Brahmasiddhi · અધ્યાય 1

આનન્દમેકમમૃતમજં વિજ્ઞાનમક્ષરમ્ ।
અસર્વં સર્વમભયં નમસ્યામઃ પ્રજાપતિમ્

વેદાન્તેષુ વિપ્રતિપદ્યન્તે વિપશ્ચિતઃ ---
કેચિદપ્રામાણ્યં મન્યન્તે, આત્મનઃ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધત્વે તેષામનુવાદકત્વમ્, અસિદ્ધત્વે સંબન્ધાગ્રહણાત્, અપદાર્થત્વે વાક્યસ્યાવિષયત્વાત્, પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યનુપદેશે ચાપુરુષાર્થત્વાત્ ।
અન્યે તુ પ્રતિપત્તિકર્તવ્યતાપ્રામાણ્યવ્યાજેનાપ્રામાણ્યમેવાહુઃ ।
અન્યે તુ કર્મવિધિવિરોધાત્પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાચ્ચ શ્રુતાર્થપરિગ્રહે ઉપચરિતાર્થાન્મન્યન્તે ।
તન્નિરાસાર્થમુચ્યતે --- આનન્દમિતિ ।
પરાં ચ દેવતાં ગુણાભિધાનલક્ષણયા સ્તુત્યા કાયવાઙ્મનઃપ્રહ્વતાલક્ષણયા ચ પ્રણત્યા પૂજયતિ ।
પ્રકરણાર્થં ચોપક્ષિપતિ ---
વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણમુખેન વેદાન્તાનામેવંભૂતે ઽર્થે પ્રામાણ્યપ્રતિપાદનાદ્યતો ભવત્યેષો ઽપિ પ્રકરણાર્થઃ ।
અત્ર કેચિત્ ---
આનન્દાત્મકત્વે બ્રહ્મણઃ, આનન્દરાગાન્મુમુક્ષુપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
રાગનિબન્ધના ચ પ્રવૃત્તિઃ સંસારબીજમિતિ ન મુક્તયે સ્યાત્ ।
શાન્તસ્ય દાન્તસ્ય ચાત્મનિ દર્શનમુચ્યતે ।
ન ચાનન્દાનુરાગાત્પ્રવર્તમાનઃ શાન્તો ભવતિ ।
તસ્માત્સકલદુઃખાતિગે બ્રહ્મતત્ત્વે દુઃખેભ્ય ઉદ્વિગ્નઃ સુખેભ્યશ્ચ વીતરાગઃ પ્રવર્તમાનો મુચ્યતે ।
આનન્દશ્રુતયશ્ચ સકલદુઃખાતિક્રમમેવાહુઃ ।
દૃષ્ટો હિ ક્ષુદ્દુઃખાદિનિવૃત્તૌ સુખશબ્દઃ ।
સૈવ ચ સુખમિત્યન્યે ।
ન ચાશ્માદૌ પ્રસઙ્ગઃ, પ્રત્યગ્વૃત્તેરુપલભ્યમાનાયાઃ સુખત્વાત્, તદ્વિશિષ્ટાત્મોપલબ્ધેર્વા ।
તાન્ પ્રત્યાહ --- આનન્દમિતિ ।
ન તાવદ્દુઃખનિવૃત્તિરેવ સુખમ્, યુગપત્સુખદુઃખયોર્દર્શનાત્સંતાપવતઃ શીતહ્રદે નિમગ્નાર્ધકાયસ્ય ।
અથ [ક્ક્સ્_2] સત્યપ્યનિમગ્નાર્ધકાયદુઃખે ઇતરસ્યાભાવાત્સુખમિતિ, કુમ્ભીપાકે પચ્યમાનસ્ય નરકાન્તરદુઃખાભાવાત્સુખિત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
એકેન્દ્રિયદ્વારદુઃખસ્ય ચ ઇન્દ્રિયાન્તર્દ્વારદુઃખાભાવાત્ ।
ઇતશ્ચ, અદુઃખસ્યાપિ વિષયવિશેષસંપર્કાત્સંવેદ્યાહ્લાદોત્પત્તેઃ ।
યત્રાપિ દુઃખવિગમઃ, તત્રાપિ ન તન્માત્રમેવ સુખમ્, અન્નપાનવિશેષોપાદાનાત્ ।
દુઃખવિગમો હિ યૈસ્તૈરન્નપાનૈઃ સિધ્યતિ ।
ન ચ સ વિશેષવાન્, યેન તદ્વિશેષાય તત્સાધનવિશેષો ઽપેક્ષ્યેત ।
સુખે ત્વતિશયવત્ત્વાદ્યુક્તા તત્સાધનાતિશયાપેક્ષા ।
યદપિ મન્યન્તે ---
યદાપિ નાન્યદ્દુઃખં નિવર્ત્યમ્, તદાપિ કામસ્ય દુઃખાત્મકત્વાત્તન્નિબર્હણરૂપં સુખમ્ ।
તત્રાપ્યકામસ્ય વિષયવિશેષોપભોગે ન સુખિતા સ્યાત્ ।
ભવતિ ચ મધ્યસ્થો ઽપિ રમણીયવિષયસંપર્કે હ્લાદવાન્ ।
સ્યાદેતત્ ---
યત્રૈવ કામઃ સ એવ સુખયતિ વિષયઃ, નેતરઃ ।
તસ્માત્કામનિવૃત્ત્યૈવ વિષયાઃ સુખયિતારઃ ।
અન્યથા ય એકસ્ય સુખઃ સ સર્વસ્ય સ્યાત્ ।
કામનિવૃત્ત્યા તુ સુખત્વે યત્ર યસ્ય કામો ઽભિરુચિઃ સ એવ તસ્ય સુખ ઇતિ યુજ્યતે ।
તત્રાકામસ્યાપિ વિષયવિશેષોપભોગાત્કામાભિવ્યક્તૌ તન્નિવૃત્તૌ તત્સુખિત્વમિતિ ।
તદપ્યસારમ્, યતો વિષયોપભોગા નાવશ્યં કામનિબર્હણાઃ ।
ઉક્તં હિ ‘ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિઽ; ઇતિ ।
તથા ‘ભોગાભ્યાસમનુ વિવર્ધન્તે રાગાઃ, કૌશલાનિ ચેન્દ્રિયાણામ્ઽ; ઇતિ ।
વિષયદોષદર્શનાદપિ ચ કામનિવૃત્તિઃ, તત્રોપભોગતુલ્ય આહ્લાદઃ સ્યાત્ ।
સમાને ચ પ્રાર્થિતાર્થલાભે પ્રમોદભેદો ન સ્યાત્, કામનિવૃત્તેરવિશેષાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
કામાતિરેકે તન્નિવૃત્તૌ સુખાતિશયાભિમાનઃ, ઇતરત્રાન્યથેતિ ।
તચ્ચ ન ।
કામાતિરેકાત્પ્રયસ્યન્તમવાપ્તો ઽર્થો ન તથા પ્રીણયતિ, યથાપ્રાર્થિતો વિના પ્રયાસાદુપનતઃ ।
તથાહિ ---
ક્લેશાદવાપ્તો ઽયમિતિ ન તેન તથા પ્રીયતે, યથાનાશંસિતોપનતેન ।
કામાભાવમાત્રે ચ સુખે ઽકામિતવિષયોપભોગે ન ભોગાવસ્થાયાઃ પૂર્વાપરે અવસ્થે ભિદ્યેયાતામ્ ।
કામપ્રધ્વંસે વા પરાવસ્થા ન ભિદ્યેત ।
ભોગાવસ્થાયાં પ્રબુદ્ધાધ્વસ્તકામ એવેતિ ચેત્પૂર્વા [ક્ક્સ્_3] પરયોરપિ દ્વયોરવસ્થયોસ્તર્હિ સુખી ઇતરત્ર દુઃખીત્યનુભવવિરુદ્ધમાપદ્યેત ।
અપ્રાપ્તશ્ચ સ્મરણવિપરિવર્તી વિષયઃ કામસ્યોદ્બોધકઃ, પ્રાપ્તો નિવર્તકઃ ।
પ્રાપ્તસ્યોદ્બોધત્વે ન તતો નિવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
ન ચ યત્ર કામસ્તત્ર સુખમ્, મનોરથશતાર્થિતસ્યાપ્યુપભોગેન કસ્યચિદ્દુઃખિત્વદર્શનાત્ ।
સુખપૂર્વકસ્તુ કામઃ, અનુભૂતતદ્ભાવે તદ્દર્શનાત્ ।
યાપિ કાચિદનનુભૂતે ઽપિ જાતિવિશેષભાજાં કામપ્રવૃત્તિઃ સાપિ પ્રાગ્ભવીયાનુભવનિબન્ધના ।
યથા ચ કસ્યચિત્ક્વચિત્કામો જાતિભેદાદિનિમિત્તઃ, તથા કિઞ્ચિત્કસ્યચિત્સુખમિતિ નાવ્યવસ્થા ।
અપિ ચ કામનિવૃત્ત્યાપિ કેચિદ્દૂયન્તે, તદભાવે વિષયોપભોગસામર્થ્યાભાવાત્ ।
ન તર્હિ નિવૃત્તિકામાઃ ।
નિવૃત્તિકામા વિષયં પ્રતિ, તસ્ય કુતશ્ચિન્નિમિત્તાદનુપભોગ્યત્વાત્ ।
કિમિતિ તર્હિ દૂયન્તે? અનુભૂતચરસ્ય તજ્જન્મનઃ સુખસ્યાપ્રાપ્તેઃ ।
યથા પિત્તાદ્યુપહતેન્દ્રિયા વિશિષ્ટેભ્યો ઽન્નપાનેભ્યો નિવૃત્તિકામાઃ, તથૈવ કામનિવૃત્ત્યા તપ્યન્તે ।
તત્રાનુભૂતચરતજ્જન્માહ્લાદવિચ્છેદાન્નાન્યો હેતુઃ ।
તસ્માત્પ્રત્યાત્મવેદનીયસુખપ્રત્યાખ્યાનમયુક્તમ્ ।
સુખસઙ્ગિજનોપચ્છન્દનાય તુ તત્રભવદ્ભિર્વર્ણિતમિતિ પશ્યામઃ ।
તદેવં દુઃખનિવૃત્તેરન્યત્સુખમ્ ।
સ ચાનન્દશબ્દસ્ય મુખ્યો ઽર્થઃ ।
શબ્દપ્રમાણકે ચ યથાશબ્દં પ્રતિપત્તિર્યુક્તા ।
ન ચ રાગનિબન્ધના તત્ર પ્રવૃત્તિઃ ।
ન હીચ્છામાત્રં રાગઃ ।
અવિદ્યાક્ષિપ્તમભૂતગુણાભિનિવેશં રાગમાચક્ષતે ।
તત્ત્વદર્શનવૈમલ્યાત્તુ તત્ત્વે ચેતસઃ પ્રસાદો ઽભિરુચિરભીચ્છા ન રાગપક્ષે વ્યવસ્થાપ્યતે, યથા સંસારાસારતાતત્ત્વદર્શનનિષ્પન્નો નોદ્વેગસ્તતો દ્વેષપક્ષે ।
અન્યથા સર્વદુઃખાતિગે ઽપિ તત્ત્વે તદ્દ્વેષનિબન્ધના પ્રવૃત્તિરિતિ સંસારાનુબન્ધઃ સ્યાત્ ।
અપિ ચ દૃષ્ટપરોત્કર્ષરાગિભ્યો ઽપીન્દ્રિયજય ઉપદિશ્યતે સાધનત્વેન કામાદિત્યાગાત્મકઃ, તથેહાપિ ભવિષ્યતિ ।
કથં ચ તત્ર સમીહિતેતરવિષયાભિષ્વઙ્ગનિષેધઃ? સર્વનિષેધે ઽપ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
તથોત્તમસુખરાગાદિતરસ્માદુપનતાદપિ નિવૃત્તિઃ ।
તથા ચોક્તમ્ ---
‘કામાત્મતા ન પ્રશસ્તા ન ચૈવેહાસ્ત્યકામતાઽ; ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ---
આનન્દશ્ચેદ્બ્રહ્મણિ સંવેદ્યઃ, કર્તુરન્યત્કર્મેતિ દ્વૈતપ્રસઙ્ગઃ ।
કર્તૃકર્મભાવશ્ચ ન ક્રિયાં કરણં ચાન્તરેણ યતઃ ।
તતઃ ‘આનન્દં બ્રહ્મઽ; [ક્ક્સ્_4] ઇતિ ચ ન સ્યાત્ ।
તદ્વત્તયા વ્યપદેશે અદ્વિતીયમિતિ ન યુજ્યતે ।
અસંવેદને સન્નપ્યસત્કલ્પ ઇતિ વ્યર્થં તત્સંકીર્તનમ્ ।
પુરુષાર્થત્વાય હિ તત્સંકીર્તનમ્, અસંવેદ્યશ્ચ કથં પુરુષાર્થઃ? ઉચ્યતે ---
ફલવત્કર્તૃવચ્ચેદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા હિ ---
પ્રમાણસ્ય ફલમર્થાન્તરમનર્થાન્તરં વા સર્વપરીક્ષકૈઃ પ્રતિજ્ઞાયતે પ્રજ્ઞાયતે ચ ।
ન ચ તદસંવેદ્યમ્, તદસંવેદ્યત્વે સર્વાસંવેદ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્, તત્કૃતત્વાત્સંવેદ્યભાવસ્ય ભાવાનામ્ ।
ન ચ સંવેદ્યમ્, ફલાન્તરાનુપલબ્ધેરનવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
તસ્માત્સંવેદ્યમ્, આત્મપ્રકાશત્વાત્ ।
અસંવેદ્યં ચ, વિષયવત્કર્મભાવાભાવાત્ ।
યથા ચ કર્તર્યાત્મન્યસંવેદ્યે સંવિદેવ ન સ્યાત્ ।
ન હિ તદૈવં ભવતિ ---
મયેદં વિદિતમ્ ---
ઇતિ ।
ન હ્યાત્માસંવેદ્યઃ ફલે વિષયે ચાનુસંધાતું શક્યઃ ।

અનનુસંધાને ચ સ્વપરસંવેદ્યયોઃ કો ઽતિશયઃ? ન ચ સંવેદ્યઃ, કર્મત્વે કર્તુર્વ્યતિરેકપ્રસઙ્ગાત્ અનાત્મત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
તસ્માદાત્મપ્રકાશતૈવ તસ્ય સંવેદ્યતા ।
તથા બ્રહ્મણઃ સ્વાત્મપ્રકાશસ્યાનન્દસ્વભાવો ન સંવેદ્યઃ, કર્મત્વાભાવાત્ ।
ન ચાસંવેદ્યઃ, સ્વપ્રકાશત્વાત્ ।
‘તત્કેન કં પશ્યેત્?ઽઇત્યપિ નિષેધઃ કર્મવિષયઃ ।
તથા હિ સર્વકર્મપ્રત્યસ્તમયહેતુક એવ સ ઉચ્યતે ‘યદાસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્ઽ; ઇતિ ।
અન્યે મન્યન્તે ---
દ્વિવિધા ધર્માઃ ---
ભાવરૂપા અભાવરૂપાશ્ચેતિ ।
તત્રાભાવરૂપા નાદ્વૈતં વિઘ્નન્તિ, યથા ---
‘એકમમૃતમજમ્ઽ; ઇતિ ।
ન હિ ભેદોદયવ્યયાનાં નિવૃત્તિઃ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ, યેન દ્વૈતમાવહેત્ ।
આનન્દશ્ચ યદિ ભાવઃ, તસ્ય ધર્મિત્વે વિજ્ઞાનં ધર્મઃ સ્યાત્ ।
અથ વિજ્ઞાનં ધર્મિરૂપમ્, આનન્દો ધર્મઃ ।
ન હ્યેકસ્ય દ્વે રૂપે યુજ્યેતે, વિરોધાત્ ।
તત્ર ‘વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ; ઇતિ ભાવરૂપયોરાનન્દબ્રહ્મણોર્ધર્મધર્મિણોર્ભેદાદદ્વૈતવિઘાતઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
ધર્મો ઽપિ ધર્મિણો ન ભિન્નઃ, ભેદે ગવાશ્વવદ્ધર્મધર્મિભાવાનુપપત્તેઃ ।
તદસત્, અભેદે ઽપિ ધર્મિરૂપવત્તદનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્કથઞ્ચિદ્ભિન્નો ધર્મઃ ।
તથા ચાત્યન્તિકભેદાભાવશ્રુતિઃ ‘એકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ; ઇતિ ન યુજ્યતે ।
એવં યો ઽપ્યેકસ્ય રૂપદ્વયં પ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનાત્મનો બ્રહ્મણો દુઃખાભાવોપાધિરેવાનન્દશબ્દઃ, [ક્ક્સ્_5] યથા ---
સ્થૂલાભાવાદ્યુપાધયઃ ‘અસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમ્ઽઇત્યાદયઃ શબ્દાઃ ।
ન ચ વિજ્ઞાનાનન્દયોરેકત્વમેવ, શબ્દદ્વયપ્રયોગવૈયર્થ્યાત્ ।
કથં ચાપર્યાયશબ્દાભિધેય એકત્વમ્? તસ્માદ્દુઃખોપરમ એવાનન્દશબ્દસ્ય બ્રહ્મણ્યર્થ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે ---
વિશિષ્ટસ્યાહ્લાદાત્મનઃ પ્રકાશસ્ય ચાન્દ્રમસસ્યેવ શબ્દદ્વયેન પ્રતિપાદનાન્ન દોષઃ ।
યથા ચ ---
પ્રકૃષ્ટઃ પ્રકાશઃ સવિતા ---
ઇતિ ।
ન ચ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશશબ્દયોઃ પર્યાયત્વમ્ ।
અથ ચ એક એવાભ્યામર્થવિશેષઃ પ્રતિપાદ્યતે પ્રકાશવિશેષઃ ।
ન હિ પ્રકર્ષો ઽન્યઃ પ્રકાશરૂપાત્સવિતરિ, ન પ્રકાશરૂપો વા પ્રકર્ષાત્, અપિ તુ પ્રકાશભેદઃ શબ્દદ્વયોપાયઃ પ્રતીયતે ।
તથા ‘વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ; ઇત્યાનન્દભેદો વિજ્ઞાનભેદો વા બ્રહ્મરૂપમિતિ શબ્દદ્વયેનાવગમ્યતે ।
પરમતામપ્યસ્ય કેચિત્સાધનપારતન્ત્ર્યલક્ષણાયાઃ ક્ષયિતાલક્ષણાયાશ્ચ દુઃખતાયા અભાવાન્મન્યન્તે ।
તદપિ યથાશબ્દં પ્રતિપત્તેઃ શબ્દપ્રમાણકે ઽર્થે નાનુમન્યન્તે ।
ન હિ સ્વરૂપતઃ પરમતાસંભવે વિરોધ્યસંસર્ગાદુપચરિતા સા યુક્તા ભવિતુમ્ ।
તસ્માદાત્મપ્રકાશપ્રકૃષ્ટાત્મસ્વભાવમેવ બ્રહ્મેતિ યુક્તમ્ ।
એવં ચ લૌકિકાનન્દ એતસ્ય માત્રેતિ યુજ્યતે, અવચ્છેદાત્ ।
દુઃખનિવૃત્તૌ તુ દુર્યોજમેતત્ ।
ઇતશ્ચાનન્દસ્વભાવ આત્મા, પરપ્રેમાસ્પદત્વાત્ ।
શ્રૂયતે હિ પરપ્રેમાસ્પદત્વમ્- ‘તદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્ઽ; ઇતિ ।
પ્રતીયતે ચ ।
તથા હિ ---
સર્વસ્યેયમાત્માશીઃ કૃમેરપિ ‘મા ન ભૂવમ્, ભૂયાસમ્ઽ; ઇતિ ।
સા ચ પ્રિયે ઽવકલ્પતે ।
પ્રેમા ચ સુખાત્મનિ ।
ન દુઃખે, નોભયરૂપરહિતે, દ્વેષાદુપેક્ષણાચ્ચ ।
અન્યે તુ સુષુપ્તે ‘સુખમહમસ્વાપ્સમ્ઽ; ઇતિ પરામર્શાદાત્મનિ સુખાનુભવમાહુઃ ।
ન હ્યનનુભવે પરામર્શ એવં સ્યાત્, સુષુપ્તાભ્યુપગમશ્ચ ।
[ક્ક્સ્_6] ન ચાન્યથાનુભવે સુખમિતિ પરામર્શઃ ।
ન ચ તત્રાત્મનો ઽન્યદનુભવનીયમસ્તિ ।
તથા ચાહરહર્બ્રહ્મલોકાવાપ્તિઃ શ્રૂયતે ।
તત્રાન્ય આહુઃ ---
દુઃખોપરમાદપિ તથા પરામર્શસિદ્ધેર્નૈકાન્તતઃ સુખિત્વસિદ્ધિઃ ।
તાન્ પ્રત્યાહુઃ ---
અન્યથાભાવે ઽવગતે દુઃખોપરમનિમિત્તઃ સુખશબ્દ ઇતિ યુજ્યતે, અન્યથા મુખ્યાર્થતૈવ યુક્તા ।
તત્રાહુઃ ---
ઉભયથા વ્યપદેશસ્ય દર્શનાદુપપત્તેશ્ચ ન વ્યપદેશમાત્રાદર્થસિદ્ધિરિત્યલમતિવિસ્તરેણ ।
અત્ર કેચિત્ ---
ભોગવ્યવસ્થાનાત્, મુક્તસંસારિવિભાગોપપત્તેશ્ચ, દૃક્છક્તેશ્ચાર્થવત્ત્વાત્ સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્, દૃશ્યેન ચ દ્રષ્ટુરનુમાનાત્, દૃશ્યસ્ય ચ સુખદુઃખમોહભેદવચ્છબ્દાદિવિભાગોપલબ્ધેઃ, એકત્વશ્રુતિઃ જાતિદેશકાલવિભાગાભાવનિમિત્તોપચારાન્મન્યન્તે ।
‘આત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ; ઇતિ ચ તાદર્થ્યનિમિત્તોપચારાત્ ।
તાન્ પ્રત્યુચ્યતે ---
એકમિતિ ।
‘ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતેઽ; ઇતિ વ્યક્તમેવ નાનારૂપાવગમો માયાનિબન્ધનો દર્શિતઃ ।
તત્ર કથમેકત્વમુપચરિતમિતિ વક્તું શક્યમ્? તથા વ્યક્તો નાનાત્વનિષેધઃ ---
‘નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનઽ; ઇતિ ।
નાનાત્વદર્શનનિન્દા ચ ---
‘મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિઽ; ઇતિ ।
ભેદદર્શનસ્ય ચાભાવઃ ---
ભેદદૃષ્ટિરિવ ભ્રમાત્ ---
‘ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ; ઇતિ ઇવશબ્દેન પ્રકાશિતો નોપચરિત એકત્વે ઽવકલ્પતે ।
કામમુપચારાદસ્ત્વેકત્વમ્, ન તુ ભાવિકસ્ય નાનાત્વસ્ય નિવૃત્તિઃ ।
સાપ્યુપચારેણૈવોચ્યત ઇતિ ચેત્, ન, પ્રયોજનાભાવાત્ ।
સતિ નિમિત્તે પ્રયોજને ચોપચારઃ ।
ન ચ નાનાત્વનિવૃત્ત્યુપચારે પ્રયોજનં પશ્યામઃ ।
વિપર્યયાચ્ચ ।
અભ્યુદયાય નિઃશ્રેયસાય વા નાનાત્વનિવૃત્તિરુપચર્યેત ।
સા હિ સાધ્યસાધનાદિવિભાગં નિવર્તયન્તી સર્વત્ર ચાત્માભિમાનમાવિર્ભાવયન્તી તદ્વિરોધિની સ્યાત્ ।
તથા હિ સર્વતો નિવૃત્તસ્ય નિઃશ્રેયસમિત્યવિસંવાદઃ (ચોર્રેચ્તેદ્; અપિ સંવાદઃ -- એદિતિઓન્) ।
તથા ‘એકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઇત્યવધારણાદ્વિતીયશબ્દાભ્યાં તસ્યૈવાર્થસ્ય પુનઃપુનરભિધાનાત્સર્વપ્રકારભેદનિવૃત્તિપરતા શ્રુતેર્લક્ષ્યતે ।
અભ્યાસે હિ ભૂયસ્ત્વમર્થસ્ય ભવતિ, યથા ‘અહો દર્શનીયા, અહો દર્શનીયાઽ; ઇતિ ।
ન ન્યૂનત્વમપિ ।
દૂરત એવોપચરિતત્વમ્ ।
[ક્ક્સ્_7] યત્તુ ભોગવ્યવસ્થાનાદિતિ, તત્રોચ્યતે ---
કલ્પિતાદપિ ભેદાદ્ભોગવ્યવસ્થાસિદ્ધેરસારમેતત્ ।
તથા હિ ---
એકસ્મિન્નપ્યાત્મનિ સર્વગતે શરીરપરિમાણે ઽણુપરિમાણે વા કલ્પિતભેદનિબન્ધના ભોગવ્યવસ્થા દૃશ્યતે ---
પાદે મે વેદના, શિરસિ મે વેદના ---
ઇતિ ।
ન હિ પાદસ્ય શિરસો વા વેદનયાભિસંબન્ધઃ, અજ્ઞત્વાત્ ।
શરીરપરિમાણાત્મવાદિનો ઽપિ નાવયવા એવ વેદનાભાજઃ, આત્મનસ્તદ્વિરહપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
ઐકાત્મ્યે તદ્વદેવ દેહાન્તરભોગાનુસન્ધાનં સ્યાત્ ।
અન્યદિદાનીમેતત્ ।
અસ્તિ તાવદ્ભોગવ્યવસ્થા ।
અપિ ચ તત્રાપિ ન પ્રદેશઃ પ્રદેશાન્તરવેદનામનુસંદધાતિ, તથેહાપિ ન જીવો જીવાન્તરવેદનામનુસંદધાતીતિ સમાનમ્ ।
તથા મણિકૃપાણદર્પણાદિષુ સુખાદીનાં વર્ણસંસ્થાનભેદવ્યવસ્થાનમુપલભ્યતે ભેદાભાવે ઽપિ ।
એવં ચ મુક્તસંસારિવિભાગો ઽપ્યુપપન્નઃ ।
તથા હિ ---
એકો ઽપ્યાત્મા પ્રદેશૈઃ સુખદુઃખાદિભિર્યુજ્યમાનસ્તત્ર બદ્ધ ઇવ ઇતરત્ર મુક્ત ઇવ ચ ગમ્યતે ।
યથા મલીમસે દર્પણતલે મલીમસં મુખં વિશુદ્ધે વિશુદ્ધં દર્પણરહિતં ચ ગમ્યમાનં તદુપાધિદોષાસંપૃક્તમ્ ।
સ્યાદેતત્ ---
કલ્પના પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યયસ્ય ધર્મો ન વસ્તુ વ્યવસ્થાપયિતુમલમ્ ।
ન ખલુ પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યયમનુ વિપરિવર્તન્તે વસ્તૂનિ ।
ન ચોપચરિતાત્કાર્યમુપપદ્યતે ।

ન હ્યુપચરિતાગ્નિભાવો માણવકો દહતિ ।
ઉદાહૃતા તુ વ્યવસ્થા ।
સત્યમ્ ।
વિભ્રમો હિ સઃ ।
અત્રાપિ વિભ્રમત્વં ન દણ્ડવારિતમ્ ।
કલ્પિતો ઽપિ ચાહિદંશો મરણકાર્યાય કલ્પતે, પ્રતિસૂર્યકશ્ચ પ્રકાશકાર્યાય ।
યદપિ દૃશ્યેનૈવ દ્રષ્ટુરનુમાનાદ્દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોર્ભેદઃ, દૃશ્યસ્ય ચ સુખાદિભેદોપલબ્ધેર્નાનાત્વમિતિ, તદપ્યસત્ ।
ન દ્રષ્ટર્યપ્રકાશે યતો દૃશ્યસ્ય સિદ્ધિરસ્તીત્યુક્તમ્ ।
દૃશ્યભેદોપલબ્ધિશ્ચ નાસ્તિ, પ્રમાણસ્યાનવચ્છેદકત્વાદિતિ વક્ષ્યતે ।
દૃક્છક્તેશ્ચાર્થવત્ત્વં સ્વાત્મોપયોગાત્ ।
ન ચ સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધઃ ।
પ્રદીપવત્પ્રમાણફલવચ્ચેત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચ એકત્વ એવાયં દ્રષ્ટૃદૃશ્યભાવો ઽવકલ્પતે, દ્રષ્ટુરેવ ચિદાત્મનસ્તથા તથા વિપરિણામાદ્વિવર્તનાદ્વા ।
નાનાત્વે તુ [ક્ક્સ્_8] વિવિત્કસ્વભાવયોરસંસૃષ્ટપરસ્પરસ્વરૂપયોરસમ્બદ્ધયોઃ કીદૃશો દ્રષ્ટૃદૃશ્યભાવઃ ।
ન હિ ચિત્યાસંસૃષ્ટં ચેતિતમિતિ યુજ્યતે ।
એકાન્તઃકરણસંક્રાન્તાવસ્ત્યેવ સમ્બન્ધ ઇતિ ચેત્, ન, ચિતેઃ શુદ્ધત્વાદપરિણામાદપ્રતિસંક્રમાચ્ચ ।
દૃશ્યા બુદ્ધિશ્ચિતિસન્નિધેસ્તચ્છાયયા વિવર્તત ઇતિ ચેત્, અથ કેયં તચ્છાયતા? અતદાત્મનસ્તદવભાસઃ ।
ન તર્હિ પરમાર્થતો દૃશ્યં દૃશ્યતે ।
પરમાર્થતશ્ચાદૃશ્યમાનં દ્રષ્ટૃવ્યતિરિક્તમસ્તીતિ દુર્ભણમ્ ।
યો ઽપિ મન્યતે ---
દૃશ્યતયૈવ દૃશ્યં વ્યવસ્થાપ્યતે, ન સમ્બન્ધેન ।
દર્શનં ચ ‘ઇદમ્ઽઇતિ પરાગ્રૂપવિષયમ્ ।
સ વક્તવ્યઃ ---
સત્યં પરાગ્રૂપવિષયમ્ ।
તત્ત્વેકસ્યૈવાત્મનસ્તથા તથા વિપરિણામાદ્વિવર્તનાદ્વા દર્પણતલ ઇવાત્મનઃ ।
તથા હિ દર્પણતલસ્થમાત્માનં વિભક્તમિવાત્મનઃ પ્રત્યેતિ ।
ચિતેસ્તુ વિભક્તમસંસૃષ્ટં તયા ચેત્યત ઇતિ દુરવગમમ્ ।
એવં ચ દ્રષ્ટુરવ્યતિરેકો દૃશ્યસ્યામ્નાયતે ---
‘આત્મનિ વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ; ઇતિ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તમેકમિતિ ।
ક્ષણિકજ્ઞાનાત્મવાદિનસ્તુ સવાસનક્લેશસમુચ્છેદાજ્જ્ઞાનોપરમલક્ષણામેવ બ્રહ્મપ્રાપ્તિમાહુઃ ।
તથા ચ શ્રૂયતે ---
‘ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ; ઇતિ ।
અન્યે તુ સમુચ્છિન્નસકલવાસનત્વાદ્વિધૂતવિષયાકારોપપ્લવવિશુદ્ધજ્ઞાનોત્પાદલક્ષણામ્ ।
અનાદિનિધનત્વે હિ નાપનેયં નોપનેયં વા કિઞ્ચિદસ્તીતિ તદર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ તદર્થાશ્ચ પ્રવૃત્તયો વ્યર્થાઃ સ્યુઃ ।
તથા હિ વિદ્યાસ્વભાવં ચેત્, ન કિઞ્ચિન્નિવર્તવ્યમવાપ્તવ્યં વા સ્યાત્, અવિદ્યાયા અભાવાદ્વિદ્યાયાશ્ચ ભાવાત્ ।
અવિદ્યાસ્વભાવં ચેત્, તસ્ય નિત્યત્વે પૂર્વસ્વભાવત્યાગાત્સ્વભાવાન્તરાનાપત્તેશ્ચ ।
એવમુભયસ્વભાવત્વે ઽપિ વિદ્યાયાઃ પ્રાપ્તત્વાદવિદ્યાયાશ્ચોચ્છેત્તુમશક્યત્વાત્ ।
તાન્ પ્રત્યાહ ---
અમૃતમજમિતિ ।
ન ચ શાસ્ત્રાણાં મુક્ત્યર્થાનાં ચ પ્રવૃત્તીનાં વૈયર્થ્યમ્, અવિદ્યાયા નિવર્ત્યત્વાત્ ।
સર્વપ્રવાદેષુ ચાનાદિરપ્યવિદ્યોચ્છેદ્યાભ્યુપગમ્યતે ।
ન બ્રૂમો ઽનાદેર્નોચ્છેદ ઇતિ, કિં તુ નિત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વભાવસ્ય ।
[ક્ક્સ્_9] અથાવિદ્યા ન બ્રહ્મણઃ સ્વભાવઃ, અર્થાન્તરં બ્રહ્મણ આપદ્યેત ।
ન વા સ્યાત્, તત્ર કિં નિવર્ત્યમ્? અથ મતમ્ ---
અગ્રહણમવિદ્યા, સા કથમર્થાન્તરં સ્યાત્? ન ચાનિવર્ત્યા, સર્વપ્રમાણવ્યાપારાણામગ્રહણનિવૃત્ત્યર્થત્વાત્ ।
તદપ્યયુક્તમ્ ।
તત્ત્વાગ્રહણાત્મિકયા વિદ્યયા નિવર્ત્યતે ।
સા ચ નિત્યા બ્રહ્મણિ ।
ન ચ બ્રહ્મણો ઽન્યો ઽસ્તિ, યસ્ય તત્ત્વાગ્રહણં બ્રહ્મણિ પ્રયત્નલભ્યયા વિદ્યયા નિવર્ત્યેત ।
બ્રહ્મણિ તુ યુગપદ્ગ્રહણાગ્રહણે વિપ્રતિષિદ્ધે ।
અવિપ્રતિષેધે વા ન કદાચિદવિદ્યા નિવર્ત્યેત ।
યસ્ય તુ વિપર્યયગ્રહણમવિદ્યા, તસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વભાવશ્ચેત્સ નિત્યઃ કથં નિવર્ત્યેત? અસ્વભાવશ્ચેદર્થાન્તરમાપદ્યેત ।
કસ્ય ચ તદિતિ વાચ્યમ્, બ્રહ્મણો ઽન્યસ્યાભાવાત્ ।
બ્રહ્મણ એવેતિ ચેત્, વિપ્રતિષેધઃ, તસ્ય વિદ્યાસ્વરૂપત્વાત્ ।
અવિપ્રતિષેધે વા કેન નિવૃત્તિઃ?
અત્રોચ્યતે ---
નાવિદ્યા બ્રહ્મણઃ સ્વભાવઃ, નાર્થાન્તરમ્, નાત્યન્તમસતી, નાપિ સતી ।
એવમેવેયમવિદ્યા માયા મિથ્યાવભાસ ઇત્યુચ્યતે ।
સ્વભાવશ્ચેત્કસ્યચિત્, અન્યો ઽનન્યો વા પરમાર્થ એવેતિ નાવિદ્યા ।
અત્યન્તાસત્ત્વે ખપુષ્પસદૃશી ન વ્યવહારાઙ્ગમ્ ।
તસ્માદનિર્વચનીયા ।
સર્વપ્રવાદિભિશ્ચેત્થમિયમાસ્થેયા ।
તથા હિ ---
શૂન્યવાદિના સત્ત્વે યથાર્થદર્શનમ્, નાવિદ્યા ।
ખપુષ્પતુલ્યત્વે ન વ્યવહારાઙ્ગમ્ ।
વિજ્ઞાનમાત્રવાદિનો ઽપિ યથાવભાસં જ્ઞાનસદ્ભાવે નાર્થાપહ્નવઃ, નીલપીતાદેર્જ્ઞેયાકારસ્ય બહિરવભાસાનપહ્નવાત્, અત્યન્તાસત્ત્વે બહિરવભાસાયોગાત્, ખપુષ્પવત્ ।
બાહ્યાર્થવાદિનામપ્યનિત્યાદિષુ નિત્યાદિખ્યાતયો રજતાદિવિભ્રાન્તયશ્ચાવભાસમાનરૂપસદ્ભાવે નાવિદ્યાત્વમશ્નુવીરન્ ।
નાત્યન્તાસત્ત્વે તન્નિબન્ધનઃ કશ્ચન વ્યવહારઃ સ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
અવભાસમાનં રૂપં મા ભૂત્, અવભાસસ્તુ સન્નેવ, સ ચાવિદ્યેતિ ગીયતે ।
નૈતત્સારમ્ ।
અવભાસમાને ઽસતિ તદવભાસો ઽપિ સત્યતો દુર્નિરૂપઃ ।
અવભાસમાત્રં તુ સ્યાત્ ।
તદવભાસ ઇત્યપિ ભ્રાન્તિરેવ ।
તસ્માન્નાવિદ્યા સતી, નાપ્યસતીતિ ।
અત એવ ચાસ્યા નિવૃત્તિરદૃઢસ્વભાવાયાઃ, માયામાત્રત્વાત્ ।
અન્યથાસ્વભાવે દૃઢં વ્યવસ્થિતાયાઃ કથમન્યથાત્વમ્? સ્વભાવહાનાત્ ।
[ક્ક્સ્_10] શૂન્યત્વે સ્વયં નિવૃત્તત્વાત્ ।
એવં ચ નાદ્વૈતહાનમ્, ન નિવર્તનીયસ્યાભાવો વા ।
યત્તુ કસ્યાવિદ્યેતિ ।
જીવાનામિતિ બ્રૂમઃ ।
નનુ ન જીવા બ્રહ્મણો ભિદ્યન્તે ।
એવં હ્યાહ ---
‘અનેન જીવેનાત્માનુપ્રવિશ્યઽ; ઇતિ ।
સત્યં પરમાર્થતઃ ।
કલ્પનયા તુ ભિદ્યન્તે ।
કસ્ય પુનઃ કલ્પના ભેદિકા? ન તાવદ્ બ્રહ્મણઃ, તસ્ય વિદ્યાત્મનઃ કલ્પનાશૂન્યત્વાત્ ।
નાપિ જીવાનામ્, કલ્પનાયાઃ પ્રાક્ તદભાવાદિતરેતરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ---
કલ્પનાધીનો હિ જીવવિભાગઃ, જીવાશ્રયા કલ્પનેતિ ।
અત્ર કેચિદાહુઃ ---
વસ્તુસિદ્ધાવેવ દોષઃ ---
નાસિદ્ધં વસ્તુ વસ્ત્વન્તરનિષ્પત્તયે ઽલમ્, ન માયામાત્રે ।
ન હિ માયાયાં કાચિદનુપપત્તિઃ ।
અનુપપદ્યમાનાર્થૈવ હિ માયા ।
ઉપપદ્યમાનાર્થત્વે યથાર્થભાવાન્ન માયા સ્યાત્ ।
અન્યે તુ ---
અનાદિત્વાદુભયોરવિદ્યાજીવયોર્બીજાઙ્કુરસન્તાનયોરિવ નેતરેતરાશ્રયમપ્રકૢપ્તિમાવહતીતિ વર્ણયન્તિ ।
તથા ચોક્તમવિદ્યોપાદાનવાદિભિઃ ---
‘અનાદિરપ્રયોજના ચાવિદ્યાઽ; ઇતિ ।
તત્રાનાદિત્વાન્નેતરેતરાશ્રયત્વદોષઃ, અપ્રયોજનત્વાન્ન ભેદપ્રપઞ્ચસર્ગપ્રયોજનપર્યનુયોગાવકાશઃ ।
યદેકે પર્યનુયુઞ્જતે ---
‘પ્રયોજનમનુદ્દિશ્ય ન મન્દો ઽપિ પ્રવર્તતેઽ; ઇતિ, તત્ર પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રપઞ્ચસર્ગપ્રયોજનં વાચ્યમ્ ।
ન તાવત્પરાનુગ્રહઃ ।
પ્રાક્ સર્ગાદનુગ્રાહ્યાણામભાવાત્, દુઃખોત્તરત્વાચ્ચ સર્ગસ્ય ।
નાત્માર્થક્રીડાદિઃ, આપ્તકામત્વાદિતિ ---
તસ્ય અવિદ્યાનિબન્ધનત્વે સર્ગે નાવકાશઃ ।
ન હ્યવિદ્યા પ્રયોજનમપેક્ષ્ય પ્રવર્તતે ।
ન હિ ગન્ધર્વનગરાદિવિભ્રમાઃ સમુદ્દિષ્ટપ્રયોજના ભવન્તિ ।
તથા ‘પુરુષસ્ય વિશુદ્ધસ્ય નાશુદ્ધા વિકૃતિર્ભવેત્ઽ; ઇત્યપિ પ્રયુક્તમવિદ્યાનિબન્ધને સર્ગવિભાગે ।
અપિ ચ કૃતાર્થાનામાપ્તકામાનામેવ ક્રીડાદિપ્રવૃત્તિરુલ્લાસાત્ ।
પ્રાર્થનાપરિકૃષ્ટચેતસાં તુ રતિવિરહિણામનભિમતૈવ ક્રીડા ભવતિ ।

