યવસ્થિતત્વાત્ ।
પ્રત્યયસ્તુ તસ્ય કાર્યઃ ।
સ ચ પ્રવૃત્ત્યાનુમિતઃ ।
તત્રૈવ સામર્થ્યલક્ષણઃ સંબન્ધઃ પ્રમીયત ઇતિ ।
સ ઇદં પ્રષ્ટવ્યઃ ---
કિં પ્રત્યયમાત્રે સામર્થ્યં ગૃહ્યતે, અથ વિશિષ્ટે પ્રવૃત્તિહેતુપ્રત્યયે? યદિ પ્રત્યયમાત્રે, યત્કિઞ્ચિત્તતઃ પ્રતીયેત ।
અથ વિશિષ્ટે લૌકિકવ્યતિરિક્તપ્રવૃત્તિહેતુપ્રત્યયે, પ્રવૃત્તિપરિશેષાભ્યાં તસ્યાનુમિતત્વાત્પ્રાપ્તં પ્રમાણાન્તરગોચરત્વમ્ ।
દ્વયી હિ વિશેષણસ્ય ગતિઃ ---
સ્માર્તાકૃષ્ટં વિશિષ્ટપ્રમિતાવઙ્ગત્વમેતિ, યથાગ્નિમાન્ ધૂમાદિતિ ।
વિશિષ્ટગ્રાહિપ્રમાણપ્રમેયં વા, યથા શુક્લો ગૌરિતિ ।
ઉભયથા ચ પ્રમાણાન્તરવિષયઃ, શબ્દસ્યાનધિગતસંબન્ધત્વાત્ ।
સ્માર્તાકૃષ્ટત્વે પ્રમાણાન્તરમન્વેષ્યમ્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ કલ્પે વિશિષ્ટપ્રત્યયાનુમાનાનુમિતત્વાત્ ।
અથાનુમાનસ્ય [ક્ક્સ્_107] પ્રત્યય એવ પ્રામાણ્યમ્ ।
પ્રતીતિમાત્રં તુ તત્ર વિશેષણસ્ય ।
તાવતા ચ તદ્વિશિષ્ટપ્રતીત્યઙ્ગમ્ ।
વિશેષણપ્રમિતિસ્ત્વનુમિતાત્પ્રત્યયાત્, યથા પુરુષવચનાદ્વિશિષ્ટાર્થપ્રમાણે ઽનુમિતે ઽર્થસિદ્ધિસ્તત એવ પ્રમાણાત્ ।
તત્ર હ્યર્થઃ પ્રતીતિમાત્રેણૈવ વક્તૃજ્ઞાનસ્ય વિશેષણમ્ ।
તદેતદપેશલમ્, સ્મૃતિપ્રમાણસંશયવિપર્યાસવિકલ્પાન્તર્ગમાત્પ્રતીતેઃ ।
તત્રાલૌકિકવિશેષણપ્રતીતિર્ન સ્મૃતિઃ, પ્રાગનધિગતેઃ ।
ન સંશયઃ, કોટિદ્વયસંસ્પર્શાભાવાત્ ।
ન વિકલ્પઃ, પ્રવૃત્તિહેતુપ્રત્યયસ્યાપિ તથા પ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ન વિપર્યાસઃ કથં હિ તત્ર યથાર્થત્વે તથાભૂતગ્રાહિણી તત્પ્રતીતિરર્થશૂન્યા સ્યાત્? પરિશેષાત્પ્રમાણમ્ ।
પરજ્ઞાનેન ચ પરઃ પ્રતિપદ્યત ઇતિ સુભાષિતમ્ ।
અથ મતમ્ ---
ન પરજ્ઞાનેન પરઃ પ્રતિપદ્યતે, કિં તુ સ્વજ્ઞાનેનૈવ પરજ્ઞાનસામર્થ્યાત્ ।
અથ તસ્ય સ્વજ્ઞાનં કતમત્પ્રમાણમિતિ વાચ્યમ્, ન તાવચ્છાબ્દમ્, શબ્દવિજ્ઞાનાદર્થે વિજ્ઞાનમિતિ લક્ષણાત્ ।
ન ચ તચ્છબ્દજ્ઞાનાત્ ।
કુતસ્તર્હિ? શબ્દોત્થજ્ઞાનાદનુમિતાત્ ।
અથ તસ્ય પ્રામાણ્યે પ્રવૃત્તિહેતુસદ્ભાવસિદ્ધિઃ ।
પ્રામાણ્યં ચ તસ્ય દોષરહિતશબ્દોદ્ભવાત્ ।
તેન શબ્દસ્ય તત્ર પ્રામાણ્યમુચ્યતે ।
તદધીનસ્તત્રાર્થનિશ્ચય ઇતિ ।
તદપ્યસાંપ્રતમ્, શબ્દાદર્થજ્ઞાનં શાબ્દમિતિ લક્ષણાત્ ।
પુરુષવચનમપિ નાર્થે ન પ્રમાણમ્ ।
કિં તુ જ્ઞાનવિશેષણે ।
દ્વયી ચ વિશેષણસ્ય ગતિરુક્તા ।
તત્ર સ્મૃત્યસંભવાત્પ્રમીયમાણ એવ સ વિશિષ્ટાર્થપ્રમિત્યઙ્ગમ્ ।
અન્યથાર્થે પ્રમાણાન્તરમન્વેષ્યં સ્યાત્ ।
ન ચ વક્તૃજ્ઞાનેનૈવાર્થસિદ્ધિઃ, પરજ્ઞાનેન ન પરઃ પ્રતિપદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
[ક્ક્સ્_108] યત્તૂક્તમ્ ---
વક્તૃજ્ઞાનાધીનાર્થસિદ્ધિરિતિ, તત્તન્મિથ્યાત્વે તદસંભવે વા પ્રમાણપ્રતીતિબાધને ઽર્થપ્રતીતેરપિ બાધનાત્તદબાધે ચાબાધાત્ ।
ન તુ વચસો ઽર્થો ન વિષયઃ ।
અન્યથા પ્રમાણાન્તરપરતન્ત્રં પુરુષવચો ઽર્થે સાપેક્ષમિત્યેતદેવ ન સ્યાત્ ।
ન હિ યો યસ્યાવિષયઃ સ તત્ર સાપેક્ષો ઽનપેક્ષો વા ।
તથા ચ ‘પ્રામાણ્યસ્થાપનં તુ સ્યાદ્વક્તૃધીહેતુસંભવાત્ઽ; ઇત્યુક્તમ્ ।
સ્થાપનમબાધઃ, ન તુ પ્રામાણ્યમેવ ।
તચ્ચ વક્તૃધીહેતુસંભવાદ્વાક્યસ્ય, ન તુ વક્તૃધિય એવ ।
શબ્દસ્ય ચાર્થેન સંબન્ધઃ, ન તુ જ્ઞાનેન ।
એવં હ્યુક્તમ્ ---
‘ઔત્પત્તિકસ્તુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધઃઽ; ઇતિ ।
અર્થગ્રહણમત્ર ‘અર્થાસંસ્પશી શબ્દઃ, જ્ઞાનેનૈવ શબ્દસ્ય સંબન્ધઃ ---
ઇતિ પશ્યતાં નિરાકરણાય ।
તસ્માદન્યોન્યયોગ્યતા શબ્દાર્થયોરેવ સંબન્ધઃ ।
ન ચાપ્રમિતે ઽર્થે સ શક્યો ગ્રહીતુમ્ ।
પ્રમિતે પ્રમાણાન્તરવિષયત્વમુક્તમ્ ।
ન ચ પ્રતીતિમાત્રે, અર્થવત્યાઃ પ્રતીતેઃ સ્મૃતિપ્રમાણયોરન્યતરત્રાન્તર્ગમાત્ ।
આનર્થક્યે કેન સંબન્ધ? યદિ ચ શાબ્દપ્રતીતિવ્યતિરેકિણ્યાપિ પ્રતીત્યા સ વિષયીક્રિયતે ઽપ્રમાણાત્મિકયાપિ, ભવત્યયમશાબ્દસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય ગોચર ઇતિ પ્રમાણાન્તરાશઙ્કા કેન વાર્યતે? નચ પ્રમાણાન્તરાવગમ્યતા શબ્દાર્થમનુપ્રવિશતિ, યતો નાન્વયમાત્રેણ વ્યતિરેકમાત્રેણ વા શબ્દાર્થઃ ।

સતિ હ્યન્યસ્મિન્ પ્રયોજકે ઽર્થે યસ્યાભાવે ન પ્રયોગઃ સો ઽપિ તસ્ય શબ્દસ્ય પ્રયોજક ઇતિ ગમ્યતે, યથા સત્સુ હેત્વન્તરેષુ યસ્યાભાવે ન કાર્યં સો ઽપિ હેતુર્ગમ્યતે ।
ઇહ ચ શ્રેયોહેતુવિવક્ષાયાં લિઙ્ગાદેર્દર્શનાત્, તદભાવે સત્યપિ પ્રમાણાન્તરગમ્યત્વે ઽદર્શનાચ્છ્રેયોહેતુત્વં તાવચ્છબ્દાર્થઃ ।
પ્રમાણાન્તરગમ્યત્વે યદ્યપિ દર્શનમ્, તદભાવે ચ યદ્યપ્યદર્શનમ્, ન તુ શ્રેયોહેતુત્વે સતિ પ્રમાણાન્તરગમ્યતાયા અભાવાત્ ।
તત્ર સંદિગ્ધો વ્યતિરેકઃ ---
ઉભયાભાવે ઽપ્રયોગાત્ કિંનિબન્ધનો ઽપ્રયોગ ઇતિ ।
તત્ર શ્રેયઃસાધનતાયાઃ પ્રયોજકત્વસ્યાવધારિતત્વાત્ [ક્ક્સ્_109] તદભાવે તન્નિબન્ધન ઇતિ ગમ્યતે ।
તન્માત્રેણાન્વયવ્યતિરેકોપપત્તૌ નાન્યસ્ય શબ્દાર્થત્વે પ્રમાણમ્ ।
અન્યથા શિંશપાશબ્દાર્થે સત્ત્વાદયો ઽપ્યનુપ્રવિશેયુઃ, તેષુ સત્સુ
પ્રયોગાત્તદભાવે ચાપ્રયોગાત્ ।
અથ શિંશપાત્વસ્ય શબ્દાર્થત્વાત્તદભાવનિબન્ધન એવ સત્તાદ્યભાવે ઽપ્રયોગઃ, તત્સદ્ભાવાચ્ચ પ્રયોગ ઉપપદ્યત ઇતિ ન તેષુ સામર્થ્યકલ્પના, સમાનમેતદત્રાપિ ।
અથ શ્રેયોહેતુત્વસ્ય પ્રમાણાન્તરવિષયત્વાત્તસ્ય ચ વેદે ઽસંભવાદપ્રામાણ્યમ્ ।
તદસત્ ।
ન હિ ય એકત્ર યસ્ય પ્રમાણસ્ય ગોચરઃ સો ઽન્યત્રાપિ મિથ્યા ।
સમીપે હિ બહિરિન્દ્રિયવિષયઃ, દૂરે ત્વાગમાનુમાનગમ્યઃ ।
તથા યાગાદિષુ વિપ્રકૃષ્ટકાલફલેષુ વેદાવગમ્યં શ્રેયઃસાધનત્વં ભવિષ્યતિ ।
ન ચ પ્રમાણાન્તરાનુપલબ્ધ્યા પ્રમાણાન્તરગમ્યો બાધ્યતે, વિષયવ્યવસ્થયાપિ પ્રમાણપ્રવૃત્તેઃ ।
અથ પ્રમાણાન્તરવિષયત્વે તદ્વિરોધાદપ્રામાણ્યમ્, અનન્તરફલાનુપલબ્ધેઃ ।
તદવિષયે તુ શબ્દાર્થે ન તદ્વિરોધ ઇતિ ।
સ્યાત્, યદિ વિરોધઃ સ્યાત્ ।
ન ચાસૌ ।
‘આનન્તર્યં હ્યચોદિતમ્ઽ; ઇત્યુક્તમ્ ।
અથ મા ભૂદાનન્તર્યચોદના, મા ચ ભૂત્પ્રમાણાન્તરાવગમ્યતા શબ્દાર્થઃ ।
સર્વથા પ્રમાણાન્તરસિદ્ધશ્ચેત્પદાર્થ આશ્રીયતે, સ યથાસિદ્ધ્યાશ્રયણીયઃ ।
અન્યથા ન તત્સિદ્ધઃ સ્યાત્ ।
અનન્તરશ્રેયોહેતુતા ચ તત્સિદ્ધા ।
તન્ન ।
ન તાવદનન્તરફલસાધનતા નિયોગતઃ કર્મણામ્, કૃષ્યૌષધપાનાદિષ્વન્યથાપિ દર્શનાત્, અવાન્તરકાર્યસ્ય યાગાદાવપિ પ્રમાણસામર્થ્યેન સિદ્ધેઃ ।
અપિ ચ વિશિષ્ટસિદ્ધૌ વિશેષણમપિ શ્રેયોહેતુત્વમાત્રં સિદ્ધમ્ ।
તાવચ્ચ શબ્દાર્થઃ ।
ન ચ તાવતિ પ્રમાણવિરોધઃ ।
તદેવં લૌકિકે ઽપિ પ્રવૃત્તિહેતૌ દોષાભાવાદ્વ્યર્થા અલૌકિકકલ્પના ।
સુખાદિવચ્ચાસ્યાનુમેયત્વાત્ ।
[ક્ક્સ્_110] તથા હિ ---
મુખપ્રસાદાદ્યુન્નેયસંવેદનાઃ સુખાદયસ્તેનૈવ સહોન્નીયન્તે ।
નૈવં સત્ત્વે પૃથક્પ્રમાણમર્થ્યતે ।
યદાપીદં દર્શનમ્ ---
વક્તૃજ્ઞાનમેવ પુરુષવચનાર્થઃ ।
તત્ર જ્ઞાનં નાર્થમન્તરેણ સંભવતીત્યર્થાપત્ત્યાનુમાનેન વાર્થસિદ્ધિઃ ।
તદાપિ પ્રવૃત્તિપ્રમિતસ્તધેતુપ્રત્યયો ન તમન્તરેણેત્યાપ્તવચનાર્થવદનુમેયતા ન વ્યાવર્તતે ।
અથાનુમાનહ્ર્તોઃ પ્રત્યયસ્ય શબ્દસાધનત્વાચ્છબ્દપ્રમાણકત્વમ્ ।
તદસત્ ।
નાપ્તવચનાર્થજ્ઞાનસ્યાક્ષસાધનત્વાત્તદર્થઃ શ્રોતુઃ પ્રત્યક્ષપ્રમાણકો ભવતિ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂચ્યતે ---
‘તસ્યૈવમનુમેયત્વે કથં શબ્દૈકગોચરઃઽ; ।
તથા ---
‘ન સ કલ્પયિતું શક્યસ્તત્સિદ્ધેર્લૌકિકદપિઽ; ॥
ઇતિ ॥
અથ પ્રમાણરૂપેણ સ સ્વશબ્દપ્રકાશિતઃ

આક્ષેપ્તા નિરપેક્ષશ્ચ કથ્યતે ઽન્યપ્રમાં પ્રતિ ।
અથોચ્યતે ---
ન બ્રૂમો વિધિરન્યથા વૃથા સ્યાદિતિ તદધીનઃ સંસર્ગઃ ।
કિં તુ પ્રમાણાન્ત્મનૈવ સ સ્વશબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે ।
તથા ચ પ્રમાણત્વાત્પ્રમેયસ્યાક્ષેપ્તાપૂર્વસ્ય, પ્રમાણાન્તરાનપેક્ષશ્ચ ।
ન હ્યસૌ શબ્દવત્સંબન્ધાપેક્ષત્વાત્પૂર્વસિદ્ધિમપેક્ષત ઇતિ ।
તથાપ્યસિદ્ધે પ્રાગુક્તૌ દોષૌ સિદ્ધે ઽનુવાદિતા

પ્રામાણ્યમસ્ય યત્રાસ્તુ શ્રુતેસ્તત્ર વૃથા ત્વયમ્ ।
એવમપ્યવ્યુત્પન્નપ્રવૃત્તિપદધર્મવ્યતિક્રમૌ પ્રમાણાત્માપિ સ યદિ ન પ્રમાણાન્તરસિદ્ધઃ ।
અથ સિદ્ધો યથાવગતાનુવાદાન્નાપૂર્વાર્થાક્ષેપઃ ।
અપિ ચ યત્રાસ્ય પ્રામાણ્યમિષ્યતે, શબ્દસ્યૈવ તત્રાસ્તુ ।
કિમનેન? નનૂક્તમ્ ---
શબ્દસંગતિજ્ઞાનાપેક્ષત્વાદનુવાદકો નાપૂર્વાર્થાવગમાય પ્રભવતિ ।
નૈતત્સારમ્ ।
શબ્દશ્ચેદનુવાદકઃ ।
તત્પ્રકાશ્યં પ્રમાણમપ્યનૂદ્યમાનં યથાધિગતં કથમપૂર્વાર્થં બોધયેત્? ન પ્રમેયસંસ્પર્શરહિતા પ્રમાણાવગતિઃ ।
અતો યથાધિગતપ્રમેયમેવ તત્પ્રતીયતે ।
[ક્ક્સ્_111]
ક્વ ચ પ્રમાણમેષો ઽર્થે ન યાગાદૌ સ્વશબ્દકે

લૌકિકે ઽપૂર્વસંસર્ગઃ શ્રોતુરસ્ત્યવિધાવપિ ।
ફલસાધનશક્તૌ ચેછબ્દસ્તત્ર ન દૂષ્યતિ

પદાર્થાન્તરતુલ્યત્વાદ્વિધ્યાકાઙ્ક્ષાનિબન્ધનઃ ।
ન સંસર્ગઃ પદાર્થાનાં સ્વશબ્દૈસ્તુ પ્રકાશિતાઃ

સંબન્ધયોગ્યરૂપેણ તસ્માત્સંસર્ગભાગિનઃ ।
વિશિષ્ટાર્થપ્રયુક્તા હિ સમભિવ્યાહૃતિર્જને

અતો ન વિદ્ધ્યભાવેન સંસર્ગો ન પ્રકલ્પતે ।
ન ચ નિયોગસ્ય પ્રમેયં નિરૂપ્યતે ।
ન તાવદ્યાગાદયઃ પ્રમેયાઃ, તેષાં યજત્યાદિશબ્દવિષયત્વાત્ ।
નાપિ તેષાં પ્રમાણાન્તરસ્યાગોચરઃ સંસર્ગઃ ।
તથા હિ ---
અવિધિષ્વપિ લૌકિકેષુ વાક્યેષુ શ્રોતુરનધિગતો ઽપૂર્વઃ સંસર્ગઃ પ્રતીયતે ‘બ્રાહ્મણ પુત્રસ્તે જાતઃઽઇત્યાદિષુ ।
અથ ફલસાધનસામર્થ્યં પ્રમેયમુચ્યતે ।
ન કિલ કામિનો નિયોગો ઽકામોપાયે ધાત્વર્થે ઽવકલ્પતે ।
અનુપાયત્વે હિ તસ્ય ન સ કામિન્યા કૃતઃ સ્યાદિતિ ।
તદપ્યસંપ્રતમ્ ।
ન હિ શબ્દસ્ય તત્ર કશ્ચિદપરાધઃ, યેન તમતિક્રમ્યાન્યત્પ્રમાણં મૃગ્યતે ।
પ્રમાણાન્તરાપેક્ષતા પ્રત્યુક્તા ।
અનન્તરફલાદર્શનેન તુ વિરોધો નિયોગગમ્યે ઽપિ તસ્મિન્નવિશિષ્ટઃ ।
આનન્તર્યસ્યાપ્રમાણાર્થત્વેન તદભાવઃ શબ્દે ઽપિ તુલ્યઃ ।
અથ વા શબ્દસ્તત્ર ન દુષ્યતિ ફલસાધનસામર્થ્યે, નિયોગસ્તુ દુષ્યત્યેવ ।
ન હિ તતઃ પુરુષર્થસાધનાવબોધઃ સંભવતિ ।
તચ્ચેદં વિધિવિવેકભાવનાવિવેકાભ્યામવગન્તવ્યમ્ ।
તસ્માત્ સંબન્ધજ્ઞાનાપેક્ષત્વેન પદાર્થાન્તરૈઃ સમાનત્વાદ્વિધાયકાર્થસ્ય ન શક્યં વિશેષેણ વક્તું ---
તન્નિબન્ધનઃ પદાર્થસંસર્ગ ઇતિ ।
સર્વ એવ તુ પદાર્થાઃ સંબન્ધયોગ્યૈઃ કારકાદિભાવૈઃ સ્વપદેભ્યઃ પ્રતીતાઃ સન્નિકર્ષેણ સંસૃજ્યન્તે, યતો લોકાચ્છબ્દવ્યાપારાવગમઃ ।
લોકે ચ [ક્ક્સ્_112] પદૈઃ સ્વાર્થાનાં પ્રતિપાદનં સન્નિકર્ષેણ વિશિષ્ટાર્થપરતયા, ન સ્વાર્થમાત્રપ્રતિપત્તિપરતયા ।
તથા ચ સર્વપદાર્થાકાઙ્ક્ષાનિબન્ધન એવ સંસર્ગઃ ।
સર્વે હિ તે પદૈરપર્યવસિતરૂપાઃ સ્વરૂપમાત્રે પ્રકાશ્યન્તે ।
એવં પદાર્થાન્તરૈસ્તુલ્યત્વાદ્વિધેઃ ન વિશેષેણ તન્નિબન્ધનઃ સંસર્ગઃ ।
સર્વપદાર્થનિબન્ધને ચ સંસર્ગે ન વિધ્યભાવેન સંસર્ગો નોપપદ્યતે ।
તદેવં ન સંસર્ગાર્થમપિ વિધિરુપાસનીયઃ ।
કથં નોપાસનીયઃ, યદા નિયોગપરતયૈવ પદાનાં સ્વાર્થેષુ સંસર્ગજ્ઞાનમ્? પ્રવર્તકવચનાન્તરપ્રવૃત્તિદર્શનેન હિ તદ્ધેતુપ્રત્યયમનુમાય તત્ર તસ્ય સામર્થ્યં ગમ્યતે ।
નૈતત્, અપ્રવર્તકે ઽપિ વાક્યે સ્વરૂપનિષ્ઠે સંબન્ધગ્રહણાત્ ।
સન્નિધાપિતાગ્નિવ્યતિરિક્તપાક્યોપકરણમગ્ન્યર્થિનં પ્રતિ યદોચ્યતે ---
‘ચૈત્રગૃહે કૃશાનુઃઽ; ઇતિ, તદા તતસ્તેનાનયનં દૃષ્ટ્વા ગમ્યતે ---
‘ઇહાનેનાગ્નિસત્તા પ્રતીતા, સા ચાસ્માદ્વાક્યાત્ઽ; ન ચ શક્યં વક્તુમ્ ---
‘તત આનયઽ; ‘ગચ્છ વા તત્રઽ; ઇતિ વાક્યાત્પ્રત્યયઃ ।
અગ્નિસત્તામાત્રપ્રત્યયેન વાક્યાત્પ્રવૃત્તિસિદ્ધેર્ન વાક્યસ્ય નિયોજને ઽપિ સામર્થ્યં શક્યતે કલ્પયિતુમ્ ।
અર્થાન્તરાન્વયે ચ પ્રયોગપ્રત્યયોપપત્તૌ ન વિશેષાન્વયે પ્રમાણમ્ ।
અન્યથા વેદાર્થો નિષ્પ્રમાણક એવ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
અથ કર્તવ્યતાજ્ઞાનાદ્વિનાનર્થક્યમુચ્યતે

