Brahmasiddhi · अध्याय 1

आनन्दमेकममृतमजं विज्ञानमक्षरम् ।
असर्वं सर्वमभयं नमस्यामः प्रजापतिम्

वेदान्तेषु विप्रतिपद्यन्ते विपश्चितः ---
केचिदप्रामाण्यं मन्यन्ते, आत्मनः प्रमाणान्तरसिद्धत्वे तेषामनुवादकत्वम्, असिद्धत्वे संबन्धाग्रहणात्, अपदार्थत्वे वाक्यस्याविषयत्वात्, प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपदेशे चापुरुषार्थत्वात् ।
अन्ये तु प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रामाण्यव्याजेनाप्रामाण्यमेवाहुः ।
अन्ये तु कर्मविधिविरोधात्प्रत्यक्षादिविरोधाच्च श्रुतार्थपरिग्रहे उपचरितार्थान्मन्यन्ते ।
तन्निरासार्थमुच्यते --- आनन्दमिति ।
परां च देवतां गुणाभिधानलक्षणया स्तुत्या कायवाङ्मनःप्रह्वतालक्षणया च प्रणत्या पूजयति ।
प्रकरणार्थं चोपक्षिपति ---
विप्रतिपत्तिनिराकरणमुखेन वेदान्तानामेवंभूते ऽर्थे प्रामाण्यप्रतिपादनाद्यतो भवत्येषो ऽपि प्रकरणार्थः ।
अत्र केचित् ---
आनन्दात्मकत्वे ब्रह्मणः, आनन्दरागान्मुमुक्षुप्रवृत्तिः स्यात् ।
रागनिबन्धना च प्रवृत्तिः संसारबीजमिति न मुक्तये स्यात् ।
शान्तस्य दान्तस्य चात्मनि दर्शनमुच्यते ।
न चानन्दानुरागात्प्रवर्तमानः शान्तो भवति ।
तस्मात्सकलदुःखातिगे ब्रह्मतत्त्वे दुःखेभ्य उद्विग्नः सुखेभ्यश्च वीतरागः प्रवर्तमानो मुच्यते ।
आनन्दश्रुतयश्च सकलदुःखातिक्रममेवाहुः ।
दृष्टो हि क्षुद्दुःखादिनिवृत्तौ सुखशब्दः ।
सैव च सुखमित्यन्ये ।
न चाश्मादौ प्रसङ्गः, प्रत्यग्वृत्तेरुपलभ्यमानायाः सुखत्वात्, तद्विशिष्टात्मोपलब्धेर्वा ।
तान् प्रत्याह --- आनन्दमिति ।
न तावद्दुःखनिवृत्तिरेव सुखम्, युगपत्सुखदुःखयोर्दर्शनात्संतापवतः शीतह्रदे निमग्नार्धकायस्य ।
अथ [क्क्स्_2] सत्यप्यनिमग्नार्धकायदुःखे इतरस्याभावात्सुखमिति, कुम्भीपाके पच्यमानस्य नरकान्तरदुःखाभावात्सुखित्वप्रसङ्गः ।
एकेन्द्रियद्वारदुःखस्य च इन्द्रियान्तर्द्वारदुःखाभावात् ।
इतश्च, अदुःखस्यापि विषयविशेषसंपर्कात्संवेद्याह्लादोत्पत्तेः ।
यत्रापि दुःखविगमः, तत्रापि न तन्मात्रमेव सुखम्, अन्नपानविशेषोपादानात् ।
दुःखविगमो हि यैस्तैरन्नपानैः सिध्यति ।
न च स विशेषवान्, येन तद्विशेषाय तत्साधनविशेषो ऽपेक्ष्येत ।
सुखे त्वतिशयवत्त्वाद्युक्ता तत्साधनातिशयापेक्षा ।
यदपि मन्यन्ते ---
यदापि नान्यद्दुःखं निवर्त्यम्, तदापि कामस्य दुःखात्मकत्वात्तन्निबर्हणरूपं सुखम् ।
तत्राप्यकामस्य विषयविशेषोपभोगे न सुखिता स्यात् ।
भवति च मध्यस्थो ऽपि रमणीयविषयसंपर्के ह्लादवान् ।
स्यादेतत् ---
यत्रैव कामः स एव सुखयति विषयः, नेतरः ।