ન ચ વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યદોષઃ ।
ન હિ માયાકારસ્ય વિવિધં પ્રપઞ્ચં [ક્ક્સ્_11] દર્શયતો ઽઙ્ગસાકલ્યવૈકલ્યવિભાગેન રાગદ્વેષવિભાગઃ ।
ચિત્રપુસ્તાદિકૃતાં વા વિકલાવિકલાદિભેદેન ચિત્રાણિ તાનિ તાનિ કુર્વતામ્, બાલાનાં ચ મૃણ્મયાદિભિઃ પ્રતિકૃતિભેદૈર્વિચિત્રૈઃ ક્રીડતાં ન તેષુ કિઞ્ચિદ્વૈષમ્યં નૈર્ઘૃણ્યં વા ।
કર્માશયાનુરોધેન ચ વિદધતો વૈચિત્ર્યં ન દોષ ઇત્યાચાર્યાઃ ।
ન ચાનીશ્વરત્વદોષઃ ।
ન હિ સેવાભેદાનુરોધેન ફલભેદપ્રદઃ પ્રભુરપ્રભુર્ભવતિ ।
તથા શુદ્ધસ્યાપ્યશુદ્ધો વિકારઃ ।
ન હિ પ્રકૃતિવિકારયોરત્યન્તમવૈલક્ષણ્યમ્ ।
પ્રકૃતિવિકારભાવ એવ ન સ્યાત્ ।
દ્રવાણાં ચાપાં કરકાદિઃ કઠિનો વિકારઃ, તથાચેતનસ્ય ગોમયસ્ય ચેતનો વૃશ્ચિક ઇત્યાદિ બહુવિધં પ્રકૃતિવિકારવૈલક્ષણ્યમુત્પ્રેક્ષિતવ્યમિત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
નનુ જીવા અપિ બ્રહ્મતત્ત્વાવ્યતિરેકાદ્વિશુદ્ધસ્વભાવાઃ ।
તત્કથં તેષ્વવિદ્યાવકાશઃ? વાર્તમેતત્ ।
ન ચ તાવદ્બિમ્બાદવદાતાત્પ્રતિબિમ્બં કૃપાણાદિષુ ભિન્નમ્ ।
અથ ચ તત્ર શ્યામતાદિરશુદ્ધિરવકાશં લભતે ।
વિભ્રમઃ સ ઇતિ ચેત્, સમાનમેતજ્જીવાનામપ્યશુદ્ધિર્વિભ્રમઃ ।
અન્યથા દુરવાપૈવ વિશુદ્ધિઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
સ્યાદેતત્ ---
કૃપાણાદયો મુખે વિભ્રાન્તિહેતવઃ, તથેહાપિ વિભ્રમહેતુર્વાચ્યઃ ।
અનાદૌ વિભ્રમે હેત્વન્વેષણમસામ્પ્રતમિવ ।
તથા ચ ‘સ્વપ્નાદિવદવિદ્યાયાઃ પ્રવૃત્તિસ્તસ્ય કિઙ્કૃતાઽ; ઇતિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
નનુ સ્વાભાવિક્યનાદિરવિદ્યા નિર્હેતુઃ, સા કથમુચ્છિદ્યેત? સર્વશાસ્ત્રાણ્યેવ તાવન્નૈસર્ગિક્યા અવિદ્યાયા ઉચ્છેદાય પ્રસ્થિતાનિ ।
અપિ ચ પાર્થિવાનામણૂનાં શ્યામતાનાદિઃ પાકજેન વર્ણેન નિવર્ત્યતે ।
નનુ સ્વાભાવિકમપિ કિઞ્ચિદ્વિલક્ષણપ્રત્યયોપનિપાતાન્નિવર્તતામ્ ।
ઐકાત્મ્યવાદિનસ્ત્વનાગન્તુકાર્થસ્ય તદભાવાત્કુતો નિવૃત્તિઃ? ન ખલ્વાત્મસ્વભાવ એવ વિદ્યા અવિદ્યાનિવર્તિકા, અવિદ્યાયાસ્તયા સહ વૃત્તેરવિરોધાત્ ।
વિરોધે વા નિત્યનિવૃત્તેર્નિત્યમુક્તં જગત્સ્યાત્ ।
ન ચ વિદ્યાન્તરમાગન્તુકં વિરોધિ નિવર્તકમ્, ઐકાત્મ્યવાદે વ્યતિરિક્તસ્ય તસ્યાયોગાત્, આગન્તુકસ્ય બ્રહ્મસ્વભાવત્વાનુપપત્તેશ્ચ ।
તદુક્તમ્ ---
‘સ્વાભાવિકીમવિદ્યાં તુ નોચ્છેત્તું કશ્ચિદર્હતિ ।
વિલક્ષણોપપાતે હિ નશ્યેત્સ્વાભાવિકં ક્વચિત્ ॥
[ક્ક્સ્_12] ન ત્વૈકાત્મ્યાભ્યુપાયાનાં હેતુરસ્તિ વિલક્ષણઃઽ; ।
ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે ---
ઉક્તમેતજ્જીવાનામવિદ્યાકલુષિતત્વમ્, ન બ્રહ્મણઃ ।
તદ્ધિ સદા વિશુદ્ધનિત્યપ્રકાશમનાગન્તુકાર્થમ્ ।
અન્યથા બ્રહ્મભૂયં ગતસ્યાપિ નાવિદ્યા નિવર્તેત ।
તત્રાનિર્મોક્ષઃ ।
અથ બ્રહ્મૈવ સંસરતિ બ્રહ્મૈવ મુચ્યતે, એકમુક્તૌ સર્વમુક્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
યતો ભેદદર્શનેન બ્રહ્મૈવ સંસરતિ, અભેદદર્શનેન ચ મુચ્યતે ।
તેષાં ચ નિસર્ગજાવિદ્યાકલુષાણાં વિલક્ષણપ્રત્યયવિદ્યોદયેનોપપદ્યતે ઽવિદ્યાનિવૃત્તિઃ ।
ન હિ જીવેષુ નિસર્ગજા વિદ્યાસ્તિ ।
અવિદ્યૈવ હિ નૈસર્ગિકી ।
તસ્યા આગન્તુક્યા વિદ્યયા પ્રવિલયઃ ।
અવ્યતિરેકે ઽપિ ચ બ્રહ્મણો જીવાનાં બિમ્બપ્રતિબિમ્બવદ્વિદ્યાવિદ્યાવ્યવસ્થા વ્યાખ્યાતા ।
કેન પુનરુપાયેનાવિદ્યા નિવર્તતે? શ્રવણમનનધ્યાનાભ્યાસૈર્બ્રહ્મચર્યાદિભિશ્ચ સાધનભેદૈઃ શાસ્ત્રોક્તૈઃ ।
કથમ્? યો ઽયં શ્રવણમનનપૂર્વકો ધ્યાનાભ્યાસઃ પ્રતિષિદ્ધાખિલભેદપ્રપઞ્ચે ‘સ એષ નેતિ નેતિઽઆત્મનિ, સ વ્યક્તમેવ ભેદદર્શનપ્રતિયોગી તન્નિવર્તયતિ ।
સ ચ સામાન્યેન ભેદદર્શનં પ્રવિલાપયન્નાત્મનાપિ પ્રવિલીયતે ।
ન ચ શ્રોતૃશ્રવણશ્રોતવ્યાદિવિભાગપરિહાણ્યા વિભાગાન્તરનિવૃત્તિવિષયાઃ શ્રવણાદયઃ, અપિ તુ સામાન્યેન ।
તથા ચ તસ્મિન્નપિ પ્રવિલીને સ્વચ્છઃ પરિશુદ્ધો ઽસ્યાત્મા પ્રકાશતે ।
યથા રજઃસમ્પર્કકલુષિતમુદકં દ્રવ્યવિશેષચૂર્ણરજઃ પ્રક્ષિપ્તં રજોન્તરાણિ સંહરત્સ્વયમપિ સંહ્રિયમાણં સ્વચ્છાં સ્વરૂપાવસ્થામુપનયતિ, એવમેવ શ્રવણાદિભિર્ભેદદર્શને પ્રવિલીયમાને વિશેષાભાવાત્તદ્ગતે ચ ભેદે, સ્વચ્છે પરિશુદ્ધે સ્વરૂપે જીવો ઽવતિષ્ઠતે ।
અવિદ્યયૈવ તુ બ્રહ્મણો જીવો વિભક્તઃ, તન્નિવૃત્તૌ બ્રહ્મસ્વરૂપમેવ ભવતિ ।
યથા ઘટાદિભેદે તદાકાશં પરિશુદ્ધં પરમાકાશમેવ ભવતિ ।
સ્યાદેતત્ ---
કથં ભેદેનૈવ ભેદઃ પ્રતિસંહ્રિયતે? ભેદપ્રતિપક્ષત્વાત્, યથા રજસા રજઃ ---
ઇત્યુક્તમ્ ।
વ્યક્તમેવ ભેદાતીતબ્રહ્મણિ શ્રવણમનનધ્યાનાભ્યાસાનાં ભેદદર્શનપ્રતિપક્ષત્વમવિદ્યાનુબન્ધે ઽપિ ।
યથા પયઃ પયો જરયતિ [ક્ક્સ્_13] સ્વયં ચ જીર્યતિ, યથા ચ વિષં વિષાન્તરં શમયતિ સ્વયં ચ શામ્યતિ ।
યથોક્તમ્ ---
‘વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતેઽ; ॥
એતદુક્તં ભવતિ ---
વિદ્યાવિદ્યે દ્વે અપ્યુપાયોપેયભાવાત્સહિતે ।
નાવિદ્યામન્તરેણ વિદ્યોદયો ઽસ્તિ ।
સાધ્યા તર્હિ, તથા ચ કૃતકત્વાદનિત્યત્વમ્, અત આહ ---
અવિદ્યયા મૃત્યુમિતિ ।
એષો ઽર્થઃ ---
નાવિદ્યા વિદ્યાયાઃ સાધનમ્ ।
કિં ત્વવિદ્યયા શ્રવણાદિલક્ષણયાપ્યવિદ્યૈવ નિવર્તતે ।
મૃત્યુરિત્યવિદ્યૈવોચ્યતે ।
તસ્યાં નિવૃત્તાયાં વિદ્યારૂપોપલક્ષિતમમૃતમશ્નુતે સ્વરૂપાવસ્થાનં સ્ફટિકમણિરિવોપાધ્યાશ્રયનિબન્ધનોપરાગત્યાગાત્ ।
અન્તરેણ પ્રયત્નાન્તરં વિદ્યાસ્વરૂપે ઽવતિષ્ઠત ઇતિ ।
અન્યો ઽર્થઃ ---
નાવિદ્યા વિદ્યારહિતાસ્તિ ।
તથા હિ ---
ભેદદર્શનમપિ ન પ્રકાશશૂન્યમ્ ।
તદભાવે ન ભેદઃ પ્રકાશેત ।
તસ્માત્પર એવ પ્રકાશસ્તથા તથા પ્રકાશતે ।
યથોક્તમ્ ---
‘તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ; ઇતિ ।
કિં ત્વવિદ્યાનુબદ્ધઃ ।
યથોક્તમ્ ---
‘સર્વં દર્શનમન્યૂનમવિકલ્પં વિકલ્પિતમિવ ત્વયમાન્તરઃ પુરુષો ઽભિમન્યતેઽ; ।
તથા ન વિદ્યા ઐકાત્મ્યશ્રવણાદિલક્ષણા વિનાવિદ્યયા, શ્રોતૃશ્રવણાદિવિભાગાનુબદ્ધત્વાત્ ।
તત્રાવિદ્યયૈવ વિદ્યાપ્રત્યાસન્નયા વિભાગદર્શનમવિદ્યાં તીર્ત્વા વિદ્યાલક્ષણે નિત્યે સ્વરૂપે ઽવતિષ્ઠતે, પ્રતિબિમ્બકલુષિતમિવોદકં તન્નિવૃત્તૌ ।
સ્યાદેતત્ ---
ઐકાત્મ્યે વિભાગસ્યાસત્યત્વાત્, તદધિષ્ઠાનશ્રવણાદયો ઽપ્યસત્યાઃ કથં કસ્મૈચિત્કાર્યાય સ્યુઃ? અસત્યાચ્ચ સત્યપ્રતિપત્તિર્મિથ્યૈવ, યથા ધૂમ ઇતિ મિથ્યાગૃહીતાદ્બાષ્પાદિતિ ।
ઉચ્યતે ।
નાયં નિયમઃ ---
અસત્યં ન કસ્મૈચિત્કાર્યાય ભવતીતિ ।
ભવતિ હિ માયા પ્રીતેર્ભયસ્ય ચ નિમિત્તમ્, અસત્યં ચ [ક્ક્સ્_14] સત્યપ્રતિપત્તેઃ, યથા રેખાગવયો લિપ્યક્ષરાણિ ચ ।
સ્યાદેતત્ ---
સ્વરૂપેણેદં સત્યમ્, ન શૂન્યમ્ ।
ઐકાત્મ્યવાદિનસ્તુ સ્વરૂપેણાપ્યુપાયાનામસત્યતા ।
ઉચ્યતે ---
સન્તુ સ્વરૂપેણ સત્યાઃ ।
યેન તુ રૂપેણ પ્રતિપાદકાસ્તદસત્યમ્ ।
કાર્યોપયોગરહિતા સ્વરૂપસત્યતા વ્યર્થા ।
અપિ ચ અભેદદર્શનોપાયા અપિ ન સ્વરૂપેણ મિથ્યા, યતો બ્રહ્મૈવૈષાં સ્વરૂપમ્ ।
તત્ર બ્રહ્મૈવાવિદ્યાનુબદ્ધં બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયઃ, યથા રેખાદયઃ ‘કકારો ઽયમ્, ગવયો ઽયમ્ઽઇત્યવિદ્યમાનરૂપેણૈવ વર્ણાદીનાં બોધકાઃ ।
યો ઽપિ મન્યતે ---
ન રેખાગવયો ગવયત્વેન ગવયાન્તરાણાં પ્રતિપત્તિહેતુઃ, ન રેખા વર્ણત્વેન ।

કિં તુ સાદૃશ્યાત્ ---
એતત્સદૃશો ગવય ઇતિ, રેખા ચ સમયાત્ ---
ઈદૃશીં રેખાં દૃષ્ટ્વાયં વર્ણઃ સ્મર્તવ્ય ઇતિ ।
તસ્ય લોકવિરોધઃ ।
તથા હિ ---
બાલા હિ રેખાસુ વર્ણત્વેનૈવ વ્યુત્પાદ્યન્તે લોકે ઽભેદેન ચ વ્યપદેશઃ ---
‘અયં ગવયઃઽઇત્યાખ્યાતુઃ, પ્રતિપત્તુશ્ચ ---
‘ગવયો ઽયં મયા દૃષ્ટઃઽ; ઇતિ ।
તથાસત્યાત્પ્રતિબિમ્બાચ્ચાદૃષ્ટસ્ય પ્રતિબિમ્બહેતોર્વિશિષ્ટદેશાવસ્થસ્યાનુમાનં ન મૃષા ।
શબ્દાચ્ચ નિત્યાદસત્યદીર્ઘાદિવિભાગભાજો ઽર્થભેદપ્રતિપત્તિર્ન મિથ્યા ।
તથા મિથ્યાહિદંશો મરણહેતુઃ ।
તતશ્ચ મરણમૂર્ચ્છાદ્યનુમાનં ન વિતથમ્, કાલાદિ ભેદયુક્તાત્સત્યાહિદંશાદિવ ।
યસ્યૈવ ક્ષણિકજ્ઞાનમાત્મા તસ્યૈવ તૂપનેયાપનેયાસમ્ભવાન્મોક્ષશોસ્ત્રાણાં મુક્ત્યર્થાનાં ચ પ્રવૃત્તીનાં વૈયર્થ્યમ્ ।
ક્ષણિકસ્ય સ્વરસેનૈવ નિર્વાણાત્, અનાધેયાતિશયત્વાચ્ચ ।
એકસ્મિન્ ક્ષણે વિશેષાવિશેષવિભાગાભાવાત્, ક્ષણસ્યાભેદ્યત્વાત્ ।
યદિ મતમ્ ---
સન્તતાવુપનેયમપનેયં ચ સમસ્તીતિ, તદસત્ ।
કર્તા ભોક્તા ચ સંસારી ।
ન ચ સન્તતિરવસ્તુત્વાત્કર્ત્રી ભોક્ત્રી વા ।
કથં વાસતો મુક્તિબન્ધૌ? અથ મતમ્ ---
નાત્યન્તમસતી સન્તતિઃ, નાપિ સતી, કલ્પનયા તુ સતી, તદ્વિમોક્ષાય શાસ્ત્રાણિ પ્રવૃત્તયશ્ચેતિ ।
કલ્પિતસ્તર્હિ સંસરતિ વિમુચ્યતે ચ ।
કલ્પિતવિષયૌ ચ સંસારવિમોક્ષાવપિ કલ્પિ [ક્ક્સ્_15] તાવેવ ।
તદેતદસ્માભિરુચ્યમાનં કિં ન ભવતો ઽભિમતમ્? ઉક્તમેતત્ ---
કલ્પિતવિષયાવેવ સંસારમોક્ષૌ, ન પરસ્મિન્ પરમાર્થે ।
અપિ ચાભ્યુપગમ્યાપિ ક્ષણિકં વિજ્ઞાનમનાદિનિધનાયા એવ સન્તતેર્મુક્તિસંસારાવભ્યુપેતૌ ।
તથા હિ ---
સન્તતેરનાદિત્વાત્સંસારસ્યાવસ્તુત્વાચ્ચ નોત્પાદઃ ।
નોચ્છેદઃ, અવસ્તુત્વાદન્ત્યક્ષણાનુપપત્તેશ્ચ ।
સ હ્યન્ત્યઃ ક્ષણઃ કિઞ્ચિત્કાર્યમારભેત વા, ન વા ।
આરમ્ભે નાન્ત્ય ઇતિ તદભાવાન્નોચ્છેદઃ ।
અનારમ્ભે સર્વશક્તિવિરહાદસલ્લક્ષણાત્તસ્યાસત્ત્વમ્ ।
તસ્મિન્નસતિ સર્વે ઽપ્યનેનૈવ ક્રમેણાસન્તઃ સન્તાનિનઃ સ્યુઃ ।
તદભાવે સન્તાન એવ નાસ્તિ, કસ્યોચ્છેદઃ? અથારભત એવ કાર્યમન્ત્યઃ સન્તાનાન્તરે સાર્વજ્ઞે, સતિ હેતુફલભાવે કથં સન્તાનાન્તરમ્? ન હેતુફલભાવાદન્યદેકસન્તતેર્વ્યવસ્થાપકમ્ ।
ન હેતુફલભાવમાત્રાદેકસન્તતિવ્યવસ્થા, અપિ તુ ઉપાદાનહેતુફલભાવાત્ ।
ન ચ સાર્વજ્ઞસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચરમક્ષણ ઉપાદાનમ્ ।
આલમ્બનપ્રત્યયો હિ સઃ ।
સમનન્તરપ્રત્યયશ્ચોપાદાનમ્ ।
સ્વસન્તતિપતિતસમનન્તરપ્રત્યયજન્યં ચ સાર્વજ્ઞં જ્ઞાનમ્ ।
આલમ્બનપ્રત્યયો ઽસ્ય ચરમક્ષણઃ ।
યદિ તુલ્યજાતીયમુપાદાનમ્, ન મુક્તચિત્તસાર્વજ્ઞજ્ઞાનયોસ્તુલ્યજાતીયતા નાસ્તિ ।
યો ઽપિ મન્યતે ---
વિલક્ષણકાર્યે સન્તત્યુચ્છેદ ઇતિ, તસ્ય રૂપજ્ઞાનપ્રબન્ધે વિષયાન્તરવિજ્ઞાનાન્નિર્વાણપ્રસઙ્ગઃ ।
કથં ચિત્તુલ્યતાયામનિર્વાણમિત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
કેચિત્તુ ---
વિજ્ઞાનગુણમવિજ્ઞાનસ્વભાવમાત્મતત્ત્વમિચ્છન્તઃ સમુત્ખાતસકલવિશેષગુણે સ્વરૂપે તસ્ય સ્થિતિં બ્રહ્મપ્રાપ્તિમાહુઃ ।
સા હિ તસ્યાવસ્થા દેહેન્દ્રિયાદ્યુપાધિભિરકૃતાવચ્છેદા બૃહતી બ્રહ્મેતિ ગીયતે ।
જ્ઞાનસ્વભાવત્વે ચ સર્વગતસ્ય દેહેન્દ્રિયનિરપેક્ષસ્ય નિત્યત્વાજ્જ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય સન્નિહિતવિવિધજ્ઞેયભેદસ્ય બૃહત્તરઃ સંસારઃ સ્યાત્ ।
અથ ન વિજાનાતિ કિઞ્ચિત્, ન તર્હિ જ્ઞાનસ્વરૂપઃ ।
સકર્મકો હિ જાનાત્યર્થો નાસતિ કર્મસમ્બન્ધે યુજ્યતે ।
તાન્ પ્રત્યાહ ---
વિજ્ઞાનમિતિ ।
કુતઃ? શ્રૂયતે હિ ---
‘સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ; ‘વિજ્ઞાનમાનન્દમ્ઽ; ઇત્યાદિ ।
ન ચોક્તદોષઃ ।
યથા દાહકો ઽપિ વહ્નિરુપનીતં દાહ્યં દહતિ, નાનુપનીતમદાહ્યં ચ ।
યથા ચ સ્ફટિકદર્પણાદયઃ [ક્ક્સ્_16] સ્વચ્છાઃ પ્રકાશસ્વભાવા અપિ યદેવોપનિધીયતે યોગ્યં ચ તચ્છાયાપત્ત્યા તદેવ દર્શયન્તિ ।
એવમયં પુરુષો ભોગાયતનશરીરસ્થો ભોગસાધનેન્દ્રિયોપનીતાન્ શબ્દાદીન્ ભુઙ્ક્તે, તચ્છાયાપત્ત્યા નિત્યચૈતન્યો ઽપિ ।
અતશ્ચ ન સર્વસ્ય સર્વદર્શિત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ મુક્તૌ બાહ્યવિષયોપભોગઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
સર્વગતસ્ય સર્વમેવ વિષયત્વેન વર્તતે ।
તત્ર કિમુપનેયમ્? ઉચ્યતે ---
યસ્યાપ્યજ્ઞસ્યાત્મનો જ્ઞાનં મનઃસંયોગાદિજન્યમ્, તસ્યાપિ સર્વમનોભિઃ સર્વાત્મનાં સંયોગાત્કથમુપભોગવ્યવસ્થા? મનઃસંયોગમુખેન સર્વે હિ તદ્વિષયા વિષયત્વે ઽસ્ય વર્તન્તે ।
અથાસ્ય કર્મનિબન્ધનત્વાદુપભોગસ્ય કર્મનિમિત્તા વ્યવસ્થા, સા ચિતિરૂપાત્મવાદિનો ઽપિ ન દણ્ડવારિતા ।
અપિ ચાસ્યાભેદદર્શનપરિનિષ્પત્ત્યા સર્વસ્મિન્નાત્મભાવમાપન્ને દૃશ્યાભાવાદેવ ન દર્શનં દૃક્સ્વભાવસ્યાપિ દગ્ધુરિવ વહ્નેર્દાહ્યાભાવાન્ન દાહઃ, પ્રકાશસ્યેવ ચ પ્રકાશ્યાભાવાન્ન પ્રકાશકતા ।
તદુક્તમ્ ---
‘ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે, અવિનાશિત્વાત્ ।
ન તુ તદ્ દ્વિતીયમસ્તિ તતો ઽન્યદ્વિભક્તમ્, યત્પશ્યેત્ઽ; ‘યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્ઽ; ઇત્યાદિ ।
વિજ્ઞાનાદિવિશેષગુણનિવૃત્તિલક્ષણા ચ મુક્તિરુચ્છેદપક્ષાન્ન ભિદ્યતે ।
ન હિ સતો ઽપ્યાત્યન્તિકો દર્શનાભાવો ઽભાવાદ્વિશિષ્યતે ।
કશ્ચ સર્વતઃ પ્રેયસ આત્મનો ઽભાવમભિકાઙ્ક્ષેદિત્યપુરુષાર્થો મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
વિવિધદુઃખોપશમત્વાદાત્મોચ્છેદો ઽપિ પુરુષેણાર્થ્યતે ।
દૃશ્યન્તે હિ તીવ્રપાપરોગગ્રસ્તાઃ સ્વોચ્છેદાય યતમાનાઃ ।
સત્યં પ્રવૃદ્ધગદોન્મૂલિતનિખિલસુખા દુઃખમયીમિવ મૂર્તિમુદ્વહન્તઃ ।
ન ત્વેવં સંસારિણો વિવિધવિચિત્રદેવાદ્યાનન્દભાગિનઃ ।
તત્ર યથા વિવિધદુઃખોપરમત્વાત્પુરુષાર્થત્વમ્, તથા વિવિધસુખોપરમત્વાદપુરુષાર્થત્વમપિ ।
યસ્ય તુ નિર્મૃષ્ટનિખિલદુઃખાનુષઙ્ગા પરમાનન્દસંવેદનાવસ્થા તસ્યૈવૈકાન્તિકં પુરુષાર્થત્વમિત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
અક્ષરમિતિ શબ્દાત્મતામાહ, વિશેષેણ સામાન્યસ્ય લક્ષણાત્ ।
અપરિણામિત્વં વા, પરિણામે પૂર્વધર્મનિવૃત્તેઃ ક્ષરણસ્ય ભાવાત્, તદ્વ્યુદાસેન ।
કથં [ક્ક્સ્_17] તાવચ્છબ્દાત્મતા? ‘પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કારઃઽઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
ન ચેદમભિધેયાપેક્ષમ્, કારપ્રત્યયાન્તસ્ય શબ્દસ્વરૂપપરત્વાત્ ।
અવર્ણાદપિ વર્ણસમુદાયાત્પરઃ કારપ્રત્યયો દૃશ્યતે ---
‘એવકારઃ કિમર્થઃ?ઽ; ‘કિમર્થશ્ચકારઃ?ઽ; ઇતિ ।
નન્વિદમન્યથૈવ વ્યાચક્ષતે ---
સર્વવિશેષાતિગસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાસિતુમશક્યત્વાત્પ્રતીકોપદેશો ઽયમ્ ।
અસ્મિન્નાલમ્બને બ્રહ્મોપાસિતવ્યમ્ ।
યથા દેવતાયાઃ સાક્ષાત્પૂજાસમ્ભવાત્તલ્લાઞ્છને દારુણ્યશ્મનિ વા પૂજાવિધાનં તદ્બુદ્ધ્યા, તથા ધ્યાતા દેવતા સા પ્રસીદતીતિ ।
અનેન વાભિધાનેન તદ્ધ્યેયમ્, પ્રણવસ્ય તદભિધાનત્વાત્ ।
ઉચ્યતે ---
‘ઓમિત્યાત્માનં ધ્યાયથઽ; ‘ઓમિતિ યુઞ્જીતઽઇતિ યત્ર યોગાઙ્ગતા શ્રૂયતે તત્રૈવમ્ ।
યત્ર તુ યુઞ્જીતેત્યાદેરશ્રવણાત્તાદાત્મ્ય એવ પર્યવસ્યતિ વાક્યમ્, તત્ર નેત્થમ્ ।
યથા ‘ઓમિતિ બ્રહ્મ, ઓમિતીદં સર્વમ્ઽ; ઇતિ ।
અત્ર હિ સર્વવાગનુગમેન તદત્યાગાદોઙ્કારો વાચસ્તત્ત્વમિતિ દર્શયિત્વા વાગ્રૂપાત્યાગાચ્ચ રૂપપ્રપઞ્ચસ્ય ‘ઓઙ્કાર એવેદં સર્વમ્ઽઇત્યુપસંહરતિ ।

યત્રાપિ ‘એતેનૈવ પરં પુરુષમભિધ્યાયીતઽ; ઇતિ શ્રવણમ્, તદપિ સર્વાત્મભાવપ્રતિપાદનપૂર્વકમ્ ।
ન ચ સર્વાત્મભાવ ઔપચારિકઃ સ્તુત્યર્થ ઇતિ યુક્તમ્, મુખ્યાર્થત્વે ઽપ્યવિરોધાત્ ।
સર્વસ્ય હિ પ્રત્યક્ષાદ્યનવસેયં શાસ્ત્રગમ્યમિદં રૂપં ન વિરુદ્ધ્યતે ।
ન હિ પ્રમાણાન્તરેણાનવગમઃ પ્રમાણાન્તરસ્ય વિષયમપહરતિ ।
‘તસ્માદ્વિદ્વાન્ઽ; ઇતિ ચ સાર્વાત્મવિદ એવ તેન ધ્યાનોપદેશઃ ।
ન ચ તદન્યતઃ ।
તસ્માદનન્તરમેવ વાક્યં તત્ર પર્યવસિતમ્ ।
તતો ઽધિગતસાર્વાત્મ્યસ્ય સતો ધ્યાનોપદેશઃ ।
અથ વા ---
‘વાગેવ વિશ્વા ભુવનાનિ જજ્ઞે વાગેવેદં બુભુજે વાગુવાચઽઇત્યાદૌ વાચઃ સાર્વાત્મ્યં શ્રૂયતે ।
તથા વાક્સૂક્તે વાચઃ સર્વાત્મત્વં સર્વેશિત્વં ચ પ્રદર્શિતમ્ ---
‘અહં રુદ્રેભિર્વસુભિશ્ચરામિઽ; ઇતિ વાચૈવ ।
યથાત્મનિ પ્રતિબુદ્ધેન [ક્ક્સ્_18] વામદેવેન ---
‘અહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽ; ઇતિ ।
અપિ ચ પ્રકૃતિરૂપાન્વિતા વિકારાઃ ।
વાગ્રૂપાન્વિતં ચ જગત્ ।
અતો વાચો વિપરિણામો વિવર્તો વાવસીયતે ।
કથં તદનુગમઃ? તદુપરાગવિજ્ઞાનવેદનીયત્વાત્ ।
તથા હિ ધૂમાદત્રાગ્નિરિતિ પ્રતિપત્તેર્વ્યધિકરણતયા વ્યક્તં વૈલક્ષણ્યં શબ્દાદર્થાવગમસ્ય સંવેદ્યતે સર્વેણ ।
ઇતશ્ચૈતદેવમ્ ---
યસ્તુ શબ્દયોર્વિશેષ્યવિશેષણભાવો ઽવગમ્યતે ‘નીલમુત્પલમ્ઽ; ઇતિ, અર્થગત એવાસૌ ।
અન્યથા યથા ‘ઊર્ધ્વત્વે કાકનિલયનાત્સ્થાણુઃઽઇતિ પરસ્પરવ્યવચ્છિન્નાભ્યામર્થાભ્યામર્થાન્તરપ્રતીતિઃ, તથા સ્યાત્ ।
અપિ ચ ધૂમ ઇવ શબ્દે પ્રતિપત્તિહેતૌ ન તાદ્રૂપ્યેણ નિશ્ચયઃ સ્યાત્ ।
ન ચ ધૂમાત્પ્રમાણાન્તરાદ્વાગ્નૌ નિશ્ચયો ધૂમરૂપાનુકારી ભવતિ ।
ભવતિ તુ પ્રમાણાન્તરાદપ્યર્થેષુ નિશ્ચયઃ શબ્દરૂપપરામર્શી ।
તદ્દર્શનાચ્છબ્દાદપિ પ્રતિપત્તૌ તથા પ્રતિપત્તિઃ, ન ત્વાનન્તર્યનિમિત્તા ભ્રાન્તિરિત્યધ્યવસ્યામઃ ।
બાલાનામપિ ચ યેયમન્યપરિહારેણ સ્તનાદૌ પ્રવૃત્તિઃ, સા ન ‘ઇદમ્ઽઇત્યનિશ્ચિન્વતાં ભવિતુમર્હતિ ।
નાનિશ્ચિતે સ્થાણૌ પુરુષે વાન્યતરનિબન્ધના પ્રવૃત્તિઃ ।
ન ચ નિશ્ચયઃ શબ્દાનુરાગશૂન્ય ઇતિ તેષામપિ પૂર્વજન્મશબ્દભાવનાભાજાં વાગ્રૂપોપરક્તમેવ જ્ઞાનં નિશ્ચીયતે ।
તથા ચ તદ્રૂપોપગ્રાહ્યં જગત્તદ્વિવર્ત ઇતિ પ્રતીમઃ ।
અપિ ચ સન્ત્યર્થા વ્યાવહારિકાઃ, યેષાં ન શબ્દવિવર્તાદન્યત્તત્ત્વમ્ ।
તત્સામાન્યાદિતરે ઽપિ તથાવસાતવ્યાઃ ।
યથા ‘કુર્યાત્, ન કુર્યાત્ઽ; ઇતિ વિધિનિષેધૌ, વાક્યાર્થઃ, સમૂહઃ, અસન્તશ્ચાલાતચક્રશશવિષાણાદયઃ ।
તત્ર ન તાવદ્વિધિનિષેધૌ ભૂતે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી, ન ચ વર્તમાને, ન ભવિષ્યન્ત્યૌ ।
અપાક્ષીત્પચતિ પક્ષ્યતીત્યવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ ।
કાર્યે ઇતિ ચેત્ ।
ન, કાલત્રયાતિરેકેણ કાર્યત્વસ્યાનિરૂપણાત્ ।
તસ્માત્પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યનુગુણમવસ્તુકં પ્રતિભામાત્રં વિધિનિષેધશ્ચ સ્યાતામ્ ।
ન ચાનાલમ્બના જ્ઞાનસ્વભાવત્વાત્પ્રતિભા યુક્તા ।
ન ચ સા શબ્દરૂપપરામર્શવિકલા ।
તસ્માત્પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યાનુગુણ્યેન શબ્દતત્ત્વમેવ [ક્ક્સ્_19] તથા તથાવભાસત ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
એવં વાક્યાર્થઃ ।
સંસર્ગો ન સંસર્ગિવ્યતિરેકેણ કશ્ચિત્, ન સંસર્ગ્યસંસર્ગિરૂપાતિરિક્તઃ ।
ન જ્ઞેયશૂન્યં જ્ઞાનમ્ ।
ન વિકલ્પપ્રત્યયો વાગ્રૂપોપરાગરહિત ઇતિ વાક્તત્ત્વમેવ તથા તથા વિવર્તત ઇતિ ન્યાય્યમ્ ।
એવં સમૂહે વનાદાવસત્સુ ચાલાતચક્રાદિષુ યોજનીયમ્ ।
અપિ ચ યદ્યપિ ષડ્જાદિષુ ગવાદિષુ ચ પ્રાક્ શબ્દાજ્જ્ઞાનમસ્તિ, તથાપિ ન તાદૃક્, યાદૃક્ શબ્દનિવેશાદુત્તરસ્મિન્ કાલે ।
અવિવિક્તા હિ પ્રાક્ પ્રતિપત્તિઃ, સ્ફુટતરા વિવેકવતી પશ્ચાત્ ।
તથા ચ ગોપાલાવિપાલાદયો વિવેકજ્ઞાનસિદ્ધયે સંજ્ઞાં નિવેશયન્તિ ।
એવં ચ શબ્દસંસ્પર્શે ઽર્થે બોધોત્કર્ષદર્શનાત્તત્પ્રતિહારે ચ સંચેતિતાનામપ્યસંચેતિતકલ્પત્વાત્પથિ ગચ્છતસ્તૃણાદીનામપકર્ષાદ્વાગ્રૂપાધીનમેવ ચિતશ્ચિતિત્વમ્ ।
વાક્શક્તિરેવ વા ચિતિઃ ।
તત્પ્રતિસંહારે ઽપિ સૂક્ષ્મા વાક્શક્તિરિત્યેકે ।
સર્વથા વાગ્રૂપાધીનો જ્ઞેયબોધ ઇતિ સર્વં જ્ઞેયં વાગ્રૂપાન્વિતં ગમ્યત ઇતિ તદ્વિકારસ્તદ્વિવર્તો વા ।
મૃદ ઇવ ઘટાદયઃ, ચન્દ્રમસ ઇવ જલતરઙ્ગચન્દ્રમસ ઇતિ ।
અન્યે તુ ---
મૃદાદિદૃષ્ટાન્તદર્શનાત્પરિણામિતાં બ્રહ્મણો મન્યન્તે ।
તદપાક્રિયતે ---
અક્ષરમિતિ ।
કુતઃ? ‘ધ્રુવઃઽ; ‘નિત્યઃઽઇતિ તત્ર તત્ર શ્રુતેઃ ।
અથ મતમ્ ---
પરિણામિત્વે ઽપિ તત્ત્વાવિઘાતાન્ન નિત્યતા વ્યાહન્યતે ।
યથોક્તમ્ ---
‘યસ્મિન્ વિક્રિયમાણે ઽપિ તત્ત્વં ન વિહન્યતે તદપિ નિત્યમ્ઽ; ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ તુ યદ્વિશુદ્ધમાત્મરૂપં તસ્યાભાવાત્સર્વાત્મના પરિણતાવનિત્યત્વમ્, એકદેશપરિણતૌ સાવયવત્વાન્નિત્યત્વમેકત્વં ચ વ્યાહન્યેતે ।
તદેતદ્વિશુદ્ધત્વં નિત્યત્વમેકત્વં ચાકાશકલ્પે બ્રહ્મણ્યવકલ્પતે ।
કલ્પિતાવચ્છેદે ઽકલ્પિતાવચ્છેદમપ્યાકાશમનવચ્છિન્નમસ્ત્યેવ ।
અથ કલ્પિતૈકદેશપરિણામઃ સ કલ્પનયૈવેતિ સુષ્ઠૂક્તમ્ ---
અક્ષરમિતિ ।
કેચિત્ ‘સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃઽઇત્યાદિશ્રુતેઃ સર્વાત્મતાં બ્રહ્મણ ઉપાગમન્ ।
એવં ચ વિષયોપભોગોપપત્તેઃ પ્રકાશસ્વભાવસ્યાત્મનો વિષયાઃ, યુક્તમ્, યત્પ્રકાશેરન્ ।
અન્યત્વે તુ જડાનાં પ્રકાશનમસમ્ભાવનીયમિતિ ।
[ક્ક્સ્_20] તાન્ પ્રત્યાહ ---
અસર્વમિતિ ।
કુતઃ? ‘અસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમ્ઽ; ઇતિ સર્વભેદોપરાગપ્રતિષેધાત્ ।
સર્વભેદાવિયોગાચ્ચાનિર્મોક્ષઃ ।
ન હિ સ્વભાવાદ્વિયોજયિતું વસ્તુ શક્યમ્, વહ્નિરિવૌષ્ણ્યાત્ ।
અથાપિ કથઞ્ચિદ્વિયોજ્યેત, તથાપિ ભેદપ્રપઞ્ચપ્રબન્ધસ્યાનુચ્છેદાદ્વિયોગાભાવાન્નિત્યસંસારિતા સ્યાત્ ।
સર્વથા અશનાયાપિપાસાદિપ્રપઞ્ચો ઽસ્યાત્મા ।
તત્પ્રપઞ્ચસ્ય ચોચ્છેદો નેષ્યતે ।
તત્રૈકાત્મ્યવાદિનો ઽનિર્મોક્ષઃ ।
આત્મભેદવાદિનસ્તુ કસ્યચિદુચ્છિન્નઃ કસ્યચિન્નેતિ મુક્તસંસારિવિભાગઃ ।
તસ્માન્ન પ્રપઞ્ચાત્મકં બ્રહ્મ, અવિદ્યાવિક્રીડિતમેવ પ્રપઞ્ચ ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
યદિ તર્હ્યવિદ્યાક્રીડિતમેવ પ્રપઞ્ચઃ, પ્રપઞ્ચશૂન્યતા તર્હિ પરમાર્થઃ ।
સૈવાસ્તુ બ્રહ્મ, પરમાર્થત્વાત્ ।
તથા ચ પ્રપઞ્ચનિષેધેનૈવ તદ્રૂપં શ્રાવ્યતે ---
‘સ એષ નેતિ નેતિઽ; ‘અસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમ્ઽ; ઇતિ ચ ।
તત્રાહ ---
સર્વમિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ---
બ્રહ્મણો ન સર્વાત્મતા ।
સર્વં તુ બ્રહ્માત્મકમ્, બ્રહ્મરૂપેણ રૂપવત્, ન તુ શૂન્યમેવ, નિત્યમુક્તિપ્રસઙ્ગેન તદર્થોપદેશપ્રવૃત્તિવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
નિત્યમુક્તિત્વે ઽપ્યવિદ્યાનિબન્ધનઃ સંસારઃ ઇતિ ચેત્ ।
યદિ ગ્રહણાભાવો ઽવિદ્યા, કથં તર્હિ તન્નિબન્ધનઃ સંસારઃ? મુક્તાવપિ તસ્ય તુલ્યત્વાત્, તદ્વદેવ ન કિઞ્ચિત્પ્રકાશેત ।
અથાયથાર્થગ્રહણમવિદ્યા, ન તર્હિ સર્વશૂન્યતા ।
‘તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્ઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ, ‘આત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ; ઇતિ ચ સર્વસ્મિન્નાત્મોપદેશાત્, ‘કથમસતઃ સજ્જાયેતઽ; ઇતિ ચ સ્વયં શૂન્યતાયા નિષેધાત્ ।
ભાવો હિ યથાવદપ્રકાશમાનો ઽધ્યસ્તાવિદ્યમાનરૂપઃ પ્રકાશતે ।
શૂન્યે તુ ક્વાધ્યાસઃ, કિં પ્રકાશતામિતિ નિર્બીજતૈવ સ્યાત્ ।