ન પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિભ્યામન્યદ્વાક્યપ્રયોજનમ્ ।
પ્રતિપત્તિવિધૌ તુલ્યં યદિ સૈવ પ્રયોજનમ્

સમાનમેત્તદર્થં ચ સમર્પયતિ ચેદયમ્ ।
પ્રજ્ઞાક્રિયોપાસનાધિકારસિદ્ધિવ્યપેક્ષિતમ્

હન્ત તર્હિ સ્વરુપે તન્ન વચઃ પર્યવસતિ ।
[ક્ક્સ્_113] તુલ્યમેતત્સમાપ્તં ચ વાક્યં વાક્યાન્તરાનુગમ્

નિયોગાનુપ્રવેશો ઽસ્તિ તવદ્યદિ વૃથાન્યથા ।
તત્ત્વાવબોધવિધ્યંશસ્તાવદેવં સમુદ્ધૃતઃ

અથ મન્યતે ---
વસ્તુસ્વરૂપમાત્રજ્ઞાનં કર્તવ્યતાજ્ઞાનરહિતં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિશૂન્યમનર્થકમ્ ।
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રયુક્તા હિ વાક્યપ્રવૃત્તિઃ ।
અથો ઽર્થવત્ત્વાય વિધિઃ ।
અન્યથાનર્થક્યમ્ ।
તત્રોચ્યતે ---
પ્રતિપત્તિવિધાવપિ તુલ્યમાનર્થક્યમ્ ।
તથા હિ ---
‘એવંવિધઃ પ્રતિપત્તવ્યઃઽઇત્યપિ ન તત્સ્વરૂપજ્ઞાનાતિરિક્તા કાચન પ્રવૃત્તિર્નિવૃત્તિર્વા ।
અથ સ્વરૂપજ્ઞાનમેવ પ્રયોજનમ્, તત્સ્વરૂપમાત્રનિષ્ઠે ઽપિ તુલ્યમ્ ।
અથ પ્રતિપત્તિવિધિઃ ‘પ્રજ્ઞાં કુર્વીતઽ; ‘સ ક્રતું કુર્વીતઽ; ‘આત્મેત્યેવોપાસિતઽઇત્યધિકારવિધિવ્યપેક્ષિતપ્રજ્ઞોપાસનાવિષયસમર્પણેનાર્થવાન્, નાવગતવિષયસ્વરૂપા પ્રજ્ઞા શક્યેતિ ।
સ્વરૂપનિષ્ઠમપિ વચસ્તથાર્થવત્ ।
તસ્ય સમર્પણે સુતરાં સામર્થ્યમ્ ।
નન્વેવમસ્ય સ્વરૂપનિષ્ઠા હીયતે નિયોગાનુપ્રવેશિનઃ ।
સ્વગતનિયોગનિષ્ઠમપિ તર્હિ તન્ન, નિયોગાન્તરાનુપ્રવેશાત્ ।
અથ મતમ્ ---
સ્વાર્થપર્યવસિતમેવ વાક્યં વાક્યાન્તરેણૈકવાક્યતામુપૈતિ ।
સો ઽયં પ્રાકરણિકઃ સંબન્ધ ઉચ્યતે ।
અન્યથા વાક્યલક્ષણ એવ સ્યાત્ ।
એતદપિ સમાનમ્ ।
નિયોગાનુપ્રવેશે ઽપિ ન સ્વરૂપનિષ્ઠતા હીયતે ।
નન્વસ્તિ નિયોગાનુપ્રવેશઃ, અન્યથા આનર્થક્યાત્ ।
કામમ્ ।
તત્ત્વપ્રતિપત્તિવિધિસ્તુ તાવદાનર્થક્યાન્નિરાકૃતઃ, વિધેર્વિનાપિ તસ્માચ્છબ્દાત્તત્વાવબોધસિદ્ધેઃ ।
નનૂત્પત્તિવિધિઃ કર્મરૂપબોધે વ્યવસ્થિતઃ ।
યથા તત્ત્વજ્ઞાનવિધિસ્તથા બોધે ઽવતિષ્ઠતામ્

અધિકારાત્પ્રવૃત્તિશ્ચ મતા કર્માધિકારવત્ ।
[ક્ક્સ્_114] અજ્ઞાનજ્ઞાપનમતો ઽથાપ્રવૃત્તપ્રવર્તનમ્

વિધિમાચક્ષતે ધીરા ઇત્યેતદપિ તાદૃશમ્ ।
કર્મસ્વરૂપાવગમસ્તત્ર નેષ્ટં વિધેઃ ફલમ્

કિં તુ કાર્યવ્યપેક્ષસ્ય ફલવાક્યેન સંગતિઃ ।
ઇહાધિકારસંબન્ધો યસ્ય તન્ન વિધીયતે

તત્ત્વં તત્ત્વાવબોધસ્ય નાધિકારપ્રવેશિતા ।
ન હિ વ્રીહ્યાદિવિષયં પ્રત્યક્ષમધિકારભાક્

યદપિ ચોદ્યતે ---
યથોત્પત્તિવિધેઃ કર્મરૂપપ્રતિપત્તિમાત્રમર્થઃ ---
‘આગ્નેયો ઽષ્ટકપાલઃઽ; ઇતિ ।
ન તતઃ પ્રવૃત્તિઃ ।
અધિકારવિધિનિબન્ધનત્વાત્તસ્યાઃ ।
તથા તત્ત્વાવબોધવિધેસ્તત્ત્વાવબોધમાત્રમર્થઃ, પ્રવૃત્તિરધિકારવિધેઃ ---
‘પ્રજ્ઞાં કુર્વીતઽઇત્યાદેઃ ।
યતશ્ચ પ્રવૃત્તિપ્રતિપત્તિપ્રયોજનભેદો વિધેઃ, અતો ઽસ્ય લક્ષણદ્વયમાહુઃ ---
અજ્ઞાતજ્ઞાપનમપ્રવૃત્તપ્રવર્તનમિતિ ।
એતદપ્યસારમ્ ।
યતો નોત્પત્તિગતસ્ય વિધાયકસ્ય સ્વરૂપાવગમમાત્રમિષ્યતે ફલમ્ ।
અપિ ત્વધિકારવાક્યસંબન્ધઃ ।
તથા હિ ---
વિધેઃ પુરુષાર્થમાત્રસાધનત્વે ઽવબુદ્ધે તદ્વિશેષાકાઙ્ક્ષાયામધિકારસંબન્ધો લભ્યતે ।
ન ચ તત્ત્વપ્રતિપત્તિવિધેરપિ તદેવ ફલમ્ ।
યતો યસ્યાધિકારસંબન્ધ ઉપાસનાદિવિષયસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય, તદક્રિયાત્મત્ત્વાન્ન વિધિવિષયઃ ।
યત્તુ તદ્વિષયસ્તત્ત્વજ્ઞાનમ્, તસ્ય નાધિકારસંબન્ધઃ, વ્રીહ્યાદિપ્રત્યક્ષવત્ ।
ન હિ વ્રીહ્યાદિસ્વરૂપગ્રાહિ પ્રમાણં પ્રયોગૈકદેશતાં ભજતે ।
પ્રમિતાનામધિકારસંબન્ધાન્નિષ્પન્નાનામિવાનોવાસઃપ્રભૃતીનામ્ ।
વાનતક્ષણાદિર્હિ તત્ક્રિયા નાધિકારમનુપ્રવિશતીતિ ।
[ક્ક્સ્_115] ઇદાનીં તૃતીયપ્રતિપત્તિગોચરો વિધિઃ પરાસ્યતે, તત્ત્વાવબોધવિષયત્વેન સંબન્ધાત્ ।
દ્વિતીયપ્રતિપત્તિવિષયો હિ ન તત્ત્વાવબોધવિષયઃ, કિં તુ તદભ્યાસવિષયઃ ।
સોપાયમન્યત્તર્હીદં શાબ્દાજ્જ્ઞાનં વિધીયતે ।
પ્રલીનગ્રહણગ્રાહ્યવિભાગોદ્ગ્રાહમદ્વયમ્

ન હિ ભિન્નાર્થસંસર્ગરૂપવાક્યાર્થધીપદમ્ ।
આત્મતત્ત્વં નિષ્પ્રપઞ્ચમિત્યેતદપિ પેલવમ્

અદ્વયાત્મપ્રકાશો ઽસાવનવચ્છેદવિભ્રમઃ ।
સ્વાત્મસ્થિતિઃ સુપ્રશાન્તા ફલં તન્ન વિધેઃ પદમ્

તત્સાધનાવબોધે હિ વિધાતૃવ્યાપૃતિર્મતા ।
અપેક્ષિતોપાયતૈવ વિધિરિષ્ટો મનીષિભિઃ

તતો હ્યધ્યવસાયાદિર્નાકસ્માન્નાભિધાનતઃ ।
ન બ્રૂમઃ ---
શબ્દોત્થસ્તત્ત્વબોધો વિધીયત ઇતિ ।
કિં તુ પ્રત્યસ્તમિતબુદ્ધિબોધ્યભેદાવગ્રહઃ ।
અતશ્ચાદ્વયો દ્વિતીયતદ્વિધબોધાભાવાદ્વા પ્રમાતૃપ્રમેયદ્વયવિરહાદ્વા તતો ઽન્યઃ ।
તસ્ય ચાલૌકિકસ્ય પ્રમાણાન્તરાદુત્પત્ત્યુપાયસ્યાનવગમાત્સહોપાયૈઃ શમદમમનનધ્યાનબ્રહ્મચર્યાદિભિર્વિધાનમ્ ।
યતો ન શાબ્દજ્ઞાનવિષય આત્મતત્ત્વમ્ ।
વાક્યલક્ષણો હિ શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ।
તસ્ય ચ વિષયો નાનાપદાર્થસંસર્ગાત્મા, તદનુગમેન પ્રતીતેઃ ।
તજ્જ્ઞાનસ્ય ચ વિવિધાર્થમાત્રસંભેદાવભાસસ્યાત્મતત્ત્વં નિષ્પ્રપઞ્ચં દ્વૈતલેશેનાપ્યનવમૃષ્ટં કથં ગોચરઃ સ્યાદિતિ ।
એતદપ્યસારમ્ ।
યતો યો ઽસાવદ્વયો દ્વૈતલેશસંસ્પર્શવિકલ આત્મતત્ત્વબોધઃ સો ઽવચ્છેદવિભ્રાન્તિવિરહાત્તસ્ય સ્વરૂપાવસ્થાનમ્ ।
અવચ્છેદકલુષતયા હિ તદનાત્મરૂપેણ પ્રકાશતે ।
ન તુ તતો ઽન્યસ્તત્ત્વબોધઃ ।
‘સત્યં [ક્ક્સ્_116] જ્ઞાનમનન્તમ્ઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ ।
આત્મતત્ત્વં ચ પ્રશાન્તશોકાદિવિશ્વાશિવમ્, અપહતપાપ્માદિશ્રુતેઃ ।
પ્રકાશમાનાનતિશયાનન્દમ્, ‘વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ; ‘એષો ઽસ્ય પરમ આનન્દઃ, એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિઽ; ઇતિ શ્રુતિભ્યઃ ।
તથા ચ તત્સ્વરૂપસ્થિતિર્વિશ્વાશિવોપશમાન્નિરતિશયાહ્લાદાવાપ્તેશ્ચ સુષ્ઠુ પ્રશાન્તાપરઃ પુરુષાર્થઃ ફલમ્ ।
ઉક્તં ચ ---
‘આત્મલાભાન્ન પરં વિદ્યતેઽ; ઇતિ ।
ન ચ પુરુષાર્થે ઽપ્યજ્ઞાતોપાયે ન પ્રવર્તત ઇતિ યુક્તમ્, યતઃ પ્રવૃત્તેઃ પૂર્વરૂપમિચ્છા ।
તથા ચ તદ્વારેણ પ્રવૃત્ત્યુપદેશ ક્વચિત્ ---
‘અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽ; ।
તથા ‘યો હિ યદિચ્છતિ સ તત્કરોતિઽ; ઇત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચ અજ્ઞાતોપાયે ચેન્ન પ્રવર્તતે, અવશ્યમુપાયજ્ઞાપનયા તત્ર પ્રવર્ત્યઃ ફલમુદ્દિશ્ય ।
તાવતા ચ તત્રાપિ પ્રવૃત્તિસિદ્ધેર્ન વિધાયકસ્ય તત્ર વ્યાપાર આશ્રયિતવ્યઃ ।
તદુક્તમ્ ---
‘તસ્ય લિપ્સાર્થલક્ષણાઽ; ઇતિ ।
તસ્માત્ફલસાધન એવ વિધિવ્યાપારઃ ।
નનુ ફલવત્યપ્યર્થલક્ષણા પ્રવૃત્તિઃ, ક્વ તર્હિ વિધિવ્યાપારઃ? ઇત્થંભાવે ।
નૈતત્સારમ્ ।
યતો યથૈવ સાધનસામાન્યે ઽર્થાત્, પ્રવૃત્તિઃ, તથેત્થંભાવસામાન્યે ઽપિ ।
યતો નાનનુગ્રહકં સાધનં સમર્થમ્ ।
અથ તદ્વિશેષે પ્રવર્ત્યઃ, સાધનવિશેષે ઽપિ તથાસ્તુ ।
અપિ ચ અપેક્ષિતોપાયતૈવ વિધિઃ, તસ્યા અપ્રવૃત્તપ્રવર્તનાલક્ષણત્વાત્, પ્રવૃત્તિહેતોશ્ચ ધર્મસ્ય પ્રવર્તનાશબ્દાભિધેયત્વાત્, ઇષ્ટતાયાસ્તત્સાધનતાયાશ્ચાન્યસ્ય પ્રવૃત્તિહેતોરભાવાત્, ઇષ્ટતાયાશ્ચ પ્રમાણાન્તરાવસેયત્વાત્સ્વયં પ્રવૃત્તેઃ જાનાત્યેવાસૌ ‘મયૈતત્કર્તવ્યમ્ઽ; ઇતિ નેષ્ટતાયામપ્રવૃત્તપ્રવર્તનાત્વમ્ ।
ઇષ્ટસાધનતાયાં તુ પ્રમાણાન્તરાવગમાભાવાચ્છબ્દૈકગમ્યાયાં ન શબ્દમન્તરેણાપ્રવૃત્તપુરુષપ્રવૃત્તિહેતુત્વમ્ ।
અતઃ સા શબ્દપ્રમાણિકા સતી વિધિરિતિ ગીયતે ।
અનુતિષ્ઠતશ્ [ક્ક્સ્_117] ચ સાધનમનુષ્ઠેયં પ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
ન સ્વભાવસિદ્ધમ્ ।
તેનાનુતિષ્ઠતઃ સાધનતાવિધિઃ ।
અતો ઽનુષ્ઠાનં સાધનવિષયમેવ વિધાયકાચ્છબ્દાદ્ગમ્યતે ।
નનુ અધ્યવસાયઃ, આકૂતમ્, આદ્યા પ્રવૃત્તિઃ, કાલત્રયવિયુક્તં પ્રવૃત્તિમાત્રમ્, અજ્ઞાતક્રિયાકર્તૃસંબન્ધ ઇતિ વિધિવિદો વિધિં વ્યાચક્ષતે ।
નૈતત્સારમ્ ।
યતો ઽધ્યવસાયાદીનામેવ હેતુરત્ર મૃગ્યતે ।
સ ચ નાન્યો ઽપેક્ષિતોપાયતાયાઃ ।
ન ચ તે નિરસ્તહેતવઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
અભિધાનમેષાં હેતુઃ ।
તચ્ચ વાર્તમ્ ।
અભિધાનાદ્ધિ પ્રતીતિરેષાં સ્યાત્, નોત્પત્તિઃ ।
ન હિ પ્રતીતિમાત્રેણ ઘટાદયઃ પ્રવૃત્તિહેતવ ઇત્યાદિ વર્ણિતં વિધિવિવેકે ।
અથવા ---
નાભિધાનતઃ ।
ન ચ શબ્દાદધ્યવસાયાદિઃ, જ્ઞાપકત્વાદવ્યુત્પન્નપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાદિત્યાદિ તત્રૈવોક્તમ્ ।
અથવા ‘યો મન્યતે ---
‘મયેદં કર્તવ્યમ્ઽ; ઇતિ યતો ઽધ્યવસાયઃ ‘નિયુક્તો ઽસ્મિઽઇતિ યતો બુદ્ધિઃ સ નિયોગો વિધિશબ્દપર્યાય ઇતિ, તં પ્રત્યુચ્યતે ।
તત એવાપેક્ષિતોપાયત્વાત્ ‘કર્તવ્યમ્ઽઇત્યધ્યવસાયઃ ।
તથા હિ ---
કર્તુરિષ્ટાભ્યુપાયે ‘કર્તવ્યમ્ઽઇતિ લોકે બુદ્ધિઃ ।
તદભાવે તુ ‘અકર્તવ્યમ્ઽ; ઇત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ ।
તે ચ તદ્વિષયે ગમ્યેતે ।
તથા ‘નિયુક્તો ઽસ્મિઽ; ઇતિ ‘પ્રવર્તિતો ઽસ્મિઽઇતિ સ્વાત્મપ્રવૃત્તિહેતુપ્રતીતિઃ ।
ન ચ સો ઽન્ય ઇષ્ટાભ્યુપાયતાયાઃ ।
ન ખલુ દૃષ્ટસામર્થ્યે ઽકસ્માદ્વિના હેતુનાહેતુરિતિ યુક્તિમત્ ।
ન હિ તં પરિત્યજ્ય લૌકિકમલૌકિકકલ્પને પ્રમાણમસ્તિ ।
કુતશ્ચ? નાભિધાનતઃ ।
ન ખલ્વલૌકિકસ્યાભિધાનં સંભવતિ, સંબન્ધાગ્રહાદિત્યુક્તમ્ ।
અથ વા તતો હ્યધ્યવસાયપ્રારમ્ભાનુષ્ઠાનપરિસમાપનાઃ, અપેક્ષિતોપાયત્વાત્ ।
તત્સદ્ભાવ એવ નિયુક્તપ્રવૃત્તેઃ યસ્ય કસ્યચિન્નિયોગાદપ્રવૃત્તેઃ ।
[ક્ક્સ્_118] સ્યાદેતત્ ---
‘કર્તવ્યમ્ઽ; ઇતિ પ્રત્યયાત્પ્રવર્તતે ।
અન્યથા કર્તવ્યં ન કૃતં સ્યાત્ ।
તચ્ચ ન, નાકસ્માત્કર્તવ્યપ્રત્યયોત્પાદઃ ।
સ હિ સ્વાર્થાવાપ્તિનિમિત્તઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
શબ્દાદેવ કર્તવ્યતાબુદ્ધિઃ ।
તત્રોચ્યતે ---
નાભિધાનતઃ ।
ન શબ્દાત્કર્તવ્યતાબુદ્ધિઃ ।
નિયોગો હિ શબ્દાર્થઃ ।
સ હિ નિયોક્તૃધર્મઃ સ્વતન્ત્રો વા સ્યાત્ ।
કર્તવ્યતા તુ વિષયધર્મઃ ।
અથ વિષયધર્મં નિયોગં બ્રૂયાત્, પ્રાપ્તમપેક્ષિતોપાયત્વમ્ ।
અથ નિયોગાત્કર્તવ્યતા સ્યાત્ ।
એવમપિ ન તસ્યાં શબ્દઃ પ્રમાણમ્,સાક્ષાત્તસ્ય નિયોગાભિધાયિત્વાત્ ।
નાપ્યર્થાત્, અકર્તવ્યે ઽપ્યનાપ્તનિયોગદર્શનાત્ ।
અથ નિયોગસ્ય કાર્યતા ગમ્યતે ।
તન્નિષ્પત્ત્યધીનેતિ વિષયે કર્તવ્યતાવગમઃ ।
તદસત્, વિષયે કાર્યતાપ્રતીતેર્લોકે ।
તથા હિ ‘ગૌર્દુહ્યતાં ત્વયાઽ; ઇતિ નિયોગે અન્યેન દુગ્ધાયાં ન પુનર્દોહમારભતે, વિષયસ્ય કાર્યતાપ્રતીતેઃ તસ્ય નિષ્પાદિતત્વાત્ ।
ન ચાન્યેનૈવ નિયોગો નિષ્પાદિતઃ, તસ્યાનિયુક્તત્વાત્ ।
તત્ર નિયોગસિદ્ધયે પુનર્દોહારમ્ભઃ સ્યાત્ ।
વિસ્તરેણ ચાયમર્થો વિધિવિવેકે વિચારિત ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
સ્યાદેતત્ ---
અસ્ય જ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વાદ્વિધાનમ્ ।
વિદ્યાસાધ્યો હિ મોક્ષઃ શ્રૂયતે ‘વિદ્યયા તદારોહન્તિઽ; ‘વિદ્યયામૃતમશ્નુતેઽયસ્તમાત્માનમનુવિદ્ય વિજાનાતિ સ સર્વાંશ્ચ કામાન્ઽ; તથા ‘સ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિઽ; ઇત્યાદિ ।
ન ચ સાધ્યત્વે ઽપ્યન્તવત્ત્વમ્, શબ્દગમ્યત્વાદનાવૃત્તેઃ ---
‘ન ચ પુનરાવર્તતેઽ; ઇતિ ।
ન હ્યેષ તર્કગમ્યઃ ।
યેન તર્કેણાસ્ય તત્ત્વં વ્યવસ્થાપ્યેત ।
શબ્દગમ્યસ્ય તુ શબ્દાદેવ તત્ત્વવ્યવસ્થા ।
[ક્ક્સ્_119] અનન્તવિદ્યાસાધ્યત્વાદ્વાનન્તત્વમ્ ।
ક્ષણિકત્વે ઽપિ ચ વિજ્ઞાનસ્ય સંતતિરૂપેણાનન્તત્વમ્ ।
તત્રાહુઃ ---
ન ચ મોક્ષઃ ફલં તસ્ય સાધ્યો મોક્ષો ન ચાપરઃ