तस्मात्कामनिवृत्त्यैव विषयाः सुखयितारः ।
अन्यथा य एकस्य सुखः स सर्वस्य स्यात् ।
कामनिवृत्त्या तु सुखत्वे यत्र यस्य कामो ऽभिरुचिः स एव तस्य सुख इति युज्यते ।
तत्राकामस्यापि विषयविशेषोपभोगात्कामाभिव्यक्तौ तन्निवृत्तौ तत्सुखित्वमिति ।
तदप्यसारम्, यतो विषयोपभोगा नावश्यं कामनिबर्हणाः ।
उक्तं हि ‘न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यतिऽ; इति ।
तथा ‘भोगाभ्यासमनु विवर्धन्ते रागाः, कौशलानि चेन्द्रियाणाम्ऽ; इति ।
विषयदोषदर्शनादपि च कामनिवृत्तिः, तत्रोपभोगतुल्य आह्लादः स्यात् ।
समाने च प्रार्थितार्थलाभे प्रमोदभेदो न स्यात्, कामनिवृत्तेरविशेषात् ।
स्यादेतत् ---
कामातिरेके तन्निवृत्तौ सुखातिशयाभिमानः, इतरत्रान्यथेति ।
तच्च न ।
कामातिरेकात्प्रयस्यन्तमवाप्तो ऽर्थो न तथा प्रीणयति, यथाप्रार्थितो विना प्रयासादुपनतः ।
तथाहि ---
क्लेशादवाप्तो ऽयमिति न तेन तथा प्रीयते, यथानाशंसितोपनतेन ।
कामाभावमात्रे च सुखे ऽकामितविषयोपभोगे न भोगावस्थायाः पूर्वापरे अवस्थे भिद्येयाताम् ।
कामप्रध्वंसे वा परावस्था न भिद्येत ।
भोगावस्थायां प्रबुद्धाध्वस्तकाम एवेति चेत्पूर्वा [क्क्स्_3] परयोरपि द्वयोरवस्थयोस्तर्हि सुखी इतरत्र दुःखीत्यनुभवविरुद्धमापद्येत ।
अप्राप्तश्च स्मरणविपरिवर्ती विषयः कामस्योद्बोधकः, प्राप्तो निवर्तकः ।
प्राप्तस्योद्बोधत्वे न ततो निवृत्तिः स्यात् ।
न च यत्र कामस्तत्र सुखम्, मनोरथशतार्थितस्याप्युपभोगेन कस्यचिद्दुःखित्वदर्शनात् ।
सुखपूर्वकस्तु कामः, अनुभूततद्भावे तद्दर्शनात् ।
यापि काचिदननुभूते ऽपि जातिविशेषभाजां कामप्रवृत्तिः सापि प्राग्भवीयानुभवनिबन्धना ।
यथा च कस्यचित्क्वचित्कामो जातिभेदादिनिमित्तः, तथा किञ्चित्कस्यचित्सुखमिति नाव्यवस्था ।
अपि च कामनिवृत्त्यापि केचिद्दूयन्ते, तदभावे विषयोपभोगसामर्थ्याभावात् ।
न तर्हि निवृत्तिकामाः ।
निवृत्तिकामा विषयं प्रति, तस्य कुतश्चिन्निमित्तादनुपभोग्यत्वात् ।
किमिति तर्हि दूयन्ते? अनुभूतचरस्य तज्जन्मनः सुखस्याप्राप्तेः ।
यथा पित्ताद्युपहतेन्द्रिया विशिष्टेभ्यो ऽन्नपानेभ्यो निवृत्तिकामाः, तथैव कामनिवृत्त्या तप्यन्ते ।
तत्रानुभूतचरतज्जन्माह्लादविच्छेदान्नान्यो हेतुः ।
तस्मात्प्रत्यात्मवेदनीयसुखप्रत्याख्यानमयुक्तम् ।
सुखसङ्गिजनोपच्छन्दनाय तु तत्रभवद्भिर्वर्णितमिति पश्यामः ।
तदेवं दुःखनिवृत्तेरन्यत्सुखम् ।
स चानन्दशब्दस्य मुख्यो ऽर्थः ।
शब्दप्रमाणके च यथाशब्दं प्रतिपत्तिर्युक्ता ।
न च रागनिबन्धना तत्र प्रवृत्तिः ।
न हीच्छामात्रं रागः ।