‘વિજ્ઞાનમાનન્દમ્ઽ; ઇતિ રૂપોપદેશાચ્ચ ન સર્વાભાવમાત્રં બ્રહ્મ, અપિ તુ સર્વસ્યાત્મેતિ ।
કેચિત્તુ કેવલસ્ય સુખસ્યાદર્શનાદ્દુઃખાવિનાભાવાન્નાસ્ત્યવસ્થા દુઃખસંસ્પર્શવિવિક્તેતિ મન્યન્તે ।
ન હિ કશ્ચિજ્જન્તુઃ સુખ્યેવોપલભ્યતે, દુઃખ્યેવ વા ।
[ક્ક્સ્_21] દુઃખવત એવ તુ સુખં સુખત્વે ઽવતિષ્ઠતે ।
તાપવત એવ ચન્દનસંસ્પર્શઃ સુખમ્ ।
તત્રાહ ---
અભયમિતિ ।
સર્વભયવિનિર્મુક્તા હિ બ્રહ્માવસ્થા ।
ન ચાત્રાલ્પીયાનપિ ક્લેશઃ, અસકૃદભયશ્રુતેઃ ‘અભયં વૈ બ્રહ્મઽ; ઇત્યાદિ ।
તથા હિ ન સ્વાભાવિકં ભયં બ્રહ્મણિ, આનન્દરૂપેણ વિરોધાત્ ।
નાગન્તુકં હેતુમત્, દ્વિતીયાભાવાત્ ।
તદુક્તમ્ ‘દ્વિતીયાદ્વૈ ભયં ભવતિઽ; ઇતિ ।
ન ચ દુઃખનિવૃત્તિરૂપં સુખમ્, યેન દુઃખિતસ્યૈવ સુખં સુખત્વે ઽવતિષ્ઠેત ઇતિ પ્રપઞ્ચિતમેતત્પુરસ્તાત્ ।
અપરઃ પ્રકારઃ ---
ઇહ કેચિન્મુક્તાભિમતાનામપિ પુનરાવૃત્તિભયં મન્યન્તે ।
ઇહ હિ વિજ્ઞાનાત્માનો બ્રહ્મણો વિભક્તાઃ સ્યુઃ, અવિભક્તા વા ।
સ્વતો બ્રહ્મણૈવ વા વિભજ્યેરન્ ભોગાર્થં ક્રીડાર્થં વિભૂતિખ્યાપનાર્થં વા સ્વભાવાદ્વા ।
% અવિદ્યાનિબન્ધનો વા તદ્વિભાગઃ ।
વિજ્ઞાનાત્માન એવ વા બ્રહ્મશબ્દાભિધેયાઃ, નાન્યદ્બ્રહ્મ ।
% તેષાં કર્માવિદ્યાનિબન્ધનઃ સંસારઃ, દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ પરસ્પરયોગ્યતાનિબન્ધનો વા ।
% તત્ર યોગ્યતાનિબન્ધનત્વે યોગ્યતાયા અનપાયાત્પુનરાવૃત્તિભયમપ્રચ્યુતમ્ ।
અથ કૃતકાર્યત્વાન્ન પુનરાવૃત્તિઃ, સકૃચ્છબ્દાદ્યુપલબ્ધૌ ન પુનસ્તદુપલબ્ધિઃ સ્યાત્ ।
અથાનન્તવિકારા પ્રકૃતિઃ સર્વાત્મનોપલબ્ધૌ નિવર્તતે, અવિકૃતરૂપાન્તરોપલબ્ધયે ચ પ્રવર્તત એવ ।
આનન્ત્યાદેવ તર્હિ ન સર્વાત્મનોપલબ્ધિઃ સંભવતીતિ ગુણપુરુષાન્યતાખ્યાતિમતો ઽપિ પુનરાવૃત્તિઃ સંભાવ્યેત ।
અવિદ્યાપૂર્વકર્મનિબન્ધનત્વે ઽપ્યનાદૌ સંસારે ઽનન્તત્વાત્કર્મણામનિયતવિપાકકાલત્વાચ્ચ પ્રતિસર્ગાવસ્થાયા ઇવ મુક્ત્યવસ્થાયા અપિ પ્રત્યુદાવૃત્તિભયં ન વ્યાવર્તતે ।
અવિદ્યાનિબન્ધનત્વે ઽપિ તસ્યા નિર્હેતુત્વાન્નિષ્પ્રયોજનત્વાચ્ચ પ્રવૃત્તેસ્તથૈવ પુનઃ પુનઃ પ્રવૃત્તિઃ કેન વાર્યતે ।
તથા ચ સુષુપ્તે બ્રહ્મપ્રાપ્તેઃ પ્રત્યુદાવૃત્તિર્દૃશ્યતે ।
સ્વતન્ત્રે તુ બ્રહ્મણિ વિભક્તાનાં જીવાનાં દેહેન્દ્રિયોપભોગહેતાવવિભક્તાનાં વા વિભજ્ય ભોગાદિભિર્હેતુભિર્ન પુનર્દેહાદિભેદો ન સમ્ભાવ્યતે ।
સ્વતન્ત્રો હિ ક્રીડયા સ્વાતન્ત્ર્યખ્યાપનેન [ક્ક્સ્_22] વા સ્વભાવેન વા પુનર્બધ્નીયાલ્લૌકિક ઇવેશ્વરઃ ।
અથૈષ કર્માપેક્ષઃ, ન કર્મસ્વસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
તથાપિ કર્મણામાનન્ત્યાદ્વિપાકકાલનિયમાભાવાચ્ચ કલ્પશતાતિક્રમે ઽપિ પ્રાપ્તવિપાકકાલેભ્યઃ કર્મભ્યઃ પુનર્બન્ધઃ સમ્ભાવ્યતે ।
યતો નૈકભવિકઃ કર્માશયઃ, ન હ્યસ્ય પ્રાયણમેવાભિવ્યઞ્જકમપિ તુ દેશકાલાદયો ઽપિ ।
તથા હિ ---
એકસ્મિન્નપિ દેહે ક્રમેણ કર્મફલભોગો દૃશ્યતે, વિરુદ્ધજાતિભોગનિમિત્તાનાં ચ કર્મણાં યુગપદાવાપગમનાનુપપત્તેઃ, ગર્ભમૃત્યૂનાં ચાકર્મણાં વિમુક્તિપ્રસઙ્ગાત્ (મ્સ્ બ્; વિમુક્તિપ્રસઙ્ગઃ -- એદિતિઓન્) ।
તત્રોચ્યતે ---
અભયમિતિ ।
પરા હીયં ક્ષેમપ્રાપ્તિઃ શ્રૂયતે ।
નાસ્યાં પુનઃસંસારભયમસ્તિ ।
ન તાવત્કર્મનિમિત્તઃ પુનઃસંસારઃ, વિદ્યયા પ્રાયશ્ચિત્તેનેવાકૃતભોગાનામનન્તાનામપિ કર્મણાં પ્રક્ષયાત્ ।
ઉક્તં હિ ---
‘જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથાઽ; ઇતિ ।
તથા ‘ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિઽ; ઇતિ ।
અથવા વિદ્યયાવિદ્યાનિવૃત્તૌ પ્રવિલીન એવ % કર્તૃકર્મફલપ્રવિભાગઃ ।
તસ્ય કુતઃ સમ્ભવઃ ।
નાપ્યવિદ્યાનિમિત્તઃ, તત્પ્રવૃત્તિહેતોરભાવાત્ ।
અનાદિર્હ્યવિદ્યા, અનાદિત્વાદેવ ન હેતુમપેક્ષતે ।
પ્રાગભાવે હિ હેતુવ્યાપારઃ, અસતિ પ્રાગભાવે કદા હેતુર્વ્યાપ્રિયેત ।
ન હિ સતો હેતુકૃત્યમસ્તિ, વિદ્યયા તૂચ્છિન્ના પ્રાગસતી પ્રવર્તમાના નાકસ્માત્પ્રવર્તિતુમર્હતિ ।
સુષુપ્તે તુ વિક્ષેપમાત્રં નિવૃત્તમ્, તત્સંસ્કારો ઽગ્રહણં ચ નૈવ નિવૃત્તે ।
અન્યથા ન તુરીયાદ્ભિદ્યેત ।
વિક્ષેપમાત્રાભાવાત્તુ બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યભિધાનમ્ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તમ્ ---
અભયમિતિ ।
કેન પુનઃ પ્રમાણેનાસ્યાર્થસ્ય સમધિગમઃ ।
ન તાવત્પ્રત્યક્ષેણ, તસ્યૈતદ્વિપરીતભેદવિષયત્વાત્ ।
નાપ્યનુમાનેન, તત્પૂર્વકત્વાત્ ।
નોપમાનેન, સાદૃશ્યવિષયત્વાત્, તસ્ય ચ ભેદાધિષ્ઠાનત્વાત્ ।
અર્થાપત્તિસ્તુ વિપર્યયે, ન ભેદમન્તરેણ કશ્ચિદ્વ્યવહાર ઉપપદ્યતે યતઃ ।
અભેદો ઽપિ હિ પ્રમાત્રાદિવિભાગાદૃતે દુરવગમઃ ।
અભાવો ઽપિ ન ભાવરૂપતત્ત્વાવગમાયાલમ્ ।
નાપિ [ક્ક્સ્_23] પ્રપઞ્ચાભાવાવગમાય, પ્રત્યક્ષાદિષુ સત્સુ તદસંભવાત્ ।
આગમો ઽપિ ન તાવદાપ્તપ્રણેતૃકો ઽત્ર ક્રમતે, પ્રમાણાન્તરાધિગતગોચરત્વાત્ ।
નાપિ સ્વતન્ત્રઃ, વિધિનિષેધરૂપત્વાત્, તયોશ્ચ સ્થિતે તત્ત્વે ઽસંભવાત્ ।
નાપિ તદનપેક્ષં વ્યવસ્થિતવસ્તુવિષયમેવ પ્રામાણ્યમ્, ભૂતાનુવાદત્વે પ્રમાણાન્તરાપેક્ષત્વાત્ ।
લોકાચ્ચ શબ્દસામર્થ્યાધિગમઃ ।
તત્ર કાર્યપરતયૈવ કાર્યાન્વયિષ્વર્થેષુ પદાનિ પ્રયુજ્યન્તે, તથાર્થવત્ત્વાત્ ।
ન હિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિશૂન્યસ્ય વચસઃ કશ્ચિદર્થઃ ।
અપિ ચ ન ભૂતાનુવાદાદ્વચસઃ સમ્બન્ધાનુગમઃ, અપિ તુ પ્રવર્તકાત્ ।
પ્રવૃત્ત્યા હ્યનુમાયાર્થપ્રત્યયં તત્ર શબ્દસ્ય સામર્થ્યપ્રતીતિઃ (@પ્રતીતેઃ -- એદિતિઓન્) તથા ચ ન પ્રવૃત્તિસમ્બન્ધરહિતેષ્વર્થેષુ શબ્દાનાં શક્તિર્ગમ્યતે ।
તથા સત્યનવગતસામર્થ્યાઃ શબ્દા ભૂતે ઽર્થે કથં તદવગમયેયુઃ ।
અપિ ચ પ્રમાણાન્તરાવસિતશ્ચેત્સો ઽર્થઃ, ન શબ્દસ્ય તત્ર પ્રામાણ્યમ્ ।
અથાનવસિતઃ, નતરામ્ ।
અપદાર્થત્વે વાક્યવિષયત્વાસમ્ભવાત્ ।
પદાર્થ એવ હિ વિશિષ્ટતયા વાક્યાર્થીભવતિ ।
અત્યન્તાપરિદૃષ્ટસ્તુ પદાદનવગમ્યમાનઃ પદાર્થસંસર્ગાત્મકે વાક્યાર્થે ન ગુણત્વેન પ્રધાનત્વેન વાનુપ્રવેશમર્હતિ ।
અપિ ચ પ્રલીનનિખિલાવચ્છેદં તત્ત્વમગોચર એવ પ્રતિપત્તેઃ ।
સર્વા હિ પ્રતિપત્તિઃ ---
‘એવમ્, નૈવમ્ઽ; ઇતિ વ્યવચ્છેદેન પ્રવર્તતે ।
અન્યથા ન કશ્ચિત્પ્રતિપન્નઃ સ્યાત્ ।
સર્વવિશેષપ્રત્યસ્તમયે તુ કથં પ્રતિપત્તિઃ સ્યાદિત્યત્રાહ ---
આમ્નાયતઃ પ્રસિદ્ધિં ચ કવયો ઽસ્ય પ્રચક્ષતે ।
ભેદપ્રપઞ્ચવિલયદ્વારેણ ચ નિરૂપણામ્

ભૂતાર્થવાદિત્વે ઽપ્યપૌરુષેયસ્ય ન સાપેક્ષત્વમિતિ વક્ષ્યતે ।
ન ચ કાર્યનિષ્ઠાન્યેવ લોકે વચાંસિ ।
તથા હિ પ્રિયાખ્યાનાનિ ‘દિષ્ટ્યા વર્ધસે, પુત્રસ્તે જાતઃઽ; ઇતિ ન પ્રવૃત્તયે નિવૃત્તયે વા, દૃશ્યન્તે ચ સુખોત્પાદનપ્રયોજનાનિ ।
ન ચ સુખી ભવ ઇતિ તત્ર પ્રવૃત્તિરુપદિશ્યતે, વસ્તુસામર્થ્યાદેવ તત્સિદ્ધેરુપદેશસ્યાનપેક્ષણાત્ ।
અથ મતમ્ ---
અસ્તિ તાવત્તત્ર પ્રવૃત્તિવિશેષઃ, વચસશ્ચ તત્ર તાત્પર્યમ્ ।
સત્યમ્ ।
ઉત્પત્ત્યા તાત્પર્યમ્, ન પ્રતિપત્ત્યા ।
પ્રતિપત્તિસ્તુ ભૂતાર્થનિષ્ઠૈવ ।
ન ચ ભૂતાર્થપર્યવસિતસ્યૈવ શબ્દસ્ય [ક્ક્સ્_24] પ્રયોજનવત્ત્વે પ્રવૃત્ત્યવધિર્વ્યાપારઃ કલ્પયિતું શક્યતે ।
અપિ ચોપાયે વાપ્રવૃત્તઃ પુરુષઃ પ્રવર્ત્યતે, અજ્ઞાતોપાયત્વાદ્વા ઉપેયે પ્રાગપ્રવૃત્ત ઉપાયપ્રજ્ઞાપનદ્વારેણ તત્ર ।
ઇહ ન તાવદુપાયે પુત્રજન્મનિ, તસ્ય નિષ્પન્નત્વાત્ ।
નોપેયે સુખે, તદર્થવ્યાપારાન્તરાભાવાત્ ।
તથા દુર્જનવચનાન્યપ્રિયાખ્યાનાનિ વિષાદપ્રયોજનાનિ ન પ્રવૃત્તિં નિવૃત્તિં વોપદિશન્તિ પૂર્વેણૈવ ન્યાયેન ।
તથા રજ્જુવેષ્ટિતસ્ય સર્પવેષ્ટિતમાત્માનં મન્યમાનસ્ય ભયનિવૃત્તયે તત્ત્વાખ્યાનં દૃશ્યતે, ન તુ તત્ર ‘મા ભૈષીઃઽ; ઇતિ નિયોગઃ ।
તત્ર હિ નિયોગો ભવતિ, યત્ર નિયોગાર્થં પ્રતિબુધ્ય પુરુષો બુદ્ધિપૂર્વં નિયોગસામર્થ્યાદિચ્છયા વા પુનઃ પ્રવર્તતે નિવર્તતે વા ।
ઇહ તુ તત્ત્વપ્રતિપત્તિમાત્રાન્નિયોગેચ્છાનપેક્ષસ્ય હેત્વભાવાદેવ તસ્ય ભયનિવૃત્તિઃ ।
ન ચ ભયનિવૃત્તૌ પુરુષાર્થત્વાત્સ્વયંપ્રવૃત્તઃ પુરુષો નિયોજ્યઃ, નાપિ તદુપાયે તત્ત્વપ્રતિપત્તૌ, ‘રજ્જુઃ, ન સર્પઃઽ; ઇતિ શબ્દાદેવ તદુત્પત્તેઃ, શબ્દાર્થપ્રતિપત્ત્યુત્તરકાલસ્ય ચ વ્યાપારસ્ય વિધિનિબન્ધનત્વાત્ ।
તથા દૂરદેશવૃત્તાન્તાખ્યાનાનિ પૃષ્ટવતાં કુતૂહલિનામૌત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થાનિ ભૂતાર્થપર્યવસિતાનિ ન હાનાયોપાદાનાય વા ।
યત્રાપિ (અપિ ચ યત્રાપિ એદિતિઓન્) ભૂતાર્થપ્રતિપત્તૌ હાનમુપાદાનં વા સંભવતિ, ‘એષ પ્રતિરોધકવાનધ્વા, નિધિમાનેષ ભૂભાગઃઽ; ઇતિ ।
તત્રાપિ હાનોપાદાનયોઃ શબ્દો વ્યાપ્રિયતે, ભૂતાર્થોપક્ષયાત્ ।
શબ્દાદ્ભૂતમર્થં પ્રતિપદ્ય તસ્ય પ્રમાણાન્તરાવગતામુપકારહેતુતામપકારહેતુતાં વા સંસ્મૃત્ય ઇચ્છયા પ્રવર્તતે દ્વેષેણ નિવર્તતે વા ।
નનુ પ્રયોક્તા બુદ્ધિપૂર્વકારી શ્રોતુઃ પ્રવૃત્ત્યર્થં નિવૃત્ત્યર્થં વા વચનં પ્રયુઙ્ક્તે ।
તથા ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપર્યવસિતમેવ ।
ઇદં હિ તત્ર પ્રયોક્તવ્યં ન પ્રયુજ્યતે ‘ન ગન્તવ્યમનેનાધ્વનાઽ; તથા ‘ગૃહાણેતો નિધિમ્ઽ; ઇતિ ।
નૈતત્સારમ્ ।
ભૂતાર્થપર્યવસિતસ્યાપિ વચસો ભૂતાર્થાવગમમુખેન પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યઙ્ગભાવો યતો ન વ્યાહન્યતે પ્રત્યક્ષાદીનામિવ ।
ભૂતાર્થપ્રમાપરિસમાપ્તવ્યાપૃતયઃ પ્રત્યક્ષાદયો માત્રયાપ્યગોચરીકૃતપ્રવૃત્તિનિવૃત્તયો ન પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યઙ્ગભાવં [ક્ક્સ્_25] જહતિ, તથા શબ્દો ઽપીતિ ન કિઞ્ચિત્પ્રદુષ્યતિ ।
પ્રયોક્ત્રભિસંહિતે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ઇતિ ચેત્, ન પ્રયોક્ત્રભિસંધાનાચ્છબ્દાર્થત્વમપિ તુ સામર્થ્યાત્ ।
અન્યથા નિધિપ્રાપ્તિદ્વારિકા નાનાવિધપુરુષાર્થાવાપ્તિરપિ તસ્યાભિસંહિતેતિ શબ્દાર્થઃ સ્યાત્ ।
યદા ચ પ્રવૃત્તિં નિવૃત્તિં વાભિસંધાય કિઞ્ચિત્પ્રત્યક્ષાદિભિર્જિજ્ઞાસ્યતે, તદાભિસંહિતે અપિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ન પ્રત્યક્ષાદિપ્રમેયે ।
તદાભિસંહિતે અપિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ન શબ્દાર્થૌ ।
ઇતશ્ચૈતદેવમ્ (ઇતશ્ચ તદેવમ્ -- એદિતિઓન્) ---
યત્કસ્યચિદુપાદાનબુદ્ધિઃ, અન્યસ્યોપેક્ષા ।
શબ્દાર્થત્વે હિ સર્વેષામુપાદાનબુદ્ધિરેવ સ્યાત્ ।
ન ચ પ્રવર્તકવાક્યવ્યવહારાદેવ સમ્બન્ધાવગમઃ, યેન પ્રવૃત્તિપરતૈવાવગમ્યેત ।
અન્યથાપિ દર્શનાત્ ।
‘દેવદત્તઃ કાષ્ઠૈઃ સ્થાલ્યામોદનં પચતિઽઇત્યવ્યુત્પન્નકાષ્ઠશબ્દાર્થો વ્યુત્પન્નેતરપદાર્થો વ્યુત્પન્નવિભક્ત્યર્થશ્ચ યત્પચત્યર્થે કરણં પશ્યતિ તસ્ય કાષ્ઠપ્રાતિપદિકાર્થતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તથા હર્ષવિષાદાશ્વાસપ્રયોજનેભ્યઃ તત્ત્વાખ્યાનેભ્યો હર્ષાદિનિમિત્તેષુ ભવતિ વ્યુત્પત્તિઃ ।
યથૈવ હિ પ્રવૃત્તિવિશેષદર્શનાદ્વિશિષ્ટપ્રવૃત્તિપ્રત્યયસ્તન્નિમિત્તપ્રત્યયો વાનુમીયતે, હેત્વન્તરાભાવાચ્છબ્દાનન્તર્યાચ્છબ્દસ્ય તત્ર સામર્થ્યં કલ્પ્યતે, તથા હર્ષાદ્યુપલબ્ધેઃ હર્ષાદિનિમિત્તપ્રત્યયાનુમાનમ્, શબ્દાનન્તર્યાચ્ચ શબ્દસ્ય તત્ર સામર્થ્યકલ્પના ।
પ્રમાણાન્તરેણ ચ પુત્રજન્મનો હર્ષનિમિત્તસ્ય તસ્યાવગતત્વાદન્યસ્યાભાવાત્ ‘પુત્રસ્તે જાતઃઽઇતીદં વાક્યમાપ્તેન તત્ર પુત્રજન્મનિ પ્રયુક્તમિતિ પ્રતિપદ્યતે ।
પુત્રજન્મૈવ ચાસ્માદ્વાક્યાદનેન પ્રતીતમિત્યવધારયતિ ।
તદેવં પ્રયોગપ્રત્યયાભ્યામસ્મિન્નર્થે વાક્યસ્ય સામર્થ્યં પ્રતિપદ્યતે ।
ભવતુ વા લોકે સર્વવચસાં પ્રવર્તકતા, તતશ્ચ સમ્બન્ધાવગમઃ ।
તથાપીદં વિચાર્યમ્ ---
કિં વિધાયકપદવ્યતિરેકિણાં પદાનાં સ્વાર્થમાત્રપરતા, આહોસ્વિત્કાર્યાર્થસંસર્ગપરતા, ઉત પદાર્થમાત્રસંસર્ગપરતેતિ ।
તત્ર સ્વાર્થમાત્રપર્યવસાને વાક્યાર્થપ્રત્યયાભાવઃ પ્રયોગવૈયર્થ્યં ચ સ્યાત્ ।
તસ્માદન્યાર્થવ્યતિષઙ્ગપરતા ।
[ક્ક્સ્_26] તાવતા પ્રયોગપ્રત્યયયોરુપપત્તૌ ન વિશેષવ્યતિષઙ્ગે પ્રમાણમસ્તિ ।
યો હિ વિશેષવ્યતિષઙ્ગં કલ્પયતિ, કલ્પયત્યસાવર્થાન્તરવ્યતિષઙ્ગમ્ ।
તથા ચ વિનાપિ કાર્યેણ પદાર્થાનાં પરસ્પરસંસર્ગાદ્વિશિષ્ટભૂતાર્થપ્રત્યયસિદ્ધિઃ ।
અવશ્યં ચૈતદેવં વિજ્ઞેયમ્ ।
અન્યથા લોકે વિવક્ષાપરત્વાત્પદાર્થાન્વયસ્ય, તદભાવાદ્વેદે વેદાર્થપ્રતીતિર્ન સ્યાત્ ।
અપિ ચ સર્વેષાં કાર્યાન્વયિત્વે પરસ્પરં પદાર્થાનામનભિસમ્બન્ધઃ ।
તત્ર ન વિશિષ્ટપદાર્થવિષયો નિયોગઃ પ્રતીયેત ।
એકપદાર્થસાધ્ય એવ સ્યાત્ ।
અથ ન વિનિયોગપ્રત્યર્થી નિયોગઃ, વિશિષ્ટવિષયત્વાત્ ।
પૂર્વસ્તર્હિ વિનિયોગઃ, પશ્ચાન્નિયોગઃ ।
કિમતઃ? અસ્તિ નિયોગાતિરિક્તાર્થાન્વયે ઽપિ પદસ્ય સામર્થ્યં નિયોગાનપેક્ષં ચ, પરસ્પરાન્વિતાનાં ઇયોગાન્વયાત્ ।
ન ચ નિયોગાકાઙ્ક્ષાનિબન્ધનઃ સંસર્ગ ઇતિ પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
અનધિગતમપિ રમાણાન્તરેણાનધિગતસમ્બન્ધં ચ સ્વશબ્દેન શક્યં શબ્દેન નિરૂપયિતું વિશેષપ્રતિષેધમુખેન, વિશેષશબ્દાનાં નઞશ્ચ યથાયથમર્થૈર્વિદિતસઙ્ગતિત્વાત્ ।
તથા ચેત્થમેવ તદુપદિશ્યતે ‘અસ્થૂલમ્ઽઇતિ સર્વવિશેષાતિગમ્ ।
એતત્કથયતિ ---
ભેદપ્રપઞ્ચવિલયદ્વારેણેતિ ।
એતચ્ચ વક્ષ્યત ઇતિ ।
અન્યો ઽર્થઃ ।
યદુક્તમ્ ---
પ્રત્યસ્તમિતસકલવિશેષં તત્ત્વં પ્રતિપત્તેરેવાવિષય ઇતિ, તત્રોચ્યતે ---
વિશેષનિવૃત્ત્યૈવ તચ્છબ્દેન બુદ્ધૌ નિધીયતે, સુવર્ણતત્ત્વવત્ ।
ન હિ સુવર્ણતત્ત્વં પિણ્ડરુચકાદિસંસ્થાનભેદોપપ્લવરહિતં દૃશ્યતે ।
ન ચ ત એવ સુવર્ણતત્ત્વમ્, તત્પરિત્યાગે ઽપિ ભાવાત્સંસ્થાનાન્તરે ।
અથ ચાદૃષ્ટસંસ્થાનભેદોપપ્લવવિવેકમપિ બુદ્ધ્યા ભેદાપોહદ્વારેણ સ્વયં પ્રતીયતે, પરસ્મૈ ચ પ્રતિપાદ્યતે ।
સ એષ પ્રતિપત્તિક્રમઃ શ્રુત્યૈવ દર્શિતઃ ---
‘સ એષ નેતિ નેતિઽ; ઇતિ ।
તથાન્યૈઃ ---
‘સત્યમાકૃતિસંહારે યદન્તે વ્યવતિષ્ઠતેઽ; ।