અવિદ્યાસ્તમયો મોક્ષઃ સા સંસાર ઉદાહૃતા ।
વિદ્યૈવ ચાદ્વયા શાન્તા તદસ્તમય ઉચ્યતે

કઃ પુનરેષ મોક્ષઃ? યદ્યનાગતદેહેન્દ્રિયબુદ્ધ્યનુત્પાદઃ ‘અશરીરં વાવસન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ; ---
ઇતિ દર્શનાત્, સ પ્રાગભાવો ન સાધ્યઃ ।
અથ બ્રહ્મપ્રાપ્તિઃ, સા ચૈત્રગ્રામયોરિવ વા સ્યાજ્જીવબ્રહ્મણોર્માર્ગશ્રુતિભ્યઃ ---
ઽશતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યસ્તાસાં મૂર્ધાનમભિ નિસ્સૃતૈકા ।
તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ ---
‘સ યાવત્ક્ષિપ્યેન્મનસ્તાવદાદિત્યં ગચ્છત્યેતદ્વૈ ખલુ લોકદ્વારમ્ઽ; તથા ‘તે ઽર્ચિષમભિસંભવતિ અર્ચિષો ઽહઃઽઇત્યાદિ ।
યથા વા મધુનિ નાનાકુસુમરસાનાં સમુદ્રે ચ નદીનાં પ્રાપ્તિરવિભાગલક્ષણા તથા સ્યાત્, ‘યથા લોકે મધુકૃતો મધુ કુર્વન્તિઽ; ઇતિઽ; ‘યથા સોમ્યેમા નદ્યઃઽ; ઇતિ દર્શનાત્ ।
કાર્યસ્ય વા કારણભાવાપત્તિઃ, ‘તથા વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
તદ્રૂપપરિણામલક્ષણા વા યોગવ્યાઘ્રવત્, ‘સ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ; ઇતિ દર્શનાત્ ‘બ્રહ્મ સંપદ્યતઽ; ઇતિ ચ ।
સ્ફટિકસ્યેવ રાગાપકર્ષણેન [ક્ક્સ્_120] સ્વરૂપપ્રાપ્તિલક્ષણા, ‘પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ; ઇતિ શ્રવણાત્ ।
તત્ર ન તાવત્પ્રથમઃ કલ્પઃ, સર્વગતત્વાત્ ---
‘તદન્તરસ્ય સર્વસ્યઽ; ‘નિત્યં વિભું સર્વગતમ્ઽ; ઇતિ ।
અનન્યત્વાચ્ચ, તદ્વિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનોપદેશાત્, ‘તત્ત્વમસિઽ; ઇતિ સાક્ષાત્પ્રતિપાદનાત્, પ્રત્યગાત્મવૃત્તિના ચ સર્વત્રાત્મશબ્દેન નિર્દેશાત્, ‘અથ યો ઽન્યામ્ઽ; ઇતિ ભેદદર્શનાપવાદાત્ ।
અત એવ ચ ન દ્વિતીયઃ, નિરવયવત્વાચ્ચ, ‘નિષ્કલં નિષ્ક્રિયમ્ઽઇતિ પરસ્પરાવયવસંભેદલક્ષણસ્યાવિભાગસ્યાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ તૃતીયઃ, કાર્યસ્ય સર્વદા કારણત્વાત્ ।
અથ કાર્યરૂપનાશઃ, ઉચ્છેદાત્મતાપ્રસઙ્ગો મોક્ષસ્ય ।
તત્ર ‘વિદ્યયામૃતમશ્નુતેઽ; ઇતિ વિરોધઃ, વિદ્યયૈવોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
આત્મોચ્છેદસ્ય ચાનિષ્ટત્વાદફલત્વમ્ ।
પ્રતિષિદ્ધશ્ચ ‘અક્ષરમ્ઽઇત્યત્ર મુખ્યઃ કાર્યકારણભાવઃ ‘વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્ઽઇતિ વિકારાનૃતત્વપ્રતિપાદનાચ્છ્રુત્યા ।
ન ચતુર્થઃ, અનન્યત્વાદેવ, ચૈતન્યસ્ય ચ બ્રહ્મરૂપસ્યાવિશેષાત્ ।
અથ વિજ્ઞાનાત્મનાં શોકમોહાદ્યભાવો વિશિષ્યત ઇતિ ચેત્તત્રાપિ શોકાદયશ્ચેદાત્માનો વિજ્ઞાનાત્મનામ્, અનુચ્છેદ્યાઃ ।
અથ ગુણા અર્થાન્તરમાગમાપાયિનઃ ક્ષણિકાઃ, ક્ષણિકત્વાદેવ ચોચ્છિદ્યન્ત ઇતિ ન તત્સાધનમપેક્ષ્યમ્ ।
ન ચાગામિનામનુત્પત્તયે ઽપેક્ષ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
અથ ઐશ્વર્યવિશેષો બ્રહ્મણિ ।
તત્પ્રાપ્તિસ્તદ્રૂપપરિણામો મોક્ષઃ, ‘સ સ્વરાડ્ ભવતિઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તદસત્, અનેકેશ્વરાનુપપત્તેઃ ।
બ્રહ્મણો ન્યૂનં સમં વા વિજ્ઞાનાત્મનામ્ [ક્ક્સ્_121] ઐશ્વર્યં સ્યાત્? ન્યૂનત્વેન બ્રહ્મરૂપાપત્તિર્ન સ્વારાજ્યમ્ ।
તથા હિ ---
બ્રહ્મશબ્દવાચ્યઃ પરમેશ્વરસ્તેષામધિપતિઃ સ્યાત્ ।
તથા ચાન્યરાજતા ।
તત્ર ચાન્તવત્વં શ્રૂયતે ---
‘અથ યે ઽન્યથાતો વિદુઃ, અન્યરાજાનસ્તે ક્ષય્યલોકા ભવન્તિઽ; ઇતિ ।
ઉપપદ્યતે ચ પરમેશ્વરેચ્છયા ન્યૂનૈશ્વર્યાણામૈશ્વર્યપ્રચ્યુતિદર્શનાલ્લોકે ।
‘સમત્વસ્ય ત્વનપપત્તિરેવ યુગપત્ ।
એકશ્ચેત્સર્વાધિપતિઃ સર્વસ્ય પ્રશાસિતા, પરઃ કિં કુર્વન્નીશઃ સ્યાત્? વિરોધાચ્ચ ।
ન ખલ્વેષામેકમતિત્વે હેતુરસ્તિ ।
તત્રૈકસ્મિન્ વસ્તુનિ વિરુદ્ધાભિપ્રાયયોરેકાભિપ્રાયાનુવિધાયિત્વે તસ્યેતરસ્યાનીશ્વરત્વમ્ ।
ઉભયાનુપ્રાયાનુવિધાનં ન, વિરોધાત્ ।
ઉભયોરનનુવિધાને ઽનીશ્વરત્વમુભયોઃ ।
કાર્યાસિદ્ધશ્ચેદૈકમત્યે હેતુઃ પરિષદ્વત્, અન્યથા તસ્યાસિદ્ધેરિતિ ચેત્, પ્રત્યેકમનીશ્વરત્વમ્ ।
અથ પર્યાયેણૈશ્વર્યમવિરોધાયોચ્યતે, અન્તવત્તા ।
જગત્સર્ગસ્ય ચાસંભવાન્ન બ્રહ્મતુલ્યમૈશ્વર્યમ્ ।
યતઃ પર એવ જગત્સર્ગે શ્રૂયતે ।
તદુપાસનેન સર્ગોત્તરકાલો ઽપવર્ગ ઇતિ ।
તસ્માત્સ્ફટિકસ્યેવ રાગાદ્યપકર્ષણેન સ્વરૂપાવિર્ભાવો બ્રહ્મપ્રાપ્તિઃ, બ્રહ્મરૂપત્વાદ્વિજ્ઞાનાત્મનઃ ।
તથા ચ ‘પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽઇત્યુક્તમ્, અન્યરૂપનિષ્પત્તૌ સ્વશબ્દાનુપપત્તેઃ ।
નિષ્પદ્યમાનસ્યાભેદાત્સંબન્ધાદ્વોપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન, વિશેષણાનર્થક્યાત્સર્વસ્ય તસ્ય નિષ્પદ્યમાનસ્ય સ્વત્વાત્ ।
તત્ર યથા મલાપગમે શુક્લમેવ સદ્વસ્ત્રં ‘શુક્લં જાતમ્ઽઇત્યુચ્યતે તથા મોહાવરણવિગમે સ્વરૂપાવિર્ભાવે ‘સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ; ઇત્યુચ્યતે ।
તથા ‘બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્યેતિઽ; ઇતિ ।
તદેવં સ્વરૂપસ્થિતિલક્ષણત્વાન્મોહસ્ય ન કાર્યતા, પ્રાગપિ સ્વરૂપસ્ય ભાવાત્ ।
આગન્તુકસ્યાસ્વરૂપત્વાત્ ।
ન ચાન્યત્વમ્, યતો ઽવિદ્યાપગમ એવોક્તેન પ્રકારેણ મુક્તિઃ ।
અવિદ્યા સંસારઃ ।
વિદ્યૈવ ચાવિદ્યાનિવૃત્તિઃ યદ્યગ્રહણમવિદ્યા, યતો ભાવ [ક્ક્સ્_122] એવાભાવવ્યાવૃત્તિઃ ।
અથ વિપર્યાસઃ, તથાપિ વિરોધિતતત્ત્વજ્ઞાનોદય એવ તન્નિવૃત્તિઃ ।
ન હિ શુક્તિકાજ્ઞાનોત્પાદાદન્યા રજતજ્ઞાનનિવૃત્તિસ્તત્સાધ્યા પ્રયત્નાન્તરસાધ્યા વા, તયોર્યૌગપદ્યાત્પ્રયત્નાન્તરાનપેક્ષણાચ્ચ ।
તથા ચ વિદ્યાબ્રહ્મપ્રાપ્ત્યોસ્તુલ્યકાલતા શ્રૂયતે ---
‘બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ; ઇતિ, તથા ‘આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્, ન બિભેતિઽ; ‘તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ ।
તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽ; ‘તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ; વેદ -- ભવતિ, વિદ્વાન્ -- ન બિભેતિ, કો મોહઃ -- પશ્યત ઇતિ પૌર્વાપર્યાશ્રવણાત્ ।
યત્તુ ક્વચિત્પૌર્વાપર્યં તત્ ‘વ્યાદાય સ્વપિતિઽઇતિ યથા ।
નન્વેકત્વે તુલ્યકાલતાપ્યનુપપન્ના ।
ન, એકસ્યાપિ વસ્તુનો ભાવાભાવરૂપેણ વ્યપદેશાત્, તથા ---
‘યદા ઘટો નશ્યતિ તદા કપાલાનિ જાયન્તેઽ; ઇતિ ।
કથં તર્હિ માર્ગાવિભાગસર્ગાપ્યયૈશ્વર્યશ્રુતયઃ? તત્રાહુઃ ---
ન માર્ગશ્રુતયો નિરુપાધિવિશુદ્ધબ્રહ્મવિદ્યાવિષયાઃ ।
યત્ર હિ સર્વોપાધિવિશુદ્ધમસ્થૂલાદિકં બ્રહ્મોપાસ્યમ્, તત્ર ‘બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્યેતિઽ; ‘ન તસ્માત્પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ, અત્રૈવ સમવનીયન્તેઽ; ઇતિ પ્રાણાનુત્ક્રમણેન વિજ્ઞાનાત્મન એવાગતિરુચ્યતે ।
ન હિ તદગમને તદુપાધેસ્તસ્ય બ્રહ્મણો ભેદેન વિજ્ઞાનાત્મત્વમ્ ।
યત્ર તુ ‘મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃઽ; ઇતિ સોપાધ્યુપાસ્યમ્, તદ્વિષયાસ્તાઃ ।
યત્રૈતચ્છ્રૂયતે ---
‘અરશ્ચ હ વૈ ણ્યશ્ચાર્ણવૌ બ્રહ્મલોકે તૃતીયસ્યામિતો [ક્ક્સ્_123] દિવિ તદૈરંમદીયં સરસ્તદશ્વત્થઃ સોમસવનસ્તદપરાજિતા પૂર્બ્રહ્મણઃ પ્રભુવિમિતં હિરણ્મયં વેશ્મઽ; ઇતિ ।
તથા ચાબ્રહ્મવિદામપિ તદ્ગતિશ્રવણમ્ ---
‘યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યં તપ ઇત્યુપાસતેઽ; ઇતિ ।
પરબ્રહ્મપ્રાપ્તિસ્તુ નાબ્રહ્મવિદાં યુજ્યતે,
‘વિદ્યયા તદારોહન્તિ યત્ર કામાઃ પરાગતાઃ ।
ન તત્ર દક્ષિણા યાન્તિ નાવિદ્વાંસસ્તપસ્વિનઃઽ; ॥
ઇતિ, તથા ‘તમેવ વિદિત્વાતિ મૃત્યુમેતિઽ; ઇતિ વચનાત્ ।
અપુનરાવૃત્તિ શ્રુતિસ્તર્હિ કથમ્? અત્ર કેચિન્મન્યતે ---
ક્રમમુક્ત્યાશ્રયણાત્તત્પ્રાપ્ય તત્રોત્પન્નનિરુપાધિતત્ત્વજ્ઞાનાઃ પરં પદમશ્નુવતે ।
યથોક્તમ્ ---
‘વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃ

સંન્યાસયોગાદ્યતયઃ શુદ્ધસત્ત્વાઃ ।
તે બ્રહ્મલોકેષુ પરાન્તકાલે
પરામૃતાઃ પરિમુચ્યન્તિ સર્વેઽ; ॥
બ્રહ્મલોકેષ્વિતિ કાર્યબ્રહ્મલોકનિર્દેશઃ, બહુવચનાત્તત્રાવયવદ્વારેણ બહુત્વોપપત્તેઃ ।
પરાન્તકાલો મહાપ્રલયો બ્રહ્મણઃ સ્વાધિકારપર્યવસાનમ્, તસ્મિન્ પરામૃતાઃ પરબ્રહ્મરૂપેણામૃતાઃ સન્તઃ સંન્યાસયોગાદ્ભેદેન પરમેશ્વરે સ્વકૃતાનાં કર્મણાં ફલાનાં ચ સંન્યાસાદ્યોગાચ્ચ સર્વમિદં કર્ત્રાદિ બ્રહ્મ ઇત્યુપાસનાત્ ।
તથા ચ સ્મૃતિઃ ---
‘બ્રહ્મણા સહ તે સર્વે સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે ।
પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્ઽ; ॥
અન્યે તુ મન્યતે ---
યથા ચન્દ્રલોકે યાવત્સંપાતમુષિત્વા સ્થિત એવ તસ્મિન્ ભુક્તભોગા આવર્તન્તે નૈવં સ્થિત એવ બ્રહ્મલોકે તત આવૃત્તિઃ ।
કિં તુ તત્પ્રલયપર્યવસાના [ક્ક્સ્_124] તત્ર સ્થિતિઃ ।
તત્પ્રલયે હિ ન તત આવૃત્તો ભવતિ ।
તતશ્ચાનાવૃત્તિઃ શ્રૂયતે ।
તથા ચ ‘ઇમં માનવમાવર્તં નાવર્તન્તેઽ; ઇતિ ‘ઇમમ્(?, ઇમ્ એદિતિઓન્), ઇહઽઇતિ વિશેષણમ્ ‘અમૃતત્વમેતિઽઇત્યમૃતત્વમાપેક્ષિકમ્, યથા ---
‘અમૃતા દેવાઃઽ; ઇતિ ।
તથા ચ પૌરાણિકસ્મરણમ્ ---
‘આભૂતસંપ્લવં સ્થાનમમૃતત્વં હિ ભાષ્યતેઽ; ઇતિ ।
યત્તુ મન્યતે ---
સર્વગતત્વે ઽપિ બ્રહ્મણો વિકૃતાવિકૃતભેદઃ ।
તતશ્ચ દેશભેદઃ ।
તથા ચાવિકૃતસ્ય બ્રહ્મણો દેશભેદઃ શ્રૂયતે ---
‘અથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતેઽ; ઇતિ ।
અતો ઽવિકૃતસ્ય નિયતદેશસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્તયે યુજ્યતે માર્ગવિશેષઃ ।
તત્સંપ્રધાર્યમ્ ।
ન તાવદનુત્પન્નાદ્વયવિશુદ્ધવિદ્યસ્યાયં માર્ગઃ, બ્રહ્મવિદઃ શ્રવણાત્ ।
નાપિ વિદ્યાવતઃ ।
વિદ્યોદયે નિખિલભેદોચ્છેદાદિતિ ।
મધુનદીનિદર્શનાવિભાગશ્રુતિરપિ વિવેકજ્ઞાનાભાવપરા, ન તુ તદ્વિધ એવાવિભાગઃ ।
સર્ગશ્રુતયો ઽપિ ન સર્ગપરાઃ ।
કિં તર્હિ? એકાત્મતત્ત્વપ્રતિપત્તિપ્રધાનાઃ ।
તતસ્તદનુગુણતયૈવ તાસામર્થવ્યવસ્થાનમ્, ન તુ તદ્વિરોધેન ।
તથા હિ ---
કસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિ? ‘સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ; ઇત્યેકત્વેનોપક્રમાત્ ‘ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ।
તત્સત્યમ્, સ આત્મા, તત્ત્વમસિઽઇત્યુપસંહારાદેકત્વેનૈવૈકાત્મ્યતત્ત્વપ્રતિપત્તિપરમેકમિદં વાક્યં ગમ્યતે ।
તત્ર યદ્યપરસ્તેજઃપ્રભૃતિતત્ત્વસર્ગઃ સત્યતયા વિધીયેત, વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
અતો યથોપાંશુયાજવાક્યે ઽજામિત્વોપક્રમોપસંહારે ‘વિષ્ણુરુપાંશુ યષ્ટવ્યઃઽઇત્યાદીનિ વચાંસિ [ક્ક્સ્_125] વાક્યભેદદોષાત્પૃથગ્વિધિત્વમલભમાનાનિ તાદર્થ્યાત્તદાનુકૂલ્યેન સ્તુત્યર્થતયા વ્યવતિષ્ઠન્તે, તથા સર્ગશ્રુતયો ઽપ્યેકત્વોપાયતયા ।
ન ચ વિપરીતં શક્યં વક્તુમ્ ---
એકત્વશ્રુતિરેવ ભેદપ્રતિપત્ત્યર્થેતિ, સર્વત્રૈકત્વેનોપક્રમાત્ ઉપસંહારાચ્ચ ।
યેનોપક્રમ્યતે યેન ચોપસંહ્રિયતે સ વાક્યાર્થઃ ।
ભેદપ્રતિપત્તેશ્ચાફલત્વાત્ ।
એકત્વપ્રતિપત્તેસ્તુ દૃષ્ટં શ્રુતં ચ ફલં શોકાદિનિવૃત્તઃ, વિશુદ્ધૈકાત્મ્યદર્શનેન તદવગમાત્ ‘તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ; ઇતિ શ્રવણાત્ ।
ફલવદઙ્ગતા ચાફલસ્ય ।
ઉપાયત્વં ચ ।
ન ચેદં જગદસન્મૂલમ્ ।
કિં તર્હિ? અદ્વિતીયૈકસન્મૂલમ્ ।
કારણાવ્યતિરેકાચ્ચ કાર્યસ્ય સદેકમેવેદમ્, ઘટાદિવત્ ।
મૃદ્રૂપેણ હિ ઘટાદયો નૈકત્વમતિક્રામન્તિ ।
નન્વેવં મુખ્ય એવ કાર્યકારણભાવ ઉક્તઃ સ્યાત્ ।
નૈતત્, એકત્વાવતારોપાયમાત્રત્વાત્ ।
ન ખલ્વત્ર કાર્યકારણભાવ એવ પ્રતિપાદ્યઃ, યેનાસૌ યથાશબ્દં મુખ્ય એવ ગૃહ્યેત ।
એકત્વોપાયત્ત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
એકત્વં ચાનેનોપાયેનાવતાર્યતે પુરુષઃ ।
સ ચ મુખ્યઃ પ્રધાનવિરોધી ।
‘એકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઇતિ પુનઃ પુનઃ શ્રુતેઃ સર્વભેદનિરાસપરત્વાન્ન શક્યં વક્તુમ્ ---
કારણાત્મનૈકત્વમ્, કાર્યાત્મના નાનાત્વમ્ ---
‘તત્સત્યમ્, સ આત્માઽ; ઇતિ ચ કારણસ્યૈવ સત્યત્વાવધારણાત્ ।
અન્યત્ર ચઽ; ‘ઇન્દ્રો માયાભિઃઽ; ઇતિ ભેદસ્ય માયાગમ્યત્વશ્રુતેઃ ।
સાક્ષાચ્ચ ભેદાભાવસ્ય શ્રવણાત્ ---
‘નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનઽ; ઇતિ ।
ભેદાભેદયોશ્ચ વિરોધાત્પ્રાગનુપપત્તેર્વર્ણિતત્વાત્ ।
તદવિરોધેન વર્ણ્યતે તદુપાદાનમાત્રતયા ભેદવિકલ્પસ્ય, બિમ્બપ્રતિબિમ્બવદ્વર્ણપદવાક્યાદિવચ્ચ ।
યથા હિ ન બિમ્બાત્પ્રતિબિમ્બાનામુત્પત્તિર્નાનારૂપાણામ્, બિમ્બોપાદાનમાત્રતયા પ્રતિબિમ્બભેદવિકલ્પસ્ય ।
ન હિ બિમ્બાત્ [ક્ક્સ્_126] પરસ્પરતો વા વ્યાવૃત્તાનિ કાનિચિદ્વસ્તૂનિ પ્રતિબિમ્બાનિ ।
બિમ્બોપાદાનં તુ તન્નાના નિર્ભાસમાત્રમ્ ।
તથા ન વર્ણેભ્યઃ પદવાક્યપ્રકરણાદીનિ કાનિચિદ્વસ્તૂનિ સન્તિ, તદુપાદાનમાત્રત્વાત્તત્કલ્પનાયાઃ ‘વર્ણેભ્યઃ પદાનિ નિષ્પદ્યન્તે, પદેભ્યો વાક્યમ્ઽ; ઇત્યુચ્યતે ।
અપિ ચ સ્વપ્ને ઽપિ સૃષ્ટિઃ શ્રૂયતે ---
‘ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્તિ, અથ રથાન્ રથયોગાન્ પથઃ સૃજતેઽઇતિ, તદ્વદેષા સ્યાત્, અન્યપરત્વાત્ ।
સ્વયમેવ ‘વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્ઽ; ઇતિ વિકારાસત્યતયા ન પારમાર્થિકીત્યુક્તમ્ ।
ઐશ્વર્યશ્રુતિષ્વપિ સ્વગુણવિદ્યાવિપાકો ઽયં શ્રૂયતે ---
‘સ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિઽ; ‘સર્વાંશ્ચ કામાનાપ્નોતિઽ; ‘સ સ્વરાડ્ ભવતિઽ; ઇતિ, ન તુ મોક્ષઃ ।
સ હિ નિરુપાધિબ્રહ્મવિદ્યાનિમિત્ત એવ ।
યદપિ ક્વચિદપુનરાવૃત્તિશ્રવણમ્, તસ્યાપિ દ્વયી ગતિર્વ્યાખ્યાતેત્યેકં દર્શનમ્ ।
અન્યે તુ મન્યન્તે ---
આવિર્ભૂતબ્રહ્મરૂપો બ્રહ્મણઃ સર્વાત્મત્વાત્સર્વેશિતૃત્વાચ્ચ સર્વોપભોગાનાં ચ ભોક્તૃત્વાત્તદાનન્દમાત્રારૂપત્વાદ્દેવાદ્યાનન્દાનાં ‘સ સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્ઽ; ‘સ સ્વરાડ્ ભવતિઽઇતિ તસ્ય તત્સંકીર્તનં બ્રહ્મરૂપાવિર્ભાવલક્ષણમોક્ષપ્રશંસાર્થમ્ ।
નનુ સર્વાત્મત્વેન સર્વકામાવાપ્તૌ સર્વશોકમોહાદ્યાપ્તિરપિ સ્યાત્ ।
ન, તેષામબ્રહ્મરૂપત્વાદવિદ્યાધ્યસ્તત્વાત્ ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યાનન્દભોગાસ્તુ બ્રહ્મણો રૂપમ્, ‘વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ; ‘નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ; ‘એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિઽ; [ક્ક્સ્_127] ‘સર્વસ્યેશાનઃઽ; ‘એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિઽઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તથા ચ યત્કિઞ્ચિદીશ્વરત્વં યચ્ચ વિજ્ઞાનં યશ્ચાનન્દો બ્રહ્માદિષુ સ્થાવરાન્તેષુ ભૂતેષુ બ્રહ્મણિ તાનિ ।
તાન્યાવિર્ભૂતબ્રહ્મસ્વરૂપઃ સમશ્નુત ઇતિ યુક્તમ્ ।
લોકાદયસ્ત્વવિદ્યાધ્યસ્તા ન બ્રહ્મરૂપમ્ ।
તે કથમાવિર્ભૂતબ્રહ્મસ્વરૂપમાસ્કન્દેયુઃ? નનુ પ્રપઞ્ચશૂન્યસ્યાદ્વૈતસ્ય બ્રહ્મરૂપસ્ય જ્ઞેયાભાવાદીશિતવ્યાભાવાચ્ચ વિજ્ઞાનમૈશ્વર્યં ચાનુપપન્નમ્ ।
તત્ર ‘સર્વજ્ઞઃઽ; ‘સર્વેશ્વરઃઽ; ઇત્યપિ શ્રુતી સમાધેયે એવ ।
નૈતત્સારમ્ ।
યતો નેશિતવ્યકૃતમીશ્વરત્વમ્, જ્ઞેયકૃતં વા જ્ઞાતૃત્વમ્ ।
કિં તુ સિદ્ધેન જ્ઞાનરૂપેણ સિદ્ધયા ચેશનશક્ત્યા જ્ઞેયમવાપ્નોતિ, ઈશિતવ્યં ચ વિનિયુઙ્ક્તે પ્રશાસ્તિ ચ પ્રકાશદાહવત્ ।
સિદ્ધેન હિ પ્રકાશરૂપેણ પ્રકાશ્યં પ્રકાશયતિ વિવસ્વાન્ ।
ન તુ પ્રકાશ્યાધીનં તસ્ય પ્રકાશરૂપમ્, દાહ્યાધીના વા અગ્નેર્દાહશક્તિઃ ।