अविद्याक्षिप्तमभूतगुणाभिनिवेशं रागमाचक्षते ।
तत्त्वदर्शनवैमल्यात्तु तत्त्वे चेतसः प्रसादो ऽभिरुचिरभीच्छा न रागपक्षे व्यवस्थाप्यते, यथा संसारासारतातत्त्वदर्शननिष्पन्नो नोद्वेगस्ततो द्वेषपक्षे ।
अन्यथा सर्वदुःखातिगे ऽपि तत्त्वे तद्द्वेषनिबन्धना प्रवृत्तिरिति संसारानुबन्धः स्यात् ।
अपि च दृष्टपरोत्कर्षरागिभ्यो ऽपीन्द्रियजय उपदिश्यते साधनत्वेन कामादित्यागात्मकः, तथेहापि भविष्यति ।
कथं च तत्र समीहितेतरविषयाभिष्वङ्गनिषेधः? सर्वनिषेधे ऽप्रवृत्तिदर्शनात् ।
तथोत्तमसुखरागादितरस्मादुपनतादपि निवृत्तिः ।
तथा चोक्तम् ---
‘कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामताऽ; इति ।
स्यादेतत् ---
आनन्दश्चेद्ब्रह्मणि संवेद्यः, कर्तुरन्यत्कर्मेति द्वैतप्रसङ्गः ।
कर्तृकर्मभावश्च न क्रियां करणं चान्तरेण यतः ।
ततः ‘आनन्दं ब्रह्मऽ; [क्क्स्_4] इति च न स्यात् ।
तद्वत्तया व्यपदेशे अद्वितीयमिति न युज्यते ।
असंवेदने सन्नप्यसत्कल्प इति व्यर्थं तत्संकीर्तनम् ।
पुरुषार्थत्वाय हि तत्संकीर्तनम्, असंवेद्यश्च कथं पुरुषार्थः? उच्यते ---
फलवत्कर्तृवच्चेदं द्रष्टव्यम् ।
तथा हि ---
प्रमाणस्य फलमर्थान्तरमनर्थान्तरं वा सर्वपरीक्षकैः प्रतिज्ञायते प्रज्ञायते च ।
न च तदसंवेद्यम्, तदसंवेद्यत्वे सर्वासंवेद्यत्वप्रसङ्गात्, तत्कृतत्वात्संवेद्यभावस्य भावानाम् ।
न च संवेद्यम्, फलान्तरानुपलब्धेरनवस्थाप्रसङ्गाच्च ।
तस्मात्संवेद्यम्, आत्मप्रकाशत्वात् ।
असंवेद्यं च, विषयवत्कर्मभावाभावात् ।
यथा च कर्तर्यात्मन्यसंवेद्ये संविदेव न स्यात् ।
न हि तदैवं भवति ---
मयेदं विदितम् ---
इति ।
न ह्यात्मासंवेद्यः फले विषये चानुसंधातुं शक्यः ।

अननुसंधाने च स्वपरसंवेद्ययोः को ऽतिशयः? न च संवेद्यः, कर्मत्वे कर्तुर्व्यतिरेकप्रसङ्गात् अनात्मत्वप्रसङ्गाच्च ।
तस्मादात्मप्रकाशतैव तस्य संवेद्यता ।
तथा ब्रह्मणः स्वात्मप्रकाशस्यानन्दस्वभावो न संवेद्यः, कर्मत्वाभावात् ।
न चासंवेद्यः, स्वप्रकाशत्वात् ।
‘तत्केन कं पश्येत्?ऽइत्यपि निषेधः कर्मविषयः ।
तथा हि सर्वकर्मप्रत्यस्तमयहेतुक एव स उच्यते ‘यदास्य सर्वमात्मैवाभूत्ऽ; इति ।
अन्ये मन्यन्ते ---
द्विविधा धर्माः ---
भावरूपा अभावरूपाश्चेति ।
तत्राभावरूपा नाद्वैतं विघ्नन्ति, यथा ---
‘एकममृतमजम्ऽ; इति ।
न हि भेदोदयव्ययानां निवृत्तिः किञ्चिद्वस्तु, येन द्वैतमावहेत् ।
आनन्दश्च यदि भावः, तस्य धर्मित्वे विज्ञानं धर्मः स्यात् ।
अथ विज्ञानं धर्मिरूपम्, आनन्दो धर्मः ।
न ह्येकस्य द्वे रूपे युज्येते, विरोधात् ।