તથાપરૈઃ ---
‘અધ્યારોપાપવાદાભ્યાં નિષ્પ્રપઞ્ચં પ્રપઞ્ચ્યતેઽ; ઇતિ ।
ઇદમિદાનીં વિચાર્યતે ---
કિં કૃત્સ્ન આમ્નાયો ભેદપ્રપઞ્ચવિલયમુખેન બ્રહ્મ નિરૂપયતિ, આહોસ્વિત્કશ્ચિદસ્યૈકદેશઃ? તત્ર કેચિદાહુઃ ---
સર્વત્રૈવામ્નાયે [ક્ક્સ્_27] ક્વચિત્કસ્યચિદ્ભેદસ્ય પ્રવિલયો ગમ્યતે, યથા ‘સ્વર્ગકામો યજેતઽ; ઇતિ શરીરાત્મભાવસ્ય પ્રવિલયઃ ।
અત્ર હિ દેહવ્યતિરિક્તસ્વર્ગોપભોગસમર્થો ઽધિકારી ગમ્યતે, તેન દેહાત્મભાવપ્રવિલયઃ ।
તથા ‘ગોદોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેત્ઽઇત્યધિકૃતાધિકારાદધિકારિભેદપ્રવિલયઃ ।
તથા વિધિનિષેધચોદનાસ્વપિ નૈસર્ગિકીણાં રાગાદિનિબન્ધનાનાં પ્રવૃત્તીનાં પ્રવિલયઃ ।
નિષેધેષુ સાક્ષાત્, વિધિષુ પ્રવૃત્ત્યન્તર્નિયોગેન ।
લોકે ઽપ્યનભિપ્રેતાત્પથઃ સાક્ષાદ્વા નિવારણમ્, પથ્યન્તરોપદેશેન વા ।
એવં ચ રાગાદિનિબન્ધનનૈસર્ગિકપ્રવૃત્તિભેદવિલયદ્વારેણ દૃષ્ટેનૈવ કર્મવિધય આત્મજ્ઞાનાધિકારોપયોગિનઃ ।
તથા હિ ---
શાન્તસ્ય દાન્તસ્ય સમાહિતસ્ય ચાત્મનિ દર્શનમુપદિશ્યતે ।
શક્યં ચ ।
ન હિ વિષયૈરાકૃષ્યમાણસ્તદુપાયપ્રવૃત્તિકૃતચેતાઃ શક્નોત્યાત્મનિ સમાધાતુમ્ ।
નૈસર્ગિકીભ્યસ્તુ પ્રવૃત્તિભ્ય ઉપરતો નિયતમાનસ આત્મદર્શનેનાધિક્રિયતે, સામર્થ્યાત્ ।
અન્યે (મ્સ્ અ; અન્યે તુ એદિતિઓન્) મન્યન્તે ---
અનવાપ્તકામઃ કામોપહતમના ન પરમાદ્વૈતદર્શનયોગ્યઃ ।
કર્મભિસ્તુ કૃતકામનિબર્હણઃ સહસ્રસંવત્સરપર્યન્તૈઃ પ્રાજાપત્યાત્પદાત્પરમાદ્વૈતમાત્માનં પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
ઉભયોરપિ પક્ષયોરનયોઃ કૃત્સ્ન આમ્નાય આત્મજ્ઞાનૈકપર્યવસાયી ।
અન્યેષાં દર્શનમ્ ---
પૃથક્કાર્યા એવ સન્તઃ કર્મવિધય આત્મજ્ઞાનાધિકારમવતારયન્તિ પુરુષમ્, અનપાકૃતર્ણત્રયસ્ય તત્રાનધિકારાત્ ---
‘ઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ઽ; ઇતિ ।
અન્યે તુ સંયોગપૃથક્ત્વેન સર્વકર્મણામેવાત્મજ્ઞાનાધિકારાનુપ્રવેશમાહુઃ ‘વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽઇતિ શ્રુતેઃ, ‘યેન કેનચન યજેતાપિ દર્વીહોમેનાનુપહતમના એવ ભવતિઽ; ઇતિ ચ ।
[ક્ક્સ્_28] અન્યે તુ પુરુષસંસ્કારતયાત્મજ્ઞાનાધિકારસંસ્પર્શં કર્મણાં વર્ણયન્તિ ---
‘મહાયજ્ઞૈશ્ચ યજ્ઞૈશ્ચ બ્રાહ્મીયં ક્રિયતે તનુઃઽ, ‘યસ્યૈતે ચત્વારિંશત્સંસ્કારા અષ્ટાવાત્મગુણાઃઽ; ઇતિ ચ ।
અન્યે ત્વેતદેવ વિપરીતં વર્ણયન્તિ, આત્મજ્ઞાનમેવ કર્તૃસંસ્કારતયા કર્માધિકારાનુપ્રવેશીતિ ।
અન્યે તુ પરસ્પરવિરોધિનોઃ કર્માત્મજ્ઞાનયોઃ દ્વૈતાદ્વૈતવિષયત્વેનાસંબન્ધ એવેતિ મન્યન્તે ।
તત્ર ન તાવત્પ્રથમઃ કલ્પઃ ।
ન હિ કર્માદિવિધયઃ સ્વવાક્યસમધિગતસ્વર્ગાદિકાર્યાઃ કાર્યાન્તરમપેક્ષન્તે ।
નાપ્યાત્મજ્ઞાનવિધિર્યથોદિતબ્રહ્મચર્યાદિસાધનનિરાકાઙ્ક્ષઃ કર્મવિધીનપેક્ષતે ।
તત્ર કુત એકાધિકારત્વમ્ ।
યદિ મન્યેતાનવગતકાર્યા (અથ અનવગત@ -- એદિતિઓન્) એવ કર્માદિવિધયઃ, સ્વર્ગાદીનાં ગુણત્વેન સંબન્ધાદિતિ, સ્વર્ગકામાધિકરણમસ્મૈ વ્યાચક્ષીત ।
અપિ ચ સર્વવિધિનિષેધાનાં નામરૂપપ્રવિલયકાર્યાપવર્ગિત્વે જન્તૂનામભ્યુદયવિનિપાતા અકર્મનિમિત્તા આકસ્મિકાઃ સ્યુઃ ।
તથાપવર્ગો ઽપિ સ્યાદિતિ વૈયર્થ્યં શાસ્ત્રસ્યાપિ ।
અથ સ્વર્ગાદિકાર્યદ્વારેણ કર્મવિધીનાં જ્ઞાનાધિકારાનુપ્રવેશિતા માર્ગગ્રામગમનોપદેશાનામિવાભિમતનગરગમનોપદેશાનુપ્રવેશિત્વમ્ ।
તદસત્ ।
યુક્તં માર્ગગ્રામપ્રાપ્તેરનભિમતદેશપ્રાપ્ત્યુપદેશાનુપ્રવેશિત્વમ્ ।
ન હિ માર્ગગ્રામોપદેશેષુ પુરુષાર્થપ્રાપ્તિઃ ।
અતઃ સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્યત્ર પુરુષાર્થપ્રાપ્તિઃ, તમનુપ્રવિશન્તિ ।
ન ત્વેવં કર્મવિધિષુ પુરુષાર્થસ્યાલાભઃ, સ્વર્ગાદીનાં પુરુષેણાર્થ્યમાનત્વાત્ ।
તત્ર ચ નૈરાકાઙ્ક્ષ્યે કથમન્યાનુપ્રવેશઃ? અથ મતમ્ ---
યદોપચ્છન્દ્ય નીયત ઉત્તરોત્તરગ્રામગુણોપદર્શનેનાભિપ્રેતં દેશમ્, તદા પૂર્વગ્રામોપદેશાઃ પ્રાપ્તાભિમતકાર્યા ઉપદેશાન્તરાનુપ્રવેશિનશ્ચેતિ ।
યુક્તં તત્રાપિ પ્રમાણાન્તરેણ વક્તુરભિપ્રાયાધિગમાત્ ।
પ્રમાણાન્તરેણ હિ તત્રેદમધિગતમ્ ---
એતદ્દેશપ્રાપ્તાવિદમસ્ય સમીહિતં વક્તુઃ સંપદ્યતે, તસ્માદિદમસ્ય વિવક્ષિતમિતિ ।
ન તુ શબ્દવૃત્તિમાત્રાનુસારેણ (શબ્દપ્રવૃત્તિમાત્રા@ મ્સ્ અ; શબ્દવૃત્તમાત્રા@ -- એદિતિઓન્) ।
ઇતશ્ચૈતદેવમ્ ---
[ક્ક્સ્_29] યત્પ્રતિગ્રામં વક્તુઃ શ્રોતુશ્ચ સત્યામર્થપ્રાપ્તૌ પ્રમાણાન્તરેણાનધિગતે પરદેશપ્રાપ્ત્યભિપ્રાયે પૂર્વોપદેશાન્ પૂર્વાર્થાનેવ પાર્શ્વસ્થાઃ પ્રતિપત્તારઃ પ્રતિપદ્યન્તે, પરદેશોપદેશં ચ સ્વાર્થનિષ્ઠમ્ ।
યદ્યપિ વસ્તુસ્થિત્યા પૂર્વોપદેશાર્થાઃ પરોપકારિણઃ, તથાપિ ન શબ્દસ્ય તાત્પર્યમ્, દ્રવ્યાર્જનાદિવિધેરિવ ક્રતુવિધ્યર્થોપકારે ઽપિ ।
શબ્દવૃત્તાનુસારેણ ચેહ તાત્પર્યમ્, પ્રમાણાન્તરાભાવાદિતિ ।
અપિ ચાધ્વગ્રામોપદેશાનાં તત્પરત્વાધ્યવસાયેનૈવ તત્ર ગમનમર્થપ્રાપ્તિશ્ચ ।
તત્ર પરદેશપ્રાપ્તિપરતાયાં તુ ન નિયોગતસ્તત્ર ગમનમ્ ।
માર્ગાન્તરેણાપિ તત્પ્રાપ્તેર્વિવક્ષિતત્વાદ્ગચ્છેત્ ।
ન ચ નિયોગતો ઽર્થપ્રાપ્તિઃ, અન્યપરેષુ પ્રયોજનશ્રુતેરપ્યર્થવાદત્વાત્ ।
તદિહ યદિ વિધિનિષેધાઃ કાર્યાન્તરપરાઃ, ન સ્વર્ગાદિકાર્યાઃ ।
ન ખલુ સ્વર્ગાદિકાર્યં પ્રયાજાદિકાર્યતુલ્યમ્, યેન કાર્યાન્તરમનુપતેત્ ।
કથં ચ દૃષ્ટેનૈવાત્મજ્ઞાનાધિકારોપકારિણ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
યદિ તાવદ્રાગાદ્યાક્ષિપ્તદૃષ્ટાર્થપ્રવૃત્તિનિરોધેન, ભવતુ પ્રતિષેધાનામેવંભાવઃ ।
કર્મવિધયસ્તુ કથં નિરુન્ધન્તીતિ વાચ્યમ્ ।
નહિ તે પરિસંખ્યાયકાઃ, ન ચ નિયામકાઃ, અત્યન્તમપ્રાપ્તાર્થત્વાત્ ।
પ્રાપ્તાર્થો હિ વિધિરન્યનિવૃત્તિફલો વિજ્ઞાયતે ।
ન ચ તુલ્યકાર્યત્વેન વિરોધેન નિવૃત્તિઃ ।
અનિયતકાલફલા હિ નૈયોગિક્યઃ પ્રવૃત્તયો ઽદૃષ્ટાર્થાઃ ।
દૃષ્ટાર્થાસ્તુ રાગાદ્યાક્ષિપ્તાઃ સ્વાભાવિક્યઃ ।
ન ચ સાઙ્ગ્રહણ્યાઃ સેવાયાશ્ચ ગ્રામોપાયત્વે કશ્ચિદ્વિરોધઃ, એતાવતિ પ્રમાણત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય ।
તત્ર યુગપત્ક્રમેણ વા ફલભૂમાર્થિનઃ સેવાસાઙ્ગ્રહણ્યાવનુતિષ્ઠતઃ કો વિરોધઃ? અપિ ચ સકલદૃષ્ટાર્થપ્રવૃત્તિનિરોધે નિયોગનિષ્ઠા અપિ પ્રવૃત્તયો નિરુધ્યેરન્, અનાર્જિતધનસ્ય સાધનવિકલસ્ય તાસામસમ્ભવાત્ ।
અપિ ચ તુલ્યે કામોપાયત્વે દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થપ્રવૃત્ત્યોર્ન ન વિશેષો રાગાદ્યાક્ષિપ્તત્વે ।
તથા હિ ---
‘સ્વર્ગકામઃઽઇતિ રાગાદ્યાક્ષિપ્તપ્રવૃત્ત્યનુવાદેન વિશેષવિધાનમ્ ।
તથા ચ પ્રપઞ્ચાભિનિવેશે તુલ્યે કેન વિશેષેણ એકાત્માનુગુણ્યં ભજતે, તદ્વિરોધિન્યપરા? કામાક્ષેપો હ્યવિશિષ્ટો મનસઃ ।
અથ કામોપાયત્વમેવ ન મન્યેત, વર્ણિતમાકસ્મિકત્વમ્, ઉક્તશ્ચ ન્યાયઃ પ્રત્યુદ્ધ્રિયેત ।
તુલ્યકાર્યનિબન્ધનત્વાચ્ચ વિરોધાદ્યા [ક્ક્સ્_30] નિરોધાશઙ્કા સા દૂરતો નિરસ્તાવકાશા સ્યાત્ ।
અથ કામપ્રાપ્ત્યા કર્મવિધયઃ કામાન્ પ્રવિલાપયન્તો જ્ઞાનાધિકારાનુગુણાઃ ।
યથોક્તમ્ ---
ઽયદા સર્વે પ્રમુચ્યતે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતેઽ; ॥
ઇતિ ।
તદપ્યસત્ ।
યતો ન કામપ્રાપ્ત્યા કામપ્રવિલયઃ, અપિ તુ દોષપરિભાવનાભુવા પ્રસઙ્ખ્યાનેન ।
કલયાપિ ચેત્કામૈર્મનઃ સંસ્પૃશ્યતે હ્રિયત એવ હારિભિઃ ।
ઉક્તં હિ ---

‘ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિઽ, ‘ભોગાભ્યાસમનુ વિવર્ધન્તે રાગાઃ કૌશલાનિ ચેન્દ્રિયાણામ્ઽ; ઇતિ ચ ।
અનુપાયત્વાદપિ તાવદયં કામેભ્યો વિનિવર્તેત ।
નિખિલક્લેશોપશમરૂપં ચાત્મજ્ઞાનં સંશ્રયેત ।
કર્મવિધિનિદર્શિતવિવિધોપાયસ્તુ તાનેવ પ્રકૃતહારિણો ભોગાનભિનિવિશેત ।
તત્પ્રવિલયરૂપાચાત્મજ્ઞાનાદુદ્વિજેત ।
શ્રુતો ઽપિ હ્યાત્મન્યાનન્દો ઽનનુભૂતો નાનુભૂતવિષયનિબન્ધનાનન્દાભિલાષં મન્દીકર્તુમપ્યુત્સહતે, પ્રાગેવોચ્છેત્તુમ્ ।
તસ્માત્પ્રસંખ્યાનમેવૈકઃ કામનિબર્હણોપાયઃ, કર્મવિધયસ્તુ વિપર્યયહેતવઃ ।
યદપિ ---
સર્વત્રૈવામ્નાયે ક્વચિત્કસ્યચિદ્ભેદસ્ય વિલયઃ, યથા ‘સ્વર્ગકામો યજેતઽ; ઇતિ શરીરાત્મત્વપ્રવિલય ઇતિ ।
તદપ્યસત્, અનિદંપરત્વાત્ ।
ન હીદં વચનં દેહવ્યતિરિક્તાત્મતત્ત્વાવબોધપરમ્ ।
અથાન્યપરાદપ્યર્થાદેવમવસીયત ઇતિ, તદપિ હસ્તિનિ દૃષ્ટે તત્પદેન તસ્યાનુમાનમિવ ।
સાક્ષાદ્ધિ ‘અસ્થૂલમ્ઽઇત્યુપક્રમ્ય દેહેન્દ્રિયવિલયો દર્શિતઃ, અર્થાચ્ચ કામાદિગ્રન્થેઃ કાઠિન્યં વૈદિકં સ્યાદિતિ ।
દ્વિતીયો ઽપિ કલ્પો વર્ણિતાદેવ કામાનાં કામનિબર્હણસામર્થ્યાભાવાત્સ્વકાર્યનિરાકાઙ્ક્ષાણાં ચાન્યાનુપ્રવેશે પ્રમાણભાવાદસમઞ્જસઃ ।
એકાધિકારત્વે તુ સમુચ્ચયઃ સર્વકર્મણાં સ્યાત્ ।
સ ચાશક્ય ઇતિ ।
[ક્ક્સ્_31] યે ઽપિ વિપર્યયેણ જ્ઞાનકર્મણોરેકાધિકારત્વમાહુઃ, તૈરપિ જ્ઞાનસ્ય કર્મસમ્બન્ધે પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ ।
ન તાવત્ ‘બ્રીહીન્ પ્રોક્ષતિઽ; ઇતિ યથા ।
તત્ર હિ પ્રકરણાત્પ્રકૃતકર્માપૂર્વલક્ષણાપરો બ્રીહિશબ્દઃ સ્વસ્વરૂપ આનર્થક્યાત્પ્રકૃતાપૂર્વસમ્બન્ધં બોધયતિ ।
નાપિ યથા ‘યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતિઽ; ઇતિ ।
તત્ર હિ જુહ્વાદ્યવ્યભિચરિતકર્મસમ્બન્ધમસત્યપિ પ્રકરણે કર્મોપસ્થાપયતિ ।
તત્ર વાક્યેનૈવ સમ્બન્ધઃ ।
આત્મજ્ઞાનં તુ ન પ્રકરણે શ્રુતમ્ ।
નાપ્યાત્માવ્યભિચરિતકર્મસમ્બન્ધઃ ।
તેનાસ્ય કર્મસમ્બન્ધો દુર્વચઃ ।
તથા ચાજ્ઞાતે પારાર્થ્યે યા નામ ફલશ્રુતિર્ન સાર્થવાદિની ભવતીતિ પૃથગધિકારત્વમ્ ।
અથ મતમ્ ---
વર્તમાનાપદેશાત્ ‘ન સ (ચ --એદિતિઓન્) પુનરાવર્તતેઽઇતિ કામોપબન્ધાભાવાત્ફલં વિપરિણમય્ય કલ્પયિતવ્યમ્ ।
તચ્ચ તદાકાઙ્ક્ષાયાં સત્યામ્ ।
ન તુ દૃષ્ટે સતિ તદાકાઙ્ક્ષા ।
અસ્તિ ચાત્મજ્ઞાનવિધેર્દૃષ્ટફલં દેહાન્તરોપભોગ્યફલેષુ કર્મસુ પ્રવૃત્તિઃ ।
તસ્માત્સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધિવદાત્મજ્ઞાનવિધિઃ ।
સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધિર્હિ દૃષ્ટકર્માવબોધનિરાકાઙ્ક્ષો નાર્થવાદતઃ ફલં પ્રાર્થયતે, તથાત્મજ્ઞાનવિધિરપીતિ નાધિકારાન્તરમ્ ।
તદપ્યસત્ ।
યતો ઽયમન્ય એવૌપનિષદઃ પુરુષો વેદાન્તેષુ જિજ્ઞાસ્યતે ।
ન ચ તજ્જ્ઞાનં કર્મપ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
ન હિ તસ્ય કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે ।
એવં હ્યાહ ---
‘ન તદશ્નાતિ કિઞ્ચનઽ; ‘અનશ્નન્નન્યો ઽભિચાકશીતિઽ; ઇતિ ।
યસ્તુ કર્મણાં કર્તા ભોક્તા ચ, સ એવ સર્વપ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ ।
ન શબ્દપ્રમેયઃ ।
નનુ જીવપરમાત્મનોરેકત્વમેવ ।
એવં હ્યાહ ---
‘અનેન જીવેનાત્મનાઽ; ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
તસ્યૈવ તુ જીવસ્યૈવમવિદ્યાનુબન્ધં પ્રત્યક્ષાવસેયં રૂપમ્, તચ્ચ કર્મપ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
ન ચ તચ્છબ્દમપેક્ષતે ।
યત્તુ સ્વયંપ્રકાશં સર્વવિભાગશૂન્યં તચ્છબ્દાજ્જ્ઞાતુમિષ્યતે ।
તચ્ચ કર્મપ્રવૃત્તિવિરોધિ ।
તજ્જ્ઞાનસ્ય કથં કર્મપ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટં પ્રયોજનં સ્યાત્? તથા હિ ---
બ્રહ્માનન્દમેકમદ્વયમાત્માનં વિજાનતઃ કિમર્થં કથં વા પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્, આપ્તકામત્વાત્સાધનાદ્યુપાયાભાવાચ્ચ? સ્યાદેતત્ ---
ઔપનિષદપુરુષજ્ઞાનમેવ કર્માઙ્ગત્વેન ચોદિતમ્ ‘યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા [ક્ક્સ્_32] તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ; ઇતિ ।
તથા ‘યો વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વાસ્મિંલ્લોકે જુહોતિઽઇત્યુપક્રમ્ય યાગાદિફલસ્યાન્તવત્તાદર્શનેન બ્રહ્મવિદ્યાયાસ્તાદર્થ્યં દર્શિતમ્ ।
‘તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતેઽ; ઇતિ ચ વિદ્યાકર્મણોઃ સાહિત્યં દર્શિતમ્ ।
પૂર્વં તાવત્પ્રકૃતોદ્ગીથવિષયમ્, ‘ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમ્ઽ; ઇત્યુપક્રમાત્ ।
પરેણાપિ કર્મનિન્દયાક્ષરજ્ઞાનસ્તુતિઃ ।
વિદ્યાકર્મણોશ્ચ સમન્વારમ્ભો ભેદેન ---
વિદ્યાવન્તં વિદ્યાન્વારભતે કર્મવન્તં કર્મેતિ ।
તસ્માદેવમપિ ન કર્મજ્ઞાનયોરેકાધિકારત્વમિતિ ।
યે ઽપિ વિરોધાદસમ્બન્ધ એવ કર્મજ્ઞાનયોઃ ‘દ્વૈતવિષયં કર્મ, અદ્વૈતવિષયં જ્ઞાનમ્ઽઇતિ મન્યન્તે, તેષામનુત્પાદ એવાદ્વૈતજ્ઞાનસ્ય પ્રસજ્યતે, પ્રમાણાદિવિભાગાદ્વૈતપ્રતિપત્ત્યોર્વિરોધાત્ ।
અથોપાયોપેયયોરયૌગપદ્યાદવિરોધઃ, પ્રલીયત એવાદ્વૈતપ્રતિપત્તૌ સર્વો વિભાગઃ ।
ન ચ વિરોધો ઽનુપાયત્વં વા, ઉપાયસ્ય પૂર્વકાલત્વાત્, તદા ચ તસ્યાપ્રલીનત્વાત્ ।
ભેદ એવ ચાભેદપ્રતિપત્તાવુપાયઃ ।
ન તર્હિ કર્મભિરપિ વિરોધઃ, ઉપાયત્વાદેવ ।
સ્યાદેતત્ ---
અસાધ્યત્વાદ્બ્રહ્મણો ન કર્મણામુપયોગો વિદ્યતે ।
શ્રૂયતે ચ ---
‘નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેનઽ; ઇતિ ।
ન ચ જ્ઞાનોત્પત્તાવુપયોગઃ, જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણાધીનત્વાત્ ।
ન ચ જ્ઞાનસહકારીણિ કર્માણિ, જ્ઞાનસ્ય સાધ્યાન્તરાભાવાત્ ।
ન તસ્ય મોક્ષઃ સાધ્યઃ, અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ બન્ધહેતુવિચ્છેદઃ સાધ્ય ઇતિ તસ્મિન્ વિચ્છિન્ને તદભાવાન્મુચ્યતે ।
કઃ પુનર્બન્ધહેતુઃ? અનાદ્યવિદ્યા, ન તર્હિ પૃથક્તદ્વિચ્છેદઃ સાધ્યઃ, યતો વિદ્યોદય એવાવિદ્યાવ્યાવૃત્તિઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
ભવત્વગ્રહણલક્ષણાવિદ્યાવ્યાવૃત્તિર્વિદ્યોત્પાદઃ, યતો ભાવ એવાભાવવ્યાવૃત્તિઃ ।
ન ચ વિદ્યોત્પાદ એવ વિપર્યાસજ્ઞાનવ્યાવૃત્તિઃ ।
ન ખલુ ભાવાન્તરં ભાવાન્તરવ્યાવૃત્તિઃ ।
ન ચ પરસ્પરાભાવાત્માનો ભાવાઃ, અભાવત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદિ મન્યેત ---
તત્ત્વાગ્રહણનિમિત્તો વિપર્યાસો નિમિત્તનિવૃત્તૌ સ્વયમેવ નિવર્તિષ્યતે, તચ્ચ ન ।
ન ખલ્વગ્રહણમભાવઃ કસ્યચિન્નિમિત્તમ્, મૂર્ચ્છાદિષુ [ક્ક્સ્_33] પ્રસઙ્ગાત્ ।
કિં તર્હિ નિમિત્તમ્? ‘અનાદિરપ્રયોજના ચાવિદ્યાઽ; ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર ચ હેત્વનુયોગો નિરવકાશઃ ।
વિપર્યાસતત્સંસ્કારયોશ્ચ પરસ્પરહેતુફલભાવેન વ્યવસ્થાનાન્ન દોષઃ ।
અતો વિપર્યયજ્ઞાનસ્ય નિવૃત્તિર્વિદ્યયા સાધ્યેતિ તત્ર જ્ઞાનસ્ય સહકાર્યપેક્ષા સ્યાત્ ।
એતચ્ચ વાર્તમ્ ।
ન ખલુ શુક્તિકાદિષુ વિપર્યાસપુરસ્સરં સમુપજાતસમ્યગ્જ્ઞાનાસ્તન્નિવૃત્તયે પૃથક્ પ્રયતન્તે, સહકારિ વાન્યદપેક્ષન્તે ।
યતો વિરોધિભાવાન્તરોત્પાદ એવ પૂર્વપ્રધ્વંસઃ, ન શૂન્યમ્ ।
અન્યથા ન પ્રધ્વંસો હેતુમાન્ સ્યાત્ ।
વિરોધિની ચ વિદ્યા વિપર્યયજ્ઞાનસ્ય ।
તદુત્પત્તૌ વિપર્યાસો નષ્ટ એવ ભવતિ ।
અથોચ્યેત ---
કર્માણિ બન્ધહેતવઃ ।
તત્ક્ષયો જ્ઞાનાત્સહકારિસવ્યપેક્ષાદિતિ ।
તચ્ચ પ્રમૃષ્ટાશેષવિશેષવિશુદ્ધજ્ઞાનોદયે કુતઃ સમ્ભવઃ? તથા ચ વિપર્યાસસંશયાભ્યાં તુલ્યવત્પ્રસંખ્યાતાનિ કર્માણિ ---
ઽભિદ્યન્તે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરેઽ; ॥
ઇતિ ।
અથ વિજ્ઞાનવૈમલ્યાયાન્યાપેક્ષા ।
સાપિ મુધા, સંશયવિપર્યાસયોર્જ્ઞાનમલયોઃ પ્રમાણોત્થવિજ્ઞાને ઽસંભવાત્ ।
અથ મતમ્ ---

શાબ્દજ્ઞાનાદન્યદપિ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમિષ્યતે વિગલિતવિભાગોદ્ગ્રાહં સર્વવિકલ્પાતીતમ્ ।
તસ્ય હિ બ્રહ્મ ગોચરઃ, ન શાબ્દસ્ય વિભક્તપદાર્થસંસર્ગોદ્ગ્રાહિણઃ ।
તદુત્પત્તૌ કર્મોપાસનાદ્યપેક્ષેતિ ।
કઃ પુનરસ્ય વિશેષઃ, યેન તદર્થ્યતે? સ્પષ્ટાભત્વમ્, ન તસ્યોપયોગઃ ।
જ્ઞાનં હિ જ્ઞેયાભિવ્યાપ્તયે, શાબ્દજ્ઞાને ચોત્પન્ન આપ્તમેવ જ્ઞેયમ્ ।
પ્રમિતેઃ પ્રત્યક્ષપરત્વાત્તત્ર ચ નૈરાકાઙ્ક્ષ્યાત્તદર્થ્યત ઇતિ ચેત્, એતદધિગતે પ્રમેયે કિમન્યદાકાઙ્ક્ષ્યેત? પ્રમાણાન્તરમિતિ ચેન્ન, પ્રમેયસિદ્ધ્યર્થત્વાત્તદાકાઙ્ક્ષાયાઃ ।
પુનઃ સિદ્ધ્યર્થમિતિ ચેન્ન, પૂર્વસ્માદપ્યસકૃત્તત્સિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધસ્ય ચ સિદ્ધ્યપેક્ષાયાં ન હેતુરસ્તિ ।
ઉપાયાન્તરસદ્ભાવશ્ચેત્, ઉપાયાન્તરં તર્હ્યપેક્ષેત ।
પ્રમેયે તુ નૈરાકાઙ્ક્ષ્યમેવ ।
પ્રીતિવિશેષશ્ચેત્, સ પૂર્વપ્રમાણજાદપિ [ક્ક્સ્_34] દર્શનાત્સિધ્યતિ ।
ન તત્સિદ્ધ્યર્થં પ્રમાણાન્તરમ્ ।
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટમપીતરૈસ્તત્સમ્ભવાજ્જિજ્ઞાસ્યેત, વિશેષાભાવાત્ ।
નિશ્ચાયકત્વમિતરેષામપિ, પ્રમાણભાવાત્ ।
હાનાદિયોગ્યવિષયં પ્રત્યક્ષમ્, સન્નિકૃષ્ટાર્થત્વાત્, નેતરાણીતિ ચેત્ ।
સન્નિકર્ષહેતુસ્તર્હ્યપેક્ષ્યતામ્ ।
ન પ્રમાણમ્, સિદ્ધત્વાત્પ્રમાયાઃ ।
પ્રકૃતે ચ પ્રમેયે નૈષ વિશેષો ઽસ્તિ ।
સામાન્યવિષયાઃ શબ્દાદયઃ, વિશેષવિષયં પ્રત્યક્ષમિતિ ચેત્ ।
અનધિગત એવ તર્હિ શબ્દેન પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ ।
બાઢમ્ ।
ઉક્તમેતત્ ---
ન શાબ્દસ્ય જ્ઞાનસ્ય વિષયો બ્રહ્મેતિ ।
યદિ તર્હિ ન શબ્દેનાધિગતં બ્રહ્મ, કથં તસ્મિન્નુપાસના પ્રવર્તતામ્? ન ચાન્યસ્મિન્નુપાસ્યમાને ઽન્યત્સાક્ષાદ્ભવતિ ।
કસ્ય ચ રૂપસ્ય સાક્ષાત્કરણાય યજ્ઞાદિવિધાનમ્? શબ્દોપદર્શિતનિરતિશયાનન્દાપહતપાપ્માદિરૂપબ્રહ્મસ્વભાવસ્યાત્મનઃ સાક્ષાત્કરણાય યજ્ઞાદિવિધિરુપપદ્યતે ।
અવિદિતપુરુષાર્થરૂપે તદ્વિપરીતરૂપે નિર્વિચિકિત્સાત્પ્રમાણાત્પ્રકટતાં પ્રાપ્તે નાપરમપેક્ષ્યમસ્તિ ।
નન્વવગતે ઽપિ ‘તત્ત્વમસિઽ; ઇતિ શબ્દાદ્બ્રહ્માત્મભાવે પ્રાગિવ સાંસારિકધર્મદર્શાત્તન્નિવૃત્તયે ભવત્યન્યાપેક્ષા ।
નૈતત્સારમ્ ।
કથં ખલ્વવગતબ્રહ્માત્મભાવો વિદિતાત્મયાથાતથ્યો મિથ્યાદર્શનનિમિત્તૈર્ધર્મૈર્યુજ્યતે? શ્રૂયતે ચ ---
‘બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ; ઇતિ ।
ન ચ બ્રહ્મણ્યપહતપાપ્મનિ તેષામવકાશઃ ।
તથા ---
‘આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્મીતિ પૂરુષઃ ।
કિમિચ્છન્ કસ્ય કામાય શરીરમનુસઞ્જ્વરેત્ઽ; ॥
તથા ‘અશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ; ઇતિ ।
મિથ્યાભિમાનનિમિત્તઃ શરીરસમ્બન્ધઃ ।
તસ્મિન્યાથાતથ્યદર્શનાન્નિવૃત્તે ઽશરીરત્વમ્ ।
તત્ર પ્રિયાપ્રિયયોરસમ્બન્ધ આખ્યાયતે ।
તસ્માન્નાવગતબ્રહ્માત્મભાવઃ પ્રાગિવ સાંસારિકધર્મભાક્ ।
યસ્તુ તથા, નાસાવવગતબ્રહ્માત્મભાવ ઇતિ ।
[ક્ક્સ્_35] અત્રોચ્યતે ---
નિશ્ચિતે ઽપિ પ્રમાણાત્તત્ત્વે સર્વત્ર મિથ્યાવભાસા નિવર્તન્તે, હેતુવિશેષાદનુવર્તન્તે ઽપિ ।
યથા દ્વિચન્દ્રદિગ્વિપર્યાસાદય આપ્તવચનવિનિશ્ચિતદિક્ચન્દ્રતત્ત્વાનામ્ ।
તથા નિર્વિચિકિત્સાદામ્નાયાદવગતાત્મતત્ત્વસ્યાનાદિમિથ્યાદર્શનાભ્યાસોપચિતબલવત્સંસ્કારસામર્થ્યાન્મિથ્યાવભાસાનુવૃત્તિઃ ।
તન્નિવૃત્તયે ઽસ્ત્યન્યદપેક્ષ્યમ્ ।
તચ્ચ તત્ત્વદર્શનાભ્યાસો લોકસિદ્ધઃ, યજ્ઞાદયશ્ચ શબ્દપ્રમાણકાઃ ।
અભ્યાસો હિ સંસ્કારં દ્રઢયન્ પૂર્વસંસ્કારં પ્રતિબધ્ય સ્વકાર્યં સન્તનોતિ ।
યજ્ઞાદયશ્ચ કેનાપ્યદૃષ્ટેન પ્રકારેણ ।
શ્રેયઃપરિપન્થિકલુષનિબર્હણદ્વારેણેત્યન્યે, નિત્યાનાં કર્મણાં દુરિતક્ષયાર્થત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
અનુવર્તન્તાં મિથ્યાવભાસાઃ ।
પ્રમાણાત્તુ નિશ્ચયઃ ।
યથાતત્ત્વં યથાનિશ્ચયં ચ વ્યવહારઃ ।
તસ્માનાવગતાત્મતત્ત્વસ્ય કાચન શુભાશુભા વા પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે ।
ઉચ્યતે ---
જાતે ઽપિ તત્ત્વદર્શને, અનાહિતે ચ પટૌ સંસ્કારે, દ્રઢિયસિ ચ મિથ્યાદર્શનજે સંસ્કારે નિશ્ચયા અપિ મિથ્યાર્થા ભવન્તિ ।
યથા દિઙ્મૂઢસ્યાનનુસંહિતાપ્તવચસઃ, પ્રાગિવ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
તથા પ્રમિતરજ્જુભાવાયા અપિ રજ્જ્વાઃ પ્રમાણાનનુસન્ધાને સર્પભ્રાન્ત્યા ભયદર્શનમ્ ।
તસ્માજ્જાતે ઽપિ પ્રમાણાત્તત્ત્વદર્શને અનાદિમિથ્યાદર્શનાભ્યાસપરિનિષ્પન્નસ્ય દ્રઢીયસઃ સંસ્કારસ્યાભિભવાયોચ્છેદાય વા તત્ત્વદર્શનાભ્યાસં મન્યન્તે ।
તથા ચ ‘મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ; ઇત્યુચ્યતે ।
શમદમબ્રહ્મચર્યયજ્ઞાદિસાધનવિધાનં ચ ।
અન્યથા કસ્તદુપદેશાર્થઃ? સ્યાદેતત્ ---
બ્રહ્મચર્યાદિસાધનકરણાદેવામ્નાયાત્તત્ત્વવિજ્ઞાનમ્ ।
તદસત્ ।
શબ્દમાત્રાત્પ્રતિપત્તેરુત્પત્તેઃ ।
ન હિ પ્રાક્ સાધનવિશેષેભ્યસ્તત્ત્વપ્રતિપત્તિપર આમ્નાયો ઽવાચકઃ, નાપ્યનિશ્ચાયકઃ, અશેષાશઙ્કાનિર્મોક્ષાત્ ।
અન્યથા તદુપદિષ્ટેષુ સાધનેષ્વપિ દુર્લભા પ્રતિપત્તિઃ ।
અપિ ચાન્યથાનિશ્ચયે ઽપિ રઙ્ગગતા ભરતાદયો મિથ્યાવભાસેન શોકભયાદિહેતવઃ ।
નિશ્ચિતે ઽપિ ગુડસ્ય માધુર્યે તત્ર મિથ્યાતિક્તાવભાસો ઽવિતથ ઇવ દુઃખયતિ, અવિતથસ્યેવ તસ્યાપિ ધૂત્કૃત્ય ત્યાગાત્ ।
તસ્માત્તન્નિવૃત્તયે વિનિશ્ચિતબ્રહ્માત્મભાવેનાપિ સાધનાન્યપેક્ષ્યાણિ ।
[ક્ક્સ્_36] યથૈવ પ્રમાણાત્તત્ત્વાભિવ્યક્તૌ ન મુક્તેઃ કાર્યતા, તથાભિવ્યક્તિવિશેષે ઽપિ સાધનેભ્યઃ ।
શ્રુતયસ્ત્વભ્યાસપરિનિષ્પત્ત્યવસ્થાવિષયાઃ શબ્દસાધનજ્ઞાનાપેક્ષા વા ભવન્તુ, તદ્ધેતુત્વાદુત્તરસ્ય ---
ઇત્યલમતિવિસ્તરેણ ।
યદપિ પૃથક્કાર્યા એવ કર્મવિધયો જ્ઞાનાધિકારમવતારયન્તિ, અપાકૃતર્ણત્રયસ્ય તત્રાધિકારાત્ ---
તદપિ ન નિયોગતઃ, આશ્રમવિકલ્પસ્ય સ્મરણાત્ ---
‘તસ્સ્યાશ્રમવિકલ્પમેકેઽ; ‘યમિચ્છેત્તમવસેદ્ઽ; ઇતિ, ‘યદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદ્ઽ; ઇતિ શ્રવણાત્ ।
‘એતદ્ધ સ્મ વૈ
તત્પૂર્વે વિદ્વાંસો ઽગ્નિહોત્રં ન જુહવાઞ્ચક્રિરેઽ; તથા ‘કિં પ્રજયા કરિષ્યામઃઽ; તથા ‘કિમર્થા વયમધ્યેષ્યામહે કિમર્થા વયં યક્ષ્યામહેઽ; ઇતિ કર્મત્યાગદર્શનાત્ ।
પ્રતિપન્નગાર્હસ્થ્યસ્યાત્મવિદ્યયૈવ કૃતકૃત્યતાં મન્વાનસ્ય ઋણાપાકરણં પ્રત્યનાદૃતસ્ય વિહિતાકરણનિમિત્તસ્ય પાપ્મનો વિદ્યોદયપ્રતિબન્ધૃત્વં દર્શયતિ ---
‘ઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્યઽ; ઇતિ ।
ઇદં તુ યુક્તમ્ ---
કાર્યાન્તરનિરાકાઙ્ક્ષાણામપિ કર્મણાં સંયોગપૃથક્ત્વાત્ ‘તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽ; ઇતિ વિદ્યાઙ્ગભાવઃ ।
સો ઽપ્યુત્પત્ત્યર્થતયા, ન પ્રયાજાદિવત્કાયોપયોગેન ।
વિદ્યાયાઃ કાર્યાન્તરાભાવાત્ ।
સંસ્કારપક્ષો વા, સ્મૃતેઃ ।
સંસ્કૃતસ્ય હિ વિદ્યોત્પત્તેઃ ।
તદુક્તમ્ ---
‘વિહિતત્વાચ્ચાશ્રમકર્માપિઽ; ઇતિ ।
નનુ દૃષ્ટોત્પાય એવ વિદ્યોત્પાદઃ ।
તત્ર દૃષ્ટૈવેતિકર્તવ્યતાપેક્ષ્યતાં શમદમાદિસાધનવિશેષશ્ચિત્તવિક્ષેપસ્ય વિહન્ત્રી, સમહિતચિત્તસ્યાભસતો જ્ઞાનપ્રસાદોત્પત્તેઃ ।
ન તુ યજ્ઞાદયઃ, તૈર્વિનાપ્યભ્યાસેન તત્સમ્ભવાત્ ।
સત્યમ્ ।
તથા ચોર્ધ્વરેતસાં ચાશ્રમિણાં વિનાપિ તૈર્વિશુદ્ધવિદ્યોદય ઇષ્યતે ।
કિં તુ કાલકૃતો વિશેષઃ ।
સાધનવિશેષાદ્ધિ સા ક્ષિપ્રં ક્ષિપ્રતરં ચ વ્યજ્યતે ।
તદભાવે ચિરેણ ચિરતરેણ ચ ।
તદુક્તમ્ ---
‘સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવત્ઽ; ।

[ક્ક્સ્_37] એષો ઽર્થઃ ---
‘યજ્ઞેન દાનેનઽઇતિ શ્રવણાત્કર્માણ્યપેક્ષ્યન્તે વિદ્યાયામભ્યાસલભ્યાયામપિ, યથાન્તરેણાપ્યશ્વં ગ્રામપ્રાપ્તૌ સિદ્દ્યન્ત્યાં શૈઘ્ર્યાયાક્લેશાય વાશ્વો ઽપેક્ષ્યતે ।
નનુ વિદ્યારૂપં બ્રહ્મૈવ ।
ન વિદ્યા બ્રહ્મણો ઽન્યા ।
તચ્ચ નિત્યમકાર્યમ્ ।
તત્ર કથં કિઞ્ચિદપેક્ષ્યેત? ઉચ્યતે ---
યથોપધાનતિરોહિતરૂપસ્ફટિકમણિરુપધાવકર્ષણં સ્વરૂપાભિવ્યક્તયે ઽપેક્ષતે તથેહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન હિ સ્ફટિકમણેઃ પૂર્વરૂપં વિનષ્ટમુપધાનસન્નિધેઃ, તદપગમે વાન્યદુત્પન્નમ્ ।
ન હ્યકસ્માદનેકવિસભાગક્ષણવ્યવહિતસ્ય પૂર્વસભાગક્ષણસ્યોત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ ।
ન હ્યગ્નિવિગમે ઽઙ્ગારેભ્યઃ પુનઃ કાષ્ઠસન્તતિપ્રવૃત્તિઃ ।
તસ્માદ્યથૈવાકાર્યં સ્ફટિકરૂપમુપધાનાવકર્ષણમપેક્ષતે તથાત્મરૂપમપિ ।
સ્યદેતત્ ---
જ્ઞાનં તત્ર સાપેક્ષમ્ ।
તચ્ચ સ્ફટિકાદ્ભિન્નં કાર્યમ્ ।
પુરુષપ્રયત્નો હિ તત્ર જ્ઞાનાર્થઃ ।
કિં પુનર્જ્ઞાનં સ્વરૂપેણૈવાર્થિતમ્, આહોસ્વિદર્થસ્વભાવસિદ્ધયે? ન તાવત્સ્વરૂપેણ, અર્થેન વ્યવહારત્ ।
ન વિજ્ઞાનમાત્રનિબન્ધનો વ્યવહારઃ, મિથ્યાજ્ઞાનેનાપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
અથાર્થસ્વભાય જ્ઞાનમર્થ્યેત, તદર્થો વ્યાપારસ્તેનાર્થિતો ભવતિ ।
ન ચ જ્ઞાનાદર્થે કશ્ચિદ્વિકારઃ, તયોરસંબન્ધાત્ ।
યોગ્યદેશતાયાઃ સર્વત્ર ભાવાત્ ।
સર્વપ્રતિપત્તૃણાં ચ વિદિતત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ધ્વસ્તાનાગતેષુ ચ તદસંભવાત્ ।
તસ્માદ્યથાતિરોહિતમપિ તિરોહિતમિવાભિવ્યજ્યત ઇવ પ્રયત્નાપેક્ષમ્, તથાત્મતત્ત્વમપ્યતિરોહિતં તિરોહિતમિવ પ્રયત્નાદભિવ્યજ્યત ઇવેતિ પુષ્કલમ્ ।
સંહૃતાખિલભેદો ઽતઃ સામાન્યાત્મા સ વર્ણિતઃ ।
હેમેવ પારિહાર્યાદિભેદસંહારસૂચિતમ્