તથા ચ તચ્ચૈતન્યેનૈવ કૃત્સ્નસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાવભાસનાત્ ‘તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ; ‘નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽઇત્યાદિશ્રુતેઃ સર્વજ્ઞત્વમ્ ।
સર્વેશ્વરત્વમપિ તદૈશ્વર્યેણ યથાયથમીશ્વરૈરીશિતવ્યાનામીશનાત્ ।
એવં ચ ‘એષ ભૂતાધિપતિઃઽ; ‘એષ લોકપાલઃઽઇતિ બ્રહ્મેન્દ્રયમાદીનાં ચૈશ્વર્યમુક્તમ્ ।
સર્વકામાવાપ્તિશ્ચ તદીયત્વાદ્દેવાદ્યાનન્દસ્ય ।
કામેષ્વાનન્દપ્રાપ્ત્યા કામા આપ્તા ભવન્તિ, ન સ્વરૂપેણ ।
એવં ‘સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ ક્રીડન્ રમમાણઃ સ્ત્રીભિર્વાઽ; ઇતિ વર્ણનીયમ્, [ક્ક્સ્_128] તદ્વિષયાનન્દભોગાત્, ન તુ સ્ત્ર્યાદિયોગઃ ।
યથા ‘આત્મરતિરાત્મક્રીડ આત્મમિથુનઃઽ; ઇતિ, ન હિ મુખ્યમાત્મક્રીડત્વમાત્મમિથુનત્વં વા સંભવતિ ।
યતશ્ચાનવચ્છિન્નાનિ તદીયાન્યેવ સર્વભૂતેષુ જ્ઞાનાદીનિ કલ્પિતાવચ્છેદાનિ, અતો યત્ર યત્ર નાત્યન્તમવચ્છેદઃ સમુત્કર્ષાત્તેષાં તાનિ તાનિ પ્રત્યાસત્તેર્ભૂતાન્યાત્મત્વેન ભગવાનુક્ત્વા ---
‘મુનીનામપ્યહં વ્યાસઃઽઇત્યાદિ, ઉપસંજહાર ---
‘યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વમ્ઽ; ઇતિ ।
તથા ‘અદૃષ્ટં દ્રષ્ટૃ, અશ્રુતં શ્રોતૃઽઇત્યાદિ, સર્વભૂતદર્શનાદીનાં તચ્ચૈતન્યનિબન્ધનત્વાત્ ।
અન્યે ત્વાહુઃ ---
યાવાન્ કશ્ચિત્પરસ્મિન્નામરૂપાશ્રયો વ્યપદેશઃ સર્વો ઽસાવાધ્યાનાય ।
યથા ‘યો ઽસાવાદિત્યે પુરુષઃઽ; ‘હિરણ્યશ્મશ્રુઃઽ; ઇત્યાદિ ।
ન હિ સ્વમહિમપ્રતિષ્ઠસ્ય પરસ્ય દેશવિશેષાવરોધઃ, સર્વવિશેષાતિગસ્ય ચ રૂપવિશેષયોગઃ ।
પરશ્ચૈષઃ, સર્વપાપ્મોદયશ્રુતેઃ ---
‘ઉદિતઃ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યઃઽ; ઇતિ, આધ્યાનં તુ તથા વિધીયતે ।
તથા સર્વજ્ઞત્વાદપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ ।
તદેવં બ્રહ્માત્મનસ્તદ્રૂપાવિર્ભાવસ્તત્પ્રાપ્તિઃ, સ મોક્ષઃ ।
સા ચ વિદ્યૈવ ।
તસ્માન્ન સાધ્યો મોક્ષઃ, ન ચ વિદ્યયા અન્ય ઇતિ પુષ્કલમ્ ।
અથ મતમ્ ---
મા ભૂન્મોક્ષઃ સાધ્યઃ ।
બન્ધહેતુક્ષયસ્તુ સાધ્યતે ।
તત્સાધનમાત્મદર્શનં સ્યાત્ ।
શ્રૂયતે ચ તસ્ય ફલં બન્ધહેતૂનાં કર્મણાં ક્ષયઃ ---
‘ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરેઽ; ।
તથા ‘તદ્યથેષીકાતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પ્રદૂયેત એવં હાસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તેઽ; ‘પાપ્મશબ્દેન પુણ્યમપિ સંગૃહીતમ્, સાવદ્યફલત્વાત્, ।
અન્યત્ર ચ ‘નૈતં સેતુમહોરાત્રે તરતો ન જરા ન મૃત્યુર્ન શોકો ન સુકૃતં ન દુષ્કૃતમ્ઽ; ઇત્યુપક્રમ્ય [ક્ક્સ્_129] ‘સર્વે પાપ્માનો ઽતો નિવર્તન્તેઽઇત્યુપસંહારાત્ ।
ન ચ તત્ક્ષયમન્તરેણ ક્ષેમપ્રાપ્તિઃ ।
અતો ઽવશ્યકર્તવ્યઃ ।
ન ચાદત્તફલસ્ય કર્મણો ન ક્ષયઃ, પ્રાયશ્ચિત્તાનાં દોષસંયોગેન ચોદ્યમાનાનાં તત્ક્ષયફલત્વાત્ ।
તસ્માત્પ્રાયશ્ચિત્તૈરિવ વિદ્યયા બન્ધહેતુક્ષયઃ સાધ્યતે ।
સૈવ ચ મુક્તિઃ, બન્ધનવિશ્લેષાર્થત્વાન્મુચેઃ ।
એવં ચ નાન્તવત્વદોષઃ, પ્રધ્વંસસ્ય કાર્યસ્યાપ્યવિનાશાત્ ।
તત્રોચ્યતે ---
પ્રાયશ્ચિત્તદિશા બન્ધહેતૂચ્છેદો ઽપિ નો તતઃ ।
સર્વાવિદ્યાપ્રવિલયે ન ચ્છેદ્યમવશિષ્યતે

બન્ધહેતુરવિદ્યાત્મા વિદ્યાયાં સાસ્તમાગતા ।
બન્ધહેતુધ્વંસો ઽપિ નાત્મદર્શનસાધ્યઃ ।
તદ્ધિ વિદધદેવ નિખિલાવિદ્યાવ્યવહારપ્રવિલયમુદીયતે ।
કર્મફલભોગવિભાગશ્ચાવિદ્યોપાદાનઃ ।
તત્રાનવયવેનોન્મૂલિતાયામવિદ્યાયાં ન ચ્છેત્તવ્યમસ્તિ ।
અવિદ્યાધ્યસ્તાનિ હિ કર્માણિ તત્સમુચ્છેદે વિદ્યયા સમુચ્છિન્નાન્યેવ ભવન્તિ ।
તદ્વિપાકસ્યાવકાશ એવ નાસ્ત્યદ્વૈતમાત્મતત્ત્વં પશ્યતઃ, ભેદદર્શનાશ્રયત્વાત્તસ્ય ।
યતશ્ચાવિદ્યોચ્છેદેનૈવ કર્મોચ્છેદઃ ।
અતસ્તુલ્યવત્સંશયવિપર્યાસાભ્યાં પ્રસંખ્યાતાનિ કર્માણિ ---
‘ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરેઽ; ॥
નન્વેવં કર્મક્ષયામ્યુપગમે તત્ત્વદર્શનસમનન્તરમેવ મુક્તિઃ સ્યાત્, ન દેહપાતપ્રતીક્ષા ।
‘તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષે ઽથ સંપત્સ્યેઽ; ઇતિ દેહપાતપ્રતીક્ષાશ્રુતિર્બાધ્યેત ।
યસ્ય તુ વિદ્યા તત્ક્ષયસાધનં શાસ્ત્રાદ્ગમ્યતે તસ્ય [ક્ક્સ્_130] તદનુસારેણ કેષાઞ્ચિત્ક્ષયો વિદ્યયા, કેષાઞ્ચિદુપભોગેન ।
તત્ર ‘ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિઽઇત્યવિશેષાત્સર્વક્ષયપ્રસઙ્ગે ‘તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્ઽ; ઇતિ દેહપાતાવધિશ્રવણાન્મુક્તેરારબ્ધકાર્યાણાં પ્રવૃત્તભોગાનાં ન તતઃ ક્ષયઃ, ભોગેનૈવ ક્ષય ઇતિ ગમ્યતે ।
ન હિ સર્વક્ષયે દેહપાતપ્રતીક્ષોપપદ્યતે ।
તદુક્તમ્ ---
‘અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ પૂર્વે તદવધેઃઽ; ‘ભોગેન ત્વિતરે ક્ષપયિત્વા સંપદ્યતેઽ; ઇતિ ।
વિદ્યયા ત્વવિદ્યોચ્છેદ કર્મવિપાકવ્યવહારોચ્છિત્તાવવિશેષાત્સર્વોચ્છેદ ઇતિ સપદ્યેવ મુચ્યેત ।
નૈવ દોષઃ ।
ન હીયં શ્રુતિશ્ચિરકાલતાવિશિષ્ટં દેહપાતવધિં મુક્તેરાહ, કિં તુ ક્ષિપ્રતામ્ ।
યથા કશ્ચિત્ક્ષેપીયસ્તં પ્રતિપાદયન્ બ્રવીતિ ક્વચિત્કાર્યે ---
‘એતાવન્મે ચિરં યત્સ્નાતો ભુઞ્જાનસ્ય ચઽ; એવમિયમપિ ।
અન્યથા ‘તાવદેવઽઇતિ ન વાચ્યં સ્યાત્ ।
‘ચિરમ્ઽ; ઇત્યેવ બ્રૂયાત્ ।
‘તાવદેવઽઇતિ તુ વચનાત્ક્ષૈપ્ર્યપરતા ગમ્યતે ।
અતઃ ક્ષિપ્રૈવ મુક્તિઃ, ન પ્રતીક્ષણીયમસ્તિ ।
દેહપાતપ્રતીક્ષા તુ તત્ર નાન્તરીયકત્વાદ્ભવત્યેવ ।
અથ વા ચિરત્વમનૂદ્ય દેહપાતાવધિત્વમત્રોચ્યતે ।
અન્યથા ચિરત્વે ઽવધિવિશેષે ચોચ્યમાને વાક્યં ભિદ્યેત ।
તત્રાયમર્થઃ ---
યદિ કસ્યચિચ્ચિરમ્, તાવદેવ યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઇતિ ।
નનુ પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે તત્ત્વજ્ઞાનાનન્તરત્વાદ્દેહપાતસ્ય સ્થિતપ્રજ્ઞલક્ષણાભિધાનં ન યુજ્યતે ---
‘સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષાઽ; ઇત્યાદિ ।
દ્વિતીયો ઽપિ સર્વક્ષયે ચિરત્વાનુપપત્તેસ્તત્રાવધિવિશેષવિધાનાયોગાદનુપપન્નઃ ।
ઉચ્યતે ---
સ્થિતપ્રજ્ઞસ્તાવન્ન વિગલિતનિખિલાવિદ્યઃ સિદ્ધઃ, કિં તુ સાધક એવાવસ્થાવિશેષં પ્રાપ્તઃ સ્યાત્ ।
ન ચ બ્રૂમઃ ---
બ્રહ્મવેદનાનન્તર એવ દેહવિયોગઃ ।
કિં તુ આરબ્ધકાર્યકર્મક્ષયં [ક્ક્સ્_131] ભોગેન પ્રતીક્ષત ઇતિ ।
તત્ર કસ્યચિત્તત્કાલો ઽપવર્ગઃ ।
કસ્યચિત્કિયાંશ્ચિત્ક્ષેપઃ ।
યથા રજ્જ્વાં સર્પસમારોપસમુત્થભયજન્માનો વેપથુપ્રભૃતયસ્તત્ત્વદર્શનાદપાવૃતે ભયે કસ્યચિત્તદૈવ નિવર્તન્તે, કસ્યચિત્કિયન્તઞ્ચિત્કાલમનુવર્તન્તે, તત્સંસ્કારાત્ ।
તથા સર્વકર્મક્ષયે ઽપિ ભુજ્યમાનવિપાકસંસ્કારાનુવૃત્તિનિબન્ધના શરીરસ્થિતિઃ ।
કુલાલવ્યાપારવિગમ ઇવ ચક્રભ્રાન્તિઃ ।
નન્વેવં બ્રહ્મવિદો ઽપિ ચેદ્ભોક્રાદિવિભાગદર્શનમનુવર્તતે, દેહપાતાદુત્તરકાલમપ્યનુવર્તેત, તત્ર વિદુષો ઽપિ નાવશ્યંભાવિ કૈવલ્યં સ્યાત્ ।
તથા ચ ‘તાવદેવ ચિરમ્ઽ; ઇતિ શ્રુત્યા વિરોધઃ ।
અથોચ્છેદાદવિદ્યાયા નાનુવૃત્તિઃ, ક્ષણમપિ ન સ્યાદિતિ સ એવ વિરોધઃ, સૈષોભયતઃપાશા રજ્જુઃ ।
ઉચ્યતે ।
યથા ભયવિગમે લબ્ધાશ્વાસસ્યાપિ સંસ્કારમાત્રાત્કમ્પાદ્યનુવૃત્તિઃ, ન ચ ભયવિગમે ઽપ્યનુવૃત્તિરિત્યેતાવતા ચિરકાલા ભવતિ ।
ન ચ મૂલકારણતુલ્યફલઃ સંસ્કારઃ ।
ન ચ સ્થાયી ।
અન્યથા કમ્પાદીનાં નિવૃત્તિરેવ ન સ્યાત્ ।
ન ચ ભયવિગમહેતોસ્તત્ત્વદર્શનાત્તન્નિવૃત્તયે હેત્વન્તરમપેક્ષતે ।
તત એવ હિ સ ક્રમેણ નિવર્તતે, સ્વયમેવ વા કુલાલચક્રભ્રાન્તિસંસ્કારવત્ ---
તથા નિવૃત્તાયામવિદ્યાયાં કર્મસુ ચાવિશેષેણારબ્ધકાર્યેષ્વનારબ્ધકાર્યેષુ ચ નિવૃત્તેષ્વારબ્ધવિપાકસંસ્કારાચ્છરીરિણં ભોક્તારમિવ ચાયમાત્માનં પ્રત્યેત્યાભાસમાત્રેણ વિદ્વાનપિ, ન ત્વવિદ્વાનિવારૂઢાભિનિવેશઃ ।
સ ચાયમીદૃશઃ સ્થિતપ્રજ્ઞો વર્ણિતઃ વીતકામ આત્મરૂપસંતુષ્ટો દુઃખેષુ ચ્છાયામાત્રરૂપેષુ તત્ત્વદર્શનાદભિનિવેશાત્કૃત્રિમેભ્ય ઇવ વ્યાઘ્રાદિભ્યો ઽનુદ્વિગ્નમનાઃ સુખેષુ ચ કૃત્રિમરમણીયેષ્વિવ વિગતસ્પૃહઃ ।
યથા ખલ્વવિદુષો મૃદ્દારુરચિતે સ્ત્ર્યાદૌ વિષયે છાયામાત્રદર્શનમભિનિવેશવિકલમ્, તથા વિદુષઃ ક્ષીણકર્માવિદ્યસ્ય [ક્ક્સ્_132] તત્સંસ્કારમાત્રાદ્દર્શનં છાયામાત્રેણૈવ વિષયેષુ ।
તથા ચ ‘તદ્યથાહિનિર્લ્વયની વલ્મીકે મૃતા પ્રત્યસ્તા શયીત એવમેવેદં શરીરમ્ઽઇતિ વિદુષઃ શરીરે ઽનાસ્થાં દર્શયતિ ।
યતો ન મૂલકારણતુલ્યફલઃ સંસ્કારઃ કમ્પાદિવદેવ ।
ન ચ ચિરકાલાનુવૃત્તિઃ, અલ્પકાલસ્થાયિત્વાત્સંસ્કારસ્ય ।
તદ્વદેવ ચ ન તન્નિવૃત્તયે હેત્વન્તરમપેક્ષ્યતે, તત્ત્વદર્શનાદેવ ક્રમેણ તસ્યાપિ નિવૃત્તેઃ, સ્વયમેવ વા ।
સા ચેયમવસ્થા જીવન્મુક્તિરિતિ ગીયતે ।
આરબ્ધકાર્યકર્મસંસ્કારક્ષયશ્ચ દેહપાતાદેવ ગમ્યતે ।
તદનુવૃત્તૌ દેહપાત એવ ન સ્યાદિતિ ન દેહપાતોત્તરકાલે તદ્વિપાકસ્ય છાયામાત્રેણાપિ દર્શનં શક્યતે ।
યેન હિ કર્મણા યચ્છરીરમારબ્ધં તત્રૈવ તદ્વિપાકશેષાભાસઃ ।
અનારબ્ધકાર્યાણાં ત્વલબ્ધવૃત્તીનામેવ નિવૃત્તત્વાન્નાસ્તિ તત્સંસ્કારઃ ।
લબ્ધવૃત્તિકારણસંસ્કારાદ્ધિ કાર્યલેશાનુવૃત્તિઃ ।
ન ખલુ ભયે ઽપ્રતિલબ્ધવૃત્તાવનુપજનિતકમ્પાદૌ તત્સંસ્કારાત્ કમ્પાદ્યનુવૃત્તિઃ ।
તસ્માદનારબ્ધકાર્યાણામનાલબ્ધવૃત્તિત્વાદારબ્ધકાર્યસંસ્કારક્ષયસ્ય ચ દેહપાતાદવગમાદ્વિદુષઃ પતિતે ઽસ્મિન્ શરીરે કૈવલ્યમવશ્યંભાવિ ।
અત્ર ચ લબ્ધવૃત્તિકારણસંસ્કારાદ્વા કાર્યશેષઃ, કાર્યસંસ્કારાદેવ વા, તથોભયસંસ્કારાદેવ વા કમ્પાદ્યનુવૃત્તિઃ ।
ભયસંસ્કારાદ્વા ભયમ્, તતઃ કમ્પાદયઃ ।
કમ્પાદિસંસ્કારાદ્વા કમ્પાદ્યનુવૃત્તિઃ ।
સર્વથા ભવતિ કારણવિગમે ઽપિ કાર્યશેષાનુવૃત્તિઃ, સંસ્કારાત્ ।
અતો લબ્ધવૃત્તિકર્મસંસ્કારાત્તદ્વિપાકાદ્વા વિદુષો ઽપિ શરીરસ્થિતિઃ ।
તદુક્તં તન્ત્રાન્તરે ઽપિ ---
‘તિષ્ઠતિ સંસ્કારવશાચ્ચક્રભ્રમવદ્ધૃતશરીરઃઽ; ઇતિ ।
યે તુ મન્યન્તે ---
પ્રવૃત્તભોગાનાં કર્મણાં પ્રવૃત્તવેગસ્યેષોરિવ ચક્રસ્યેવ વા ન શક્યઃ પ્રતિબન્ધઃ, અતો ભોગેન ક્ષયપ્રતીક્ષેતિ ।
તદસત્, [ક્ક્સ્_133] શક્યો હીષુઃ પ્રતિબન્ધું કુડ્યાદિભિઃ, નાશયિતું ચ ચ્છેદાદિભિઃ ।
સ્વપ્નાદિસૂચિતોપસ્થિતવિપાકવર્તમાનદેહભોગ્યકર્મક્ષયાર્થાનિ ચ શાન્તિકાનિ કર્માણિ ।
તસ્માત્સંસ્કારાદેવ સ્થિતિઃ ।
નનુ સંસ્કારકાર્યશેષાવવિદ્યૈવ ।
તત્ર કથં સર્વાવિદ્યાપ્રવિલયઃ, કથં વા ન ચ્છેદ્યમવશિષ્યતે? ઉચ્યતે ---