तत्र ‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽ; इति भावरूपयोरानन्दब्रह्मणोर्धर्मधर्मिणोर्भेदादद्वैतविघातः ।
स्यादेतत् ---
धर्मो ऽपि धर्मिणो न भिन्नः, भेदे गवाश्ववद्धर्मधर्मिभावानुपपत्तेः ।
तदसत्, अभेदे ऽपि धर्मिरूपवत्तदनुपपत्तेः ।
तस्मात्कथञ्चिद्भिन्नो धर्मः ।
तथा चात्यन्तिकभेदाभावश्रुतिः ‘एकमेवाद्वितीयम्ऽ; इति न युज्यते ।
एवं यो ऽप्येकस्य रूपद्वयं प्रतिपद्यते ।
तस्माद्विज्ञानात्मनो ब्रह्मणो दुःखाभावोपाधिरेवानन्दशब्दः, [क्क्स्_5] यथा ---
स्थूलाभावाद्युपाधयः ‘अस्थूलमनण्वह्रस्वम्ऽइत्यादयः शब्दाः ।
न च विज्ञानानन्दयोरेकत्वमेव, शब्दद्वयप्रयोगवैयर्थ्यात् ।
कथं चापर्यायशब्दाभिधेय एकत्वम्? तस्माद्दुःखोपरम एवानन्दशब्दस्य ब्रह्मण्यर्थ इति ।
अत्रोच्यते ---
विशिष्टस्याह्लादात्मनः प्रकाशस्य चान्द्रमसस्येव शब्दद्वयेन प्रतिपादनान्न दोषः ।
यथा च ---
प्रकृष्टः प्रकाशः सविता ---
इति ।
न च प्रकृष्टप्रकाशशब्दयोः पर्यायत्वम् ।
अथ च एक एवाभ्यामर्थविशेषः प्रतिपाद्यते प्रकाशविशेषः ।
न हि प्रकर्षो ऽन्यः प्रकाशरूपात्सवितरि, न प्रकाशरूपो वा प्रकर्षात्, अपि तु प्रकाशभेदः शब्दद्वयोपायः प्रतीयते ।
तथा ‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽ; इत्यानन्दभेदो विज्ञानभेदो वा ब्रह्मरूपमिति शब्दद्वयेनावगम्यते ।
परमतामप्यस्य केचित्साधनपारतन्त्र्यलक्षणायाः क्षयितालक्षणायाश्च दुःखताया अभावान्मन्यन्ते ।
तदपि यथाशब्दं प्रतिपत्तेः शब्दप्रमाणके ऽर्थे नानुमन्यन्ते ।
न हि स्वरूपतः परमतासंभवे विरोध्यसंसर्गादुपचरिता सा युक्ता भवितुम् ।
तस्मादात्मप्रकाशप्रकृष्टात्मस्वभावमेव ब्रह्मेति युक्तम् ।
एवं च लौकिकानन्द एतस्य मात्रेति युज्यते, अवच्छेदात् ।
दुःखनिवृत्तौ तु दुर्योजमेतत् ।
इतश्चानन्दस्वभाव आत्मा, परप्रेमास्पदत्वात् ।
श्रूयते हि परप्रेमास्पदत्वम्- ‘तदेतत्प्रेयः पुत्रात्ऽ; इति ।
प्रतीयते च ।
तथा हि ---
सर्वस्येयमात्माशीः कृमेरपि ‘मा न भूवम्, भूयासम्ऽ; इति ।
सा च प्रिये ऽवकल्पते ।
प्रेमा च सुखात्मनि ।
न दुःखे, नोभयरूपरहिते, द्वेषादुपेक्षणाच्च ।
अन्ये तु सुषुप्ते ‘सुखमहमस्वाप्सम्ऽ; इति परामर्शादात्मनि सुखानुभवमाहुः ।
न ह्यननुभवे परामर्श एवं स्यात्, सुषुप्ताभ्युपगमश्च ।
[क्क्स्_6] न चान्यथानुभवे सुखमिति परामर्शः ।
न च तत्रात्मनो ऽन्यदनुभवनीयमस्ति ।
तथा चाहरहर्ब्रह्मलोकावाप्तिः श्रूयते ।
तत्रान्य आहुः ---
दुःखोपरमादपि तथा परामर्शसिद्धेर्नैकान्ततः सुखित्वसिद्धिः ।
तान् प्रत्याहुः ---
अन्यथाभावे ऽवगते दुःखोपरमनिमित्तः सुखशब्द इति युज्यते, अन्यथा मुख्यार्थतैव युक्ता ।