યતશ્ચ વિશેષપ્રત્યસ્તમુખેન તન્નિરૂપણમ્, અતો ઽન્યૈર્બ્રહ્મવિદ્યાભિયુક્તૈઃ સામાન્યરૂપં બ્રહ્મ નિરૂપિતમ્ ---
‘સ એવ મહાનજ આત્મા સત્તાલક્ષણઃઽ; તથા ‘સત્તૈવ સર્વભેદયોનિઃ પ્રકૃતિઃ પરાઽ; ઇતિ ।
યથા સુવર્ણતત્ત્વં કટકાઙ્ગુલીયાદિવિશેષોપસંહારેણ નિરૂપ્યમાણં તત્સામાન્યમિતિ ।
યે વા --- [ક્ક્સ્_38]
‘નિર્વિશેષં ન સામાન્યં ભવેચ્છશવિષાણવત્ઽઇત્યભાવમાહુઃ, તાન્ પ્રત્યુચ્યતે ---
સંહૃતાખિલભેદ ઇતિ ।
યદિ તાવદસામાન્યત્વં સાધ્યતે સિદ્ધસાધનમ્ ।
વિશેષાણામભાવે કેષાં તત્સામન્યમ્? સામન્યં તૂક્તં બ્રહ્મવાદિભિર્વિશેષપ્રત્યસ્તમુખેન નિરૂપણાદુપચારતઃ ।
અથાભાવ એવ સાધ્યઃ, વિશેષૈરેવાસ્ય નિર્વિશેષૈર્વ્યભિચાર ઇતિ ।
[ઇતિ શ્રીમન્મણ્ડનમિશ્રવિરચિતાયાં બ્રહ્મસિદ્ધૌ બ્રહ્મકાણ્ડઃ સમાપ્તઃ ।
-- એદિતિઓન્; ઓરિગિનલ્લ્ય્ બ્રહ્મ- અન્દ્ તર્ક-કાણ્ડસ્ wએરે તોગેથેર્; વચસ્પતિ દોએસ્ નોત્ ક્નોw થિસ્ દિવિસિઓન્.]
[ક્ક્સ્_39]
[॥તર્કકાણ્ડઃ ॥]
નનુ પ્રત્યક્ષાદિભિર્વ્યાવૃત્તાનાં ભાવસ્વભાવાનામવગમાન્નૈકસ્મિન્નદ્વયે શબ્દઃ પ્રમાણમ્, પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાત્, ગ્રાવપ્લવનાદ્યર્થવચોવત્ ।
ઉચ્યતે ---
આહુર્વિધાતૃ પ્રત્યક્ષં ન નિષેદ્ધૃ વિપશ્ચિતઃ ।
નૈકત્વ આગમસ્તેન પ્રત્યક્ષેણ વિરુધ્યતે

નનુ પ્રમાણાન્તરપરતન્ત્રાણાં પુરુષવચસાં તદ્વિરોધાદ્યુક્તમપ્રમાણત્વમ્ ।
સ્વતન્ત્રસ્ય ત્વામ્નાયસ્યાનપેક્ષિતપ્રમાણાન્તરપ્રવૃત્તેસ્તદ્વિરોધે ઽપિ કસ્માદપ્રમાણત્વમ્? આમ્નાયવિરોધાદેવ તુ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણતાયાઃ કિમિતિ ન ચ્યવન્તે? તુલ્યે ઽનપેક્ષત્વે ન વિશેષહેતુરસ્તિ ।
તત્ર વૃથા પ્રમાણાન્તરવિરોધપરિહારપરિશ્રમ ઇતિ ।
તત્ર કેચિદાહુઃ ---
પ્રત્યક્ષાદિવિરોધે આમ્નાયસ્ય દૌર્બલ્યમ્, સાપેક્ષત્વત્ ।
તથા હિ સ્વરૂપસિદ્ધ્યર્થમેવ તાવત્પ્રત્યક્ષાદીન્યામ્નાયો ઽપેક્ષતે ।
તથા ચ તેષાં પ્રામાણ્યમનુમન્તવ્યમ્, તદપબાધને સ્વરૂપસ્યૈવ તાવદસિદ્ધેઃ ।
ન ત્વેવમામ્નાયે પ્રત્યક્ષાદીનાં કાચિદપેક્ષા ।
દૃષ્ટવ્યભિચારત્વાચ્ચ શબ્દસ્ય, પ્રત્યક્ષસ્ય ચાદૃષ્ટવ્યભિચારાત્ ।
અપિ ચ સાવકાશાનવકાશયોરનવકાશં બલવત્ ।
અનવકાશાશ્ચ પ્રત્યક્ષાદયઃ, સાવકાશસ્તુ શબ્દો ગૌણેનાર્થેન ।
તથા હિ ---
શક્યમેકત્વમભેદશ્રુતીનામુપચરિતમવકાશો વર્ણયિતુમ્ ।
અવિવક્ષિતાર્થાનાં વા વેદાન્તાનાં જપોપયોગો ઽવકાશઃ ।
ઉપનિષદો વેદાન્તા ઇતિ વર્ણિતમ્ ।
કિં ચ વ્યાકુલત્વાદામ્નાયસ્યાવ્યાકુલત્વાત્પ્રત્યક્ષાદીનામ્ ।
કર્મવિધયો હિ ભેદાશ્રયા અભેદાશ્રયાશ્ચ વેદાન્તાઃ પરસ્પરપરાહતા અસત્યપિ પ્રમાણાન્તરવિરોધે દુર્લભપ્રામાણ્યાઃ ।
કિં પુનરવ્યાહતપ્રતિષ્ઠિતપ્રામાણ્યાદિવિરોધે ।
તસ્માદિદમવિરોધાય પ્રયત્યત ઇતિ ।
મુખ્યત્વાચ્ચ ।
મુખ્યા હિ પ્રત્યક્ષાદયઃ ।
જાતસ્ય જન્તોરપરકાલ આમ્નાયઃ ।
સ તૈઃ પ્રતિષ્ઠિતાર્થૈરપહૃતવિષયઃ કલ્પનીયાર્થો બાધ્યતે, તદનુસારેણ વાર્થકલ્પનામર્હતિ ।
અર્થતો ઽપિ ચ મુખ્યતા પ્રત્યક્ષાદીનામ્ ।
પદપદાર્થવિભાગાધીન આમ્નાયાર્થપરિચ્છેદઃ, સ ચ પ્રત્યક્ષાદિષ્વાપતતે ।
અતો ઽવિરોધાય પ્રયત્યત ઇતિ ।
[ક્ક્સ્_40] અન્યે મન્યન્તે ---
તુલ્યબલત્વે ઽપિ પ્રત્યક્ષાદીનામામ્નાયસ્ય ચ વસ્તુનિ વિકલ્પાનુપપત્તેર્વિરોધે સંશયઃ સ્યાત્ ।
તેનાવિરોધ ઉપપાદ્યત ઇતિ ।
અન્યદ્દર્શનમ્ ---
આમ્નાય એવ બલવાંસ્તદ્વિરોધે ।
‘પૌર્વાપર્યે પૂર્વદૌર્બલ્યં પ્રકૃતિવત્ઽ; ।
‘પૂર્વાબાધેન નોત્પત્તિરુત્તરસ્ય હિ સિધ્યતિઽ; ઇતિ ।
તથા હિ ---
સર્વસ્ય નિસર્ગજઃ પ્રત્યક્ષાદિનિબન્ધનઃ કિલ વિભક્તવસ્તુપરિચ્છેદઃ ।
તદપેક્ષસ્તુ તત્પૂર્વકો ઽનિસર્ગજઃ કસ્યચિદેવાગન્તુરદ્વૈતાવગમઃ ।
સ પૂર્વમનુપમૃદ્યોદેતુમશક્નુવંસ્તદપબાધાત્મોદીયતે ।
ઇતશ્ચ ---
સંભવદ્વિચિત્રવિભ્રમહેતુત્વાત્પ્રત્યક્ષાદીનામ્, વિગલિતનિખિલદોષાશઙ્કત્વાચ્ચામ્નાયસ્ય ।
પુરુષાશ્રયાણાં હિ દોષાણાં શબ્દે પુરુષાભાવે ઽસંભવાત્ ।
શક્યો હ્યામ્નાયાદેવાનાદિરવિદ્યાસંસ્કારો વિભ્રમહેતુઃ પ્રત્યક્ષાદિષુ સંભાવયિતું નિશ્ચેતું ચ દેહાત્માભિમાન ઇવ ।
ન ત્વેવમપૌરુષેયે શબ્દે કાચિદ્દોષાશઙ્કા ।
સત્યાં વા પ્રમાણમેવ ન સ્યાત્ ।
પ્રત્યક્ષાદીનાં તુ વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમ્, અવિદ્યાસંસ્કાર્સ્ય સ્થેમ્ના વ્યવહારવિપર્યયાભાવાત્ ।
યત્ર ચ વ્યવહારવિપર્યયો ન તત્ર પ્રામાણ્યમ્ ।
શબ્દે તુ સંભાવિતદોષે ન તત્ત્વાવેદનેન પ્રામાણ્યમ્ ।
ન વ્યવહારાવિપર્યયેણ ।
અદૃષ્ટાર્થત્વાદ્દોષેભ્યો વ્યવહારવિસંવાદિજ્ઞાનદર્શનાચ્ચ ।
પ્રત્યક્ષાદીનાં તુ વ્યવહારે સંવાદાન્ન શક્યતે વ્યવહારવિસંવાદિજ્ઞાનહેતુર્દોષઃ કલ્પયિતુમ્ ।
વ્યવહારવિપર્યયાદ્ધિ સ કલ્પ્યેત ।
તત્ત્વદર્શનસ્ય તુ વેદાન્તજન્મનઃ પ્રતિપક્ષત્વાત્તત્ત્વપ્રતિહતિમાત્રહેતુરેવાનાદિરવિદ્યાનુબન્ધઃ કલ્પ્યતે ।
તતો દોષાનુબન્ધઃ પ્રામાણ્યં ચેતિ ન વિરોધઃ ।
શબ્દસ્તુ સંભાવિતદોષો દુર્લભપ્રામાણ્ય એવ સ્યાત્ ।
દૃશ્યતે હિ દોષેભ્યો વ્યવહારવિસંવાદિજ્ઞાનોત્પત્તિઃ ।
તત્ર દોષાશઙ્કયા વ્યવહારવિસંવાદસ્ય શઙ્કિતત્વાત્તત્ત્વપ્રતિઘાતસ્ય ચ, ન તત્ત્વાવેદનલક્ષણં પ્રામાણ્યમ્, ન વ્યવહારાવિસંવાદલક્ષણમિતિ ।
તસ્માચ્છબ્દસ્ય પ્રામાણ્યાભ્યુપગમે પ્રમાણાન્તરવિરોધે ઽપિ તસ્યૈવ બલવત્ત્વમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
યત્તુ પ્રત્યક્ષાદ્યપેક્ષણાદિતિ, તત્રોચ્યતે ---
ન પ્રમિતાવપેક્ષાવત્તા શબ્દસ્ય પ્રત્યક્ષાદિષુ, કિં તુ સ્વરૂપસિદ્ધૌ ।
અન્યથા પ્રમાણમેવ ન સ્યાત્ ।
તથા ચ સ્વકાર્યે ઽપેક્ષત્વાન્ન પ્રત્યક્ષાદિભ્યો હીયતે ।
પ્રત્યક્ષાદયો પિ સ્વરૂપસિદ્ધૌ નાન્યાનપેક્ષાઃ ।
કાર્યે હિ સાપેક્ષત્વં [ક્ક્સ્_41] સામર્થ્યમપકર્ષતીતિ ।
યત્ત્વેતેષાં પ્રામાણ્યમનુમાતવ્યમિતિ, કો વાન્યથાહ? વ્યવહારાવિસંવાદિલક્ષણં તુ તત્, ન તત્ત્વાવેદનલક્ષણમ્ ।
વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યોપેતેભ્યઃ પ્રત્યક્ષાદિભ્યઃ સિદ્ધાદામ્નાયાત્તત્ત્વદર્શનમ્, તદ્વિરોધાત્તેષુ તત્ત્વદર્શનાંશમેવાપબાધતે, ન વ્યવહારાવિસંવાદાંશમ્ ।
દૃષ્ટં ચ હેતુત્વેનાપેક્ષિતાયા અપિ પૂર્વસ્યાઃ પ્રતિપત્તેઃ પરસ્યાઃ પ્રતિપત્તેર્બલીયસ્ત્વમ્ ।
યથા દૂરસ્થેષુ વનસ્પતિષુ હસ્તિપ્રતિપત્તિભ્યો વનસ્પતિપ્રતિપત્તેઃ ।
અપેક્ષિતા હિ હસ્તિપ્રતિપત્તયો વ્યક્તવનસ્પતિપ્રતિપત્ત્યા હેતુત્વેન ।
ન તસ્યા ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષમાત્રાજ્જન્મ, આપાતે ઽભાવાત્ ।
ન ચ દેશવિશેષાત્, તદ્દેશસ્થસ્યૈવોત્પત્તેઃ ।
તસ્માત્પુરોવર્તિષુ વનસ્પતિષુ પ્રણિહિતમનસઃ પ્રાચ્યવિપર્યાસાનુગતમતિસંસ્કારસચિવેન્દ્રિયાદિસંયોગકારિતા સેતિ મન્તવ્યમ્ ।
એવમેકાદિસંખ્યાબુદ્ધ્યપાયા વિંશત્યાદિબુદ્ધયો ઽપ્યુદાહાર્યાઃ ।
એવં ચ યદેકે વર્ણયન્તિ ---
સ્વયમેવ વ્યાહતા વેદાન્તાર્થપ્રતિપત્તિઃ ।
નાભેદો ભેદમન્તરેણ શક્યો ઽવસાતુમ્ ।
ભેદોપાયા હિ તસ્ય પ્રતિપત્તિઃ ।
તત્રાભેદઃ સમાક્ષિપ્તભેદ એવ પ્રતાયત ઇતિ વ્યાઘાતઃ ---
તદપાસ્તમ્ ।
યત ઉપાયમાક્ષિપતિ પ્રતિપત્તિઃ ।
નોપાયસ્ય પરમાર્થતામ્, મિથ્યાજ્ઞાનાદપિ તત્ત્વપ્રતિપત્તેઃ ।
વ્યાવહારિકં ચ ભેદસ્ય સત્યત્વમિષ્ટમેવેતિ ।
વ્યભિચારદર્શનં ચ દુષ્ટહેતુજન્મનોઃ શબ્દપ્રત્યક્ષયોઃ સમાનમ્ ।
ઇતરયોરપિ તુલ્યમવ્યભિચારિત્વમ્ ।
તથાનવકાશત્વમપિ ।
યદિ ખલ્વેકમદ્વયં વેદાન્તાર્થઃ, કસ્તેષામન્યો ઽવકાશઃ? અથૌપચારિકત્વમેકત્વં તદર્થો ઽવિવક્ષિતાર્થતા વા જપોપયોગિનામ્, તત્ર વિરોધ એવ નાસ્તીતિ બલાબલચિન્તા નાવતરતિ ।
તત્કુતઃ સાવકાશત્વેન દૌર્બલ્યમ્? કથં ચ મુખ્યમર્થમતિલઙ્ઘ્યોપચરિતો ઽવકાશઃ? કથં વૌત્પત્તિકે શબ્દસ્યાર્થં પ્રતિ શેષભાવે ---
‘દૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ કર્માવબોધનમ્ઽ; ‘અવિશિષ્ટસ્તુ વાક્યાર્થઃઽઇતિ ચ અવિવક્ષિતાર્થતા? પ્રમાણાન્તરવિરોધાદિતિ ચેત્, વાર્તમેતત્ ।
ન પ્રમાણસ્ય પ્રમાણાન્તરાપેક્ષં પ્રામાણ્યમ્, યેન તદ્વિરોધે સ્વરસં જહ્યાત્ ।
તદપેક્ષત્વે હિ તદનુગુણતયા વર્તેત ।
નિરપેક્ષસ્ય કઃ પ્રમાણાન્તરાનુસરણે [ક્ક્સ્_42] હેતુઃ? લૌકિકાસ્તુ શબ્દાઃ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષં સ્વાર્થમભિદધતીતિ યુક્તા તેષાં તદનુસારિણી વૃત્તિઃ ।
તુલ્યે ત્વનપેક્ષત્વે કિમિતિ ન વિપર્યયઃ, ઉભયોર્વા વ્યાઘાતાદપ્રામાણ્યમ્, ‘પૌર્વાપર્યે પૂર્વદૌર્બલ્યમ્ઽઇતિ વા રજતજ્ઞાનસ્યેવ પૂર્વસ્ય બાધઃ? ન ખલુ રજતજ્ઞાનવિરોધાચ્છુક્તિજ્ઞાનમન્યવિષયમવિષયં વા ।
કથં તર્હિ વેદે ગુણવાદઃ ।
યત્ર શ્રૌતૈરર્થૈઃ પ્રમાણાર્થનિષ્પત્તેરસમ્ભવઃ, તત્ર દ્વિતીયસ્યા અપિ વૃત્તેઃ શબ્દાનાં પ્રવૃત્તિદર્શનાત્તયા પ્રમાણવિષયલાભઃ ।

યત્ર તુ શબ્દાઃ સ્વરસેન લભન્તે વિષયમ્, તત્ર ન પ્રમાણાન્તરવિરોધાદપાવર્તન્તે ।
ન હ્યેષાં પ્રમાણાન્તરનિબન્ધનો ઽર્થો યેન તદ્વશાદપાવર્તેરન્ ।
અથ મતમ્ ---
ઉભયાનુગ્રહાદેવં કલ્પ્યતે ।
એવં હિ શબ્દઃ પ્રત્યક્ષાદયશ્ચાનુગૃહીતા ભવન્તિ ।
અન્યથા પ્રત્યક્ષાદયો ઽત્યન્તમપબાધિતાઃ (મ્સ્ અ; @મેવ બાધિતાઃ -- એદિતિઓન્) સ્યુઃ ।
નૈતત્સારમ્ ।
પ્રમાણસામર્થ્યાનુસારેણ પ્રમેયે કાચિત્કલ્પના સ્યાત્ ।
પ્રમાણે તુ સ્વરસસિદ્ધં પરિત્યજ્ય કલ્પનાયાં ન નિબન્ધનમસ્તિ ।
તસ્માત્પ્રમાણાનુસારેણ વિકલ્પસમુચ્ચયવ્યવસ્થાઃ કલ્પ્યન્તે, નોભયાનુગ્રહાત્ ।
નોભયમનુગૃહીતવ્યમિતિ પ્રમાણમસ્તિ ।
તે એવ પ્રમાણે ઇતિ ચેત્ ---
યદિ મતમ્, ન પ્રમાણસ્ય પ્રમાણાન્તરાદનુગ્રાહ્યત્વમ્, અપિ તુ સ્વત એવ ।
પ્રમાણત્વાદેવ હિ તસ્ય તેનાર્થવ્યવસ્થાપના ---
યથા તર્હિ તતો ઽર્થો ઽવગમ્યતે તથા વ્યવસ્થાપનીયઃ ।
એવં તદનુગૃહીતં ભવતિ ।
અન્યથા બાધિતં સ્યાત્ ।
અપ્રમાણિકા ચાર્થવ્યવસ્થા, તતઃ સ્વરસેનાપ્રતીતેઃ, અન્યસ્ય ચાભાવાત્, ઇતરેતરાશ્રયપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
પ્રામાણ્યાત્સિદ્ધાદર્થાન્તરે પ્રતીતિઃ પ્રામાણ્યાન્યથાનુપપત્ત્યા કલ્પનીયા, તત્પ્રતીતેશ્ચ પ્રામાણ્યમ્ ।
સ્વરસલભ્યે ત્વર્થે પ્રતીતિત એવ પ્રામાણ્યમિતિ નેતરેતરાશ્રયતા ।
તસ્માદ્વિરોધે બાધ એવ પૂર્વસ્ય પ્રમાણાનુસારી, તથા પ્રતીતેઃ ।
નોત્તરસ્ય વિષયાન્તરકલ્પના ।
ન ખલુ રજતજ્ઞાનાનુગ્રહાય શુક્તિશકલજ્ઞાનસ્ય ગોચરો ઽપરઃ કલ્પ્યતે ।
ન ચ પ્રત્યક્ષાદીનામનન્યગતિત્વાદનવકાશત્વમ્ ।
યા ખલુ રજતાદિવિભ્રમાણાં ગતિઃ, સા તેષામપિ ।
યદિ તેષામુપચરિતઃ કલ્પિતો વા વિષયઃ, પ્રત્યક્ષાદીનામપિ તથા ।
અથાસત્ત્વાત્તસ્યાવિષયા અવિદ્યમાનાર્થાઃ પ્રત્યક્ષાદયો ઽપ્યેવમ્ ।
તસ્માદવિવક્ષિતાર્થત્વમુપચરિતાર્થત્વં [ક્ક્સ્_43] વા ગતિરુભયોરવિશિષ્ટા ।
એતેનેદમપિ પરાકૃતમ્, યદાહુઃ ---
શબ્દસ્ય પ્રમાણાન્તરવિરોધે દૃષ્ટમુપચરિતાર્થત્વમવિવક્ષિતાર્થત્વં વા લોકે ।
તસ્માત્પ્રત્યક્ષાદિવિરોધે વેદાન્તાનાં તથાભાવ ઇતિ, પ્રત્યક્ષાદિષ્વપિ તથા દર્શનાદિતિ ।
યત્તુ મુખ્યત્વાત્પ્રતિષ્ઠિતાર્થૈરપહતવિષય આમ્નાય ઇતિ ।
અત એવ બાધકઃ, શુક્તિજ્ઞાનવત્ ।
ન ચ તદનુસારેણાર્થકલ્પનામર્હતિ, અનપેક્ષત્વાત્ ।
ન, તદધીનમસ્ય પ્રમાણત્વમ્ ।
ન તૈઃ સંભૂયકારિત્વમ્, નામ્નાયસ્ય પ્રત્યક્ષાદીનાં ચૈકવાક્યભાવઃ ।
પરસ્પરાનપેક્ષો હ્યુભયત્ર બુદ્ધ્યુત્પાદઃ ।
તત્ર પરબલીયસ્ત્વં ન્યાય્યમ્ ।
યથોક્તમ્ ---
‘પૂર્વાત્પરબલીયસ્ત્વં તત્ર નામ પ્રતીયતામ્ ।
અન્યોન્યનિરપેક્ષાણાં યત્ર જન્મ ધિયાં ભવેત્ઽ; ॥
યત્ર ત્વેકવાક્યતયા સંભૂયકારિત્વં તત્રાનુપજાતવિરોધિતયા સ્વરસવૃત્ત્યા મુખ્યે સ્થિતે, પ્રથમયા વૃત્ત્યા તદેકવાક્યત્વં પ્રતિપત્તુમશક્નુવન્તિ તદપેક્ષિતાર્થસમર્પણાનુપપત્તેઃ પરપદાનિ દ્વિતીયયા વૃત્ત્યા પૂર્વાપેક્ષિતમર્થં સમર્પયન્ત્યેકવાક્યતાસામર્થ્યાદિતિ મુખ્યબલીયસ્ત્વમ્ ।
યત્તુ વ્યાકુલત્વાદિતિ, તત્રોચ્યતે ---
સ્યાદ્વ્યાકુલત્વમ્, યદિ કર્મવિધયો ભેદપ્રતિપાદનપરાઃ સ્યુઃ ।
તે તુ સિદ્ધં ભેદમુપાશ્રિત્ય ‘ઇદમનેનેત્થં સાધયેત્ઽ; ઇતિ પુરુષહિતાનુશાસનપ્રધાનાઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અસતિ ભેદે ઽંશત્રયપ્રત્યસ્તમયાત્કુતો હિતાનુશાસનમ્? ઉચ્યતે ---
યથા ખલુ શ્યેનાદિષુ ‘ન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનિઽ; ઇતિ પ્રતિષેધાત્સાધ્યાંશપ્રત્યસ્તમયે ઽપ્યનુશાસનમ્, એવં સર્વત્ર સર્વાંશપ્રત્યસ્તમયે ઽપિ ।
તથા હિ ---
નિષિદ્ધાનર્થોદયા કથં હિંસા સાધ્યા સ્યાત્? અથ ભવતિ કસ્ય ચિત્તીવ્રક્રોધાક્રાન્તસ્વાન્તતયા સમુદ્ધતધ્વાન્તતિરસ્કૃતવિવેકવિજ્ઞાનસ્યાનર્થમપ્યર્થત્વેન પશ્યતઃ શાસ્ત્રોપદેશમતિક્રામતઃ, તથા જ્યોતિષ્ટોમાદિષુ નિસર્ગજાવિદ્યોપદર્શિતા અપ્રતિબુદ્ધાનાં ત્રયો ઽપ્યંશાઃ, તાનુપાશ્રિત્ય તેષામનુશાસનમ્ ।
પ્રતિબુદ્ધાસ્તુ કર્મવિધિભિર્નાનુશિષ્યન્તે ।
યથા શ્યેનાદિવિધિભિરપજિતક્રોધારાતયઃ ।
તદેવં વ્યવહારસિદ્ધભેદાશ્રયેષુ કર્મવિધિષુ યદ્યપિ ભેદપ્રતીતિરસ્તિ [ક્ક્સ્_44] , તથાપિ તેષામતત્પરત્વાન્ ન તત્ર પ્રામાણ્યં વૃત્તાન્તેષ્વિવાર્થવાદપદાનામ્ ।
તથા ચ કુતસ્તૈર્વેદાન્તાનાં પરાહતિઃ, વેદાન્તૈર્વા તેષામ્? અપિ ચ પ્રત્યક્ષાદિષ્વેવ પરાહતિરુપલભ્યતે, બાધ્યબાધકભાવદર્શનાદ્રજતશુક્તિશકલાદિજ્ઞાનેષુ, ભેદાભેદપ્રતીતેશ્ચ સર્વત્ર ।
તદેવં બલવત્ત્વે ઽપ્યામ્નાયસ્ય યો નામ મન્દધીર્લૌકિકવચસાં પ્રત્યક્ષાદિવિરોધ ઉપચરિતાર્થત્વદર્શનાલ્લોકવદ્વેદે ઽપિ શબ્દવૃત્તમિતિ મન્યતે, યો વા નિરૂઢનિબિડતયા ભેદદર્શનાન્ધકારસ્ય પ્રત્યક્ષાદીનામેવ બલવત્ત્વં મન્યતે, લોકવચસાં ચ તૈર્બાધદર્શનાત્, તત્પ્રતિબોધનાય વિરોધો નિરસ્યતે, ન હિ યો નામ મન્દવિષેણ વૃશ્ચિકેન દષ્ટો મ્રિયતે, નાસૌ ન ચિકિત્સ્યત ઇતિ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષે ત્રયઃ કલ્પાઃ ---
વસ્તુસ્વરૂપવિધિઃ વસ્ત્વન્તરસ્ય વ્યવચ્છેદઃ, ઉભયં વેત્તિ, ઉભયસ્મિન્નપિ ત્રૈવિધ્યમ્ ---
યૌગપદ્યમ્, વ્યવચ્છેદપૂર્વકો વિધિઃ, વિધિપૂર્વકો વ્યવચ્છેદ ઇતિ ।
તત્ર વસ્ત્વન્તરવ્યવચ્છેદે ઉભયસ્મિન્ વા ભેદઃ પ્રત્યક્ષગોચર ઇતિ ભવતિ વિરોધઃ ।
સ્વરૂપવિધિમાત્રે તુ કસ્યચિદ્વ્યવચ્છેદેન શૂન્યે ન ભેદઃ પ્રમાણાર્થઃ, ન હિ વ્યવચ્છેદાદૃતે ભેદસિદ્ધિઃ ।
વિધિમાત્રવ્યાપારં ચ પ્રત્યક્ષમ્, અતો ન વિરોધઃ કથમિત્યુચ્યતે ---
લબ્ધરૂપે ક્વચિત્કિઞ્ચિત્તાદૃગ્ એવ નિષિધ્યતે ।
વિધાનમન્તરેણાતો ન વિષેધસ્ય સંભવઃ

ન તાવદ્વ્યવચ્છેદમાત્રં પ્રત્યક્ષવ્યાપારઃ, ન યુગપદુભયમ્, ન વ્યવચ્છેદપૂર્વકં વિધાનમ્, યતઃ સિદ્ધે વિષયે સિદ્ધરૂપમેવ નિષિધ્યતે ---
‘નેદમ્ ઇહઽ; ‘નાયમયમ્ઽઇતિ સિદ્ધે ભૂતલે સિદ્ધો ઘટઃ, ગવિ વા અશ્વઃ ।
ન પ્રતિષેધ્યાત્પ્રતિષેધવિષયાચ્ચ વિના પ્રતિષેધો ઽવકલ્પતે ।
કથં તર્હ્યત્યન્તાસતાં પ્રધાનખપુષ્પાદીનાં પ્રતિષેધઃ? ન હિ તત્ર ક્વચિદ્દેશે કાલે વા નિષેધઃ, આત્યન્તિકત્વાત્, નાપિ કુતશ્ચિત્સિદ્ધિ, અત્યન્તાસત્ત્વાત્ ।
તત્ર કેચિદાહુઃ ---
ખપુષ્પાદિષુ તાવત્સિદ્ધેષુ ખાદિષુ તદ્વિધાઃ પુષ્પાદયો નિષિધ્યન્તે, ‘પ્રધાનં નાસ્તિઽઇતિ જગત્કારણે સુખદુઃખમોહાત્મતાવિભક્તકાર્યત્વાદીનિ નિવાર્યન્તે ।
[ક્ક્સ્_45] અન્યે તુ ---
કુતશ્ચિન્નિમિત્તાદ્ બુદ્ધૌ લબ્ધરૂપાણાં બહિર્નિષેધઃ ક્રિયત ઇતિ વર્ણયન્તિ, અન્યથા દૈવનિષિદ્ધે કઃ પ્રતિષેધો ઽપ્રાપ્તરૂપે? પ્રાપ્તરૂપે વા કથમત્યન્તાય પ્રતિષેધઃ? અપિ ચાનપેક્ષિતવિષયનિષેધ્યે વ્યવચ્છેદે શૂન્યતા પ્રમાણાર્થઃ સ્યાત્, ન ભેદઃ, સર્વસ્ય સર્વત્રાવિશેષેણ નિષેધાત્ ।
યસ્તુ ભેદાય વ્યવચ્છેદઃ સ ભેદ્યયોઃ સિદ્ધિમપેક્ષતે, ન ચ સા વિધાનાદૃત ઇતિ પ્રાગ્વિધાનમેષિતવ્યમ્, વિધિપૂર્વક એવ ચ નિષેધો ઽઙ્ગીક્રિયત ઇતિ ।
નાપિ વિધિપૂવકો વ્યવચ્છેદઃ યતઃ ---
ક્રમઃ સંગચ્છતે યુક્ત્યા નૈકવિજ્ઞાનકર્મણોઃ ।
ન સંનિહિતજં તચ્ચ તદન્યામર્શિ જાયતે

ન ખલ્વેકપ્રમાણજ્ઞાનવ્યાપારૌ સન્તૌ વિધિવ્યવચ્છેદૌ ક્રમવન્તૌ યુજ્યેતે, ક્ષણિકત્વાત્, ક્રમવતોર્હિ વ્યાપારયોઃ પશ્ચાત્તનો ન તદ્વ્યાપારઃ સ્યાત્, વ્યવધાનાત્ ।
અપિ ચ જન્મૈવ બુદ્ધેર્વ્યાપારો ઽર્થાવગ્રહરૂપાયાઃ, સા ચેદર્હવિધાનરૂપોદયા, વિધેરેવાસ્યા વ્યાપારઃ, યૌગપદ્યસ્ય નિષેધાત્, ઉત્પન્નાયાશ્ચ પુનરનુત્પત્તેઃ ।
અપિ ચ સંનિહિતાર્થાલમ્બનં પ્રત્યક્ષં નાસંનિહિતમર્થમવભાસયિતુમર્હતિ, ન ચાનવભાસમાનરૂપં વ્યવચ્છેત્તું પર્યાપ્નોતિ, અનવભાસમાને હિ તત્ર વ્યવચ્છેદ્યે વ્યવચ્છેદમાત્રં સ્યાત્, ન વ્યવચ્છેદઃ કસ્યચિત્, સર્વસ્ય વા સ્યાત્ ।
તસ્માન્નાનવભાસમાને વ્યવચ્છેદ્યે વ્યવચ્છેદઃ, ન ચ સંનિહિતાર્થાવલમ્બને પ્રત્યક્ષે ઽસંનિહિતાવભાસો યુક્તઃ ।
કથમિદાનીં બાધકં પ્રત્યક્ષમ્? તત્ર હિ પૂર્વાર્થનિષેધપુરઃસરો ઽન્યવિધિરેકજ્ઞાને ઽભ્યુપેયતે, અસંનિહિતનિષેધ્યાવભાસશ્ચ, તસ્માન્નૈષ નિયમઃ, યતઃ પૂર્વો નિષેધઃ, એકજ્ઞાનવ્યાપારે ચ ક્રમઃ, પ્રત્યક્ષેણ ચાસંનિહિતાર્થાવભાસઃ ।
નૈતત્સારમ્, તત્રાપિ પૂર્વવિજ્ઞાનવિહિતે રજતાદૌ ‘ઇદમ્ઽ; ઇતિ ચ સંનિહિતાર્થસામાન્યે નિષેધો વિધિપૂર્વ એવ, શુક્તિકાવિધિસ્તુ વિરોધિનિષેધપૂર્વ ઉચ્યતે, વિધિપૂર્વતા ચ નિયમેન નિષેધસ્યોચ્યતે, ન વિધેર્નિષેધપૂર્વકતા નિષિધ્યતે, ન ચ તત્રૈકજ્ઞાનસ્ય [ક્ક્સ્_46] ક્રમવદ્વ્યાપારતા, ઉભયરૂપસ્યોત્પત્તેઃ ।
પૂર્વજ્ઞાનપ્રાપિતત્વાચ્ચ વિષયવ્યવચ્છેદ્યયોર્નાસંભવઃ, પૂર્વજ્ઞાનાવભાસિતે ચ વ્યવચ્છેદ્યે વ્યવચ્છેદસ્ય વૃત્તેર્નાસંનિહિતાર્થાવભાસપ્રસઙ્ગઃ, પૂર્વાપેક્ષસ્ય તસ્યોત્પત્તેઃ ।
પૂર્વાપેક્ષયૈવ ચ તદ્ દ્વિરૂપમુદેતિ, અન્યથા એકરૂપમેવોદીયાત્ ।
અપિ ચ સર્વવ્યવચ્છેદાનપાકુર્વતઃ કો વ્યવચ્છેદો ઽભિમતઃ, યેન પ્રત્યવસ્થીયેત? સિદ્ધઃ સ લોક ઇતિ ચેત્, અયં વા કિં ન લોકસિદ્ધઃ ---
નાશ્વો ગૌઃ, ન ગૌરશ્વ ઇતિ?
યત્તુ મતમ્ ---
એકવિધિરેવાન્યવ્યવચ્છેદઃ ।
તથા હિ ---
દર્શનં યથૈવ તદાકારતયા તદ્રૂપં વિદધાતિ, તથા તદેકાકારપ્રતિનિયમાત્, ‘તદેવ, નાન્યત્ઽ; ઇત્યન્યદ્વ્યવચ્છિનત્તિ, તત્સામર્થ્યપ્રભાવિતૌ ચ ‘ઇદમ્, નેદમ્ઽઇતિ વિકલ્પૌ ભાવાભાવવ્યવહારં પ્રવર્તયતઃ ।
ન હ્યેકાકારપ્રતિનિયતાદનન્યસંસર્ગિણો જ્ઞાનાદન્યો ઽન્યવ્યવચ્છેદઃ ।
તત્રોચ્યતે ---
વિધાનમેવ નૈકસ્ય વ્યવચ્છેદો ઽન્યગોચરઃ ।
મા સ્મ ભૂદવિશેષેણ મા ન ભૂદેકધીજુષામ્