વિશુદ્ધૈકાત્મ્યદર્શનપ્રતિપક્ષગ્રસ્તૌ વિલીનાવેવ તાવદુદિતૌ, અકિઞ્ચિત્કરત્વાદબન્ધત્વાત્, તન્નિવૃત્તયે હેત્વન્તરસ્યાનપેક્ષણાત્ ।
વિશુદ્ધં ખલ્વાત્માનં સાક્ષાદનુભવતો વિપાકાભાસસ્તમસ્પૃશન્નકિઞ્ચિત્કરો બન્ધાત્મા પ્રલીન એવ ।
યથા ચિત્રાદૌ ચિત્રાદિતત્ત્વમનુભવતઃ સ્ત્ર્યાદ્યાભાસો રાગાદીનામનિમિત્તત્વાત્, તથાવદાતમાત્માનં જાનતો વિપરીતં વા ખડ્ગાદિષુ શ્યામાદ્યાભાસ ઉત્પન્નો ઽપિ તત્ત્વદર્શનાદવકાશમલભમાનઃ પ્રવિલીન એવ ।
તથા ચ ન તન્નિબન્ધનેન મલિનત્વેન શોચત્યાત્માનમ્, ન તેજસ્વિતયાભિનન્દતિ ।
અવભાસમાનયોરપિ તયોરાત્મનિ તત્ત્વદર્શનપ્રતિહતાવભાસત્વાત્ ।
એવં ચ યદુચ્યતે ---
કર્મણો વા શરીરસ્થિતિઃ સ્યાત્સંસ્કારાદ્વા, કો વિશેષઃ? કશ્ચ કર્મણઃ ક્ષયઃ કાર્યાનુવૃત્તૌ? તન્નિવૃત્ત્યા હિ તત્ક્ષયો ગમ્યતે ।
તસ્માત્ ‘ભોગેન ત્વિતરે ક્ષપયિત્વા સંપદ્યતેઽ; ઇત્યેવ યુક્તમ્ ।
તદપ્યપાસ્તમ્ ।
કર્મવિપાકો હ્યાત્મસંસ્પર્શી શોકાભિનન્દનવાનવિદુષઃ, વિદુષસ્તુ તદસંસ્પર્શાદાભાસમાત્રં મણિકૃપાણદર્પણાદિનિબન્ધનવિશેષવત્ ।
ન વિપાકઃ, અનભિનન્દ્યમાનત્વાદદ્વિષ્યમાણત્વાચ્ચ ।
તથા ચ ‘તત્તત્પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્ ।
નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિઽ; ઇતિ દર્શિતમ્ ।
તથા ---
‘યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃઽ; ।
પશ્યત એવ શરીરાદિપ્રપઞ્ચો નિશા, તદસંસ્પર્શાદદૃશ્યમાનસમત્વાત્ ।
[ક્ક્સ્_134] નનુ તત્ત્વજ્ઞાનપ્રતિહતશ્ચેદુત્પન્નો ઽપિ પ્રપઞ્ચાવભાસો નાત્મસંસ્પર્શી, ન કિઞ્ચિત્કરઃ, ન બન્ધઃ, શબ્દાદેવ તસ્યોત્પત્તેઃ કિમર્થમુપાસનાદિ? ઉચ્યતે ---
પરોક્ષરૂપં શાબ્દજ્ઞાનમ્, પ્રત્યક્ષરૂપઃ પ્રપઞ્ચાવભાસઃ ।
તેન તયોરવિરોધેન પ્રપઞ્ચાવભાસો નાત્માસંસ્પર્શી, નાકિઞ્ચિત્કરઃ, ન ન બન્ધઃ, યથા પ્રમાણાન્તરાદવસીયમાનમાધુર્યે ઽપિ દ્રવ્યે પ્રત્યક્ષસરૂપ
ઇન્દ્રિયદ્વારસ્તિક્તાવભાસો ઽદ્રવ્યસંસ્પર્શી નાભાસમાત્રતયાવતિષ્ઠતે, તથા ચ તદ્દ્રવ્યં પરમાર્થતિક્તમિવાનવસિતમાધુર્યમિવ દુઃખાય ભવતિ ।
ઉપાસનાદિના સાક્ષાત્કૃતાત્મતત્ત્વસ્ય તુ વિરોધાત્સન્નપિ પ્રપઞ્ચાવભાસો નાત્મસંસ્પર્શી, દેવદત્ત ઇવ સિંહાવભાસઃ ।
‘સિંહો દેવદત્તઃઽ; ઇતિ સમારોપે ઽવભાસમાનો ઽપિ તદસંસ્પર્શી, અકિઞ્ચિત્કરઃ, ન ભયહેતુઃ ।
નિત્યશ્ચાત્મતત્ત્વપ્રકાશઃ, તત્ર ન પુનર્વિપયર્યાવકાશો ઽસ્તિ ।
શાબ્દં તુ પ્રમાણાધીનં ક્ષણિકં જ્ઞાનમ્, તત્ર પુનરપિ વિપર્યયાવકાશઃ ।
દૃષ્ટં હિ પ્રમાણાનનુસન્ધાને પુનઃ સર્પભ્રાન્ત્યા રજ્જોર્ભયમ્ ।
અથાત્રાપિ સતતં શાબ્દં જ્ઞાનમનુસંદધીત ।
કિમન્યદુપાસનમસ્માત્? તસ્માદ્બન્ધહેતુચ્છેદો ઽપિ વિદ્યૈવ, ન તયા સાધ્યઃ ।
એવમુત્તરાઘાશ્લેષે ઽપિ વાચ્યમ્, ‘યથા પુષ્કરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતેઽઇતિ કર્તૃકર્મપ્રવિભાગસ્ય વિદ્યયા પ્રવિલયાત્ ।
એવં ન વિદ્યાયા અનેકફલકલ્પના ભવિષ્યતિ, વર્તમાનાપદેશાનાં ચ ફલવિધિત્વેન ન વિપરિણતિરિતિ ।
યદુક્તં ન શાબ્દજ્ઞાનવિષયો બ્રહ્મેતિ, તત્રોચ્યતે ---
ન બ્રહ્મ શબ્દધીગમ્યં યદ્યશક્યો ધિયો વિધિઃ

ધીવિશેષપ્રરૂપાય નાસિદ્ધો વિષયઃ ક્ષમઃ ।
[ક્ક્સ્_135] વિધિર્નારૂપિતપદો ધીમાત્રં ન વિધીયતે

ન ખલુ જ્ઞાનમાત્રં વિધીયતે, જ્ઞાનવિશેષવસ્તુ ।
ન ચાપ્રસિદ્ધે ઽનિરૂપિતે તત્ર નિયોગઃ ।
ન હ્યપ્રસિદ્ધે વિષયે નિયોક્તું શક્યતે ।
જ્ઞાનસ્ય ચ વિશેષો ઽર્થદ્વારઃ ।
ન ચાપ્રસિદ્ધો ઽર્થસ્તદ્વિશેષનિરૂપણાય પ્રભુઃ ।
ન ચાત્મરૂપસ્ય શબ્દાદન્યતઃ સિદ્ધિઃ ।
શબ્દાદપિ ચેન્ન સિદ્ધિઃ, તદ્દ્વારજ્ઞાનવિશેષાસિદ્ધૌ વિષયાનુપપત્તેર્નિયોગાનુપપત્તિઃ ।
અપિ ચ જ્ઞાનવિશેષવિધિવાદિન આત્મતત્ત્વે પ્રામાણ્યમેવ હીયત ઇતિ દર્શયતિ ---
વિધિઃ સ્વસિદ્ધિનિષ્ઠો વા ક્રિયાસિદ્ધિપરો ઽથવા ।
અદ્વૈતબ્રહ્મતત્ત્વસ્ય પ્રતિપત્તિરહેતુકા

વિનિયોગાદધિગતિર્યાસ્યા જ્ઞાનક્રિયાર્થતા ।
અતત્પરા ન પ્રમાણં સાર્થવાદોત્થબુદ્ધિવત્

વિધિઃ ક્રિયાગોચરત્વાન્ન દ્રવ્યે વ્યાપૃતિક્ષમઃ ।
સત્તાન્વયાત્તુ તત્સિદ્ધિઃ પ્રત્યુતેતિ સ દુષ્યતિ

વિશિષ્ટાન્યક્રિયાબોધઃ પ્રમાણં ન વિશેષણે ।
પ્રતિપત્તિર્વિશિષ્ટાપિ વિષયસ્ય નિયોગતઃ

સત્તાં ન સાધયત્યેવ સમારોપેણ સંભવાત્ ।
યદિ તાવન્નિયોગસ્યૈવ કાર્યતા પ્રતીયેત, તદા સ સ્વનિષ્પત્તૌ પર્યવસિતઃ સહ શબ્દેન ।
અથ વિનિયોગાદ્વિષયે કર્તવ્યતાવગમઃ, તથાપિ વિષયસિદ્ધૌ ।
ઉભયથા ન વસ્તુતત્ત્વં સંસ્પૃશતિ ।
તત્રાદ્વૈતાત્મતત્ત્વપ્રતિપત્તિરપ્રમાણિકા સ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
‘ય આત્માપહતપાપ્મા વિજરઃઽ; ઇતિ પદાનાં સામાનાધિકરણ્યેન સમ્બન્ધાદન્યથા વા વસ્તુતત્ત્વપ્રતિપત્તિરિતિ ।
તચ્ચ ન, અન્યપરત્વાત્ ।
[ક્ક્સ્_136] સા હિ ન ‘એવમિદમ્ઽઇતિ પર્યવસિતા, કિં તુ ‘એવમિદં પ્રતિપત્તવ્યમ્ઽઇતિ કર્તવ્યતાનિષ્ઠા ન વસ્તુતત્ત્વે પ્રમાણં વૃત્તાન્તેષ્વિવાર્થવાદોત્થજ્ઞાનમ્, અન્યપરત્વાત્ ।
ન ચાત્મતત્ત્વમેવ વિધેર્વિષયઃ, તસ્યાનુષ્ઠેયવિષયત્વાત્, ક્રિયાયાશ્ચ તથાભાવાત્, સિદ્ધવત્સ્વશબ્દોપાદાને ઽનનુષ્ઠેયે દ્રવ્યે વ્યાપારાયોગાત્ ।
પ્રત્યુતાવિધેયકાલત્રયાન્યતમસંસ્પૃષ્ટસત્તાનુગમેન દ્રવ્યસ્વરૂપસિદ્ધિઃ ---
‘ઈદૃશં વસ્ત્વભૂત્, અસ્તિ, ભવિષ્યતિ વાઽ; ઇતિ ।
તસ્માત્સ્વરૂપસિદ્ધૌ દુષ્યતિ ।
ન હિ વિધેયસ્ય કાલત્રયે ઽપિ સત્તાવગમઃ ।
ન હિ ‘યજેતઽઇત્યુક્તે યાગસ્ય ભૂતકાલા વર્તમાનકાલા ભવિષ્યત્કાલા વા સત્તા પ્રતીયતે ।
નનુ ભવિષ્યત્કાલાવગમ્યતે, ભવિષ્યત્કાલવિષયત્વાદ્વિધેઃ ।
નૈતત્ ।
ન હિ ‘વિહિતં નિયોગતો ઽનુષ્ઠાસ્યતે, વિહિતાકરણદોષાભાવપ્રસંગાત્ ।
નનુ વિશિષ્ટક્રિયાભિધાનં વિશેષણે ઽપિ પ્રમાણમિષ્યતે ---
યથા ‘સોમેન યજેતઽ; ।
તથા ‘અઙ્ગદી કુણ્ડલી વ્યૂઢોરસ્કો દેવદત્તસ્ય પુત્રો ઽધીતેઽઇત્યધ્યયનક્રિયાવત્સર્વો વિશેષણકલાપઃ પ્રતીયતે ।
સત્યમ્ ।
વિશિષ્ટક્રિયાપ્રમાણં વિશેષણે ઽપિ પ્રમાણમન્યત્ર પ્રતિપત્તેઃ ।
પ્રતિપત્તિર્હિ વિષયવિષેશવિશિષ્ટા પ્રમીયમાણા ન વિષયવિશેષસ્ય સદ્ભાવં ગમયતિ, અન્યથાભૂતે તથાભાસસમારોપેણાપિ સંભવાત્ ‘અસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિઃઽઇતિ યથા દ્યુપ્રભૃતિષ્વનગ્નિદૃષ્ટેઃ ।
અત્રાહ ---
નનુ નો વિપરીતાર્થા ધીઃ પ્રતીતિવિરોધતઃ

અનાશ્વાસાચ્ચ રજતપ્રત્યયો રજતે સ્મૃતિઃ ।
ન ખલ્વન્યદન્યથા પ્રતીયત ઇતિ યુક્તમ્, પ્રતીતિવિરોધાત્ ।
કથમન્યસ્મિન્ પ્રતિભાસમાને ઽન્યો વિષયઃ? અનાશ્વાસાચ્ચ ।
વિષયરૂપવ્યભિચારિણિ જ્ઞાને ન તતો વિષયનિશ્ચયઃ સ્યાત્ ।
અપિ ચ વિષયરૂપમનનુકુર્વદવિષયમનાલમ્બનં જ્ઞાનમગ્રાહ્યમેવ સ્યાત્ ।
જ્ઞાનહેતુમાત્રસ્યાનાલમ્બનત્વાચ્ચક્ષુરાદિવત્ ।
તથા [ક્ક્સ્_137] ચાવેદકત્વાન્નાન્યાપેક્ષાદપિ તતો ઽર્થસિદ્ધિઃ ।
કિં તર્હીદં શુક્તિસંનિકૃષ્ટે ચક્ષુષિ ‘રજતમ્ઽ; ઇતિ? સ્મૃતિઃ, સામાન્યગ્રહણાત્ ।
ભ્રાન્તિસ્તર્હિ કથમ્? પ્રત્યક્ષસ્મર્યમાણયોર્વિવેકાગ્રહણાત્ ।
સો ઽયં ભેદાગ્રહણે ઽભેદગ્રહણાભિમાનો વિવેકરહિતાનામ્, યથા દૂરાદન્તરાલાગ્રહણે વૃક્ષાદિષુ સંશ્લેષગ્રહણાભિમાનઃ ।
તસ્માત્ ‘સ્મરામિઽઇતિ વિવેકશૂન્યા રજતસ્મૃતિરેષા ।
અત્રોચ્યતે ---
નૈતન્ન હિ પ્રવર્તેત શુક્તિકાશકલે તદા

રજતે સા પ્રવૃત્તિશ્ચેન્ન તસ્યાસંનિધાનતઃ ।
અસંનિધાનાબોધાચ્ચેત્પ્રવૃત્તિનિયમઃ કુતઃ

પ્રવર્તતે યત્તત્રૈવ તત્તત્સંનિધિકારિતમ્ ।
અન્યત્ર ભેદગ્રહણાદ્વિવેકાગ્રહણાત્તથા

પ્રવૃત્તિભેદઃ સાદૃશ્યાદ્વિવેકાગ્રહણં યદિ ।
અદૃષ્ટેષુ પ્રવર્તેત લોષ્ટાદિષ્વવિવેકતઃ

ન તત્ર યદિ તદ્બુદ્ધિઃ શુક્તિકાશકલે ઽપિ ન ।
અથાસ્તિ વિપરીતાર્થા ખ્યાતિર્નિહ્નૂયતે કથમ્

અદૃષ્ટત્વાદપ્રવૃત્તિઃ શુક્તિકાશકલે સમા ।
દૃષ્ટં તદ્યેન રૂપેણ તત્પ્રવૃત્તેરકારણમ્

દૃષ્ટસ્મૃતાવિવેકાચ્ચેદિદમત્ર પરીક્ષ્યતામ્ ।
તત્ત્વબોધાદથાતત્ત્વાબોધાદ્રજતવેદનાત્

દૃષ્ટે પ્રવૃત્તિઃ પૂર્વસ્મિન્વિપરીતાર્થતા મતેઃ ।
ન દૃષ્ટાદૃષ્ટયોર્ભેદઃ પરસ્મિન્નોપયોગિની

સ્વયોગદર્શને તે હિ સમારોપોપયોગિની ।
નાદૃષ્ટે ઽસંપ્રયુક્તે વા ચાક્ષુષઃ સ્યાદ્વિપર્યયઃ