तत्राहुः ---
उभयथा व्यपदेशस्य दर्शनादुपपत्तेश्च न व्यपदेशमात्रादर्थसिद्धिरित्यलमतिविस्तरेण ।
अत्र केचित् ---
भोगव्यवस्थानात्, मुक्तसंसारिविभागोपपत्तेश्च, दृक्छक्तेश्चार्थवत्त्वात् स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्, दृश्येन च द्रष्टुरनुमानात्, दृश्यस्य च सुखदुःखमोहभेदवच्छब्दादिविभागोपलब्धेः, एकत्वश्रुतिः जातिदेशकालविभागाभावनिमित्तोपचारान्मन्यन्ते ।
‘आत्मैवेदं सर्वम्ऽ; इति च तादर्थ्यनिमित्तोपचारात् ।
तान् प्रत्युच्यते ---
एकमिति ।
‘इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयतेऽ; इति व्यक्तमेव नानारूपावगमो मायानिबन्धनो दर्शितः ।
तत्र कथमेकत्वमुपचरितमिति वक्तुं शक्यम्? तथा व्यक्तो नानात्वनिषेधः ---
‘नेह नानास्ति किञ्चनऽ; इति ।
नानात्वदर्शननिन्दा च ---
‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोतिऽ; इति ।
भेददर्शनस्य चाभावः ---
भेददृष्टिरिव भ्रमात् ---
‘य इह नानेव पश्यतिऽ; इति इवशब्देन प्रकाशितो नोपचरित एकत्वे ऽवकल्पते ।
काममुपचारादस्त्वेकत्वम्, न तु भाविकस्य नानात्वस्य निवृत्तिः ।
साप्युपचारेणैवोच्यत इति चेत्, न, प्रयोजनाभावात् ।
सति निमित्ते प्रयोजने चोपचारः ।
न च नानात्वनिवृत्त्युपचारे प्रयोजनं पश्यामः ।
विपर्ययाच्च ।
अभ्युदयाय निःश्रेयसाय वा नानात्वनिवृत्तिरुपचर्येत ।
सा हि साध्यसाधनादिविभागं निवर्तयन्ती सर्वत्र चात्माभिमानमाविर्भावयन्ती तद्विरोधिनी स्यात् ।
तथा हि सर्वतो निवृत्तस्य निःश्रेयसमित्यविसंवादः (चोर्रेच्तेद्; अपि संवादः -- एदितिओन्) ।
तथा ‘एकमेवाद्वितीयम्ऽइत्यवधारणाद्वितीयशब्दाभ्यां तस्यैवार्थस्य पुनःपुनरभिधानात्सर्वप्रकारभेदनिवृत्तिपरता श्रुतेर्लक्ष्यते ।
अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य भवति, यथा ‘अहो दर्शनीया, अहो दर्शनीयाऽ; इति ।
न न्यूनत्वमपि ।
दूरत एवोपचरितत्वम् ।
[क्क्स्_7] यत्तु भोगव्यवस्थानादिति, तत्रोच्यते ---
कल्पितादपि भेदाद्भोगव्यवस्थासिद्धेरसारमेतत् ।
तथा हि ---
एकस्मिन्नप्यात्मनि सर्वगते शरीरपरिमाणे ऽणुपरिमाणे वा कल्पितभेदनिबन्धना भोगव्यवस्था दृश्यते ---
पादे मे वेदना, शिरसि मे वेदना ---
इति ।
न हि पादस्य शिरसो वा वेदनयाभिसंबन्धः, अज्ञत्वात् ।
शरीरपरिमाणात्मवादिनो ऽपि नावयवा एव वेदनाभाजः, आत्मनस्तद्विरहप्रसङ्गात् ।
स्यादेतत् ---
ऐकात्म्ये तद्वदेव देहान्तरभोगानुसन्धानं स्यात् ।
अन्यदिदानीमेतत् ।
अस्ति तावद्भोगव्यवस्था ।