નૈકપ્રતિનિયમો ઽન્યાભાવનિશ્ચયનિમિત્તમ્, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત્યસ્યેતરસ્ય ચાવિશેષેણ વ્યવચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્, તત્પ્રતિનિયમો હિ તતો ઽન્યસ્યાસંસર્ગઃ ।
તથા ચાસંસર્ગાદ્વ્યવચ્છેદે તસ્ય દૃશ્યાદૃશ્યયોરવિશેષાદુભયોર્વ્યવચ્છેદઃ સ્યાત્ ।
અથ મતમ્ ---
ભવત્યેવ, તથા હિ ---
યાવન્તો ઽસ્યાનાત્માનસ્તાનવિશેષેણ તદાત્મનિયમાદ્દર્શનમપાકરોતિ, તથા ચ નાસ્યાન્ય આત્માનઃ, તદ્દેશકાલાસ્તુ ભવેયુઃ, રૂપાદિવદવિરોધાત્, તત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્વિશેષસ્તદ્દેશકાલવ્યવચ્છેદાવધારણાય, સંભવતિ હ્યનુપલભ્યસ્તદ્દેશકાલો ઽનાત્માનુપલભ્યમાનો ઽપ્યન્યોપલબ્ધૌ, ઇતરવત્, અન્યથા ન તુલ્યોપલમ્ભયોગ્યતઃ સ્યાત્ ।
સત્યમસ્ત્યયં વિભાગઃ, ન ત્વિદાનીં દર્શનપ્રતિનિયમસ્ય સામર્થ્યમ્, તથા હિ ---
પ્રતિનિયતમપિ તત્ર દેશે કાલે ચ રૂપે દર્શનં તયોર્યથા રૂપવિધિમાત્રોપક્ષયાન્ન [ક્ક્સ્_47] રસં વ્યવચ્છિનત્તિ, તથા ભૂભાગદર્શનનિયમો ઽપિ ભૂભાગવિધિમાત્રવ્યાપારત્વાન્ન ઘટદૃશ્યમપિ વ્યવચ્છિન્દ્યાત્, વ્યવચ્છેદે વા સર્વસ્ય વ્યવચ્છેદઃ ।
તસ્માદ્ દૃશ્યવ્યવચ્છેદે ઽપિ હેત્વન્તરમુપાસ્યમ્, ન દર્શનપ્રતિનિયમમાત્રમ્ ।
તથા ચાત્માન્તરવ્યવચ્છેદો ઽપિ ન તતઃ સિદ્ધિમુપાશ્નુતે ।
કામં વિધેર્વિધેયાસત્ત્વવ્યવચ્છેદરૂપત્વાત્તદભાવો વ્યવચ્છિદ્યેત, નાત્માન્તરસત્તા, તદ્દેશકાલયોરિવાનુપલભ્યસત્તા ।
નૈકસ્ય બહવ આત્માન ઇતિ ચેત્, અન્યતસ્તર્હિ વિરોધાદ્વ્યવચ્છેદઃ ।
ન દર્શનનિયમાત્ ।
અસતિ ચ વ્યવચ્છેદે કુતો બહુત્વમ્, કુતો વા વિરોધ ઇતરેતરાશ્રયં વા? તસ્માન્નૈકવિધિરન્યવ્યવચ્છેદઃ ।
અપિ ચ એકનિયમાદન્યવ્યવચ્છેદે ચિત્રાદિષુ નીલાદીનામેકદર્શનભાજાં ભેદો ન સિધ્યેત્, એકજ્ઞાનસંસર્ગાદેકત્ર જ્ઞાનસ્યાનિયમાત્ ।
નનુ પ્રકૃત્યૈવ ભિન્ના ભાવાઃ, તાંસ્તદ્વિધાન્ વિદધદેવ દર્શનં પરસ્પરતો વ્યાવર્તયતિ, ન હિ વ્યાવૃત્તિરન્યા વ્યાવૃત્તિમતઃ ।
તત્ર વ્યાવૃત્તિમદ્વિધૌ સાપિ વિધીયત એવ, યત્પ્રકૃતિઃ ખલુ યઃ પદાર્થઃ સ તયૈવ પ્રકૃત્યા વિધેયઃ, અન્યથા ન તસ્ય વિધિઃ સ્યાત્, વ્યાવૃત્તસ્વભાવાશ્ચ ભાવા યથાયથં દર્શનેષુ નિર્ભાસન્તે, તસ્માત્તથૈવ વિધીયન્ત ઇતિ ।
અત્રાપ્યસંસ્પૃષ્ટનિર્ભાસનાદસંસ્પૃષ્ટસ્વભાવત્વે દૃશ્યયોરવિશેષેણ વ્યવચ્છેદસ્તદવસ્થઃ ।
અપિ ચ
ન ભેદો વસ્તુનો રૂપં તદભાવપ્રસઙ્ગતઃ ।
અરૂપેણ ચ ભિન્નત્વં વસ્તુનો નાવકલ્પતે

ન વ્યાવૃત્તિર્વસ્તુસ્વભાવઃ, સા ખલ્વેકાનેકાધિષ્ઠાના પ્રતિજ્ઞાયતે પ્રજ્ઞાયતે ચ ।
તથા ચ તસ્યા એકસ્યા અનેકવૃત્તેર્વસ્તુસ્વભાવત્વે વસ્તૂનામપિ ભેદો ન સ્યાત્, નૈકસ્માદભિન્નસ્વભાવં ભિન્નં યુજ્યતે તદ્વદેવ ।
અથ મા ભૂદેષ દોષ ઇત્યર્થાન્તરમેવ વ્યાવૃત્તિરાસ્થીયતે, તથાપિ વ્યાવૃત્તેરરૂપત્વાત્સ્વરૂપેણ ન ભાવા વ્યાવૃત્તાઃ સ્યુઃ ।
અપરઃ કલ્પઃ ---
ભેદઃ પરસ્પરાનાત્મસ્વભાવઃ, સ ચેદ્વસ્તુનઃ સ્વભાવઃ, વસ્તૂનામભાવપ્રસઙ્ગઃ, અભાવાત્મકત્વપ્રતિજ્ઞાનાત્ ।
અપરઃ [ક્ક્સ્_48] પ્રકારઃ ---
ભેદશ્ચેદ્વસ્તુનઃ સ્વભાવઃ, નૈકં કિઞ્ચન વસ્તુ સ્યાત્, ભેદેનૈકત્વસ્ય વિરોધાત્ ।
પરમાણુરપિ ભેદાદનેકાત્મક ઇતિ નૈકઃ ।
તથા ચ તત્સમુચ્ચયરૂપો ઽનેકો ઽપ્યસ્યાત્મા નાવકલ્પતે, તત્રૈકત્વાનેકત્વયોરનુપપત્તેસ્તૃતીયપ્રકારાસંભવાચ્ચ વસ્તુનો નિઃસ્વભાવત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અન્યા વ્યાખ્યા દ્વિતીયાર્ધસ્ય ---
વ્યતિરેકાવ્યતિરેકવિકલ્પે પ્રત્યવતિષ્ઠતે, વસ્તુગત એષ વિભાગઃ ---
તત્સ્વભાવત્વમન્યત્વં ચેતિ, નાવસ્તુનિ વિકલ્પવિરચિતશરીરે ભેદે ઽવતારમર્હતિ ।
તથા હિ ---
તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વચનીયો ઽનાદિવિકલ્પવાસનોપાદાનવિકલ્પપરિદર્શિતશરીરઃ ‘અયમસ્માદ્ભિન્નઃ, અયમનયોર્ભેદઃઽ; ઇતિ વ્યવહારં પ્રવર્તયતિ, ન ભેદો નામ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ, યસ્ય તત્ત્વમન્યત્વં વા કિઞ્ચિદ્વિચાર્યેત ।
તત્રેદં પુનરુપતિષ્ઠતે ---
અરૂપેણ ચ ભિન્નત્વં વસ્તુનો નાવકલ્પતે ।
યદિ તર્હ્યરૂપો નિઃસ્વભાવો ભેદઃ ---
ન હિ વસ્તુસ્થિત્યાસ્તિ, વિકલ્પૈરેવ કેવલમુપદર્શ્યતે ---
ન તર્હિ વસ્તુનો ભિન્નત્વમ્, પરમાર્થતો ભેદાભાવાત્, ન હિ કલ્પિતેન સ્વભાવેન પારમાર્થિકી તદ્વત્તા યુજ્યતે, કલ્પિતૈવ સ્યાત્ ।
તદેતદસ્માભિરુચ્યમાનં કિમિતિ ભવાન્નાનુમન્યતે? વયમપ્યેતદેવ બ્રૂમઃ ---
ન ભેદો ભાવતો ઽસ્તિ, અનાદ્યવિદ્યાવિલસિતમેતદિતિ ।
યદુક્તમ્ ---
ભેદાત્મત્વે વસ્તુન એકવસ્ત્વભાવઃ, તદ્ભાવાદિતરસ્યાપીતિ વસ્ત્વભાવઃ, તત્રાહુઃ ---
પરાપેક્ષં વસ્તુનો ભેદસ્વભાવં બ્રૂમઃ, નાત્માપેક્ષમ્, યેન વિરોધાદેકવસ્ત્વભાવઃ સ્યાત્, સ્વરૂપેણ ત્વેકં વસ્તુ પરાપેક્ષયા ભિન્નમિતિ ।
તત્રોચ્યતે ---
પૌરુષેયીમપેક્ષાં ચ ન હિ વસ્ત્વનુવર્તતે ।
નાપેક્ષા નામ કશ્ચિદ્વસ્તુધર્મઃ, યેન વસ્તૂનિ વ્યવસ્થાપ્યેરન્, ન ખલુ સ્વહેતુપ્રાપિતોદયેષુ સ્વભાવવ્યવસ્થિતેષુ વસ્તુષુ સ્વભાવસ્થિતયે વસ્ત્વન્તરાપેક્ષા યુજ્યતે ।
તત્ર પુરુષપ્રત્યયધર્મો ઽયમ્ ।
ન ચ પુરુષપ્રત્યયાનુવિધાયીનિ વસ્તૂનિ, સ્વહેતુભ્યઃ સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ ।
અતો ન તદનુસારેણ વસ્તુરૂપં વ્યવતિષ્ઠતે ।
વ્યવસ્થિતવસ્તુસ્વરૂપાનુસારેણૈવ તસ્ય વ્યવસ્થા ન્યાય્યા, તત્પૂર્વકત્વાત્ ।
પરસ્પરાપેક્ષાયાં ચ [ક્ક્સ્_49] વસ્તુસ્વભાવસ્થિતાવિતરેતરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથવા યદુક્તમ્ ---
એકસ્માદ્ભેદાદવ્યતિરેદાદ્વસ્તુનો ભેદાભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ, તત્રાહુઃ ---
ન ભેદ એકઃ, રૂપવિરોધાત્, એકત્વે ચ તન્નિમિત્તં વસ્તૂનામેકત્વં સ્યાત્, તસ્માત્પ્રતિભાવં ભેદો ભિદ્યતે, કથં તર્હ્યનેકાશ્રયત્વમ્? અપેક્ષાતઃ, તથા હિ પ્રતિયોગ્યપેક્ષં તસ્ય સ્વરૂપં વ્યવસ્થિતમ્, તથા ચ યથાયથં ભેદૈઃ પ્રતિયોગ્યપેક્ષૈરાત્મભૂતૈર્ભિન્નાઃ સર્વે ભાવા ઇતિ ।
તત્રોચ્યતે ---
પૌરુષેયીમિતિ ।
પુરુષો હ્યેકમર્થં ગૃહીત્વા પરમપેક્ષતે કાર્યાર્થમ્, સ્વહેતુભ્યસ્તુ પ્રતિલબ્ધાવિકલસ્વભાવાનાં ભાવાનાં ભાવાન્તરેષુ કિમર્થાપેક્ષા? નનુ સ્વભાવસ્થિતયે, નાનાવિધા હિ ભાવસ્વભાવાઃ, તત્ર કશ્ચિત્પ્રતિયોગ્યપેક્ષયૈવ વ્યવતિષ્ઠતે વસ્તુતત્ત્વે, યથાયમેવ ભેદઃ ।
ન તર્હિ હેતુભ્યો ભાવસ્યાવિકલાત્મલાભઃ, ભેદાખ્યસ્ય રૂપસ્ય પ્રતિયોગ્યપેક્ષત્વાત્ ।
હેત્વન્તરાચ્ચ પ્રતિયોગિનઃ સંપદ્યમાનઃ પશ્ચાદ્ભેદો ન સ્વભાવઃ સ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
અવિકલરૂપ એવ ભાવો હેતુભ્યો જાયતે ।
તત્ર ભેદાખ્યં રૂપં પ્રતિયોગ્યપેક્ષમ્, નાનપેક્ષં કદાચિદિત્તસ્ય તદ્વિધત્વાત્તેન તદ્વિધેનૈવ સહ જાયત ઇતિ ન વિકલરૂપપ્રાદુર્ભાવઃ ।
તત્રોચ્યતે ---
ભવતુ તદ્વિધસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ, અપેક્ષાર્થસ્તુ વક્તવ્યઃ, યસ્ય હિ યત્ર કિઞ્ચિદ્ આયતતે, તત્ તદપેક્ષત ઇત્યુચ્યતે, નાન્યો વિશેષઃ સાપેક્ષનિરપેક્ષયોર્વ્યપસ્થાપકો નિરૂપ્યતે ।
તત્ર ન તાવદુત્પત્તિઃ પ્રતિયોગિન્યાયતતે, સ્વહેતુભ્યો ઽવિકલસ્યોત્પત્તેઃ ।
નાર્થક્રિયા, તદસંનિધાને ઽપિ તસ્યાર્થક્રિયાદર્શનાત્ ।
પ્રતીતિશ્ચેત્ ---
તથા હિ, નાનપેક્ષ્ય પ્રતિયોગિનં ભેદઃ પ્રતીયત ઇતિ ---
ન તર્હિ ભેદસ્વભાવઃ સાપેક્ષઃ, તસ્મિન્નવસ્થિતે વસ્તુસ્થિત્યુત્તરકાલા પ્રતીતિરર્થાન્તરમેવ પ્રતિયોગિનમપેક્ષતે, યથા વ્યવસ્થિતાનપેક્ષસ્વભાવા રૂપાદયશ્ચક્ષુરાદ્યપેક્ષાયાં પ્રતીતૌ ન સાપેક્ષસ્વભાવાઃ કથ્યતે ।
ઇતરેતરાશ્રયાચ્ચ ન પ્રતીતિરપિ પરસ્પરાયત્તાવકલ્પતે ।
ન ચ વસ્તુમાત્રાદનવગૃહીતભેદાદ્ભેદસિદ્ધિઃ, એકસ્મિન્નપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્પૌરુષેયીમપેક્ષાયાં ન વસ્ત્વનુવર્ત્તતે, અતો ન વસ્તુસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ ।
[ક્ક્સ્_50] અન્યા વ્યાખ્યા ---
ન ભેદો વસ્તુનો રૂપમ્, આપેક્ષિકો હિ પ્રતીયતે ।
ન ચાપેક્ષાયાં પુરુષપ્રત્યયં વસ્ત્વનુવર્તતે, વ્યવસ્થિતવસ્તુપૂર્વકત્વાદિતિ ।
કથં તર્થિ પિત્રાદયઃ? ન હિ તે ઽપેક્ષયા વિના, ન ચ ખપુષ્પગન્ધર્વનગરાદિતુલ્યાઃ, અવિસંવાદિવ્યવહારાઙ્ગતયા લોકસિદ્ધત્વાત્ ।
ઉચ્યતે ---
ભેદો ઽપ્યેવં કિં ન લોકસિદ્ધઃ? અપિ ચ
પિત્રાદિવિષયે ઽપેક્ષા જનનાદિપ્રભાવિતા

એકક્રિયાવિશેષેણ વ્યપેક્ષા હ્રસ્વદીર્ઘયોઃ ।
વ્યવસ્થિતે એવ જન્યજનકશક્તી પિતૃપુત્રશબ્દયોરભિધેયે, તે તુ સમાનજનનવ્યાપારવિષયે તાવાસ્કન્દતઃ, સ્વભાવભેદાત્ ।
અતો યેન સમાનત્વમ્, તત્રાપેક્ષા ।
એતદુક્તં ભવતિ ---
શબ્દાર્થસ્તત્ર સાપેક્ષઃ, ન વસ્તુ ।
અપેક્ષાહેતુશ્ચ તત્ર સાધારણી ક્રિયા વિદ્યતે વ્યવસ્થિતયોરપિ વસ્તુનોઃ ।
ભાવભેદે ત્વયં વસ્તુતત્ત્વગતો વિચારઃ, ન ચાપેક્ષાહેતુઃ કશ્ચિદુપલભ્યતે ।
હ્રસ્વદીર્ઘયોરપ્યેકજાતીયાયાં ક્રિયાયાં દેશવ્યાપ્તૌ ન્યૂનાધિકભાવાદેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદિ તર્હિ કાર્યભેદાદપ્યપેક્ષા, હન્ત! અર્થક્રિયાભેદાદેવ ભાવાનાં પરસ્પરાપેક્ષો ભેદઃ સેત્સ્યતિ ।
કિં ચાસત્યામપિ દર્શનાદ્ભેદસિદ્ધૌ વિધિમાત્રવ્યાપારત્વાત્કાર્યભેદાદેવ કારણભેદમનુમિમીમહે ।
નૈકત્વે કાર્યભેદઃ કલ્પતે, કારણસ્વભાવાપેક્ષત્વાત્કાર્યભેદસ્ય ।
તજ્જનનશ્ચેદસ્ય (તજ્જનનં ચેદસ્ય -- એદિતિઓન્) સ્વભાવઃ, નાન્યજનનઃ ।
તસ્માત્કાર્યાન્તરસ્યાન્યતો જન્મેતિ ।
તદિદં ભેદેનૈવ ભેદપ્રસાધનં નાતિચતુરશ્રમ્ ।
અપિ ચ ---
અર્થક્રિયાકૃતે ભેદે રૂપભેદો ન લભ્યતે

દાહપાકવિભાગેન કૃશાનુર્ન હિ ભેદવાન્ ।
નાર્થક્રિયાભેદાદ્ભાવાનાં પરસ્પરાપેક્ષો રૂપભેદઃ પ્રતીયતે, નાપ્યનુમાતું શક્યતે ।
વ્યપદેશભેદમાત્રં તુ સ્યાત્, એકસ્મિન્નપિ વહ્નૌ દાહપાકાદિકાર્યભેદદૃષ્ટેઃ ।
અથ મતમ્ ---
રૂપાદિસમૂહો વહ્નિઃ ।
તત્ર રૂપાત્પ્રકાશઃ, સ્પર્શાદ્દાહ ઇતિ ।
[ક્ક્સ્_51] કામમ્, દાહપાકૌ તુ સ્પર્શાદેવ ।
તૌ ચ લોકે પ્રતીતિભેદૌ સત્યપિ સંયોગિદ્રવ્યવિક્રિયાસામાન્યે ।
કર્મ ચૈકં સંયોગવિભાગસંસ્કારાણાં હેતુઃ, આત્મા ચેચ્છાદીનામ્, સત્ત્વાદયશ્ચ પ્રત્યેકમભેદાલ્લાઘવપ્રકાશાદીનામ્, રૂપાદયો જ્ઞાનવિશેષાણાં સજાતીયક્ષણાનાં ચેત્યુત્પ્રેક્ષિતવ્યમ્ ।
નનુ નાર્થક્રિયાભેદમાત્રાદ્ભેદં બ્રૂમઃ, અપિ તુ તત્રાસંભાવિન્યા અદૃષ્ટાયાઃ ।
યથા ચક્ષુષિ સત્યપ્યદૃષ્ટાયાશ્ચ બધિરે તત્રાસંભાવિન્યાઃ શબ્દબુદ્ધેરિન્દ્રિયભેદઃ ।
પરસ્પરાસંભવિકાર્યાશ્ચ પ્રાયેણ ભાવાઃ, અન્યકાર્યસ્યાન્યત્રાદર્શનાત્ ।
અથ કાર્યાસંભવઃ કથં પ્રત્યેતવ્યઃ? નનૂક્તં તત્રાદર્શનાત્ ।
ન તર્હ્યસંભવઃ ।
યસ્ય ખલ્વદ્વયં જગત્તસ્ય કાર્યજાતમેકત્રૈવ દૃશ્યત ઇતિ કથમદર્શનમ્? તત્ર સિદ્ધે ભેદે તત્રાદર્શનમ્, તત્રાદર્શનાચ્ચ ભેદસિદ્ધિરિતીતરેતરાશ્રયાન્ન ભેદાનુમાનમ્ ।
અથ મતમ્ ---
અદૃષ્ટસ્ય દર્શનાદિતિ ।
તદસત્, એકસ્માદપિ ક્રમવતાં કાર્યાણાં દર્શનાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
એકાન્તતો ઽભેદે કાર્યદર્શનાદર્શને ન યુક્તે, વિશેષાભાવાત્ ।
ન તર્હિ કાર્યભેદો ઽભેદમપબાધતે ।
તદનુપમર્દેન વિશેષમાત્રાનુમાનં સ્યાત્ ।
તચ્ચ કલ્પનાવિષયં નૈવાવજાનીમહે, વસ્તુસતસ્તસ્યાયોગાત્, તત્ત્વાન્યત્વયોરસંભવાત્ ।
યસ્તુ ક્ષણિકવાદી તત્ત્વમેવ વિશેષસ્ય ન મન્યતે, તસ્યાસતિ કારણસ્વભાવાભેદે કથં તુલ્યસ્વભાવકાર્યોત્પાદઃ ।
અથ નિરન્વયવિનાશાનામપિ કલ્પનાવિષયાદભેદાત્કાર્યસ્ય તુલ્યતા ।
હન્ત! તર્હિ ભેદાદેવ કલ્પનાવિષયાત્કાર્યભેદસિદ્ધેર્મુધા કારણભેદકલ્પના ।
અથ કાર્યાભેદે ન (અથ ન કાર્યાભેદેન -- એદિતિઓન્) કારણસ્વભાવાભેદો ઽપેક્ષ્યેત, ભિન્નસ્વભાવેભ્યઃ સહકારિભ્ય એકકાર્યોત્પત્તેઃ, યથા ચક્ષુરાદિભ્યો રૂપવિજ્ઞાનસ્ય (રૂપાદિજ્ઞાનસ્ય મ્સ્ અ, મ્સ્ ચ્; રૂપાદિજ્ઞાનસ્ય -- એદિતિઓન્) ।
યથા તર્હિ કાર્યસ્વભાવાભેદાય ન કારણસ્વભાવાભેદો ઽપેક્ષ્યતે, તથા
તદ્ભેદાય કારણભેદો ઽપિ નાપેક્ષિતવ્યઃ ।
અપિ ચાનેકકારણજન્યે ઽપ્યેકસ્મિન્ કાર્યે કારણવ્યાપારવિષયભેદસ્તેનૈવ વર્ણિતઃ, યથા રૂપજ્ઞાનસ્ય ---
ચક્ષુષો રૂપગ્રહણનિયમઃ, સમનન્તરજ્ઞાનાદુપલમ્ભાત્મતા, વિષયાત્તદાકારતેતિ ।
યદિ ચ કાર્યતુલ્યત્વં ન હેતુસામ્યકૃતમ્, ન કાર્યાદ્ધેત્વનુમાનં સ્યાત્, ભિન્નજાતીયાદપિ તુલ્યજાતીયોત્પત્તિસંભવાત્ ।
હેત્વભેદશ્ચેન્ન [ક્ક્સ્_52] કાર્યાભેદ ઉપયુજ્યતે, કસ્તુલ્યજાતીયાદ્વિજાતીયસ્ય જન્મ નિવારયેત્? તત્ર યથા વ્યાવહારિકાદભેદાત્કાર્યાભેદસ્તથા વ્યાવહારિકાદ્ભેદાત્કાર્યભેદ ઇતિ ન વિશેષઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
કલ્પિતશ્ચેદ્ભેદઃ કાર્યભેદાય પ્રભુઃ, ન તર્હિ કલ્પિતઃ ।
ન હ્યન્યત્પરમાર્થસતો લક્ષણમર્થક્રિયાસામર્થ્યાત્ ।
તુલ્યમિદમભેદે ઽપિ ।
યો ઽપિ મન્યતે ---
યુગપદ્વિરુદ્ધાર્થક્રિયાદર્શનાદ્ભેદાવગતિઃ ।
તથા હિ ---
જનનમરણવૃદ્ધિક્ષયસ્થાનગમનશોકહર્ષાદિવિવિધવિરુદ્ધધર્મસમુપેતમેકદા વિશ્વમુપલભ્યતે ।
તદ્ભેદવદિતિ ગમ્યતે ।
તસ્યાપીદમેવોત્તરમાવૃત્ત્યા ---
દાહપાકવિભાગેનેતિ ।
કથમ્? ઇદં તાવદયં પ્રષ્ટવ્યઃ ---
કો વિરુદ્ધાર્થઃ? યદ્યેકત્રાસંભવઃ, સો ઽસિદ્ધઃ ।
અથ પરસ્પરવ્યવચ્છિન્નાત્મતા, જનનાદયશ્ચ પરસ્પરરૂપનિવૃત્ત્યાત્માન ઇતિ ।
ન તર્હ્યતો ભેદસિદ્ધિઃ ।
એકસ્મિન્નપિ વહ્નૌ દગ્ધૃત્વપક્તૃત્વદર્શનાત્ ।
ન હિ પરસ્પરવ્યવચ્છેદમન્તરેણ નાનાત્વં ધર્માણામ્ ।
તતશ્ચેદ્ભેદઃ, નાનેકધર્મકમેકં કિઞ્ચિત્સ્યાત્ ।
અથ પરસ્પરાભાવાત્મતૈવ વિરોધઃ ---
નૈકસ્મિન્ સ એવ ભવતિ, ન ચ ભવતીતિ ।
તતો ભેદાવસાયઃ ।
તદસત્ ।
ન હ્યેવં ધર્માવેવ, કુતસ્તયોર્વિરોધાદ્ભેદાવગતિઃ ।
ખપુષ્પાદિષુ ચોભયાભાવાદુભયપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ વધ્યઘાતકભાવો (વધ્યઘાતુક@ -- એદિતિઓન્) વિરોધઃ ---
હર્ષઃ શોકં હન્તિ શોકશ્ચ તમ્, એવમિતરેષ્વપિ ।
તત્રાપિ નાજાત એકો ઽન્યં નાશયતિ, નાન્યાધિકરણમ્ ।
તસ્માદેકાધિકરણો ભૂત્વા નાશયતીતિ વાચ્યમ્ ।
એવં ચ તયોરેકાધિકરણત્વદર્શનાન્ન તદ્દર્શનેનાધિકરણભેદાનુમાનમવ્યભિચારમ્ ।
અથ ભાવરૂપતદ્વ્યવચ્છેદાત્માનો ધર્મા વિરોધિનઃ ---
નિત્યત્વાનિત્યત્વમૂર્તત્વામૂર્તત્વાદયઃ ।
તત્સંબન્ધાદ્ભેદગતિઃ ।
તદપિ ન ।
યતો નાવશ્યમ્, યો યત્ર ભવતિ, સ તં વ્યાપ્નોતિ ।
ન હિ રથાદયસ્તત્સંયોગાદયો વા નભો વ્યશ્નુવતે, અન્યાન્ વા સંયોગિનઃ પૃથિવ્યાદીન્, અવચ્છિન્નત્વાત્ ।
એવમવચ્છિન્ના [ક્ક્સ્_53] ધર્મા અનવચ્છિન્નમનન્તમર્થમાશ્રયન્તો ઽપિ ન વ્યશ્નુવતે ।
અતો નૈકસ્મિન્નપિ ભાવાભાવવિરોધઃ ।
યસ્તુ મન્યેત ---
અર્થક્રિયાભેદો ઽર્થક્રિયાવ્યવસ્થા ।
તતો ભેદાધિગમઃ ।
એકત્વે હિ ન વ્યવસ્થા યુજ્યતે ।
તથા ચ પયસો ઽપિ તૈલં તિલેભ્યશ્ચ દધિ સ્યાત્ ।
તથૈકસ્મિઞ્જાયમાને સર્વં જાયેત, નશ્યતિ ચ નશ્યેત્ ।
અન્યથા ભેદ એવ શબ્દાન્તરેણોક્તઃ સ્યાત્ ।
તદુક્તમ્ ---
સહોત્પત્તિવિનાશૌ સર્વં ચ સર્વત્રોપયુજ્યેત ઇતિ ।
તસ્યાપીદમેવોત્તરમ્ ---
દાહપાકવિભાગેનેતિ ।
યદિ કાર્યનાનાત્વં વ્યવસ્થા, ન તયા તિલાનાં પયસશ્ચ ભેદં પ્રતિપદ્યતે ।
અથ પયસો દધ્નો જન્મ, નાન્યત ઇતિ વ્યવસ્થા ।
નાન્યત્વં સિદ્ધયા વ્યવસ્થયા પ્રમિત્સિતં તલ્લક્ષણમનુપ્રવેષ્ટુમર્હતિ, તસ્યા અસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્દધિજનનશક્તિસ્તદભાવશ્ચ વ્યવસ્થા ।
તતો ભેદઃ ।
ન હ્યેકવિષય એકસ્ય શક્ત્યશક્તી યુજ્યેતે ઇતિ ---
સ ચાયં વિરોધિધર્મયોગો ભેદહેતુરનન્તરમેવ નિરાસિ ।
યથા ખલુ દીર્ઘકાલાઃ પદાર્થા મિતકાલૈર્ધર્મૈઃ સંબધ્યમાનાસ્તદ્ધર્માણો ઽતદ્ધર્માણશ્ચ ન વિરોધપદભાજઃ, તથા પરિમિતદેશૈર્વિપુલદેશા અનન્તાશ્ચ ।
કથમનન્તસ્યાન્તવાન્ ધર્મ ઇતિ ચેત્, વ્યતિરેકે ઽનિવર્ચનીયત્વે વા નાસ્ત્યસંભાવનાવકાશઃ ।
અવ્યતિરેકે ઽપિ દીર્ઘકાલસ્યેવ મિતકાલઃ ।
યો ઽપિ દીર્ઘકાલમર્થં ન પ્રતિપદ્યતે તં પ્રતીદં પુનઃ પઠિતવ્યમ્ ---
દાહપાકવિભાગેનેતિ ।
એકો ઽપિ વહ્નિઃ કિઞ્ચિદેવ દહતિ પચતિ ચ ।
તથા ચ દાહકશ્ચાદાહકશ્ચ ન ભિદ્યતે ।
તથા ન દાહાન્તરાણિ પાકાન્તરાણિ વા કરોતિ તસ્મિન્નેવ દાહ્યે પાક્યે ચ ।
તથા બીજાદયઃ પ્રત્યેકં સમર્થા અપિ નાઙ્કુરાન્તરાણિ જનયન્તિ, નાપિ સામગ્રી ।
તથા ચ જનકત્વમજનકત્વમિતિ ।
અથૈકસ્મિન્નેવ જનકશક્તિઃ, અન્યં પ્રધ્વસ્તમાગામિનં વૈકં કિં ન જનયતિ ।
અથ તત્રૈવૈષાં સામર્થ્યમ્, નાન્યત્ર તુલ્યજાતીયે ઽપિ ।
કુતઃ? તસ્યૈવોત્પત્તેઃ, કાર્યગમ્યત્વાચ્ચ સામર્થ્યસ્ય ।
તથા ચ ન શક્તિરશક્તિશ્ચેતિ વિરોધઃ ।
અભેદે ઽપિ તર્હિ પયસસ્તિલાનાં દધ્નો ઽનુત્પત્તૌ ન વિરોધઃ ।
તથા હિ ---

યસ્ય તાવદ્દધ્નઃ પયસો જન્મ ન તસ્ય તિલેભ્યો ઽનુત્પત્તિઃ, યેન શક્ત્યશક્તિવિરોધાદ્ [ક્ક્સ્_54] ભેદઃ સ્યાત્ ।
કુતઃ? તિલાનાં પયસો ઽભેદાત્ ।
અથ દધ્યન્તરસ્યાનુત્પત્તેર્વિરોધઃ ।
તચ્ચ ન, અન્યત્રાશક્તેસ્તત્રૈવ શક્તેર્બીજાદીનામિવ ।
ન હિ સમર્થમિત્યેવ કારણં સર્વં તુલ્યજાતીયં જનયતિ, એકસ્માદેવ સર્વતુલ્યજાતીયકાર્યોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ મતમ્ ---
અર્થક્રિયાસુ ભેદેન વિનિયોગાદ્ભેદમધ્યવસ્યામઃ ।
દધ્ને હિ પયો વિનિયુજ્યતે, ન સિકતેતિ ।
તદપ્યનૈકાન્તિકમ્, એકત્વે ઽપિ ભેદેન વિનિયોગદર્શનાત્ ।
તદેવાર્થવસ્તુ સહકારિસમેતં વિનિયુજ્યતે, ન કેવલમ્ ।
અથ મતમ્ ---
ભિન્નમેવ તત્, સહકારિસન્નિધાનોપાધિભેદાત્ ।
ઔપાધિકસ્તર્હિ પ્રત્યયમાત્રનિવેશી ભેદઃ, ન પરમાર્થતઃ ।
તથાભૂતશ્ચ ભાવભેદો હ્યનુજ્ઞાયત એવ ।
યો ઽપિ ક્ષણિકત્વેન ભેદમાહ, તસ્યાપિ ભેદસ્ય તુલ્યત્વાત્સર્વં સર્વત્ર વિનિયુજ્યતે, ન વા કિઞ્ચિત્ક્વચિત્, અદૃષ્ટસામર્થ્યત્વાત્ ।
અથ કલ્પનાવિષયાદભેદાત્તત્સિદ્ધિઃ, પરસ્યાપિ તાદૃશાદ્ભેદાદિતિ ન વિશેષ ઇત્યુક્તમ્ ।
યો ઽપ્યેકસ્યોભયં પ્રતિજાનીતે ---
ભેદમભેદં ચ, તેનૈકત્રાપિ વિરુદ્ધધર્માવેશમભ્યુપયતા દુર્લભ એવ દધ્નો જનકત્વાજનકત્વાભ્યાં તિલપયસોર્વિભાગ ઇતિ ।
તદેવમ્ ---
એકસ્યૈવૈષ મહિમા ભેદસંપાદનાસહઃ

વહ્નેરિવ યદા ભાવભેદકલ્પસ્તદા મુધા ।
એકત્ર ક્રિયાભેદોપલબ્ધેઃ, અસંભવસ્ય ચાસિદ્ધેઃ, અદૃષ્ટદર્શનસ્ય ચાભેદબાધને સામર્થ્યાભાવાત્, વિશેષમાત્રહેતુત્વાત્તસ્ય ચ તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વાચ્યસ્ય કલ્પનાસ્પદત્વાત્, અભેદાદિવ ચ તાદૃશાત્ કાર્યાભેદસ્ય ભેદાદપિ તદ્વિધાદ્ભેદસ્યોપપત્તેઃ, વિરોધસ્ય ચાનૈકાન્તિકત્વાદસિદ્ધત્વાદ્વા વ્યવસ્થાયાશ્ચ, વિનિયોગભેદસ્ય ચાનૈકાન્તિકત્વાત્, અભેદાદિવ ચ કલ્પિતાદ્ભેદાત્તત્સિદ્ધેઃ, ભેદાભેદયોશ્ચૈકત્ર સમવાયે શક્ત્યશક્ત્યોર્વિનિયોગાવિનિયોગયોશ્ચૈકસમવાયસંભવાદેકસ્યૈવૈષ કો ઽપ્યચિન્ત્યઃ સામર્થ્યાતિશયો નિખિલભેદપ્રપઞ્ચસંપાદનાયૈ પ્રભુઃ પાવકસ્યેવ પાકપ્લોષાદિપ્રવિભાગનિમિત્તં યદોપપદ્યતે [ક્ક્સ્_55] તદા ભેદકલ્પનમકારણમ્, એકસ્માદપિ તત્સિદ્ધેઃ ---
ઇતિ પૂર્વોપસંહારઃ ।
તદેતદૃચાભ્યનૂક્તમ્ ---
‘એતાવાનસ્ય મહિમાઽ; ઇતિ ।
એતત્પરિમાણમસ્ય સામર્થ્યમ્ ---
યદેકો ઽપિ ‘સહસ્રશીર્ષાઽ; ઇતિ ‘યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ઽ; ઇતિ ।
પૂર્વર્ગ્દ્વયનિર્દિષ્ટવિવિધવિરુદ્ધાભિમતધર્મકાર્યવ્યવહારાશ્રયઃ કથમિતિ ।
‘અતઃઽપ્રત્યક્ષાભિમતાત્, ‘પુરુષ એવેદં સર્વમ્ઽઇતિ વાદૃષ્ટનિર્દિષ્ટાત્ ।
‘ઉતામૃતત્વસ્યઽઇતિ વા દેવમનુષ્યલોકભેદેન પ્રપઞ્ચાદેકૈકસ્માત્સમસ્તાચ્ચ વૃદ્ધતરઃ પુરુષઃ ।
તેનાસ્મિન્ પરિમિતાનાં વિરુદ્ધાભિમતાનામપ્યનન્તે ન સમાવેશો ન યુજ્યતે ।
તદેવ જ્યાયસ્ત્વં દર્શયતિ ---
‘પાદો ઽસ્ય વિશ્વાઽ; ઇતિ ।
કૃત્સ્નો ઽપિ તાવદ્ભૂતપ્રપઞ્ચો ઽસ્ય કનીયાન્ ભાગ ઇતિ, કિં પુનઃ પ્રત્યેકમ્ ।
તથા હિ ---
‘ત્રિપાત્ઽઇવાપરિમિતમનન્તં મરણાદિભૂતપ્રપઞ્ચધર્મશૂન્યં રૂપં ‘દિવિઽપ્રદ્યોતાવસ્થાયાં વર્તતે, પ્રમોદાવસ્થાયાં વા, સૂર્યમણ્ડલે, દ્યુસ્થાને વા ।
તત્ર હિ તદુપાસ્યમ્ ।
તદ્ધિ તસ્યોપલબ્ધિસ્થાનમિતિ તત્રેત્યુચ્યતે ।
અપરઃ કલ્પઃ ---
કલ્પિતે ઽપિ કાર્યભેદાદ્યવસ્થાયા વા કારણભેદે કિમિતિ ન કાર્યાન્તરમ્? કિમિતિ વા ન સંકરઃ, વિપરીતા વા વ્યવસ્થા? ભેદે ઽપિ પયસઃ, તિલેભ્ય એવ તૈલં ન સિકતાભ્યઃ? ભિના અપિ ચૈકકાર્યાશ્ચક્ષુરાલોકાદયઃ, શરશૃઙ્ગાદયશ્ચ ।
ભેદે ઽપિ ચ તિલેભ્યસ્તૈલં પયસો દધિ, ન તુ પયસસ્તૈલં તિલેભ્યો દધિ? યદિ મતમ્ ---
અચિન્ત્યેભ્યો ભાવસામર્થ્યેભ્યઃ ---
અચિન્ત્યાનુપપત્તિતો ભાવસામર્થ્યાનિ ‘કસ્માત્? કથમ્?ઽ; ઇતિ, કાર્યદર્શનોન્નેયવ્યવસ્થાનિ ---
તેભ્યઃ કાર્યસ્ય ભેદઃ, વ્યવસ્થા, ન વિપર્યયશ્ચેતિ ।
યદ્યેવમ્, એકસ્યૈવ સો ઽસ્તુ સામર્થ્યાતિશયઃ ---
યદનેકં વ્યવસ્થિતમવિપરીતં ચ કાર્યમ્ ।
તન્માત્રેણ તત્સિદ્ધેરપ્રામાણિકા ભાવાનાં ભાવકલ્પનેતિ ।
સ્યાદેતત્ ---
વહ્નેરપિ શક્તિભેદનિબન્ધનઃ કાર્યભેદઃ ।
તન્નૈકસ્માદનેકં [ક્ક્સ્_56] કાર્યમ્ ।
તત્ર યદિ વહ્નિરપિ કારણમ્, કથં નૈકસ્માદનેકં કાર્યમ્? અથ શક્તીનામેવ કારણત્વમભિપ્રૈતિ ।
તત્રોચ્યતે ---
યથૈવ ભિન્નશક્તીનામભિન્નં રૂપમાશ્રયઃ