યદિ ચક્ષુષા સંપ્રયુક્તં શુક્તિશકલં ‘ન રજતમ્ઽ; ઇતિ પ્રતીયાત્, રજતં વા તથા, ન શુક્તિકાશકલ આદિત્સયા પ્રવર્તેત રજતાર્થી, તસ્ય ‘રજતમ્ઽ; [ક્ક્સ્_138] ઇત્યનવગતેર્લોષ્ટાદિવત્ ।
ન ચ સ્મર્યમાણે રજતે સા પ્રવૃત્તિઃ, તદ્દેશાસંનિધેઃ ।
ન હિ પ્રતીતિમુપગતે ઽપિ વસ્તુનિ યત્ર તસ્યાસંનિધિસ્તત્ર તેનાર્થી પ્રવર્તતે ।
સ્યાદેતત્ ---
રજતસ્ય પ્રતીતેરસંનિધેશ્ચાપ્રતીતેસ્તત્ર પ્રવૃત્તિઃ ।
તન્ન, શુક્તિકાશકલ એવ પ્રવૃત્તેઃ ।
તત્રૈવ તુ પ્રવૃત્તિસ્તત્સંનિધિનિબન્ધના ।
રજતમાત્રપ્રતીતેઃ સ્મૃતિવિવેકશૂન્યત્વાચ્ચ પ્રવૃત્તિરન્યત્રાપિ સ્યાત્, અસંનિધાનાગ્રહણસ્ય તત્રાપ્યવિશેષાત્ ।
અથ મતમ્ ---
અન્યદેશેષુ વસ્તુષુ સવિશેષપ્રત્યક્ષાવગતેષુ રજતાદ્વિવેકગ્રહણાદપ્રવૃત્તિઃ, શુક્તિકાશકલે તુ રજતસાધારણશુક્લભાસ્વરરૂપમાત્રપ્રતીતેર્વિશેષાત્પ્રત્યયાચ્ચ સ્મૃતિવિપરિવર્તિનો રજતાદ્વિવેકગ્રહણાત્પ્રવૃત્તિઃ ।
એવમપ્યદૃષ્ટેષુ લોકાદિષુ તતો ઽન્યતાનવધારણાત્પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
અથ ન તેષુ રજતાવગમઃ, ઇતરત્રાપિ ન ।
ભાવે વા વિપરીતા ખ્યાતિરભ્યુપગતા સ્યાત્ ।
અથાદૃષ્ટત્વાદેવાદૃષ્ટેષુ ન પ્રવર્તતે, શુક્તાવપિ ન પ્રવર્તેત ।
નનુ યત્તુ તથા રજતરૂપમ્, ન તેનાવગમઃ ।
સ યથા ચક્ષુષાસંપ્રયુક્તસ્ય નાસ્તિ, તથા સંપ્રયુક્તાયા અપિ શુક્તેઃ ।
યદિ મન્યેત ---
દૃશ્યમાનસ્મર્યમાણયોગવિવેકાચ્ચક્ષુઃસંપ્રયુક્ત એવ પ્રવર્તતે, નેતરસ્મિન્ ।
તત્રાપીદં વિચાર્યમ્ ---
વિવેકગ્રહણસ્ય વિવેકકૃતો ઽભાવાત્સંનિધિપ્રતીતેરભેદબોધસ્તતો વા પ્રવૃત્તિઃ, ભેદાવબોધાભાવમાત્રાદ્વા? પૂર્વસ્મિન્વિપર્યયઃ, ઉત્તરસ્મિન્ દૃશ્યમાનાદૃશ્યમાનયોઃ સંપ્રયુક્તાસંપ્રયુક્તયોર્વા ન વિશેષઃ, ભેદાગ્રહણસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
ન હીન્દ્રિયસંયોગસ્ય દર્શનસ્ય વા કશ્ચિદગ્રહ ઉપયોગઃ, અભૂતસમારોપે ત્વસ્તિ ।
ન કથઞ્ચિદગૃહીતે ઽસંપ્રયુક્તે વૈન્દ્રિયકઃ સમારોપ ઉપપદ્યતે ।
સ્મૃતં પ્રત્યક્ષતો ભિન્નં સ્વજ્ઞાનાદેવ ચેત્કુતઃ ।
[ક્ક્સ્_139] અવિવેકો ઽન્યથા તુ સ્યાત્સદા સામાન્યદર્શને

વિપર્યયો ઽન્યં સ્મરતો ન ચ સંશયદર્શનાત્ ।
સ્મૃતદ્વયાવિવેકોત્થં સંશયં યદિ મન્યતે

તન્નોભયોરપિ યતઃ સ્મૃતૌ દૃષ્ટો વિપર્યયઃ ।
વિશેષજ્ઞાનતો ઽધ્યક્ષે સ્મૃતં યદિ વિવિચ્યતે

ન સ્વજ્ઞાનાદસત્યસ્મિન્દ્વિસ્મૃતૌ કથમેકધીઃ ।
એકત્વમેવ સ્મરતઃ પ્રાગ્રૂપં શશિનિ સ્ફુટમ્

તિમિરાદિપ્રદોષેણ કથં તે દ્વિત્વવિભ્રમઃ ।
પિપાસતશ્ચ સલિલં શુક્તિકાહિતચેતસઃ

વિપર્યયો ન હિ ભવેદ્ભવન્વા સલિલે ભવેત્ ।
અપિ ચેદં તત્ર ભવાન્ વ્યાચષ્ટામ્ ---
સ્મર્યમાણં દૃશ્યમાનાત્સ્વજ્ઞાનાદેવ વિવિચ્યતે, ન વા ---
સ્મૃતિજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપમેવ તાદૃશં યત્પ્રમાતવ્યાદ્ભેદેનાવભાસયતિ, સ્વરૂપમાત્રનિષ્ઠં વા ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્ સ્મરણગોચરયોરવિવેકઃ કુતઃ, સ્વજ્ઞાનાદેવ વિવિક્તત્વાત્? ઇતરસ્મિન્નપિ સદા સ્મૃતૌ વિપર્યયઃ સ્યાત્, સામાન્યદર્શને ચાન્યસ્મૃતાવવિવેકાત્ ।
ન ચ તત્તથા, સંશયસ્યાપિ દર્શનાત્ ।
અથ મતમ્ ---
એકસ્મૃતૌ વિપર્યયઃ, તતો ઽવિવેકાત્ ।
અનેકસ્મૃતૌ તુ સંશયઃ ।
નૈકસ્માદવિવેકાત્ ।
તદસત્ ।
અનેકસ્મરણે ઽપિ હિ દૃશ્યતે વિપર્યયઃ ।
યદિ ચ પ્રત્યક્ષે ઽર્થે વિશેષજ્ઞાનાત્સ્મર્યમાણં વિવિચ્યતે, ન સ્વજ્ઞાનાત્ ।
અસતિ તત્ર વિશેષજ્ઞાને ચ દ્વયોઃ સ્મૃતૌ સંશય એવ સ્યાત્, નૈકાવભાસો વિપર્યયઃ ।
અથ તુ સ્વજ્ઞાનાત્સ્મૃતં વિવિચ્યતે, સ્મૃતિવિપર્યયભેદશ્ચાભ્યુપગમ્યતે ।
તદાનેકસ્મરણે ઽપીન્દ્રિયદોષવિશેષાદ્યુક્તો વિપર્યયઃ ।
દર્શિતં ચેદમ્ ---
સામાન્યદર્શને ઽપિ કદાચિદેકાં કોટિં સ્મરતો ન સંશયો ન વિપર્યયઃ, દોષાણામપુષ્ટેઃ ।
અતઃ સ્વજ્ઞાનાદેવ તદા સ્મૃતં વિવિચ્યતે, ન દૃશ્યવિશેષપરિચ્છેદાત્ ।
એવં ચેત્કુતો દૃશ્યમાનસ્મર્યમાણાવિવેકઃ?
[ક્ક્સ્_140] અપિ ચ અન્યદેવ સ્મરતઃ પૂર્વરૂપમેકત્વં શશિનિ દ્વિત્વવિભ્રમઃ, ન સ્મર્યમાણાવિવેકજઃ ।
ન ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયવૃત્તિભેદાવિવેકાત્, તયોરપ્રત્યક્ષત્વાત્સ્મર્યમાણત્વાચ્ચ ।
શુક્તિકાહિતચેતસશ્ચ સલિલં પિપાસતો ન સ્યાદ્વિપર્યયઃ ।
સલિલાભાસો વા, સ્મર્યમાણસ્ય સ્વજ્ઞાનવિવેકાત્ ।
ન ચ સર્વા નિયોગેન ભ્રાન્તિઃ સાદૃશ્યબન્ધના

શ્વેતે પીતભ્રમો દૃષ્ટો મધુરે તિક્તવિભ્રમઃ ।
કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યતો હિ સ્યાન્ન કશ્ચિત્તત્ર ન ભ્રમઃ

તસ્માદિન્દ્રિયદોષાણાં સામર્થ્યસ્ય વિભાગતઃ ।
ભ્રમેષુ નિયમો દોષાદગ્રહે ન ભ્રમે યમઃ

યદિ ચ સદૃશદર્શનાત્સદૃશસ્મૃતેર્ભ્રમઃ, કથં શ્વેતે પીતભ્રમઃ મધુરે વા તિક્તભ્રાન્તિઃ? આન્તરપિત્તસંવેદને ઽવ્યાપારયતો ઽપિ બહિરિન્દ્રિયં સ્યાત્, અઞ્જનવચ્ચાક્ષિગતસ્ય તદ્ગતકૃષ્ણિમાદિવચ્ચાદૃશ્યત્વાત્ ।
કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યે સર્વપ્રકારભ્રમપ્રસંગઃ ।
તસ્માદિન્દ્રિયદોષસામર્થ્યભેદાન્નિયતા વિપર્યયોત્પત્તિઃ ।
અગ્રહમાત્રે તુ દોષવ્યાપારે કામિલાદિદોષાદ્ભ્રાન્તિનિયમો ન સ્યાત્ ।
ન હિ સાદૃશ્યનિમિત્તઃ, અસદૃશે ઽપિ ભ્રાન્તિદર્શનાત્ ।
વિશેષસ્મરણાન્નાપિ સ્મૃતાવપિ તદગ્રહઃ ।
દેશકાલવિશેષાચ્ચ ન સ્મૃતં પ્રવિવિચ્યતે

અનેકદેશાધિગતં વિવિક્તં ન પુનસ્તતઃ ।
સ્મૃતિરિત્યપિ વિજ્ઞાનં સ્મૃતેરન્યદુદાહૃતમ્

ન ચ માનફલાદ્ભિન્નાત્તત્સિદ્ધ્યતિ ફલાદૃતે ।
સતિ સ્મૃતિવિવેકે ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનવિભ્રમઃ

અથાનસંનિહિતો વ્યર્થો વેદ્યઃ સંનિધિમત્તયા ।
અવિવિક્તસ્મૃતેરેવં વિપરીતાર્થતા ભવેત્

મનસો ઽનુપઘાતાચ્ચ નાસંનિધ્યપરિગ્રહઃ ।
દોષો હ્યગ્રહણે હેતુરિન્દ્રિયાણામુદાહૃતઃ

[ક્ક્સ્_141] પ્રવૃત્તિનિયમો ન સ્યાદિતિ ચાત્ર નિવેદિતમ્ ।
સર્વજ્ઞાનાનિ મિથ્યા ચ પ્રસજ્યન્તે ઽત્ર કલ્પને

સર્વાત્મનાર્થો જ્ઞાનેન કેનચિન્ન હિ ગૃહ્યતે ।
તથાજ્ઞાતવિવેકસ્ય દ્વિચન્દ્રાદિવિપર્યયાત્

અનુવૃત્તિમતઃ પશ્યન્ કસ્ય સ્વાત્માપનિહ્નુતે ।
અથ મતમ્ ---
સ્વજ્ઞાનાદેવ સ્મૃતં વિવિચ્યતે ।
કદાચિત્તુ તત્ર પ્રત્યક્ષ ઇવ વિશેષાગ્રહસ્તતો ઽવિવેકઃ ।
સતો તુ વિશેષગ્રહણ ઇન્દ્રિયસંયુક્તે સામાન્યદર્શને ઽપિ નાવિવેકઃ, તત ઉભયકોટિસ્મરણે ન સંશયઃ, એકસ્મૃતૌ ન સંશયો ન વિપર્યયઃ ।
એવમપિ દ્વયોઃ સ્મરણે ન વિપર્યયઃ સ્યાત્ ।
ન ચ સ્મૃતૌ વિશેષગ્રહણમ્, વિશેષસ્મરણાત્ ।
અથ દેશકાલવિશેષાત્સ્મર્યમાણં વિવિચ્યતે, તત્ર દેશકાલભેદાગ્રહ ઇતિ ।
તન્ન, અનન્તદેશકાલભેદાવગતં તદ્દેશાવગતં ચ દૃશ્યાત્સ્મર્યમાણં વિવિક્તં ગમ્યતે ।
ન ચ દેશકાલભેદગ્રહણાત્, અનન્તસ્મરણાનુપપત્તેઃ, તદ્દેશાવગતે ચ દેશભેદાભાવાત્ ।
અથ સ્મર્યમાણતયા અગ્રહણાદવિવેકઃ સ્મર્યમાણતાજ્ઞાનાચ્ચ વિવેકઃ, તસ્માત્ ‘સ્મરામિઽ; ઇતિ જ્ઞાનશૂન્યાનિ રજતાદિજ્ઞાનાનિ ભ્રાન્તિહેતવઃ ।
પરિપૂર્ણૈવ તર્હિ સ્મૃતિઃ, ન તયા સ્વવિષયસ્ય કિઞ્ચિન્ન ગૃહીતમ્ ।
સ્વયમેવ સા સ્વવિષયં દૃશ્યાદ્વિવિનક્તીતિ નાસ્તિ દૃશ્યમાનસ્મર્યમાણયોરવિવેકઃ ।
યતઃ સ્મરામિ ઇતિ જ્ઞાનમન્યદેવ દર્શનસ્મરણવિવેકકારિ સ્મૃતેઃ ।
તત્રેદં વિચાર્યમ્ ---
સ્મૃતિઃ સ્વવિષયં વિવિનક્તિ વા ન વા? યદિ વિવિનક્તિ, તદા વિપર્યયાભાવઃ ।
અથ ન સ્મૃતિઃ સ્વવિષયં વિવિનક્તિ, તદા સામાન્યદર્શને ચાન્યસ્મૃતૌ વિપર્યયઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
ન ‘સ્મરામિઽઇતિ વિવેકાચ્ચેત્, સ એવ સ્મૃતેઃ સ્વયમવિવેચકત્વેન સ્યાત્, કાર્યગમ્યસ્ય હિ જ્ઞાનસ્ય ભેદઃ કાર્યવિશેષોન્નેયઃ ।
ન ચેત્સ્મૃતેઃ પ્રમાણકાર્યાત્કાર્યં વિવિક્તં સ્યાત્, કેન સા વિવિક્તા ગમ્યેત? સત્યપિ સ્મૃતિવિવેકે દૃષ્ટઃ પ્રત્યભિજ્ઞાભ્રમઃ ‘સ એવઽ; ઇતિ ન ચ પ્રત્યક્ષસ્યાવિવેકઃ, એકવિવેકેનોભયોર્વિકારાત્સ્મૃતાદવિવેકાચ્ચ સ્મૃતિવિભ્રમઃ સ્યાત્, ન પ્રત્યક્ષભ્રમઃ ।
તસ્માન્ન ‘સ્મરામિઽઇતિ પ્રમોષાદવિવેકઃ ।
અથાસંનિહિતસ્ય [ક્ક્સ્_142] સંનિહિતાત્મના પ્રતીતિરવિવેકઃ, સ્મૃતેર્વિપરીતાર્થત્વપ્રસંગઃ ।
અથાસંનિધ્યગ્રહણાત્, ભવતુ સ સ્વપ્નજ્ઞાને, નત્વિન્દ્રિયજાયાં ભ્રાન્તૌ ।
મનસો ઽનુપઘાતાદુપઘાતહેતુત્વાચ્ચાગ્રહણસ્ય ।
ન ચેત્થં પ્રવૃત્તિનિયમઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
સતિ ચ વસ્તુગ્રહે કસ્યચિદંશસ્યાગ્રહાદ્ભ્રાન્તૌ સર્વજ્ઞાનભ્રમત્વમ્ ।
ન હિ કસ્યચિજ્જ્ઞાનસ્ય સર્વાત્મના વસ્તુ વિષય ઇતિ ।
સત્યપિ ચ વિવેકજ્ઞાને પ્રમાણાન્તરાદ્ દ્વિચન્દ્રદિઙ્મોહાદ્યનુગતિર્દૃષ્ટેતિ નાગ્રહણમાત્રં વિપર્યયઃ ।
પ્રસક્તપ્રતિષેધાત્મા ખ્યાતિઃ પ્રાપ્તૌ પ્રકલ્પતે

નાગ્રહઃ પ્રાપકો ઽભાવઃ પ્રાપિકા વિપરીતધીઃ ।
યે ચ ખ્યાતી તુ રજતશ્ચક્ષુઃસંયુક્તવસ્તુનોઃ

નાયં તદુપનીતાર્થપ્રતિષેધો ઽવગમ્યતે ।
ન ચાગ્રહણમેવૈષા પ્રતીતિરપબાધતે

સર્વા હ્યગ્રહબાધેન જન્મ ન સ્યાત્તથેદૃશી ।
વિવેકવિજ્ઞાનમિદં ન પ્રસક્તનિષેધધીઃ

ઇતિ બ્રુવાણો વૈયાત્યાત્સ્વાં પ્રતીતિમપહ્નુતે ।
ન ક્રમે યૌગપદ્યે વા વિવેકમતિરીદૃશી

પ્રાપ્તે સ્યાદૈક્યસંવિત્તૌ ન ભેદસ્યાનિરૂપણે ।
રજતસ્ય સ્મરંશ્ચક્ષુઃસંયુક્તસ્ય ચ વસ્તુનઃ

સામાન્યદૃષ્ટ્યા રજતાદબુદ્ધ્વા ચ વિવિક્તતામ્ ।
પશ્ચાદ્વિવિઞ્ચન્ પ્રત્યેતિ નૈવં સામાન્યદર્શને

કોટિદ્વયસ્મૃત્યભાવે સંશયો ન નિયોગતઃ ।
વિવેકગ્રહણાભાવાત્કાલસંનિધિસંવિદઃ

તદ્વદાભાસનાત્પ્રાપ્તાવિષ્ટઃ સ્યાદન્યથાગ્રહઃ ।
તત્રાગ્રહો નિમિત્તં સ્યાદથવા સંનિધિગ્રહઃ

ભેદગ્રહાપવાદેન રહિતો ભાવરૂપતઃ ।
વિપર્યયાનભ્યુપાયે ભ્રમો ઽગ્રહનિબન્ધનઃ

[ક્ક્સ્_143] શબ્દૈકગમ્ય ઉક્તઃ સ્યાદગ્રહો ઽગ્રહબન્ધનઃ ।
‘નેદં રજતમ્ઽઇતિ પ્રસક્તપ્રતિષેધરૂપા પ્રતીતિર્નાગ્રહણે ઽવકલ્પતે, પ્રસઙ્ગાભાવાત્ ।
ન ખલ્વગ્રહણં કસ્યચિત્પ્રસઞ્જકમ્ ।
અભાવો હિ સઃ ।
વિપરીતા તુ ખ્યાતિઃ સંનિહિતસ્ય રજતતામભૂતાં રજતસ્ય વા સંનિહિતતામાદર્શયન્તી પ્રસઞ્જયતિ ।
નનુ ચ રજતનયનઘટિતવસ્તુનોઃ ખ્યાતી સ્તઃ ।
તે એવ પ્રસઞ્જિકે ।
સત્યમ્ ।
ન તુ તદુપનીતયોરિયં નિષેધાવગતિઃ ।
ન હિ ‘નેદં રજતમ્ઽઇતિ રજતમાત્રં ચક્ષુઃસંયુક્તવસ્તુમાત્રં વા નિરસ્યમાનમવસ્યામઃ ।
કિં તુ ચક્ષુઃસંયુક્તસ્ય તુ રજતતાં રજતસ્ય વા ચક્ષુસંયુક્તામ્ ।
ન ચૈતયોરગ્રહણં પ્રાપકમ્, અગ્રહણત્વાદેવ ।
તસ્માદવશ્યં પ્રતિષેધ્યપ્રાપ્તયે વિપરીતખ્યાતિરુપાસનીયા ।
ન ચ ‘નેદમ્ઽઇત્યગ્રહણમેવ વાર્યતે, સર્વજ્ઞાનેષુ તાદ્રૂપ્યપ્રસંગાત્ ।
સર્વજ્ઞાનાનામગ્રહબાધેનોત્પત્તૌ ચ વિવેકજ્ઞાનમાત્રમિદં ન પ્રસક્તપ્રતિષેધરૂપમિતિ પ્રતીત્યનુસારિણો ઽનુરૂપમ્ ।
ન હિ રજતશુક્તિકાશકલયોર્યુગપદ્વિવિક્તયોર્ગ્રહણે ઈદૃશી પ્રતીતિર્ન ક્રમેણ ।
અવિવિક્તયોર્ગ્રહણ ઈદૃશી સ્યાદિતિ ચેત્ ।
યુક્તા, વિવિક્તયોર્ગ્રહણે ઽવિવેકપ્રતિષેધરૂપત્વાત્ ।
વિવિક્તયોર્ગ્રહણે પ્રાપ્ત્યભાવયુક્તા ।
અપિ ચ ભવતિ કદાચિત્ ---
યઃ સ્મરતિ ચ રજતસ્ય, ચક્ષુઃસંયુક્તસ્ય વસ્તુનઃ સામાન્યમાત્રદર્શી, ન રજતાદ્વિવેકં ગૃહ્ણાતિ, પુનશ્ચક્ષુઃપ્રસાદાત્પ્રત્યેતિ ।
ન ચ તદા તથા પ્રતીતિરવિવેકગ્રહણાભાવાત્ ।
નનુ સામાન્યદર્શને ન ચેદ્વિપર્યયઃ, સંશયઃ સ્યાત્ ।
તદપનોદિ ચ નિર્ણયજ્ઞાનમીદૃશમેવ ।
નૈતત્સારમ્ ।
ન હ્યસતિ કોટિદ્વયસ્મરણે સામાન્યદર્શને ઽપિ સંશયઃ, ન ચ વિપર્યયઃ ।
ભવતિ હિ પુરો ઽવસ્થિતે ભાસ્વરરૂપમાત્રપ્રતીતિઃ, રજતે ચ સ્મૃતિઃ ।
ન ચ તયોરન્યત્વં પ્રતિપદ્યતે, નૈકત્વં ચ ।
તત્ર ન વિવેકજ્ઞાનમેવંરૂપમ્, એકત્વાપ્રતિપત્તેઃ ।
અથ મતમ્ ---
વિવેકાગ્રહણાત્કાલસંનિધિપ્રતીતેશ્ચ રજતં વા ચક્ષુઃસંપ્રયુક્તવદવભાસતે, ચક્ષુઃસંયુક્તં વા રજતવત્ ।
અતઃ પ્રાપ્તિરિતિ પ્રતિષેધોપપત્તિઃ ।
અભ્યુપેતા તર્હિ વિપરીતખ્યાતિઃ ।
ન હ્યન્યા સા, અતદાત્મનસ્તથાવભાસનાત્ ।
કામં [ક્ક્સ્_144] તત્ત્વાજ્ઞાનનિમિત્તા સ્યાત્ ।
ન હિ સા તત્ત્વજ્ઞાને સત્યુદેતિ, વિરોધાદિતિ ।
તત્રાપિ સંનિધિખ્યાતિરેવ નિબન્ધનમ્ ।
તસ્યાસ્તુ વિવેકગ્રહો ઽપવાદઃ ।
અગ્રહણે નિરપવાદા સૈવ કારણમ્, નાભાવઃ ।
વિપરીતખ્યાત્યનભ્યુગમે ચાગ્રહણનિબન્ધનો ભ્રમ ઇત્યગ્રહણમગ્રહણનિબન્ધનમિતિ સુવ્યાહૃતમ્ ।
સ્વપ્ને ચ દ્વિતીયાભાવાત્કુતો ઽવિવેકઃ, સ્મૃતત્વેનાવિવિક્તસ્ય તથા વિવેકે ધર્મિણિ પ્રતિપન્ને ધર્માન્તરપ્રતિપન્ને ધર્માન્તરપ્રતિપત્તેર્બાધકત્વં પૂર્વસ્યાશ્ચ ભ્રાન્તિત્વં સ્યાતામિતિ ।
યઃ પ્રતીતિવિરોધસ્તુ સ સ્વદોષ ઉદાહૃતઃ