अपि च तत्रापि न प्रदेशः प्रदेशान्तरवेदनामनुसंदधाति, तथेहापि न जीवो जीवान्तरवेदनामनुसंदधातीति समानम् ।
तथा मणिकृपाणदर्पणादिषु सुखादीनां वर्णसंस्थानभेदव्यवस्थानमुपलभ्यते भेदाभावे ऽपि ।
एवं च मुक्तसंसारिविभागो ऽप्युपपन्नः ।
तथा हि ---
एको ऽप्यात्मा प्रदेशैः सुखदुःखादिभिर्युज्यमानस्तत्र बद्ध इव इतरत्र मुक्त इव च गम्यते ।
यथा मलीमसे दर्पणतले मलीमसं मुखं विशुद्धे विशुद्धं दर्पणरहितं च गम्यमानं तदुपाधिदोषासंपृक्तम् ।
स्यादेतत् ---
कल्पना प्रतिपत्तुः प्रत्ययस्य धर्मो न वस्तु व्यवस्थापयितुमलम् ।
न खलु प्रतिपत्तुः प्रत्ययमनु विपरिवर्तन्ते वस्तूनि ।
न चोपचरितात्कार्यमुपपद्यते ।

न ह्युपचरिताग्निभावो माणवको दहति ।
उदाहृता तु व्यवस्था ।
सत्यम् ।
विभ्रमो हि सः ।
अत्रापि विभ्रमत्वं न दण्डवारितम् ।
कल्पितो ऽपि चाहिदंशो मरणकार्याय कल्पते, प्रतिसूर्यकश्च प्रकाशकार्याय ।
यदपि दृश्येनैव द्रष्टुरनुमानाद्द्रष्टृदृश्ययोर्भेदः, दृश्यस्य च सुखादिभेदोपलब्धेर्नानात्वमिति, तदप्यसत् ।
न द्रष्टर्यप्रकाशे यतो दृश्यस्य सिद्धिरस्तीत्युक्तम् ।
दृश्यभेदोपलब्धिश्च नास्ति, प्रमाणस्यानवच्छेदकत्वादिति वक्ष्यते ।
दृक्छक्तेश्चार्थवत्त्वं स्वात्मोपयोगात् ।
न च स्वात्मनि वृत्तिविरोधः ।
प्रदीपवत्प्रमाणफलवच्चेत्युक्तम् ।
अपि च एकत्व एवायं द्रष्टृदृश्यभावो ऽवकल्पते, द्रष्टुरेव चिदात्मनस्तथा तथा विपरिणामाद्विवर्तनाद्वा ।
नानात्वे तु [क्क्स्_8] विवित्कस्वभावयोरसंसृष्टपरस्परस्वरूपयोरसम्बद्धयोः कीदृशो द्रष्टृदृश्यभावः ।
न हि चित्यासंसृष्टं चेतितमिति युज्यते ।
एकान्तःकरणसंक्रान्तावस्त्येव सम्बन्ध इति चेत्, न, चितेः शुद्धत्वादपरिणामादप्रतिसंक्रमाच्च ।
दृश्या बुद्धिश्चितिसन्निधेस्तच्छायया विवर्तत इति चेत्, अथ केयं तच्छायता? अतदात्मनस्तदवभासः ।
न तर्हि परमार्थतो दृश्यं दृश्यते ।
परमार्थतश्चादृश्यमानं द्रष्टृव्यतिरिक्तमस्तीति दुर्भणम् ।
यो ऽपि मन्यते ---
दृश्यतयैव दृश्यं व्यवस्थाप्यते, न सम्बन्धेन ।
दर्शनं च ‘इदम्ऽइति पराग्रूपविषयम् ।
स वक्तव्यः ---
सत्यं पराग्रूपविषयम् ।
तत्त्वेकस्यैवात्मनस्तथा तथा विपरिणामाद्विवर्तनाद्वा दर्पणतल इवात्मनः ।
तथा हि दर्पणतलस्थमात्मानं विभक्तमिवात्मनः प्रत्येति ।
चितेस्तु विभक्तमसंसृष्टं तया चेत्यत इति दुरवगमम् ।
एवं च द्रष्टुरव्यतिरेको दृश्यस्याम्नायते ---
‘आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतिऽ; इति ।
तस्मात्सुष्ठूक्तमेकमिति ।
क्षणिकज्ञानात्मवादिनस्तु सवासनक्लेशसमुच्छेदाज्ज्ञानोपरमलक्षणामेव ब्रह्मप्राप्तिमाहुः ।
तथा च श्रूयते ---