તથા નાનાક્રિયાહેતુરૂપં કિં નાભ્યુપેયતે ।
એકસ્યાનેકકાર્યયોગવિરોધાચ્છક્તિભેદઃ કલ્પ્યતે ।
યદિ ચૈકસ્યાનેકસંબન્ધવિરોધઃ, કથં નાનાભૂતાભિઃ શક્તિભિરેકઃ સંબધ્યતે? તત્ર યથૈકસ્યાર્થસ્વભાવસ્ય નાનાશક્તિયોગઃ, તથા નાનાકાર્યયોગો ઽપિ કિં નાનુજ્ઞાયતે? અથ નાનાકાર્યયોગે વિરોધઃ, ન નાનાશક્તિયોગે ।
વિશેષહેતુર્વાચ્યઃ ।
અપિ ચ શક્તીનામવ્યતિરેકાદેકમનેકાત્મકમિષ્ટમ્ ।
તત્રૈકત્વં સ્વાશ્રયસમવાયિનાનેકત્વેન ચ વિરુધ્યતે ।
કાર્યગતેન ત્વાશ્રયાન્તરસમવાયિના વિરુધ્યત ઇતિ સુભાષિતમ્! અથાર્થાન્તરત્વમેવ શક્તીનામ્, આશ્રયાર્થો વાચ્યઃ ।
સંશ્લેષશ્ચેત્, ન ભિન્નત્વે રૂપાવિભાગલક્ષણઃ સંશ્લેષઃ, ભેદ એવ ન સ્યાત્ ।
ન નૈરન્તર્યમ્, તચ્છક્તિદ્રવ્યસંયુક્તસ્ય દ્રવ્યાન્તરસ્યાપિ તચ્છક્તિત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ દ્રવ્યસ્યાનન્તરં તચ્છક્તેર્વ્યવહિતં ભવતિ ।
ન હિ ચક્ષુર્દ્રવ્યસ્યાનન્તરં રૂપસ્ય નાનન્તરમ્ ।
વિભુત્વાચ્ચાકાશાદીનાં સર્વાર્થશક્તિવ્યવધાનાભાવાત્સર્વશક્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માદુપકારવિશેષાત્કુતશ્ચિદાશ્રયઃ ।
તત્ર યથા ભિન્નાસુ શક્તિષુ તદ્ભેદાદુપકારાન્ ભિન્નાનેકો ઽર્થસ્વભાવઃ કરોતિ, તથા કાર્યાણ્યપીતિ કસ્માન્નેષ્યતે? એવં તાવન્નાનુમાને ઽપિ ભેદાધિગમઃ, નાર્થાપત્ત્યા ચ ।
યે તુ મન્યન્તે ---
સત્યમેતત્, ન પ્રત્યક્ષં ભેદાધિગમાયાલમ્ ।
ઇતરેતરાભાવાંશો હિ ભાવાનાં ભેદઃ, ન સો ઽક્ષગોચરઃ ।
‘ભાવાંશેનૈવ સંયોગો યોગ્યત્વાદિન્દ્રિયસ્ય હિઽ; ।
તથા ચ ન લિઙ્ગગમ્યો ઽપિ, અદૃષ્ટસંગતિત્વાત્ ।
અર્થાપત્તિરપિ કાર્યવ્યવસ્થાહેતુકા સ્યાત્ ।
સા અસિદ્ધે ભેદે વ્યવસ્થાયા (મ્સ્ ચ્; કાર્યવ્યવસ્થાયા -- એદિતિઓન્) એવાનુપપત્તેસ્તત્રાયુક્તા ।
તસ્માત્સદુપલમ્ભહેતુભ્યઃ પ્રમાણાન્તરમેવાભાવાયોપાસનીયમ્ ।
વિધાયકાદ્વા પ્રમાણાન્તરમેવ વ્યવચ્છેદકમભાવાખ્યમ્ ।
તન્નિબન્ધના [ક્ક્સ્_57] હિ ભાવાનામસંકીર્ણતા (@મસંકીર્ણસ્વભાવતા -- એદિતિઓન્) ।
યદવોચન્ ---
‘વસ્ત્વસંકરસિદ્ધિશ્ચ તત્પ્રામાણ્યસમાશ્રયાઽ; ।
ઇતિ ।
તાન્ પ્રત્યુચ્યતે ---
અન્યોન્યસંશ્રયાદ્ભેદો ન પ્રમાન્તરસાધનઃ

નાસ્મિન્નયં નાયમયમિતિ ભેદાદ્વિના ન ધીઃ ।
ન ખલુ યદ્વ્યવચ્છિદ્યતે, યતશ્ચ વ્યવચ્છિદ્યતે, તયોરપ્રતિપત્તૌ વ્યવચ્છેદગતિઃ ।
નાનપેક્ષિતવિષયનિષેધ્યો નિષેધો ઽસ્તિ ।
સન્ વા શૂન્યતામાપાદયેત્, ન ભેદમિત્યુક્તમ્ ।
તેષામપિ વચઃ ---
‘ગૃહીત્વા વસ્તુસદ્ભાવં સ્મૃત્વા ચ પ્રતિયોગિનમ્ ।
માનસં નાસ્તિતાજ્ઞાનં જાયતે ઽક્ષાનપેક્ષયાઽ; ॥
તયોશ્ચ પ્રતિપત્તિર્યદિ નાસંકીર્ણસ્વભાવયોઃ, અપિ તુ વસ્તુમાત્રત્વેન વ્યવચ્છેદ્યવ્યવચ્છેદાવધિવિભાગાભાવાત્ ।
ન નિષેધસંભવો ઽર્થમાત્રે હ્યવિભાગે ।
વિષયત્વેનાપેક્ષિતે ન નિષેધ્યમ્ ।
નિષેધ્યત્વેનાપેક્ષિતે ન વિષયવિશેષઃ ।
તત્રાત્યન્તાય નિષેધઃ સ્યાત્ ।
સ ચ ન સિદ્ધત્વેનાસિદ્ધત્વેન વા યુજ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
કસ્યચિત્તાવત્કુતશ્ચિદ્ (કસ્યચિત્કુતશ્ચિદ્ મ્સ્ ચ્; કસ્યચિત્કુતશ્ચિચ્ચ એદિતિઓન્) ભેદપ્રતિપત્તૌ સર્વસ્ય સર્વતો ભેદગતિઃ સ્યાત્, અવિશેષાત્ ।
તસ્માદનેનાસંકીર્ણસ્વભાવેન ભિન્નાવેવ પ્રતિપદ્ય વિષયનિષેધ્યૌ ‘નેદમિહઽ; ‘નાયમયમ્ઽ; ઇતિ વ્યવચ્છેદઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ, સંભવાન્નિયમાચ્ચ ।
ન ચાન્યથા પ્રતિયોગિત્વમ્, સામાન્યોપલબ્ધૌ ચ સ્થાણૌ
પુરુષસ્યાભાવ(મ્સ્ અ; પુરુષાભાવ@ એદિતિઓન્)પ્રતિપત્ત્યભાવાત્ ।
તથા ચ સિદ્ધવિષયનિષેધ્યાઙ્ગીકરણેન વ્યવચ્છેદમાત્રવિધાયિન્યભાવપ્રતિપત્તિઃ પ્રત્યાત્મમુપલક્ષ્યતે ।
તથા ચ ઇતરેતરાશ્રયત્વમ્ ---
અસંકરપૂર્વમભાવજ્ઞાનમ્, તતશ્ચાસંકરસિદ્ધિરિતિ ।
અપિ ચ ન પ્રમાણાનુત્પાદમાત્રાદભાવજ્ઞાનમ્, સુષુપ્તાદાવનુત્પત્તેઃ ।
તસ્માત્સત્સુ પ્રમાણકારણેષુ પ્રમાણાનુત્પાદો ઽભાવજ્ઞાનહેતુરિષ્ટઃ ।
ન ચ તસ્ય સ્વરૂપભેદઃ કશ્ચિત્, યેન સામર્થ્યાતિશયાચ્ચક્ષુરાદિવદ્બોધકઃ, કિં તુ નાન્તરીયકત્વાત્ ।
નાન્તરેણ પ્રમેયાભાવં સત્સુ પ્રમાણહેતુષુ પ્રમાણાનુત્પાદઃ ।
અસત્સુ તુ સત્યપિ પ્રમેયે તદભાવાત્સ્યાદિતિ ।
તથા ચ લિઙ્ગવજ્જ્ઞાનાપેક્ષઃ પ્રતિપત્તેર્જનકઃ, સ ચ યદિ વસ્ત્વન્તરજ્ઞાનમ્, [ક્ક્સ્_58] નાસિદ્ધે વસ્તુભેદે સિધ્યતિ ।
જ્ઞેયભેદાનુમેયો હિ જ્ઞેયાનુમેયાનાં જ્ઞાનાનાં ભેદઃ ।
તથા ચ વસ્તુભેદસિદ્ધિપૂર્વિકૈવાભાવાદ્ભેદાવગતિરિતીતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
અથાત્મનો ઽપરિણામઃ ।
ન સ સ્તિમિતાવસ્થા, સર્વાપ્રતિપત્તૌ કસ્યચિદભાવસ્યાનવગતેઃ ।
તસ્માત્સત્યપિ વસ્ત્વન્તરજ્ઞાનરૂપપરિણામે તજ્જ્ઞાનરૂપપરિણામાભાવો ઽભાવજ્ઞાનહેતુઃ ।
ન ચૈષ વિશેષઃ પ્રાગ્વસ્તુભેદસિદ્ધેઃ સિધ્યતીતિ તદેવેતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
યે ત્વાહુઃ ---
દર્શનાદેવ ભાવાનાં ભેદઃ સિધ્યતિ ।
તથા હિ ---
નિર્વિકલ્પસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય સામાન્યવિષયત્વમપાકુર્વતોક્તમ્ ---
‘તદયુક્તં પ્રતિદ્રવ્યં ભિન્નરૂપોપલમ્ભનાદ્ઽ; ઇતિ ।
યસ્તુ સંયોગાત્સમવાયાદ્વા સંકરઃ, સો ઽભાવાખ્યેન પ્રમાણેનાપનીયત ઇતિ ।
તે પ્રાગેવ પ્રત્યુક્તાઃ ।
યે ઽપિ ---
વિધાયકપ્રત્યક્ષપુરઃસરં પ્રત્યક્ષાન્તરમેવ વસ્તુગ્રહણપ્રતિયોગિસ્મરણેતિકર્તવ્યતાનુગૃહીતાક્ષપ્રતિલબ્ધજન્મ વ્યવચ્છેદકં મન્યન્તે ।
યથૈવ સવિકલ્પસ્ય વસ્તુગ્રહણસ્ય પશ્ચાજ્જન્મ, શબ્દસ્મરણવ્યવધિશ્ચ ---
ન ચાનૈન્દ્રિયકત્વમ્, ઇતિકર્તવ્યતાવિશેષાનુગૃહીતાદિન્દ્રિયાત્તદુત્પત્તેઃ ---
એવં નાસ્તીત્યપિ જ્ઞાનસ્યેતિ બ્રુવન્તઃ ।
તાન્ પ્રતીદમેવ વક્તવ્યમ્ ---
અન્યોન્યસંશ્રયાદ્ભેદો ન પ્રમાન્તરસાધનઃ ।
પ્રત્યક્ષાન્તરસાધન ઇત્યર્થઃ ।
‘અયમસૌ ન ભવતિઽ; ઇતિ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં વા પ્રમાણાન્તરં વા ।
સર્વથા વિષયનિષેધ્યવિભાગાદૃતે ન નિષેધસંભવ ઇતિ ।
કિં ચ
મીયમાનૈકરૂપેષુ ન નિષેધો ઽવકાશવાન્

અપિ ચ સન્માત્રરૂપે સર્વત્ર પ્રતીયમાને તત્સ્વભાવેષુ વસ્તુષુ નેતરાભિમત ઇતરાભિમતપ્રમાણાનુત્પાદઃ, સત્સ્વભાવત્વાત્તયોઃ ।
‘સત્ઽઇતિ ચ સર્વત્ર પ્રમાણસદ્ભાવાત્ ।
પ્રમાણાભાવાચ્ચેતરેતરાભાવજ્ઞાનમિતિ ।
નનુ નાર્થાનાં કિઞ્ચિદભિન્નં રૂપમ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ધિ તદવગમ્યતે (તદવગમ્યેત મ્સ્ અ; તદ્ગમ્યેત એદિતિઓન્) ।
ન ચાર્થમાત્રં દૃષ્ટવતો ઽર્થાન્તરે સ એવાયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાસ્તિ યથૈકાં ગાં દૃષ્ટવતો ગવાન્તરે ।
સચ્છબ્દપ્રત્યયાનુવૃત્તિસ્તુ પાચકાદિવદ્યોગનિબન્ધના ।
પ્રમાણવિષયો હિ ‘સન્ઽ; [ક્ક્સ્_59] ઇત્યુચ્યતે ।
નૈતત્સારમ્ ।
ન ચેદભિન્નરૂપપ્રતિપત્તિઃ, નિર્વિષયત્વમેવ પ્રમાણસ્યાપદ્યેત ।
યતો ન વ્યવચ્છેદમન્તરેણ ભેદપ્રતીતિઃ ।
ન વ્યવચ્છેદઃ કેવલઃ, ન વિધિસહિતઃ, ન વિધેઃ પશ્ચાત્પ્રમાણસ્ય વ્યાપારઃ ।
ન વિધિરેવ વ્યવચ્છેદ ઇતિ વર્ણિતમ્ ।
તત્ર યદ્યેકમપિ ન ગમ્યતે નિર્વિષયતૈવ સ્યાત્ ।
અપ્રત્યભિજ્ઞાનં ચ યદિ ગોવૈલક્ષણ્યાદુચ્યેત સત્યપિ સન્માત્રરૂપાનુગમે, ગવાન્તરે ઽપિ તન્ન સ્યાત્, દેવદત્તવૈલક્ષણ્યાત્ ।
ન હિ યાદૃશો દેવદત્તસ્ય પુનર્દર્શને એકત્વપ્રત્યયસ્તાદૃશો ગવાન્તરે ।
અથાસ્તિ તત્ર તાવત્પૂર્વાપરાનુસન્ધાનમ્, ન તુ સતઃ સદન્તરે ।
કિં ચ ભોઃ અનુસન્ધાનાદેકત્વમ્, નાભિન્નરૂપસંવિદઃ ।
નેદાનીમભિન્નદેશકાલો ઽર્થ એકઃ સ્યાત્ ।
દેશકાલભેદે હિ સો ઽયમિતિ પૂર્વાપરાનુસંધાનમ્ ।
ગોમણ્ડલે ચ મહિષમણ્ડલવિલક્ષણે દેશભેદે ઽપ્યભિન્નરૂપાનુગતાત્ પ્રથમાદેવ નિર્વિકલ્પકાત્પ્રત્યયાદેકાર્થપ્રતિપત્તિરિષ્યતે ।
ન ચ તત્ર કાલભેદાભાવાત્સો ઽયમિત્યવમર્શઃ ।
યથોક્તમ્ ---
નિર્વિકલ્પકબોધે ઽપિ દ્વ્યાત્મકસ્યાપિ વસ્તુનઃ ।
ગ્રહણં લક્ષણાખ્યેયં જ્ઞાત્રા શુદ્ધં તુ ગૃહ્યતે ॥
ન ચ યથા મણિકં દૃષ્ટવતો મણિકાન્તરે ઽનુસન્ધિઃ તથા શરાવં દૃષ્ટ્વા તત્ર મૃજ્જાતિરપ્યપહ્નૂયેત ।
અથાસ્તિ તત્રાપિ, ન તુ યથા મણિકાન્તરે સામાન્યરૂપાણાં ભૂયસ્ત્વાદુત્કટઃ, અલ્પસામાન્યાનુગમાત્ ।
સદન્તરે ઽપિ તથૈવ સ્યાત્ ।
વિસ્તરેણ ચૈતદુપરિષ્ટાદભિધાસ્યત ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
ભેદાભેદાવભાસે દ્વે વિજ્ઞાને ચેત્પરીક્ષ્યતામ્ ।
યદિ મતમ્ ---
વિદ્યેતે તાવદનુવૃત્તવ્યાવૃત્તાભે દ્વે વિજ્ઞાને ।
ન હિ તયોરભાવે ઽનુવૃત્તવ્યાવૃત્તવ્યવહાર સંભવઃ ।
ન ચ વિજ્ઞાનરૂપાદન્યો ઽર્થવ્યવસ્થાહેતુઃ ।
તસ્યાહેતુત્વે ઽભેદો ઽપિ ન સિધ્યેત્ ।
નૈતત્સારમ્ ।
ન હિ વિજ્ઞાનમિત્યેવાર્થં (@મિત્યેવાર્થતત્ત્વં -- એદિતિઓન્) વ્યવસ્થાપયતિ ।
તદપિ હિ પરીક્ષ્યમ્ ---
યુક્ત્યા વિરુધ્યતે નેતિ, પ્રમાણોત્થં નેતિ ।
ન ખલ્વલાતચક્રાદિવિજ્ઞાનેભ્યો ઽર્થતત્ત્વવ્યવસ્થા ।
સ્યાદેતત્ ।
[ક્ક્સ્_60] ન પ્રત્યક્ષં યુક્ત્યાપબાધ્યતે ।
સત્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષતૈવ ભેદજ્ઞાનસ્ય નેત્યાવેદિતમ્, યથા ક્ષેપીયસ્સર્વતોદિક્સંયોગકારિતસ્યાલાતચક્રજ્ઞાનસ્ય ।
તત્ સદપ્યપ્રમાણોત્થં પ્રત્યક્ષસરૂપં સ્વપ્નદૃશ્યાલાતચક્રાદિજ્ઞાનવન્ન તત્ત્વાવગમનિમિત્તમ્ ।
નનૂક્તેન પ્રકારેણ પ્રમાણાદન્યતો ઽપિ ભેદજ્ઞાનસ્યોદયો ન સંભવતિ ।
કો વાન્યથાહ? ન હિ પરમાર્થતો ભેદાવગમો ઽસ્તિ ।
યદિ સ્યાત્, કથં ભેદો ઽપહ્નૂયેત? અપહ્નવે વા કથં તદવગમઃ ।
નાવગમ્યમસ્તિ, અવગમ્યતે ચેતિ દુર્ઘટમ્ ।
કિં તર્હીદમ્? અવિદ્યા વિભ્રમઃ ।
યથાવભાસં વેદ્યસદ્ભાવે ચ ન વિભ્રમઃ, કિં તુ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ।
અસતો ચાવગમો ઽનુપપન્નઃ ।
તસ્માન્ન પરમાર્થતઃ સત્ત્વેન નિરુચ્યતે, નાપ્યસત્ત્વેન, લોકે સિદ્ધત્વાત્સર્વપ્રવાદેષ્વિત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચ જ્ઞાનદ્વયે ઽસ્મિંશ્ચતસ્રઃ કલ્પનાઃ સંભવન્તિ ---
જ્ઞાનભેદાત્સામાન્યવ્યક્તિવિભાગેન વસ્તુદ્વયમ્, યથાહુઃ સંસર્ગવાદિનઃ ।
એકં વા સામાન્યવિશેષાત્મકં વસ્તુ, યથાહુરનેકાન્તવાદિનઃ ।
વિશેષા એવ વા વસ્તૂનિ ।
તેષામાત્યન્તિકભેદનિશ્ચયાસામર્થ્યાત્તદુપાદાનસ્તદ્વિષય એવાભેદઃ કલ્પનાજ્ઞાનગોચરઃ ।
દૃષ્ટા હિ ભિન્નેષ્વભેદકલ્પના ‘વનમ્ઽ; ઇતિ ---
યથાહુરાત્યન્તિકભેદવાદિનઃ ।
અભેદો વા પરમાર્થઃ ।
તસ્યાનવચ્છિન્નસ્યાનન્તસ્ય તથા નિશ્ચેતુમશક્તેરનાદિત્વાચ્ચાવિદ્યાયાસ્તદુપાદાનાસ્તદ્વિષયા ભેદપરિકલ્પનાઃ ।
દૃષ્ટા હિ તરઙ્ગભેદાદભિન્ને ચન્દ્રમસિ ભેદકલ્પના ।
તન્નાપરીક્ષ્ય તત્ત્વનિશ્ચયઃ ।
તત્ર પરીક્ષાયામ્ ---
ન તાવદ્દ્વયમૈકાત્મ્યપ્રખ્યાનાનવકલ્પનાત્

સમવાયકૃતં તચ્ચેન્ન ભેદસ્યાપરિચ્યુતેઃ ।
ન તાવદ્દ્વે વસ્તુની સામાન્યવિશેષૌ, પ્રખ્યાભેદાત્ ।
સમાનાધિકરણત્વેન હીમે પ્રખ્યે જાયેતે ‘સન્ ઘટઃ, ગૌઃ સ્વસ્તિમતીઽ; ઇતિ ।
ન વ્યધિકરણત્વેન યથા નીલપીતપ્રખ્યે, યથા વા ‘દણ્ડો દેવદત્તઃઽ; ઇતિ ।
નાપિ વિશેષણવિશેષ્યભાવેન યથા ‘દણ્ડીઽઇતિ, સંબન્ધસ્યાપ્રતિભાસનાત્ ।
ન ચ વસ્તુભેદવિષયત્વે સામાનાધિકરણ્યમવકલ્પતે સત્યપિ સંબન્ધે ।
સંબન્ધિદ્વયં વિશેષણવિશેષ્યત્વેન દ્વાભ્યામેકયા વા બુદ્ધ્યા ગૃહ્યતે, ન તુ પરસ્પરાત્મત્વેન ।
પરસ્પરાત્મત્વેન ચેહ પ્રતિપત્તિઃ પ્રત્યાત્મવેદનીયા ।
વિપ્રતિપત્તેશ્ચ સામાન્યવિશેષયોર્ [ક્ક્સ્_61] ભેદે ।
નાન્યથા વિપ્રતિપદ્યેરન્ ।
સામાન્યપ્રત્યક્ષે ચ વિશેષપ્રત્યક્ષાભિમાનાત્ ।
અન્યથા ધૂમદૃષ્ટાવિવાગ્નૌ પરોક્ષાભિમાનઃ સ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
ન સંબન્ધમાત્રાદ્ભેદપ્રતિપત્તિઃ, અપિ તુ સંબન્ધવિશેષાત્સમવાયાત્ ।
સ હિ વસ્તુસંશ્લેષાત્મકઃ ।
તન્ન, સમવાયે ઽપિ તાભ્યાં રૂપભેદસ્યાનપાયાત્, અન્યથા ભેદાભાવાદસંબન્ધાત્ ।
તથા ચ નૈકાત્મ્યેન પ્રખ્યા યુજ્યતે ।
અસ્તિ ચેયમ્ ।
અતસ્તયા વિરુદ્ધઃ પ્રખ્યાભેદો ન વસ્તુભેદવ્યવસ્થાયૈ પ્રભવતિ ।
સ્વયં વા વ્યાહતત્વાત્, એકાધિકરણત્વેનોત્પત્તેઃ (એકાધિકરણત્વેનોપપત્તેઃ એદિતિઓન્) ।
નનુ ભેદે ઽપિ પરસ્પરાત્મત્વેન પ્રતિપત્તેર્નિમિત્તં સમવાયઃ ।
તસ્ય ખલ્વેષ સામર્થ્યાતિશયઃ, યેન ભેદવતામર્થાનાં ભેદં તિરોદધાતિ ।
તથા ચ તે ઽભેદેન પ્રકાશન્તે ।
અત્રોચ્યતે ---
ભેદાન્તર્ધાનસામર્થ્યં તસ્ય ભેદે ઽપિ ચેન્મતમ્

હન્તૈકસ્યૈવ તત્કિં ન યદેવમવભાસતે ।
સમવાયસામર્થ્યાચ્ચેદ્ભેદવતોરભેદવતોરભેદાવભાસઃ, હન્તૈકસ્યૈવ વસ્તુનઃ સામર્થ્યવિશેષાન્નાનાવભાસો ઽભ્યુપેયતામ્ ।
વ્યર્થા વસ્તુભેદકલ્પના ।
ન હ્યસ્તિ વિશેષઃ ---
યતો ભિન્નયોરભેદપ્રકાશસંભવઃ, નૈકસ્ય નાનાવભાસસંભવ ઇતિ ।
નનુ જ્વલનાયોગુડાદિષુ દૃષ્ટમેવંવિધં સંસર્ગસ્ય સામર્થ્યમ્ ।
તત્ર દર્શનાત્સંભવી સંસર્ગાદ્ભેદવત્સ્વભેદાવભાસઃ ।
નૈકસ્મિન્નાનાવભાસઃ, અદર્શનાત્ ।
ઉચ્યતે ---
દૃષ્ટઃ સંસર્ગધર્મો ઽયં યદ્યેકમપિ વૈ તથા

નાનાવભાસતે ચિત્રં રૂપમેકં તથા મતિઃ ।
દૃષ્ટં ખલ્વેકમપિ વિવિધાવભાસમ્, યથા ચિત્રં રૂપમ્ ।
તદ્ધિ ખલુ ન નીલાદિસમાહારમાત્રમ્ ।
તેષામવયવસમવાયે રૂપાન્તરાનભ્યુપગમે ચાવયવિનો નીરૂપત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ નીરૂપત્વમેવાવયવિનઃ ।
રૂપસંસ્કારાભાવે હિ ન સ ચાક્ષુષઃ સ્યાત્ ।
ન ચ રૂપિસમવાયાત્સંખ્યાકર્માદિવચ્ચાક્ષુષત્વમ્ ।
એવં હ્યુક્તમ્ ---
‘મહત્યનેકદ્રવ્યસમવાયાદ્રૂપાચ્ચોપલબ્ધિઃઽ; ઇતિ ।
સર્વશ્ચેત્થમવયવી નીરૂપઃ સ્યાત્ ।
અથ નારૂપઃ પ્રતીયત ઇતિ નાયં પ્રસઙ્ગઃ, [ક્ક્સ્_62] ચિત્રો ઽપિ તથેતિ નારૂપઃ ।
તચ્ચાસ્ય રૂપં નીલપીતાદિનિર્ભાસઃ ।
તથા નગરત્રૈલોક્યાદિબુદ્ધયો વિવિધવિષયાકારા નિર્ભાસન્તે ભેદાભાવે ઽપીતિ વિષયાકારજ્ઞાનવાદિનો મન્યન્તે ।
ન ચૈકબુદ્ધિતત્ત્વાવ્યતિરેકાદ્વિષયાકારાઃ પરસ્પરતો ઽપિ વ્યાવર્તન્તે, પ્રાગેવ બુદ્ધેઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
ચિત્રમપિ રૂપં સંસર્ગાદેવૈકાર્થસમવેતસમવાયલક્ષણાત્તથાવભાસતે ।
તદસત્ ।
યતઃ ---
ન ચ સંબન્ધિસંબન્ધઃ સંસર્ગો વ્યવધાનતઃ

સંશ્લેષો હિ સંસર્ગઃ ।
તતશ્ચ પરસ્પરરૂપાવભાસઃ ।
સ ચાવ્યવધાને યુજ્યતે ।
ન તુ સ્વાશ્રયાભ્યાં વ્યવધાને ।
અવયવાવયવિરૂપયોરેકવ્યવધાને ઽપ્યસંશ્લેષઃ, કિમુ દ્વયવ્યવધાને ।
કિં ચ
વ્યવહારે પરોપાધૌ સર્વા ધીર્વ્યાવહારિકી ।
અયથાર્થા યદા ભાવભેદકલ્પસ્તદા મુધા

યસ્ય ખલુ ‘શુક્લો ગૌઃઽ; ઇત્યાદિબુદ્ધયો વ્યવહારાઙ્ગભૂતા દ્રવ્યેષુ ગુણજાત્યુપાધિનિબન્ધનાઃ તસ્યૈતા ન યથાવસ્તુ, જાતિગુણદ્રવ્યાણામન્યોન્યમર્થાન્તરત્વાત્ ।
તથા ચ ન વસ્તુનિબન્ધનો વ્યવહારઃ, બુદ્ધ્યાનુપદર્શિતસ્યાવ્યવહારાઙ્ગવાદ્બુદ્ધ્યુપદર્શિતસ્ય ચ તથાભાવાત્ ।
એવં ચ પ્રત્યયવિરચિતેનૈવાયમર્થેન વ્યાવૃત્તો વ્યવહારો ઽનુવૃત્તશ્ચેતિ વ્યર્થા વસ્તુભેદકલ્પના, કલ્પિતસ્યાપિ તસ્ય વ્યવહારે ઽનુપયોગાદિતરસ્ય ચોપયોગાત્ ।
યથાર્થત્વાય હિ વ્યાવહારિકીણાં બુદ્ધીનાં વસ્તુભેદઃ કલ્પ્યતે ।
કલ્પિતે ચ તસ્મિન્ પરોપાધિત્વાત્તાસાં નાયથાર્થત્વપરિહારઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
અસતિ વસ્તુભેદે ઽયથાર્થમપ્યનુવૃત્તવ્યાવૃત્તાવગ્રહં વ્યાવહારિકં વિજ્ઞાનં નોદેતુમર્હતિ, બીજાભાવાત્ ।
ન ખલુ સ્થાણુશકલાદિષુ પુરુષરજતાદિવિભ્રાન્તયો નિર્બીજાઃ, સામાન્યનિબન્ધનત્વાત્ ।
ઉચ્યતે ---
અયથાર્થધિયો બીજમવશ્યં બાહ્યમેવ ન ।
દૃષ્ટસ્તિમિરકામાદિરાન્તરો ઽપિ હ્યુપપ્લવઃ

[ક્ક્સ્_63] ન વિષયદોષાદેવ સાદૃશ્યાદેરયથાર્થજ્ઞાનમ્, આધ્યાત્મિકેભ્યો ઽપિ તુ દોષેભ્યસ્તિમિરકામશોકાદિભ્યઃ ।
તત્રાસતિ વસ્તુભેદ આધ્યાત્મિકો દોષો ઽવિદ્યાલક્ષણો વ્યાવહારિકજ્ઞાનબીજમિતિ નાર્થો વસ્તુભેદેન ।
અસ્તુ તર્હ્યેકં દ્વ્યાત્મકમ્ ।
એવં હિ પરસ્પરાત્મપ્રતિપત્તિશ્ચ સામાન્યવિશેષયોઃ કલ્પતે ।
વસ્તુવિપરીતશ્ચ નાર્થસામર્થ્યાતિશયઃ કલ્પયિતવ્યઃ ।
વસ્તુનિબન્ધનો વ્યવહારઃ, ન વ્યાવહારિકજ્ઞાનાનામયથાર્થા વૃત્તિઃ ।
સ્યાદેતત્ ---
એકસ્ય દ્વ્યાત્મકતા વિરોધવતી ।
એકં ચ દ્વ્યાત્મકં ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
અપિ ચ સામાન્યં ભેદાન્તરાનુયાયિ ।
તતો વ્યાવૃત્તસ્વભાવો ભેદઃ ।
તયોરેકત્વં હિ વિરોધાદશક્યાવહમ્ ।
નૈતત્સારમ્ ।
વિરુદ્ધમિતિ નઃ ક્વ સંપ્રત્યયઃ? યત્પ્રમાણવિપર્યયેણ વર્તતે ।
યત્તુ યથા પ્રમાણેનાવગમ્યતે તસ્ય તથાભાવે વિરુદ્ધત્વાભિધાને કં બતાયમાશ્રિત્ય હેતું વિરુદ્ધત્વાવિરુદ્ધત્વે વ્યવસ્થાપયેત્? પ્રમાણં ચૈકસ્ય સામાન્યવિશેષાત્મકતામવગમયતિ, વ્યાવૃત્ત્યનુવૃત્તિભ્યાં પ્રખ્યારૂપભેદાત્સામાનાધિકરણ્યાવગમાચ્ચ (ઐકાધિકરણ્યાવગમાચ્ચ એદિતિઓન્) ।
તદિદમસાંપ્રતમ્, યતો નેદૃશાં વિપ્રતિષિદ્ધાર્થજ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યમેવ યુજ્યતે સંશયજ્ઞાનવત્ ।
અન્યથા સંશયવિષયો ઽપિ દ્વ્યાત્મા સ્યાત્, દ્વ્યાભાસત્વાત્તસ્ય સામાનાધિકરણ્યાચ્ચ તદવભાસયોઃ ।
અથ મતમ્ ---
ન સંશયિતે રૂપસમુચ્ચયાવગમઃ, યથા સામાન્યવિશેષવતિ, ‘અયં વા, અયં વાઽઇતિ પ્રતીતેઃ ।
મા ભૂત્સમુચ્ચયઃ, વિકલ્પઃ સ્યાત્ ।
સો ઽપિ ન, વસ્તુનો વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
એકમપિ તર્હિ ન દ્વ્યાત્મકમ્, એકસ્ય દ્વ્યાત્મકતાવિરોધાત્ ।
તત્ર યથા સંશયજ્ઞાનં વિપ્રતિષેધાદપ્રમાણં તથા સામાન્યવિશેષપ્રતિપત્તિરપિ, ઐકાધિકરણ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
ન સંશયજ્ઞાનં વિપ્રતિષેધાદપ્રમાણમ્, નિર્ણયજ્ઞાનેન તુ બાધનાત્ ।
યત્ર તર્હિ ન નિર્ણયસ્તત્ર વિકલ્પાત્મતા સ્યાત્ ।
અપિ ચ યથા બાધાયામેકસ્યાપ્રામાણ્યં નિરાકરણાત્, એવં વિરોધે ઽપિ દ્વયોરેકસ્ય વા જ્ઞાનસ્ય વિરુદ્ધરૂપોપગ્રહે તદ્રૂપાધિગત્યોરન્યોન્યનિરાકરણાત્ ।
તત્રૈકનિરાકરણે [ક્ક્સ્_64] ઇતરસ્માન્નિશ્ચયઃ ।
પરસ્પરનિરાકૃતૌ તુલ્યબલત્વે સન્દેહ ઇતિ ન સંશયજ્ઞાનાદેકસ્ય સામાન્યવિશેષપ્રતિપત્તિર્વિશિષ્યતે ।
તસ્માદિહાનૈકાન્તિકં વસ્ત્વિત્યેવં જ્ઞાનં સુનિશ્ચિતમિતિ સ્વપક્ષોપવર્ણનમ્ ।
અપિ ચ
એકત્વમવિરોધેન ભેદસામાન્યયોર્યદિ ।
ન દ્વ્યાત્મતા ભવેદેકતરનિર્ભક્તભાગવત્

અવશ્યમનેન પદાર્થાનાં ભેદાભેદૌ વ્યવસ્થાપયતા ---
યથા તાવત્સામાન્યમભિન્નં વિશેષા ભિદ્યન્ત ઇતિ ---
ભેદાભેદયોર્લક્ષણં વાચ્યમ્ ।
તત્ર રૂપવિરોધો ઽન્યોન્યાભાવો ભેદલક્ષણમ્ ।
વિપર્યયો ઽભેદલક્ષણમ્ ।
રૂપવિરોધાદ્ધ્યન્યોન્યાભાવપર્યાયાદ્વિશેષા ભિદ્યન્તે ।
ભિદ્યમાનેષ્વપિ તેષુ સામાન્યમભિન્નમ્, વિપર્યયાત્ ।
તત્ર સામાન્યવિશેષયોર્યદિ સ્વરૂપવિરોધો ઽન્યોન્યાભાવઃ, નૈકત્વં ભેદાનામિવ પરસ્પરમ્ ।
અથ સામાન્યવિશેષબુદ્ધ્યેરૈકાધિકરણ્યેનોત્પત્તેઃ સ્વરૂપવિરોધો ઽભ્યુપેયતે, ન તર્હ્યેકં દ્વ્યાત્મકમ્ ।
સામાન્યવિશેષયોઃ સ્વરૂપવિરોધાભાવાદસતિ ભેદે દ્વિત્વાનુપપત્તેઃ ।
યથા ન સામાન્યાંશો દ્વિરૂપો વિશેષાંશો વા રૂપવિરોધાભાવાત્ ---
તત્રૈકસ્મિન્નિર્ભક્તે દ્વિત્વાભાવાત્ ---
તથા સામાન્યવિશેષયોરપિ સામાનાધિકરણ્યબુદ્ધેર્યદિ ન રૂપવિરોધઃ, ન પરસ્પરાત્માભાવઃ (મ્સ્ બ્; પરસ્પરાભાવઃ એદિતિઓન્) ।
દ્વિત્વં ન યુજ્યતે ।
અથ રૂપવિરોધઃ, નૈકત્વમિતિ ।
યદિ મતમ્ ---
ન સ્વરૂપવિરોધાન્નાનાત્વમ્, તદભાવાચ્ચૈકત્વમ્, યેન સામાન્યવિશેષયોઃ સ્વરૂપવિરોધાભાવાદ્દ્વિત્વં ન સ્યાદન્યતરસ્યેવ ભાગસ્ય ।
કિં તુ બુદ્ધે રૂપભેદાભેદાભ્યામ્ ।
સામાન્યવિશેષયોશ્ચ પરસ્પરાત્મત્વેન પ્રતિપત્તેરસત્યપ્યન્યોન્યાભાવલક્ષણે સ્વરૂપવિરોધે બુદ્ધે રૂપભેદાદ્દ્વિત્વમ્ ।
અંશે તુ રૂપાભેદાદેકત્વમ્ ।
અતો વસ્તુનો દ્વિરૂપબુદ્ધિગ્રાહ્યત્વાદ્ દ્વ્યાત્મતેતિ ।
તત્રોચ્યતે ---
ઐકાત્મ્યબુદ્ધેર્ભાગે ચેદેવં વસ્તુનિ તર્હ્યસૌ ।
ન ચેત્કુતસ્ત્યમેકત્વમસ્તિ ચેદ્ દ્વ્યાત્મતા કથમ્