સામાનાધિકરણ્યેન બોધાદ્રૂપ્યમિદં મિતમ્ ।
ઽઇદં શુક્લં રજતમ્ઽઇતિ સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતીતેરાત્મોપાલમ્ભઃ પરસ્મિન્નાસજ્યતે પ્રતીતિવિરોધઃ, જ્ઞાનભેદકલ્પનાયાઃ પ્રમાણાભાવાત્ ।
અનાશ્વાસો જ્ઞાયમાને જ્ઞાનેનૈવાપબાધ્યતે

વ્યભિચારાદસામર્થ્યં ન તત્કાર્યસ્ય લાભતઃ ।
વ્યભિચારાત્પ્રમેયત્વે કાર્યમેવ ન લભ્યતે

યો હિ જ્ઞાયમાને ઽર્થે ઽન્યથાપિ સ્યાદિત્યનાશ્વાસસ્તસ્ય તેનૈવ જ્ઞાનેન તથાત્વપરિચ્છેદિનોત્પત્તિર્નિરુધ્યતે ।
તથા હિ ---
અનાશ્વાસનિવૃત્તયે તદ્વિધં જ્ઞાનમેવાપેક્ષ્યતે ।
તચ્ચાસ્ત્યેવ ।
ન ચ વ્યભિચારદોષાદસમર્થપ્રમાણં જ્ઞાનમિતિ યુજ્યતે, પ્રમાણકાર્યસ્ય પરિચ્છેદસ્ય જ્ઞાનરૂપાદેવ સિદ્ધત્વાત્ ।
પરિચ્છેદતો હિ પ્રામાણ્યમ્ ।
અતન્ત્રતા તુ વ્યભિચારાવ્યભિચારયોઃ, અસતિ તસ્મિન્ ધૂમાદેરવ્યભિચારસ્યાપ્યપ્રમાણત્વાત્, વ્યભિચારવતો ઽપિ ચ સિતાસિતાદિષુ ચક્ષુષઃ સતિ તસ્મિન્ પ્રામાણ્યાત્ ।
ન ચ વ્યભિચારો બાધહેતુર્દોષવત્ પ્રામાણ્યોપઘાતી ક્વચિદ્ દૃષ્ટઃ, ચક્ષુરાદૌ વ્યભિચારવતિ પ્રમાણત્વાત્ ।
નનુ દૃષ્ટો વ્યભિચારઃ પ્રામાણ્યોપઘાતી પ્રમેયત્વોર્ધ્વત્વાદૌ ।
નૈતત્સારમ્ ।
ન [ક્ક્સ્_145] તત્ર વ્યભિચારાદપ્રામાણ્યમ્, અપિ તુ પરિચ્છેદકાર્યાભાવાત્ ।
તદભાવશ્ચ હેત્વભાવાત્ ।
અવ્યભિચારાદ્ધિ લિઙ્ગાલ્લિઙ્ગિપરિચ્છેદઃ ।
યત્ર ત્વવ્યભિચારો ન કારણં તત્ર વ્યભિચારે ઽપિ સતિ પરિચ્છેદે પ્રામાણ્યમવિવાદમ્ ।
અક્ષેષુ તદ્વદેવ ચ જ્ઞાનં પરિચ્છેદનિમિત્તમ્, ન લિઙ્ગવત્ ।
ન ચ સંશયોત્પત્ત્યા વ્યભિચારઃ પ્રામાણ્યમુપહન્તિ, સમ્યક્પરિચ્છિન્ને દ્વૈવિદ્ધ્યસ્યાસંશયહેતુત્વાત્ ।
ન નિશ્ચિતે સ્થાણાવૂર્ધ્વત્વેન સંશેરતે ।
ઉત્પત્ત્યૈવ જ્ઞાનમર્થમવધારયતિ ।
અનવધારકં તુ નૈવેહાધિકૃતમ્ ।
એવં ચાવધારણાદેવાનવધારણમિતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
ય એવ ત્વવ્યભિચારમર્થયતે જ્ઞાનસ્યાશ્વાસાર્થં તસ્યૈવાનાશ્વાસઃ, અવ્યભિચારજ્ઞાને ઽપ્યનાશ્વાસાત્ ।
ન હિ તદસિદ્ધવ્યભિચારમાત્મનિ જ્ઞાનાન્તરેષુ ચાશ્વાસકારણમ્ ।
જ્ઞાનાન્તરાત્સિદ્ધાવનવસ્થા ।
અપિ ચ જ્ઞાનરૂપાચ્ચેન્નાર્થાશ્વાસઃ, તસ્યાસિદ્ધૌ કેન સહાવ્યભિચારો જ્ઞાનસ્ય ગૃહ્યેત? કિં ચ જ્ઞાનરૂપાદેવાવ્યભિચારો ઽપિ કથ્યતે, વિપરીતખ્યાતૌ તદ્વિરોધાત્ ।
તથા સતિ તદેવ વિષયસ્ય સાધકમ્, વ્યર્થો ઽવ્યભિચારઃ ।
ન ચ વ્યભિચારઃ પ્રામાણ્યમુપહન્તીત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચાગ્રહણે ઽભીષ્ટં યદ્વિવેકનિબન્ધનમ્ ।
ન પરાણુદ્યતે દણ્ડૈસ્તદ્વિપર્યયદર્શને

નોદ્રેકહેતવો દોષાઃ કાર્યસામર્થ્યઘાતિનઃ ।
ગ્રહાગ્રહવિભાગઃ સ્યાદતસ્તત્સદસત્ત્વતઃ

વિપર્યયે હિ નિતરામુપઘાતઃ પ્રકલ્પતે ।
ઇષ્ટકાર્યોપરોધેન વિપરીતોદયેન ચ

તસ્માત્તત્સદસત્ત્વાભ્યાં વિવેકો ઽત્રાપિ કલ્પતે ।
દોષે ઽસત્યગ્રહાશઙ્કા કથં ચ વિનિવર્તતે

[ક્ક્સ્_146] ન હિ કારણસદ્ભાવે કાર્યસત્તા નિયોગતઃ ।
પ્રત્યક્ષં કાર્યમેવં ચ હેતુનાનુમિતં ભવેત્

વિપર્યયે ફલાભાવો હેત્વભાવાત્તુ યુજ્યતે ।
વિવેકોપાયશ્ચ દોષાભાવભાવૌ ગ્રહણાગ્રહણયોર્ન દણ્ડવારિતૌ ।
વિપર્યયે વિપર્યયહેતવો ઽભ્યુપઘાતકાઃ, સુતરામિષ્ટકાર્યોપરોધાદ્વિપરીતોદયાચ્ચ ।
ન ચાદુષ્ટેષ્વપીન્દ્રિયાદિષુ અગ્રહાશઙ્કાનિવૃત્તિઃ, યતો હેતુભાવે ઽપિ ન નિયોગતઃ કાર્યમ્, વિપર્યયશ્ચ સ્યાત્ ।
પ્રત્યક્ષાસંવિત્તિર્હેતુનાનુમીયેત ।
ફલાત્તુ હેતોર્હેતુભાવાનુમાનમ્ ।
દોષાભાવાત્તુ વિપર્યયકાર્યાસત્ત્વં યુક્તાનુમાનમ્, હેત્વભાવે કાર્યાનુત્પાદાત્ ।
અનાલમ્બનતાપત્તિર્યથાકારાન્તરાર્પણમ્

સ્વરૂપાનર્પણાદેવં ભવેદગ્રહણે ઽપિ તે ।
કસ્યચિત્ત્વર્પણં તુલ્યમથ તત્ર ન તત્તથા

પરસ્યાપિ હિ તત્રૈવમથ તત્ર તથા સ્થિતેઃ ।
સર્વત્ર સ્યાત્તથાભાવઃ સ્યાદેવં ગ્રહણે ઽપિ તે

યથા તત્રાનિમિત્તત્વાત્સમ્યજ્ઞાને ઽનિમિત્તતા ।
શઙ્ક્યતે ગ્રહણે ઽપ્યેવમગ્રહે સા નિરૂપિતા

જ્ઞાનાદેવ નિમિત્તત્વમન્યેષાં ન વિશિષ્યતે ।
આલમ્બનત્વહાનં ચ યથાકારાન્તરાવભાસે ચક્ષુઃસંયુક્તસ્ય તથાગ્રહણે ઽપિ, સ્વરૂપાનર્પણસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
અથ કસ્યચિત્સામાન્યરૂપસ્ય સ્વાકારત્વાત્ ---
અથ કાનિચિચ્ચક્ષુઃસંયુક્તાનિ વસ્તૂનિ સ્વેન રૂપેણ ગૃહ્યન્ત ઇતિ કસ્યચિદગ્રહણે ઽપિ નાનાલમ્બનત્વમ્ ---
તુલ્યમ્ ।
આકારાન્તરાવભાસે ઽપિ કેષાઞ્ચિત્ [ક્ક્સ્_147] સ્વાકારાણામવભાસનાત્ ।
અથાગ્રહણે નૈવ ચક્ષુઃસંયુક્તસ્યાલમ્બનત્વમિષ્યતે, પરો ઽપિ નૈવ વિપર્યય ઇચ્છતિ ।
એવં હ્યુક્તમ્ ---
ઽતસ્માદ્યદન્યથા સન્તમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
તન્નિરાલમ્બનં જ્ઞાનમભાવાલમ્બનં ચ તત્ઽ; ॥
અથ વિપર્યયે ચક્ષુઃસંયુક્તસ્યાલમ્બનત્વાદન્યત્રાપ્યનાલમ્બનતાશઙ્કા, અગ્રહણે ઽપિ તુલ્યા ।
યથા ખલુ વિપર્યયજ્ઞાને ચક્ષુઃસંપ્રયુક્તવસ્તુસ્વભાવનિરપેક્ષતા દૃષ્ટા સમ્યગ્જ્ઞાને ઽપિ શઙ્ક્યતે જ્ઞાનત્વસામાન્યાત્તથા ચક્ષુઃસંપ્રયુક્તમપિ વસ્તુ નાવિકલરૂપં ગૃહ્યતે, તેનાનાલમ્બનં ભવતિ, સદૃશસ્મૃતિહેતુતાં ચ પ્રતિપદ્યતે ---
ઇત્યગ્રહણે દૃષ્ટાનાલમ્બનતા ગ્રહણેષ્વપિ કસ્માન્ન શઙ્ક્યતે? દોષાભાવાદિતિ ચેત્, વિપર્યયે ઽપિ તુલ્યમ્, ન ચાન્યથાલમ્બને નિરાલમ્બનત્વમ્ ।
ચક્ષુસ્ત્વન્યથાપિ નાલમ્બ્યતે ।
આલમ્બનાર્થશ્ચ રજતવ્યવહારયોગ્યતા શુક્તેઃ, તથા હિ રજતાર્થી તામાદત્તે ।
ઘટસ્યાપિ હિ નૈવાન્યત્સ્વજ્ઞાનાલમ્બનત્વમન્યત્ર વ્યવહારયોગ્યતાયાઃ, યતો ન વિષયાકારં જ્ઞાનમ્ ।
તત્ર શુક્તિઃ સ્વરૂપેણ નાલમ્બિતા રજતજ્ઞાનેન, તન્નિબન્ધનવ્યવહારભાવાત્ ।
રજતરૂપેણ તુ તન્નિબન્ધનસ્યોપાદાનવ્યવહારસ્ય તત્ર ભાવાદિતિ ।
ક્રિયાનિષ્ઠે ઽપિ વિધૌ વસ્તુસ્વરૂપસિદ્ધયે કશ્ચિદાહ ---
અવઘાતપ્રોક્ષણાદેર્યથા દ્રવ્યાર્થતા સ્થિતા

જ્ઞાનં સ્વભાવાદ્દ્રવ્યાર્થં કર્મત્વાચ્ચાત્મનસ્તથા ।
ભવત્વેવં તથાપીષ્ટરૂપસિદ્ધિઃ કુતો મતા

શબ્દસ્તદર્થકાર્યત્વે તાવજ્ઞાનસ્ય નિષ્ઠિતઃ ।
જ્ઞાનાજ્જ્ઞેયસ્ય કો ઽન્યો ઽર્થઃ સ્વરૂપપ્રતિભાસનાત્

અદૃષ્ટકલ્પના યુક્તા ન ચ દૃષ્ટસ્ય સંભવે ।
[ક્ક્સ્_148] તસ્માદ્યથા પ્રોક્ષણાદિવિધેર્વ્રીહિષુ ગમ્યતે

અદૃષ્ટા સંસ્કૃતિર્જ્ઞાનવિધે રૂપં તથાત્મનઃ ।
યથા અવઘાતપ્રોક્ષણાદયઃ સ્વરૂપેણૈવ દ્રવ્યાર્થાઃ, દ્વિતીયયા ચ દ્રવ્યસ્ય કર્મત્વેન નિર્દેશાત્, તથા જ્ઞાનમપિ સ્વરૂપેણ પરાર્થમ્ ।
કર્મત્વેન ચાત્મનો નિર્દેશાત્તદર્થમ્ ।
અતો જ્ઞાનવિષયો ઽપિ વિધિરાત્મરૂપં સંસ્પૃશતિ, ન જ્ઞાનમાત્રે પર્યવસ્યતિ, જ્ઞાનસ્યાત્મરૂપાર્થત્વેન કર્તવ્યતાવગમાજ્જ્ઞાનનિયોગેનૈવાત્મરૂપસ્યાક્ષેપાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
ભવતુ જ્ઞાનસ્યાત્માર્થતાભિપ્રેતા ।
અપહતપાપ્માદિરૂપાત્મપ્રતીતૌ તુ પ્રમાણં વાચ્યમ્ ।
શબ્દસ્તાવદેવંવિધાત્મજ્ઞાનકર્તવ્યતાયાં પર્યવસિતઃ ---
‘એવંવિધાત્મોદ્દેશેન જ્ઞાનં કુર્યાત્ઽ; ન તુ ‘એવંવિધ આત્માઽ; ઇતિ ।
તત્રોચ્યતે ---
ન હિ તત્રાકિઞ્ચિત્કરસ્ય તાદર્થ્યેન કર્તવ્યતા યુજ્યતે ।
જ્ઞાનસ્ય ચ કર્મણિ નાન્યત્ફલં તદ્રૂપસંવિત્તેઃ, ન હિ તસ્યાં દૃષ્ટાયામન્યસ્યાદૃષ્ટસ્ય કલ્પના ।
તત્ર યથા ‘વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતિઽઇતિ પ્રોક્ષણવિધેરેવ વ્રીહિષ્વદૃષ્ટસંસ્કારાવગમઃ પ્રોક્ષણવિષયાદપિ ।
નાન્યથા વ્રીહ્યર્થે પ્રોક્ષણે કર્તવ્યતા યુજ્યતે ।
ન હિ તત્ર કિઞ્ચિદકુર્વત્પ્રોક્ષણં તદર્થં કૃતં સ્યાદિત્યેવં વિધેરેવાદૃષ્ટસંસ્કારસદ્ભાવસિદ્ધિઃ, યથા ‘સ્વર્ગકામો યજેતઽ; ઇતિ ।
નાન્યથા સ્વર્ગકામસ્ય યાગકર્તવ્યતાપ્રતીતિર્યુજ્યતે યદિ ન સ્વર્ગોપાયો યાગઃ ।
અનુપાયે ચેન્નિયુજ્યતે, ન સ્વર્ગકામો નિયુક્તો ભવતિ ।
અનુષ્ઠિતો ઽપિ ન સ્વર્ગકામેનાનુષ્ઠિતો ભવતીતિ ક્રિયાવિષયાદપિ વિધેઃ સાધ્યસાધનભાવાવગમઃ શાબ્દઃ ---
તથા જ્ઞાનવિષયાદપિ વિધેરાત્મરૂપબોધઃ ।
ન હિ તદ્વિધમાત્માનમુદ્દિશ્યજ્ઞાનનિયોગો યુજ્યતે, અતદ્વિધશ્ચેદાત્મા તેન જ્ઞાનેન પ્રતીયત ઇતિ ।
ઉક્તોત્તરમિદં યસ્માદરૂપેણાપિ ભાસકમ્

જ્ઞાનં પ્રદર્શિતં ન સ્યાદન્યથા તદ્વિધેઃ ફલમ્ ।
લયો નિવર્ત્યો ન તથા વિક્ષેપો હિ યથાસુખઃ

[ક્ક્સ્_149] લયવિક્ષેપભેદશ્ચ ન સ્યાદગ્રહમાત્રકે ।
નન્વરૂપાવભાસે સ્યાદદૃષ્ટફલકલ્પના

રૂપાવભાસે દૃષ્ટં તુ ફલં તત્સિદ્ધિલક્ષણમ્ ।
ન દૃષ્ટમાત્રાદ્ દૃષ્ટાર્થં પુરુષાર્થાનુગં તુ તત્

ન ભિદ્યતે ચ તદ્ભાવો રૂપારૂપાવભાસયોઃ ।
યથા પ્રપઞ્ચશૂન્યત્વે તત્ત્વે જ્ઞાનાવભાસિતે

દુઃખકર્મક્લેશહાનમતત્ત્વે ઽપિ તથા ભવેત્ ।
એતચ્ચાત્ર ભવેદ્યુક્તં પ્રત્યક્ષાદ્યવિરોધતઃ

અનૌપચારિકાર્થાશ્ચ સ્યુઃ કર્મવિષયો યતઃ ।
આત્માર્થજ્ઞાનવિધેરેતાવદ્ગમ્યતે ---
જ્ઞાનેન સો ઽવભાસ્યતે, આલમ્બ્યતે, વ્યવહારયોગ્યતામાપદ્યતે ।
તચ્ચાવભાસનં સ્વરૂપેણ ચ દૃષ્ટમ્, પરરૂપેણ ચ ।
રજતાત્મના શુક્તિકાયાઃ ।
પ્રતિપાદિતમેતત્ ---
નાગ્રહમાત્રમેતત્, અન્યથાખ્યાતિસ્તુ ।
તત્રોભયથા સંભવે કુત એતત્ ---
તત્ત્વપ્રતિપત્તિરવશ્યાભ્યુપેયા, નાતસ્મિંસ્તત્ખ્યાતિઃ? અન્યથા નાત્મજ્ઞાનવિધિઃ ફલવાન્ સ્યાત્ ।
સ ખલ્વનાત્મરૂપપ્રવિલયાર્થઃ ।
અનાત્મરૂપવિલયેન હિ વસ્તુનો ઽવગતિર્દૃષ્ટેતિ ।
યદિ ચ નાત્મનો નામરૂપપ્રપઞ્ચરૂપેણ પ્રકાશનમ્, કિં પ્રવિલાપ્યેત? અથ મતમ્ ---
દ્વિપ્રકારેયમવિદ્યા, પ્રકાશસ્યાચ્છાદિકા વિક્ષેપિકા ચ ।
સ્વપ્નજાગરિતયોર્વિક્ષેપિકા, સુષુપ્ત આચ્છાદિકા લયલક્ષણા ।
તત્રાચ્છાદકાવિદ્યાનિવૃત્તિર્જ્ઞાનવિધેઃ ફલમ્ ।
તચ્ચાસત્ ।
યતો નાચ્છાદિકાયા અવિદ્યાયા નિવૃત્તિઃ પુરુષેણાર્થ્યતે તથા યથા વિક્ષેપસ્ય ।
સ હિ વિવિધદુઃખાત્મકઃ ।
લયસ્તુ વિવિધદુઃખનિવૃત્તેરસકૃદાનન્દત્વેન શ્રુતૌ ગીતઃ પ્રત્યુતાર્થનીયઃ સ્યાત્ ।
અપિ ચ વિપર્યાસમનિચ્છતો ઽવિદ્યાભેદ એવ ન સ્યાત્, અવસ્થાત્રયે ઽપ્યગ્રહણમાત્રત્વાત્ ।
તસ્માદગ્રહણવિપર્યયગ્રહણે દ્વે અવિદ્યે કાર્યકારણભાવેનાવસ્થિતે ।
[ક્ક્સ્_150] સ્વપ્નજાગરિતયોરુભે, કારણભૂતાગ્રહણલક્ષણા સુષુપ્ત ઇત્યવિદ્યાપ્રવિભાગ ઉપપદ્યતે ।
તદુક્તમ્ ---
કાર્યકારણબદ્ધૌ તાવિષ્યેતે વિશ્વતૈજસૌ ।
પ્રાજ્ઞઃ કારણબદ્ધસ્તુ દ્વૌ તુ તુર્યે ન સિધ્યતઃઽ; ॥
નન્વન્યથાયં ભેદઃ ---
અગ્રહણસમ્યગ્ગ્રહણાભ્યામ્ ।
અગ્રહણલક્ષણાચ્છાદિકા સુષુપ્તે, અસમ્યગ્ગ્રહણમિતરયોઃ ।
તથા હિ ---
અભિન્નસ્ય વસ્તુનો ઽપ્રદેશસ્ય ગ્રહણે તથાભાવસ્ય ચાગ્રહણાત્પૃથક્ત્વેન પ્રત્યવભાસઃ ।
નૈતત્સારમ્ ।
યદિ તાવદસમ્યગ્ગ્રહણમાત્રં તદપટુત્વં વા જ્ઞાનસ્ય કેનચિદ્દ્રૂપેણ વા ગ્રહણમ્, ન સર્વાત્મના ।
તત્ર દૂરસ્થે સૂક્ષ્મે ચ ભવત્યપટુ જ્ઞાનં સામાન્યજ્ઞાનમ્ ।
ન ચ તદવિદ્યા ।
ન ચ કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં સર્વાત્મનાર્થસ્ય ગ્રાહકમિતિ સર્વજ્ઞાનમિથ્યાત્વાપાતઃ ।
અભેદસ્યાગ્રહણે ઽપિ ભેદસ્યાવર્તને ઽપિ ભેદસ્યાસંવિત્તેર્ન નિવર્તનીયમસ્તિ વિદ્યયા ।
ન ખલ્વભેદાગ્રહણં નિવર્તનીયમ્ ।
ન હિ તત્કિઞ્ચિદપરાધ્યતિ ।
ભેદસ્તુ વિવિધદુઃખાયતનમ્ ।
અથાસમ્યગ્ગ્રહણં પૃથક્પ્રત્યવભાસો ઽપૃથગાત્મનઃ, અભ્યુપેતા તર્હિ વિપર્યયખ્યાતિઃ ---
અપૃથક્ પૃથક્ પ્રકાશત ઇતિ ।
અથોચ્યેત ---
ન બ્રૂમઃ પૃથક્ પ્રકાશતે, કિં તુ પૃથગિવ પ્રકાશત ઇતિ ।
ક ઇવાર્થઃ? યદિ યથા પૃથગ્ભૂતમપ્રકાશમાનૈકત્વં પ્રકાશતે તથૈકમપ્યાત્મતત્ત્વમગૃહ્યમાણૈકત્વં પ્રકાશત ઇતિ ।
કેનચિદંશેન ગ્રહણં સર્વાત્મના ચાગ્રહણમુક્તં ભવતિ, તત્ર ચોક્તમ્ ।
અથ પ્રકાશત ઇવ, ન તુ પ્રકાશતે ।
પ્રકાશને ક ઉપમાર્થઃ? તન્નિબન્ધનવ્યવહારપ્રવૃત્તિઃ ।
તન્નિબન્ધનશ્ચેદ્વ્યવહારઃ ।
પ્રાપ્તં પ્રકાશનમ્ ---
નાસતિ કારણે કાર્યં ભવતીતિ ।
અથાભેદાગ્રહ એવ પૃથક્ત્વગ્રહાભિમાનઃ ।
તદસત્, અગ્રહણસ્યાભાવસ્ય સ્વરૂપેણ પરરૂપેણ વા ગ્રહણાનભ્યુપગમાત્ ।
અપ્રકાશમાને ચ પૃથક્ત્વે કુતસ્તદવગ્રહઃ? અભિન્ને ચ ભેદાભિમાનં પરિત્યજ્યાભેદાગ્રહણે ભેદગ્રહાભિમાનમૂરીકુર્વતા કિં પરિહૃતં સ્યાત્? તસ્માત્સુષ્ઠૂચ્યતે ---
‘લયવિક્ષેપભેદશ્ચ ન સ્યાદગ્રહમાત્રકેઽ; ઇતિ ।
[ક્ક્સ્_151] નન્વનાત્મરૂપેણ પ્રતિપત્તેર્ન દૃશ્યતે કિઞ્ચિત્ફલમ્ ।
તત્રાદૃષ્ટકલ્પના સ્યાત્ ।
આત્મરૂપપ્રતિપત્તેસ્તુ દૃષ્ટં ફલં તત્સ્વરૂપસિદ્ધિઃ ।
ઉચ્યતે ---
ન યસ્ય કસ્યચિદ્દર્શનાદ્ દૃષ્ટાર્થતા, કિં તુ પુરુષાર્થસંસ્પર્શિનઃ ।
તેન હિ તદ્વિધિર્નિરાકાઙ્ક્ષા ભવતિ ।
ન ચ પુરુષાર્ર્હભેદસ્તત્ત્વાતત્ત્વપ્રતિપત્ત્યોઃ ।
યથા હિ વિશુદ્ધમદ્વૈતમાત્માનં પ્રતિપદ્યમાનસ્તથાભૂતો ન શોકેન સંસ્પૃશ્યતે, શોચનીયાભાવાત્ ।
ન કર્માશયમુપચિનોતિ, કર્તવ્યાભાવાત્ ।
ન ક્વચિદ્દ્રજ્યતિ કિઞ્ચિદ્ દ્વેષ્ટિ વા, વિષયાભાવાત્ ।
‘એવં જીવન્નેવ વિદ્વાન્વિમુક્તો ભવતિ ।
તથા અતથાભૂતમપિ તથાભાવનાપુરઃસરં સાક્ષાદિવ પ્રતિપદ્યમાનઃ ।
અભૂતો ઽપ્યર્થઃ પરિભાવનાતિશયાદ્ભૂતવ્યવહારહેતુર્ભવતિ ।
ઇદમેવ ચાત્ર યુજ્યતે, પ્રત્યક્ષાદીનામવિરોધાત્, કર્મવિધીનાં ચ ભૂતાર્થત્વાત્ ।
પરમાર્થે હિ પ્રપઞ્ચશૂન્યત્વે પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ બાધ્યેરન્ ।
કર્મવિધયશ્ચાભૂતકલ્પનોપાદાનવ્યવહારસિદ્ધાર્થગોચરાઃ સ્યુઃ ।
તસ્માદપરમાર્થેનૈવાદ્વૈતાત્મજ્ઞાનવિધિર્યુજ્યતે ।
જાનાતિસ્તત્ત્વબોધે ચેન્ન મિથ્યાદિવિશેષણાત્

નાત્મા જ્ઞાતસ્તથા સ્યાચ્ચેન્ન તદ્રૂપાવિધાનતઃ ।
પ્રમાણાન્તરસિદ્ધત્વે નતરામન્યથા યદિ

શબ્દાર્પિતેન રૂપેણ તસ્ય જ્ઞાનં વિધીયતે ।
અતત્ત્વેનાપિ તેનાસ્ય વિજ્ઞાનમવકલ્પતે

યદિ મતમ્ ---
‘સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ; ઇતિ જાનાતિસ્તત્ત્વપરિચ્છેદ એવ વર્તતે ।
તેન નાભૂતસમારોપેણ જ્ઞાનવિધિઃ સ્યાદિતિ ।
તન્ન, મિથ્યાત્વાદિભિર્જ્ઞાનં વિશેષ્યતે ---
મિથ્યાજ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનં સંશયજ્ઞાનમિતિ ।
તદેકનિયમે નોપપદ્યેત, પૌનરુક્ત્યાદ્વિરોધાચ્ચ ।
સ્યાદેતત્ ---
અસ્વરૂપેણ પ્રતિપત્તૌ ન તદાત્મજ્ઞાનમ્, અન્યજ્ઞાનમેવ ભવતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનં ચ વિધીયતે ।
તસ્માત્તત્ત્વસિદ્ધિરિતિ ।
તચ્ચ ન ।
ન ખલ્વેતાવદેવ તત્ ---
‘આત્મા જ્ઞાતવ્યઃ ઇતિ ।
[ક્ક્સ્_152] યદિ સ્યાત્તદ્રૂપજ્ઞાનવિધિઃ ।
તચ્ચ ન, ઉભયથાનુપપત્તેઃ ।
પ્રમાણાન્તરસિદ્ધં ચેદાત્મરૂપં ન તજ્જ્ઞાનં વિધેયમ્ ।
અથાસિદ્ધમ્, અશક્યમેવ તત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
‘અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુઃઽ; ‘ઇદં સર્વં યદયમાત્માઽઇતિ શબ્દસમર્પિતરૂપસ્ય તસ્ય જ્ઞાનં વિધીયતે, તેન ચ તત્ત્વેનાપિ તત્સંભવતિ સમારોપિતેનાપિ, તેન ન નિયોગતસ્તથાભૂતજ્ઞાનવિધેસ્તથાભાવો ઽસ્ય પ્રતીયતે ।
જ્ઞાનં યદિ ચ દૃષ્ટાર્થં પ્રાપ્તં દૃષ્ટત એવ તત્ ।
આત્મરૂપવિજિજ્ઞાસોરજિજ્ઞાસોર્વૃથૈવ તત્

તદુપાયો ન ચેજ્જ્ઞાતસ્તસ્યૈવાસ્તુ વિધિસ્તતઃ ।
અવઘાતાદિવિધયો નાદૃષ્ટસ્પર્શવર્જિતાઃ

અલૌકિકમિદં જ્ઞાનમતો યદિ વિધીયતે ।
ન રૂપસિદ્ધયે તાવદ્યતઃ કર્તવ્યતા વિધેઃ

કર્તવ્યતા ચ દૃષ્ટાર્થે દૃષ્ટાદેવ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
અલૌકિકે ઽર્થરૂપે ઽતઃ શબ્દેન પ્રતિપાદિતે

જ્ઞાને જ્ઞેયાભ્યુપાયત્વાત્સ્વયમેવોન્મુખઃ પુમાન્ ।
તદુપાયે ત્વવિજ્ઞાતે વિધિના સ પ્રવર્ત્યતામ્

નિયોગાનુપ્રવેશો ઽતો વિહન્ત્યેવ પ્રમાણતામ્ ।
ભૂતર્થ ઇતિ નોપાસ્યો ભૂતાર્થગતિમિચ્છતા

યદિ ચ જ્ઞાનસ્ય દૃષ્ટં ફલમ્, તત એવ પ્રવૃત્તિસિદ્ધે વ્યર્થો વિધિઃ ।
યો હ્યાત્મરૂપમનુભવિતુકામઃ, સ તસ્ય જ્ઞાને સ્વયમેવ યતતે ।
યસ્તુ ન તથા, તસ્ય તદ્વ્યર્થમિતિ વિધિશતેનાપિ સ ન પ્રવર્ત્યતે ।
અથોપાયાજ્ઞાનાદ્દૃષ્ટફલે ઽપિ ન પ્રવર્તતે સ્વયમ્, અતો વિધીયત ઇતિ ।
તચ્ચ વાર્તમ્ ।
યતઃ સ એવોપાયો વિધીયતામ્, યત્રાયમજ્ઞાનાન્ન પ્રવૃત્તઃ ।
જ્ઞાને તુ દૃષ્ટફલત્વાત્પ્રવર્તત [ક્ક્સ્_153] એવ ।
સ્યાદેતત્, અવઘાતાદિષુ દૃષ્ટફલેષ્વપિ દૃષ્ટો વિધિઃ ।
સત્યમ્, ન ત્વદૃષ્ટસંસ્પર્શરહિતઃ ।
તત્રાપિ હિ નિયમાદૃષ્ટં ફલં તણ્ડુલેષુ તત્પ્રણાડ્યા વા પ્રધાનપૂર્વસિદ્ધિરદૃષ્ટૈવ ।
અથ મતમ્ ---
અદ્વૈતાત્મજ્ઞાનમદૃષ્ટપૂર્વમલૌકિકમ્ ।
અતો ઽનન્તરફલમપિ વિધીયત ઇતિ ।
તત્રોચ્યતે ---
કિમર્થં વિધીયતે ।
પ્રમાણાન્તરાગોચરસ્ય સ્વરૂપપ્રતિપત્ત્યર્થમ્, આહોસ્વિદનુષ્ઠાનાર્થમ્? તત્ર ન સ્વરૂપસિદ્ધ્યર્થમ્, અનુષ્ઠાનફલો હિ વિધિર્નાનુષ્ઠાનાય, દૃષ્ટાર્થત્વાદેવ તત્સિદ્ધેઃ ।
તસ્માદલૌકિકે ઽપહતપાપ્માદિરૂપ આત્મતત્ત્વે શબ્દાત્પ્રતિપન્ને તસ્ય સાક્ષાજ્જ્ઞાનં પ્રતિ તદનુભવોપાયત્વાત્સ્વયમેવ પુરુષસ્યાભિમુખ્યં ભવતીતિ વ્યર્થં તદ્વિધાનમ્, યથાશ્ચર્યભૂતે કસ્મિંશ્ચિદર્થે આગમાત્પ્રતિપન્ને તસ્ય સાક્ષાત્કરણે સ્વયમેવોન્મુખત્વં ભવતિ ।
તદુપાયેષુ ત્વજ્ઞાતેષૂપાયત્વજ્ઞાપનાય વિધાનં યુજ્યતે ।
તદેવં જ્ઞાને નિયોગાનુપપત્તેર્નિયોગે ચ વસ્તુરૂપાવગમે પ્રામાણ્યાયોગાદ્વ્યવસ્થિતાત્મતત્ત્વપ્રતિપત્તિમિચ્છતા શબ્દાન્ન તસ્ય નિયોગાનુપ્રવેશો ઽભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ ।
ઇદાનીં દ્વિતીયપ્રતિપત્તિવિધિનિરાસાયાહ ---
અત એવ ન વિજ્ઞાનસંતાનવિધિનિષ્ઠતા ।
તત્રાપિ પૂર્વવન્ન સ્યાત્સ્વરૂપાવગતિપ્રમા

સ્વરૂપનિષ્ઠાચ્છબ્દાત્તુ પ્રમિતસ્ય વચો ઽન્તરાત્ ।
ઉપાસનવિધાનં સ્યાત્પ્રાપ્તેસ્તદપિ વા વૃથા

અભ્યાસેન પ્રત્યયસ્ય પ્રકર્ષસ્યાભિવીક્ષણાત્ ।
તસ્માદ્ભવત્યકાર્યે ઽર્થે વેદાન્તાનાં પ્રમાણતા

યદપિ મતમ્ ---
‘સ ક્રતું કુર્વીતઽપ્રજ્ઞાં કુર્વીતઽ; ‘નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ; ઇતિ, યત્રાપિ સ્વરૂપનિષ્ઠતૈવ લક્ષ્યતે ‘તત્ત્વમસિઽ; ઇતિ તત્રાપિ ‘સદસ્મિ ---
ઇતિ ચેતો ધારયેત્ઽઇતિ વિવક્ષિતત્વાચ્છ્રવણાદન્યદનુચિન્તનં ધ્યાનં પ્રત્યયપ્રવાહો વિધીયતે કર્મવદેવામૃતત્વફલમ્ ।
[ક્ક્સ્_154] તદપ્યત એવ ન યુજ્યતે, પૂર્વોક્તાત્તત્ત્વાવગતિપ્રમાણાભાવપ્રસઙ્ગાદન્યનિષ્ઠત્વાદ્વાક્યસ્ય ।
અથ તુ વાક્યાન્તરાત્તત્ત્વનિષ્ઠાદધિગતે તદ્વિષયપ્રત્યયપ્રવાહવિધાનમિષ્યતે ।
ભવતુ ।
ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
તથા ચ ‘વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીતઽઇત્યાત્મતત્ત્વવિજ્ઞાનસ્ય સિદ્ધતાં દર્શયતિ ।
તદપિ વા વ્યર્થમેવ, પ્રાપ્તાર્થત્વાત્ ।
સાક્ષાત્કરણફલં હિ તત્તદનુચિન્તનં દૃષ્ટાર્થમ્, ન તતો ઽન્યત્ફલમાકાઙ્ક્ષ્યતે ।
અમૃતત્વં હિ ન સ્વરૂપાવિર્ભાવાદન્યદિતિ પ્રાગ્વર્ણિતમ્ ।
દૃષ્ટા ચ જ્ઞાનાભ્યાસસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનપ્રસાદહેતુતા લોકે ।
ભાવનાવિશેષાદ્ધિ અભૂતમપ્યનુભવમાપદ્યતે, કિં પુનર્ભૂતમ્ ।
‘સ ક્રતું કુર્વીતઽ; ઇતિ તુ ન સકલવિશેષાતિગાત્મતત્ત્વાનુચિન્તનં વિધીયતે તદ્ભાવફલમ્, અપિ તુ નામરૂપોપાધિમનોમયપ્રાણશરીરાદિરૂપાનુધ્યાનમૈશ્વર્યફલમ્, ક્રમેણ વા સાક્ષાત્કરણફલમ્ ।
‘તમેવ ધીરો વિજ્ઞાયઽ; ઇતિ ન પ્રજ્ઞાકરણવિધિઃ ।
‘તમેવઽઇત્યન્યનિવૃત્તેઃ શ્રુતત્ત્વાન્નિવૃત્તૌ તાત્પર્યં ગમ્યતે, ‘રક્તઃ પટો ભવતિઽઇતિ તયા રક્તપરત્વં વાક્યસ્ય ।
અત્ર આકાશાદિતત્ત્વભેદપૂર્વમવિભાગઃ પ્રતિપાદિતઃ, તત્ર તથૈવ પ્રજ્ઞાકરણપ્રસઙ્ગે ‘તમેવઽ; ઇતિ વિધીયતે ।
તથા ચ પૂર્વાર્ધે ---
‘વિરજઃ પર આકાશાદજ આત્મા મહાન્ ધ્રુવઃઽ; ।
ઇત્યાકાશાદિભ્યઃ પરત્વેનાત્મતત્ત્વં દર્શિતમ્ ।
તસ્ય તથૈવ પ્રજ્ઞાકરણપ્રસઙ્ગે તન્નિવૃત્તયે ‘તમેવઽ; ઇત્યુચ્યતે ।
અન્યથા ન એવશબ્દસ્ય ફલમ્, ન ચ નિવર્ત્યં વિજ્ઞાયેત ।
તથા ચ તદેવોત્તરેણ પ્રપઞ્ચ્યતે ‘નાનુધ્યાયાદ્બહૂઞ્છબ્દાન્ઽ; ઇત્યેકવાક્યતા ।
અન્યથા વાક્યં ભિદ્યેત ।
શબ્દમાત્રે ચાનુધ્યાનાપ્રસઙ્ગાત્ શબ્દપૂર્વત્ત્વાત્તસ્ય શબ્દાર્થવિષયમેવેદમિતિ ।
એવમ્ ‘આત્મેત્યેવોપાસીતઽઇત્યેવકારશ્રુતેસ્તદર્થવિધિઃ ।
‘નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ; ઇત્યપિ ‘આત્મનસ્તુ કામાયઽ; ઇત્યુપક્રમાત્ ‘ઇદં સર્વં [ક્ક્સ્_155] યદયમાત્માઽઇત્યુપસંહારાદાત્મસ્વરૂપપરમેકં વાક્યમ્ ।
તદન્તર્ગતાઃ ‘દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ; ઇતિ ન પૃથગ્વિધયઃ કૃત્યપ્રત્યયયોગે ઽપિ ।
કૃત્યપ્રત્યયસ્યાર્થાન્તરે ઽપિ સ્મરણાદર્હાદૌ સ્તુત્યર્થાઃ યથોપાંશુયાજવાક્યાન્તર્ગતાઃ ‘વિષ્ણુરુપાંશુ યષ્ટવ્યઃઽઇત્યેવમાદયઃ ।
‘ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિઽઇતિ ભૂત એવ પર્યવસિતં વાક્યમ્ ।
તત્ર ‘સદસ્મિ ---
ઇતિ ધારયેત્ઽ; ઇતિ કલ્પનેયમ્ ।
તસ્માત્ત્રિવિધસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય વિધેયત્વાયોગાત્, વિના ચ વિધેર્વાક્યાર્થપ્રતિપત્તેઃ, અપૌરુષેયત્વેન નિરપેક્ષત્વાદ્ભૂતે ઽપ્યર્થે વેદાન્તાનાં પ્રામાણ્યસિદ્ધિઃ ।
તથા ચ ‘તત્તુ સમન્વયાત્ઽઇતિ ચોદનાલક્ષણાદ્ધર્માત્તુશબ્દેન વિશેષ્યં બ્રહ્મ સમન્વયગમ્યમુક્તમ્ ।
સમન્વયો હિ પદાર્થાનાં સંસર્ગો વિનિયોગસ્તતો બ્રહ્મ ગમ્યતે, ન ચોદનાત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વવિશેષેણ કાર્યે ઽર્થે વેદસ્ય પ્રામાણ્યં વર્ણિતમ્ ---
‘ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃઽ; ઇતિ ।
ચોદનાલક્ષણો વેદાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
નૈતત્સારમ્ ।
એવં હિ સિદ્ધપ્રામાણ્યવેદાર્થવિચારો ઽયં સ્યાત્તદુત્તરલક્ષણવત્ ।
તત્રાનન્તરં પ્રામાણ્યપ્રતિપાદનં ન યુજ્યેત, ‘વૃત્તં પ્રમાણલક્ષણમ્ઽ; ઇતિ ચ ।
મન્ત્રાર્થવાદેષુ ચ કાર્યાર્થત્વેન વિપ્રતિપત્તિર્ન સ્યાત્ ।
સા ચોપરિષ્ટાદેવ નિરસિષ્યતે બહુ ચાત્ર વક્તવ્યમિત્યલં પ્રસઙ્ગેન ।
યથાન્યમાનવ્યતિભેદમુક્તા મતિઃ પ્રમાણત્વમુપૈતિ કાર્યે ।
અપૌરુષેયાગમલબ્ધજન્મા તથૈવ સિદ્ધે નિરપેક્ષભાવાત્