યદિ તર્હિ બુદ્ધેરેકરૂપોપગ્રાહિત્વાદભેદોં ઽશસ્ય, વસ્તુ વિચાર્યમ્ ---
[ક્ક્સ્_65] તત્રાપિ બુદ્ધિઃ કિમેકરૂપોપગ્રાહિણી ન વેતિ ।
તત્ર યદિ નૈકરૂપોપગ્રાહિણી વસ્તુનિ બુદ્ધિઃ ---
સામાન્યવિશેષાત્મકં હિ વસ્તુ ---
તદ્દ્વિરૂપબુદ્ધ્યુપગ્રાહ્યમ્, કથમેકત્વં વસ્તુનઃ? બુદ્ધિરૂપાભેદસ્યાભેદલક્ષણસ્યાભાવાત્, રૂપભેદસ્ય ચ ભેદલક્ષણસ્ય ભાવાત્ ।
અથૈકરૂપોપગ્રાહિણ્યેવ વસ્તુનિ બુદ્ધિઃ, ન દ્વ્યાત્મકત્વમંશવદેવ ।
અથ મતમ્ ---
બુદ્ધિરૂપભેદઃ પરસ્પરાત્માભાવશ્ચ (મ્સ્સ્ અબ્; પરસ્પરાત્મતાભાવશ્ચ -- એદિતિઓન્) ભેદલક્ષણમ્ ।
તત્ર ગવાદયો ભેદા ભિન્નરૂપબુદ્ધ્યુપગ્રાહ્યાઃ પરસ્પરાનાત્માનશ્ચ, ન તુ સામાન્યવિશેષૌ, બુદ્ધિરૂપભેદે ઽપિ પરસ્પરાત્મત્વેન પ્રતિપત્તેઃ ।
એવમપિ સામાન્યવિશેષયોર્ભેદલક્ષણેન વિરહાન્ન દ્વ્યાત્મતા, અંશવદિત્યુક્તમ્ ।
યદિ મન્યેત ---
બુદ્ધિરૂપાભેદઃ (મ્સ્ બ્; બુદ્ધેઃ રૂપાભેદઃ -- એદિતિઓન્) પરસ્પરાત્મપ્રતિપત્તિશ્ચ દ્વે અભેદલક્ષણે ।
તત્રાંશસ્ય રૂપાભેદાદેકત્વમ્, ઉભયોસ્તુ પરસ્પરાત્મત્વપ્રતીતેઃ ।
વિશેષાણાં તુ ન બુદ્ધે રૂપાવિભાગઃ, ન પરસ્પરાત્મપ્રતિપત્તિરિતિ ભિન્ના ઇતિ ।
એવમપ્યભેદલક્ષણે સતિ પરસ્પરાત્મપ્રતિપત્તૌ, ઉભયાભાવે ચ ભેદલક્ષણે ઽવિદ્યમાને, ન દ્વ્યાત્મતા ।
ન ચૈકસ્યાભેદસ્ય દ્વે લક્ષણે યુજ્યેતે ।
લક્ષણાભેદો હ્યભેદં વ્યવસ્થાપયતિ, તદ્ભેદશ્ચ ભેદમ્ ।
લક્ષણભેદે ઽપિ ચેત્તત્ત્વમ્, અન્યત્વં ચ લક્ષણાભેદે ઽપિ યદિ, વ્યર્થતૈવ લક્ષણસ્ય સ્યાદિતિ ।
અપિ ચ સામાન્યવિશેષયોરભેદે,
બુદ્ધ્યન્તરસ્ય વૈયર્થ્યમેકાંશ ઇવ ચાપતેત્ ।
નાનાત્વાદર્થવત્તા ચેદેકત્વાદ્વ્યર્થતા ન કિમ્

બુદ્ધ્યન્તરપ્રવૃત્તિરેવ સામાન્યવિશેષયોરેકવસ્ત્વાત્મતામપાકરોતિ ।
સા હિ નાનાત્મત્વે ભેદેષ્વિવાર્થવતી, અનધિગતાધિગમાત્ ।
એકત્વે તુ યથા સામાન્યવિશેષવિભાગયોઃ સ્વબુદ્ધિસમધિગતયોર્ન વિલક્ષણં બુદ્ધ્યન્તરમર્થ્યતે, તથા સામાન્યબુદ્ધેર્ન બુદ્ધ્યન્તરં વિલક્ષણં વિશેષાધિગમાય પ્રાર્થ્યેત ।
તથા વિશેષબુદ્ધેર્ન સામાન્યાધિગમાય ।
અથ નાત્યન્તમવ્યતિરેકઃ સામાન્યવિશેષયોઃ, વ્યતિરેકો ઽપિ તુ ।
તત્ર વ્યતિરેકાદર્થવત્તેતિ ।
તદસત્ ।
એવમપિ કુત એતત્ ---
વ્યતિરેકાદર્થવત્ત્વં ભેદવત્, ન પુનરવ્યતિરેકાદેકાંશવદ્વૈયર્થ્યમ્? [ક્ક્સ્_66] તુલ્યયોર્હિ ભેદાભેદયોઃ કુત એતત્ ---
ભેદાદેકયા બુદ્ધ્યા ન ગ્રહણમ્, ન પુનરભેદાદ્ગ્રહણમિતિ બુદ્ધ્યન્તરવૈયર્થ્યમ્? ઔત્સર્ગિકશ્ચ હેત્વભાવે ફલાભાવઃ સ્વભાવસિદ્ધઃ ।
તસ્ય હેતુભાવે ફલભાવો ઽપવાદઃ ।
તત્રાભેદે હેતુભાવાદેકયૈવ બુદ્ધ્યોભયાધિગમો યુક્તઃ ।
નૈકત્વે ઽન્યતરાધિગમહેતુર્નાસ્તીતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
અથાપિ કથઞ્ચિન્નાસ્તીત્યુચ્યેત ।
તથાપ્યસ્તિ તાવત્, એકત્વાત્ ।
તત્ર હેતુભાવાત્ ફલભાવઃ સ્યાત્, તસ્ય કારણત્વાત્ ।
ન ત્વભાવો ઽભાવસ્ય કારણમ્ ।
સ્વભાવસિદ્ધસ્ત્વભાવઃ ફલસ્ય ।
તસ્ય હેતુનિબન્ધનઃ ફલભાવો નિવર્તકઃ ।
સ ચ હેતુરુભયત્રાસ્તિ તાવત્ ।
અસત્ત્વં ત્વનુપયોગમ્, અકારણત્વાદિતિ ।
અપિ ચ
સામાન્યં ન હિ વસ્ત્વાત્મા ન ભેદશ્ચિત્ર એવ સઃ ।
તસ્યાનન્વયતો ભેદવાદઃ શબ્દાન્તરાદયમ્

યસ્યૈકમુભયાત્મકં વસ્તુ ન તસ્ય સામાન્યમાત્રં વસ્તુન આત્મા ન વિશેષમાત્રમ્ ।
તન્માત્રત્વે વસ્તુભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્ સંભિન્નોભયરૂપઃ શબલો વસ્ત્વાત્મા ।
ન ચ શબલસ્યાન્યત્રાનુગમઃ ।
યસ્ય ત્વનુગમઃ સ વસ્તુરૂપં ન ભવતિ ।
તથા ચ શબ્દાન્તરમવલમ્બ્ય ભેદા એવ સત્યા ઇત્યેતત્પ્રતિપાદ્યતે શબ્દાન્તરેણ વા હેતુના દ્વ્યાત્મકમેકમિતિ ।
અનુગન્તુરવસ્તુસ્વભાવત્વે કલ્પનાવિષયત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
મા ભૂદ્વસ્તુ તદંશત્વં તુ ન વાર્યતે ।
અન્યથા નિર્બીજા કલ્પનાપિ ન ભવેત્ ।
કઃ પુનરયમંશો નામ ।
ન તાવદ્વસ્ત્વેવ ।
તન્માત્રરૂપત્વે વસ્તુનો ભેદપ્રસઙ્ગ ઇત્યુક્તમ્ ।
નાપિ વસ્તુનો ઽન્યત્સ્વયં વસ્તુ, સામાન્યવિશેષતદ્વતાં ત્રયાણાં વસ્તૂનાં પ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ ન વસ્ત્વેવ નાન્યત્સ્વયં વસ્તુ ।
પરિશેષાત્ કલ્પનાવિષયસ્તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વચનીયઃ ।
નનુ નાંશોં ઽશિનો ઽર્થાન્તરં નાપિ સ એવ, ઉભયથાનંશત્વાત્ ।
નાપ્યવસ્તુ, અત એવ ।
ન હિ ખપુષ્પં કસ્યચિદંશો ભવતિ ।
તત્રાંશાનુગમે વસ્ત્વેવાનુગતં ભવતિ તસ્ય તદવ્યતિરેકાત્ ।
નૈતત્સારમ્ ।
[ક્ક્સ્_67] અનનુગમાદંશાન્તરસ્ય કિં ન વસ્તુનો ઽનનુગમઃ ।
અપિ ત્વનનુગમ (અપિ ત્વનનુગમ -- એદિતિઓન્) એવ તસ્ય સમુદાયાત્મકત્વાદેકાભાવે ઽપ્યભાવાત્ ।
તથા હિ ---
ઇતરેતરાપેક્ષૌ વા સામાન્યવિશેષૌ વસ્તુ, તત્સમાહારો વા ।
ઉભયથાર્થાન્તરે વિશેષસ્યાભાવાન્ન વસ્ત્વન્વયઃ ।
પ્રત્યેકમનપેક્ષયોર્વસ્તુત્વે નોભયાત્મકમેકં વસ્તુ સ્યાદિતિ સુષ્ઠૂચ્યતે ---
તસ્યાનન્વયતો ભેદવાદઃ શબ્દાન્તરાદયમિતિ ।
યદિ વાખિલભાવાનામભેદાત્તદતત્ત્વતઃ ।
અભેદવાદાશ્રયણં સ્યાદન્યવિધયા ગિરા

અંશાનુવૃત્ત્યા વા વસ્ત્વનુગમે ઽદ્વૈતવાદઃ ।
તથા હિ ---
ગૌઃ સ્વતસ્તાવદ્ગૌઃ, સદ્દ્રવ્યાદિરૂપાનુગમાદશ્વવસ્તુનો ઽનુગમાદશ્વઃ ।
તદેવં ગૌર્ગૌશ્ચાશ્વશ્ચ ।
અશ્વો ઽપિ તાવદશ્વઃ સદ્દ્રવ્યાદિરૂપાનુગમેન ગોવસ્તુનો ઽન્વયાદ્ગૌઃ ।
તદેવમશ્વો ઽપ્યશ્વો ગૌશ્ચ ।
તદેવં સર્વભાવાનાં તદ્ભાવાન્યભાવાભ્યામભેદ ઇત્યદ્વૈતં જગદિત્યુક્તમન્યપ્રકારયા વાચા ।
સત્યમ્, દ્વૈતમપ્યસ્તિ ।
યતસ્તદ્ભાવાન્યભાવાભ્યામભેદઃ ।
નૈતત્સારમ્ ।
ગૌરપિ ચેદશ્વો ગૌશ્ચાશ્વશ્ચ ।
તત્કુતો ઽન્યત્વમ્? ગૌરશ્વ ઇત્યપિ (ગૌશ્ચાશ્વશ્ચેત્યપિ -- એદિતિઓન્) ભેદાભિધાનમનિબન્ધનમેવ ।
સિદ્ધે હિ ગવાશ્વભેદે એતદુપપદ્યતે ।
ગવાશ્વસ્ય તુ પ્રત્યેકં ગવાશ્વત્વે ભેદાભાવાદનિબન્ધનમેવ તત્ ।
નનુ વિશેષાંશાનાં વ્યાવૃત્તેરન્યત્વસિદ્ધિઃ ।
તથા ચ દ્વૈતાદ્વૈતાત્મકં જગદિતિ ।
અથ વિશેષવ્યાવૃત્તેરન્યત્વસિદ્ધિઃ ।
કિમુભયરૂપત્વાદ્વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરે ઽનુગમો નાસ્તિ? અશ્વવસ્તુ ગોવસ્તુ ન ભવતિ ।
અથાસ્ત્યનુગમઃ, અશ્વો ઽપિ ગૌર્ભવતિ? તત્ર પૂર્વસ્મિન્કલ્પે વસ્તુનો ઽનન્વયાદનુયતશ્ચાવસ્તુત્વાદ્ભેદવાદ ઇત્યુક્તમ્ ।
અથ વિશેષવ્યાવૃત્તાવપિ તદ્વસ્ત્વનુગતમ્, ભવત્યશ્વો ગૌઃ (ભવત્યશ્વો ઽપિ -- એદિતિઓન્) ।
કુતો ઽન્યત્વસિદ્ધિઃ? યદિ મતમ્ ---
અનુગતં ચાનનુગતં ચાશ્વે ગોવસ્તુ ।
ભવતિ ચાશ્વો ગૌઃ ।
ગૌસ્તુ ગૌરેવ ।
ભવત્યેવ હિ તત્ર ગોવસ્તુ ।
તતો ઽન્યત્વસિદ્ધિરિતિ ।
અથ ગોવસ્તુ કથં વક્તવ્યમ્? કિં યદ્ગૌર્ભવત્યેવ, અથ યન્ન ભવત્યપિ? તત્ર પૂર્વસ્યાં કલ્પનાયાં ન વસ્તુનો ઽનુગમ ઇત્યનન્વિતાનિ વસ્તૂનિ ।
દ્વિતીયસ્યાં [ક્ક્સ્_68] વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરે ઽન્વયાદદ્વૈતમ્ ।
સર્વથા યેન વિશેષેણાયમશ્વાદ્ગોવસ્તુ વ્યવસ્થાપયત્યન્યત્ તદ્વિશેષયુજસ્તુ તસ્યાનન્વયાદ્ભેદવાદઃ ।
અથાનન્વયદોષાન્ન વિશેષમાશ્રયતિ અભેદવાદ ઇતિ ન દ્વૈતાદ્વૈતકલ્પનોપપદ્યત ઇતિ ।
દ્રવ્યપર્યાયાર્થકાનાં નય એતેન વારિતઃ ।
તેષામપિ દ્રવ્યનયઃ પર્યાયનય એવ વા

યે ચ ---
દ્રવ્યં નિત્યં મૃત્સુવર્ણાદિ ।
તસ્ય (તસ્ય તુ મ્સ્ અ; તસ્ય ચ -- એદિતિઓન્) ઘટરુચકાદયઃ પર્યાયા વિશેષાખ્યા અપાયિન ઉપાયિનશ્ચાવ્યતિરેકાઃ ।
ન ચ તે દ્રવ્યમેવ, તસ્ય સ્થિતિમત્ત્વાત્ ।
ન ચ તતો ઽત્યન્તં વ્યાવર્તન્તે, ભેદેનાનુપલબ્ધેઃ ।
દ્રવ્યસ્યૈવ રુચકાદિરૂપેણ પ્રત્યયાત્ ।
એવં દ્રવ્યપર્યાયરૂપં વસ્તુ ।
અથ (મ્સ્ બ્; અથ -- એદિતિઓન્) તુ દ્રવ્યમેવ સ્યાત્, વર્ધમાનકભઙ્ગેન રુચકક્રિયાયાં ન કિઞ્ચિદુત્પન્નં નષ્ટં વેતિ પ્રીતિશોકૌ તદર્થિનોર્ન સ્યાતામ્ ।
અથ તુ પર્યાયમાત્રમ્, હેમાર્થિનો મધ્યસ્થતા ન સ્યાત્ ।
પર્યાયમાત્રે હિ હેમ્નિ હેમ્નો વિનાશાત્પર્યાયવિનાશે કથં મધ્યસ્થતા? ઉત્પાદે વા? તસ્માદ્દ્રવ્યપર્યાયરૂપત્વાદ્વસ્તુન ઉત્પત્તિસ્થિતિભઙ્ગાનામેકત્ર સંભવાદ્દ્રવ્યરૂપસ્થિતેર્માધ્યસ્થ્યમ્, પર્યાયયોરુત્પત્તિવિનાશાભ્યાં પ્રીતિશોકાવવકલ્પેતે ઇતિ ---
મન્યન્તે ।
તન્નીતિરપ્યનેનૈવ નિરાકૃતા પ્રકારેણ ।
તથા હિ ---
તેષામપિ વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરાન્વયે ઽપિ ભાગાભાવાદ્દ્રવ્યમાત્રં સ્યાત્ ।
અથ ન વસ્ત્વન્વેતિ દ્રવ્યપર્યાયરૂપત્વાદ્વસ્તુનઃ, પર્યાયાન્તરે ચ પર્યાયાન્તરસ્યાનનુગમાદનન્વિતાનિ તર્હિ વ્યાવૃત્તસ્વભાવાનિ વસ્તૂનિ ।
યસ્યાનુગમઃ કલ્પ્યતે તન્માત્રરૂપસ્યાવસ્તુત્વાત્પર્યાયમાત્રમ્ ।
અવસ્થિતં હિ દ્રવ્યમુચ્યતે ।
ન ચૈવમવસ્થિતં કિઞ્ચિદેકં વસ્ત્વસ્તિ ।
વસ્તુનસ્ત્વપોદ્ધૃતસ્યાંશસ્યાવસ્થાનકલ્પના કલ્પનૈવ ।
વસ્તુનશ્ચિત્રત્વાત્, તસ્ય ચાતથાભાવાદિતિ ।
અપિ ચ
ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાનામેકત્ર સમવાયતઃ ।
પ્રીતિમધ્યસ્થતાશોકાઃ સ્યુર્ન સ્યુરિતિ દુર્ઘટમ્

[ક્ક્સ્_69] યસ્ય ખલુ દ્રવ્યાત્પર્યાયા ભિદ્યન્તે તસ્ય ---
દ્રવ્યમાત્રાર્થિનો દ્રવ્યસ્ય સ્થિતેર્વિનાશાભાવાદપૂર્વસ્યાનુત્પાદાન્મધ્યસ્થતા, રુચકાર્થિનસ્તસ્યાપૂર્વસ્યોત્પત્તેઃ પ્રીતિઃ, વર્ધમાનકાર્થિનસ્તસ્ય વિનાશાચ્છોકઃ ---
ઇતિ વ્યવસ્થા કલ્પતે ।
યસ્ય તુ ન પર્યાયેભ્યો ઽન્યદ્દ્રવ્યં
(મ્સ્ અ; યસ્ય તુ પર્યાયેભ્યો ઽનન્યદ્દ્રવ્યં -- એદિતિઓન્) ન દ્રવ્યાદન્યે પર્યાયાઃ, તસ્ય ઉત્પત્તિસ્થિતિભઙ્ગાનામેકત્ર સમવાયે દ્રવ્યાર્થિનો મધ્યસ્થતા ભવેત્, ન ભવેચ્ચ ।
પ્રીતિશોકૌ સ્યાતામ્, ન સ્યાતામ્ ।
ન હિ તદ્દ્રવ્યમવતિષ્ઠત એવ, વિનશ્યત્યપૂર્વં ચોત્પદ્યતે ।
તત્ર વિનાશાદપૂર્વોત્પત્તેશ્ચ પ્રીતિશોકૌ સ્યાતામ્, ન મધ્યસ્થતા ।
મધ્યસ્થતા ચ સ્થિતેઃ સ્યાત્ ---
ઇતિ દુર્ઘટમાપદ્યેત ।
તથા વર્ધમાનકાર્થિનસ્તન્નાશાચ્છોકઃ સ્યાત્ ।
ન ચ સ્યાત્, સ્થિતેઃ ।
પ્રીતિશ્ચ તસ્યાપૂર્વસ્યોત્પાદાત્સ્યાત્ ।
ન ચ ભવેત્, પૂર્વસ્યૈવ સ્થિતેઃ ।
વિનાશાચ્ચ શોકઃ સ્યાદિતિ ।
અથ ભેદો ઽપ્યસ્તીતિ નાયં દોષઃ ।
અભેદો ઽપ્યસ્તીતિ કિં ન ભવતિ? અથ નાત્યન્તમભેદઃ, તેન ન સંકરઃ ।
નાત્યન્તમભેદ ઇતિ વ્યવસ્થાપિ ન યુજ્યતે ।
ન ચાસ્ય કિઞ્ચિત્ક્વચિદેકાન્તતઃ સર્વત્રાનેકાન્તમભ્યુપયતઃ, યેનાયં વિશેષ ઉચ્યતે ---
નાત્યન્તમભેદ ઇત્યસંકર ઇતિ ।
તથા ચ
નૈકાન્તઃ સર્વભાવાનાં યદિ સર્વવિધાનતઃ ।
અપ્રવૃત્તિનિવૃત્તીદં પ્રાપ્તં સર્વત્ર હી જગત્

યદા હિ સર્વપ્રકારેષ્વનૈકાન્તિકત્વં ભાવાનામ્, તથા સતિ ---
નાયં લોકઃ ક્વચિદભિમતસાધનતાપ્રકારમવધાર્ય પ્રવર્તેત, યતો નાસૌ તથૈવ ।
નાપિ નિવર્તેત, યતો નાસાવતથૈવ ।
તથા દુઃખહેતોર્ન નિવર્તેત, નાસૌ તથૈવ ।
નાપિ ન નિવર્તેત, યતો નાસાવતથૈવ ---
ઇતિ કષ્ટાં બત દશામાપદ્યેત ।
અથ વા યદુક્તમ્ ---
પ્રીતિમધ્યસ્થતાશોકાઃ સ્યુર્ન સ્યુરિતિ દુર્ઘટમિતિ, તત્ર બ્રૂયુઃ ---
સર્વવસ્તુષુ સર્વપ્રકારાણામનૈકાન્તિકત્વાત્કા દુર્ઘટતા? તથા હિ ---
પ્રીતિમધ્યસ્થતાશોકા નૈકાન્તતઃ સન્તિ, નૈકાન્તતો ન સન્તીતિ ।
અત્રોચ્યતે ---
નૈકાન્તઃ સર્વભાવાનામિતિ ।
યદિ ખલુ પ્રીત્યાદીનાં સદસત્ત્વે [ક્ક્સ્_70] નૈકાન્તિકે (ઽનૈકાન્તિકે -- એદિતિઓન્) ---
ન પ્રીત્યર્થી પ્રીતિસાધનેષુ પ્રવર્તેત, પ્રીતેર્વિદ્યમાનત્વાત્ ।
નાપિ ન પ્રવર્તેત, તસ્યા અભાવાત્ ।
તથા દુઃખનિવૃત્ત્યર્થી ન દુઃખસાધનસંપર્કં પરિહરેત્, તસ્યાસત્ત્વાત્ ।
નાપિ ન પરિહરેત્, તસ્ય સત્ત્વાત્ ---
ઇત્યપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિકં બત વિશ્વમાપન્નમિતિ ।
એવં તાવન્ન દ્વે વસ્તુની, નૈકં દ્વ્યાત્મકમ્ ।
તત્ર દ્વયમવશિષ્યતે ---
ભેદઃ સત્યઃ, તદુપાદાનાભેદકલ્પના ।
અભેદો વા સત્યઃ, તદુપાદાના ભેદકલ્પનેતિ ।
તત્ર ---
આપેક્ષિકત્વાદ્ભેદો હિ ભેદગ્રહપુરસ્સરઃ ।
નૈકજ્ઞાનં સમીક્ષ્યૈકં ન ભેદં તત્ત્વહાનતઃ

ન ભેદમુપાદાયાભેદકલ્પના ।
કુતઃ? આપેક્ષિકો હિ ભેદો નાન્યમનપેક્ષ્ય શક્યતે ગ્રહીતુમ્ ।
ન ચાગૃહીતો ભેદો ઽભેદકલ્પનાયા ઉપાદાનં ભવતિ ।
પરાપેક્ષત્વે ચાસ્ય ગ્રહણમનુપપન્નમ્ ।
યતો નાગૃહીતે ભેદે પરાત્માનૌ વ્યવતિષ્ઠેતે ।
ન ચ પરાત્મવ્યવસ્થામન્તરેણ ભેદગ્રહો ઽસ્તીતિ પ્રાક્પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
ન ત્વેવમ્ (મ્સ્ અ; ન ચૈવમ્ -- એદિતિઓન્) અભેદગ્રહણમભેદગ્રહણાપેક્ષમ્ ।
નાપિ ભેદગ્રહણાપેક્ષમ્, અભેદહાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ ભેદે ગૃહીતે ઽભેદસ્યાવકાશો ઽસ્તિ ।
તત્રાભેદં ગૃહીત્વા તમુપાદાય તસ્ય યથાવન્નિશ્ચયાશક્તૌ વ્યવચ્છેદકલ્પનોપપદ્યતે, યથૈકબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યેષુ ઘટાદિષ્વવયવવિભાગકલ્પના ।
ન તત્ર ભેદોપાદાનાભેદકલ્પના ।
ભેદો હિ પરમાણુષુ વ્યવતિષ્ઠતે ।
તે ચાતીન્દ્રિયાઃ ।
નનુ ચૈકત્વમપ્યનુસન્ધાનપ્રત્યયાવસેયમ્ ।
સ ચ ન ભેદમન્તરેણ ।
ભેદાસ્પર્શે (ભેદાસંસ્પર્શે -- એદિતિઓન્) હિ કિં કેનાનુસન્ધીયતામિતિ ।
પ્રત્યુક્તમેતત્ ---
નેદાનીમભિન્નદેશકાલો ઽર્થ એકઃ સ્યાત્ ।
અસતિ ચૈકસ્મિન્ કિમાશ્રયા ભેદાશઙ્કા સ્યાત્, યસ્યાનુસંધાનાદેકત્વમુચ્યત ઇતિ ।
અપિ ચ સર્વપ્રત્યાત્મવેદનીયમેતદભેદોપાદાનો ભેદ ઇતિ ।
તથા હિ ---
આલોચ્યતે વસ્તુમાત્રં જ્ઞાનેનાપાતજન્મના ।
અચેત્યમાનો ભેદો ઽપિ ચકાસ્તીત્યતિસાહસમ્

[ક્ક્સ્_71] વસ્તુમાત્રવિષયં પ્રથમમવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષમ્ ।
તત્પૂર્વાસ્તુ વિકલ્પબુદ્ધયો વિશેષાનવગાહન્ત ઇતિ સર્વપ્રત્યાત્મવેદનીયમ્ ।
સ્યાદેતત્ ---
વિશિષ્ટરૂપોપગ્રાહ્યેવ પ્રત્યક્ષમ્ ।
સ તુ ભેદઃ શબ્દેનાસંસ્પર્શાન્ન તથોપલક્ષ્યતે, યથા વિકલ્પબુદ્ધૌ ।
તદયુક્તમ્, વિપ્રતિષેધાત્ ।
ન ચોપલક્ષ્યતે પ્રત્યક્ષબુદ્ધૌ વિશેષઃ પ્રકાશતે ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
અતો ઽતિસાહસમુચ્યતે ।
યસ્તુ સંવિત્તાવેવ વિપ્રતિપદ્યતે સર્વાનાત્મવ્યાવૃત્તસ્પષ્ટપ્રતિભાસં પ્રત્યક્ષમિતિ વદન્, તસ્યોત્તરમ્ ---
‘આહુર્વિધાતૃપ્રત્યક્ષમ્ઽ; ઇત્યાદ્યુક્તમેવેતિ ।
કિં ચ
પ્રતિષ્ઠિતં ચ વિજ્ઞાનમર્થમાત્રાવલમ્બનમ્ ।
ભેદેષુ ત્વપ્રતિષ્ઠત્વમસ્તીન્દ્રિયધિયામપિ

વસ્તુદ્વયાનુપપત્તેરેકસ્ય ચ દ્વ્યાત્મતાયોગાદવશ્યકલ્પનીયે ઽન્યતરસ્ય મિથ્યાત્વે યુક્તં વિશેષાવભાસસ્ય મિથ્યાત્વમ્, રજતાદિવિભ્રાન્તિષુ દર્શનાત્ ।
ન ચ વસ્તુમાત્રાવભાસસ્ય ।
ન હિ વસ્તુમાત્રવ્યભિચારઃ ક્વચિજ્જ્ઞાને દૃષ્ટો ઽસ્તિ, અન્તતસ્તસ્યૈવ વસ્તુનઃ પ્રતિભાસનાત્ ।
દૃષ્ટતદ્ભાવસ્યૈવ તત્કલ્પના લઘ્વી, કૢપ્તત્વાદ્યોગ્યતાયાઃ, ઇતરત્ર તુ કલ્પ્યત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
માનસ્ય એવ બુદ્ધયઃ કૢપ્તયોગ્યભાવા મિથ્યાત્વં પ્રતિ, નેન્દ્રિયજન્માનઃ ।
ઇન્દ્રિયબુદ્ધિસમધિગમ્યાશ્ચ ભેદા ઇતિ ।
એતચ્ચ વાર્તમ્ ।
ઇન્દ્રિયદોષાનુવિધાયિત્વાદ્ભ્રાન્તીનામિતિ (@દોષવિશેષાનુવિધાયિ@ -- એદિતિઓન્) ।
અપિ ચ યસ્ય મતમ્ ---
વ્યાવૃત્તસ્વલક્ષણા ભાવાઃ ।
તેન તે ઽન્યોન્યાભાવસ્વભાવા વ્યાકર્તવ્યાઃ, તદ્વિશેષણા વા ।
નાન્યથા વ્યાવૃત્તશબ્દો ઽર્થવાન્ ભવતિ, તસ્યેતરેતરાભાવનિમિત્તત્વાત્ ।
તત્ર
અન્યોન્યાભાવરૂપત્વં સર્વેષાં ન પ્રકલ્પતે ।
તત્રોપાધૌ પ્રતીયન્તાં તથા ભિન્ના ન રૂપતઃ

એકસ્મિન્નનપેક્ષે સ્થિતે તદભાવરૂપો ઽન્યો વ્યવતિષ્ઠતે ।
સર્વે તુ નાન્યોન્યાભાવરૂપાઃ કલ્પન્તે, પરસ્પરાશ્રયસ્થિતિત્વાત્ ।
અથ વિશેષણમન્યોન્યાભાવઃ ।
કામમ્, અતદાત્માનો ઽપિ વિશેષણાનુરાગાત્તથાવગમ્યન્તામ્ ।
ન તુ સ્વભાવભેદઃ [ક્ક્સ્_72] સ્યાત્ ।
નનુ નાન્યોન્યાભાવો નામ કશ્ચિત્, યો ભાવાનાં તત્ત્વં વિશેષણં વા સ્યાત્ અર્થસિદ્ધિરેવૈષા ।
ન ચેદન્યોન્યાભાવો કશ્ચિત્, સિદ્ધસ્તર્હ્યભેદ ઇતિ ।
અપિ ચ ભેદત્વાદેવ વિશ્વસ્ય ભેદો ઽભેદોપાદાન ઇતિ શક્યતે ઽનુમાતુમ્ ।
દૃષ્ટો હિ મણિકૃપાણદર્પણાદિષ્વભિન્નમુખોપાદાનસ્તદ્ભેદઃ ।
ન ચ તત્ર ભાવાન્તરોત્પત્તિઃ, વિરુદ્ધપરિણામત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્ ---
અભેદો ઽપિ શક્યો ભેદોપાદાનો ઽનુમાતુમ્, વનાભેદસ્ય તરુભેદોપાદાનત્વાત્ ।
ન, ભેદાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવં હિ ન કશ્ચિદેકો ઽભિન્નઃ પરમાણુરપિ ।
તદભેદો ઽપિ હિ ભેદોપાદાનઃ સ્યાદ્વનાદિવત્ ।
તથા તદંશાભેદો ઽપીત્યનવસ્થાયામેકસ્યાભાવાત્તત્સમુચ્ચયરૂપો ઽભેદો ન સ્યાત્ ।
અથ ક્વચિદવતિષ્ઠતે સ એકઃ ।
તદભેદો ન ભેદોપાદાન ઇતિ વ્યભિચારઃ ।
તદિદમુચ્યતે ---
દપર્ણાદૌ મુખસ્યેવ ભેદો ઽભેદાવલમ્બનઃ ।
ભેદાવલમ્બનો ઽભેદો ન તથા તદભાવતઃ

અપિ ચ
પ્રત્યેકમનુવિદ્ધત્વાદભેદેન મૃષા મતઃ ।
ભેદો યથા તરઙ્ગાણાં ભેદાદ્ભેદઃ કલાવતઃ

અભેદાનુવિદ્ધત્વાત્પ્રત્યેકં વિશ્વસ્ય ભેદો મૃષા ।
યથા જલતરઙ્ગેષુ ચન્દ્રમસઃ ।
તત્ર હિ પ્રત્યેકં ચન્દ્રમા ઇત્યભેદાન્વયઃ, તથા વિશ્વસ્ય ભેદે ઽપિ પ્રત્યેકમ્ ‘ઇદમ્ઽ; ‘તત્ઽ; ‘અર્થઃઽ; ‘વસ્તુઽઇત્યભેદાન્વયઃ ।
તરુભેદસ્તુ યદ્યપિ ન મૃષા, વનમિત્યભેદાનુગમશ્ચ ન પ્રત્યેકમ્ ।
ન હિ પ્રત્યેકં તરુષુ વનમિતિ બુદ્ધિઃ ।
અતો ન તેન વ્યભિચારઃ ।
એતદર્થં ચ પ્રત્યેકમિત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચ ---
એકસ્યૈવાસ્તુ મહિમા યન્નાનેવ પ્રકાશતે ।
લાઘવાન્ન તુ ભિન્નાનાં યચ્ચકાસત્યભિન્નવત્

ઇદં તાવદયં ભેદવાદી પ્રષ્ટવ્યઃ ---
કથમયં વ્યાવૃત્તસ્વલક્ષણેષ્વભેદાવભાસો ઽનુવૃત્તવ્યવહારશ્ચ? યદિ સાદૃશ્યાત્, તદત્યન્તમનન્વિતેષ્વનુપપન્નમ્ ।
અથ વ્યાવૃત્તેરગ્રહાત્ ---
કો હિ ગુઞ્જાપ્રવાલાદીનાં રાગવ્યાવૃત્તિમવગ્રહીતું ક્ષમતે ---
[ક્ક્સ્_73] ઇતિ ।
તદસત્ ।
વ્યાવૃત્તસ્વભાવસ્ય તદગ્રહે ગ્રહણમેવ હિ ન સ્યાત્ ।
અથ નિશ્ચયપ્રત્યક્ષયોરાત્મભેદાદનિશ્ચયાત્ ।
તદસત્, ઉભયરૂપવ્યવહારદર્શનાત્ ।
તથા હિ ---
કાલાક્ષ્યાં ગોસામાન્યનિબન્ધનશ્ચ વ્યવહારો ગવાન્તરવ્યાવૃત્તિશ્ચ દૃશ્યતે ।
ન ચ ગવાન્તરવ્યાવૃત્તેરનિશ્ચયે સ યુજ્યતે ।
અથૈકાર્થક્રિયાકારિત્વાદતત્ક્રિયાવ્યાવૃત્તેસ્તુલ્યત્વાત્ ।
તદપ્યસાંપ્રતમ્, અર્થક્રિયાણામપિ ભેદાદતત્ક્રિયાવ્યાવૃત્તેસ્તુલ્યત્વાયોગાત્ ।
નૈકસાધ્યાન્યસ્યાર્થક્રિયા યેનાતત્કારિવ્યાવૃત્તિસ્તુલ્યા સ્યાત્ ।
વસ્તુસ્વભાવશ્ચ વ્યાવૃત્તિઃ પ્રતિવસ્તુભેદાન્ન તુલ્યા ।
અથાસ્વભાવાઃ, તેષાં કથં તુલ્યા? અથાનાદિવાસનોપાદાનો ન વસ્તુગતવિશેષાપેક્ષઃ ।
તદપ્યયુક્તમ્, નિયમાત્ ।
કાસુચિદેવ હિ વ્યક્તિષુ કશ્ચિદેવાવભાસઃ (મ્સ્ બ્; કશ્ચિદેવાભેદાવભાસઃ -- એદિતિઓન્), સ વાસનામાત્રોપાદાનત્વે ન યુજ્યતે ।
તસ્માત્પ્રકૃત્યૈવ કેચિત્કસ્યચિદભેદાવમર્શસ્ય યોગ્યાઃ કેચિન્નેતિ સ્વભાવવિપરીતા ભાવાનાં સામર્થ્યાતિશયા કલ્પયિતવ્યાઃ ।
તથા સત્યેવં ગૌરવાત્કલ્પનાયાઃ ।
એકસ્યૈવાસ્તુ માહાત્મ્યં યદેકો ઽપિ નાનેવાવભાસતે (નાનેવ ભાસતે -- એદિતિઓન્), લઘુત્વાત્કલ્પનાયાઃ ।
ન તુ ભિન્નાનાં તે સામર્થ્યાતિશયાઃ, યદમી અભિન્ના ઇવ ભાસન્તે (ઇવાવભાસન્તે -- એદિતિઓન્) ।
ભેદવ્યવહારશ્ચ (ભેદવ્યવહારાશ્ચ -- એદિતિઓન્) યથાવભાસં ભેદવાદિનામિવાભેદવ્યવહાર ઉપપદ્યતે (@વ્યવહારા ઉપપદ્યન્તે -- એદિતિઓન્) ।
તથા હિ ---
આત્યન્તિકભેદવાદિનાં યથાવભાસમભેદવ્યવહારઃ, ન યથાવસ્તુ ।
સંસર્ગવાદિનામપિ સામાન્યસ્યાર્થસ્યાર્થાન્તરત્વાદ્યથાવભાસમેવ ભેદેષ્વભેદવ્યવહારઃ ।
યે ઽપ્યનર્થાન્તરવાદિનઃ, તેષામપિ શબલત્વાદ્વસ્તુનસ્તસ્ય ચાનન્વયાદ્યથાવભાસમેવોભયવ્યવહારઃ ।
ન વસ્ત્વનુપાતીતિ દર્શિતમિતિ ।
યથાનુવૃત્તવ્યવહારસિદ્ધિં યથાવભાસં કથયન્તિ બાહ્યાઃ ।
તથૈવ ભેદવ્યવહારયોગં વદન્તિ વેદાન્તવિવેકભાજઃ