‘न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ; इति ।
अन्ये तु समुच्छिन्नसकलवासनत्वाद्विधूतविषयाकारोपप्लवविशुद्धज्ञानोत्पादलक्षणाम् ।
अनादिनिधनत्वे हि नापनेयं नोपनेयं वा किञ्चिदस्तीति तदर्थानि शास्त्राणि तदर्थाश्च प्रवृत्तयो व्यर्थाः स्युः ।
तथा हि विद्यास्वभावं चेत्, न किञ्चिन्निवर्तव्यमवाप्तव्यं वा स्यात्, अविद्याया अभावाद्विद्यायाश्च भावात् ।
अविद्यास्वभावं चेत्, तस्य नित्यत्वे पूर्वस्वभावत्यागात्स्वभावान्तरानापत्तेश्च ।
एवमुभयस्वभावत्वे ऽपि विद्यायाः प्राप्तत्वादविद्यायाश्चोच्छेत्तुमशक्यत्वात् ।
तान् प्रत्याह ---
अमृतमजमिति ।
न च शास्त्राणां मुक्त्यर्थानां च प्रवृत्तीनां वैयर्थ्यम्, अविद्याया निवर्त्यत्वात् ।
सर्वप्रवादेषु चानादिरप्यविद्योच्छेद्याभ्युपगम्यते ।
न ब्रूमो ऽनादेर्नोच्छेद इति, किं तु नित्यस्य ब्रह्मणः स्वभावस्य ।
[क्क्स्_9] अथाविद्या न ब्रह्मणः स्वभावः, अर्थान्तरं ब्रह्मण आपद्येत ।
न वा स्यात्, तत्र किं निवर्त्यम्? अथ मतम् ---
अग्रहणमविद्या, सा कथमर्थान्तरं स्यात्? न चानिवर्त्या, सर्वप्रमाणव्यापाराणामग्रहणनिवृत्त्यर्थत्वात् ।
तदप्ययुक्तम् ।
तत्त्वाग्रहणात्मिकया विद्यया निवर्त्यते ।
सा च नित्या ब्रह्मणि ।
न च ब्रह्मणो ऽन्यो ऽस्ति, यस्य तत्त्वाग्रहणं ब्रह्मणि प्रयत्नलभ्यया विद्यया निवर्त्येत ।
ब्रह्मणि तु युगपद्ग्रहणाग्रहणे विप्रतिषिद्धे ।
अविप्रतिषेधे वा न कदाचिदविद्या निवर्त्येत ।
यस्य तु विपर्ययग्रहणमविद्या, तस्य ब्रह्मणः स्वभावश्चेत्स नित्यः कथं निवर्त्येत? अस्वभावश्चेदर्थान्तरमापद्येत ।
कस्य च तदिति वाच्यम्, ब्रह्मणो ऽन्यस्याभावात् ।
ब्रह्मण एवेति चेत्, विप्रतिषेधः, तस्य विद्यास्वरूपत्वात् ।
अविप्रतिषेधे वा केन निवृत्तिः?
अत्रोच्यते ---
नाविद्या ब्रह्मणः स्वभावः, नार्थान्तरम्, नात्यन्तमसती, नापि सती ।
एवमेवेयमविद्या माया मिथ्यावभास इत्युच्यते ।
स्वभावश्चेत्कस्यचित्, अन्यो ऽनन्यो वा परमार्थ एवेति नाविद्या ।
अत्यन्तासत्त्वे खपुष्पसदृशी न व्यवहाराङ्गम् ।
तस्मादनिर्वचनीया ।
सर्वप्रवादिभिश्चेत्थमियमास्थेया ।
तथा हि ---
शून्यवादिना सत्त्वे यथार्थदर्शनम्, नाविद्या ।
खपुष्पतुल्यत्वे न व्यवहाराङ्गम् ।
विज्ञानमात्रवादिनो ऽपि यथावभासं ज्ञानसद्भावे नार्थापह्नवः, नीलपीतादेर्ज्ञेयाकारस्य बहिरवभासानपह्नवात्, अत्यन्तासत्त्वे बहिरवभासायोगात्, खपुष्पवत् ।
बाह्यार्थवादिनामप्यनित्यादिषु नित्यादिख्यातयो रजतादिविभ्रान्तयश्चावभासमानरूपसद्भावे नाविद्यात्वमश्नुवीरन् ।
नात्यन्तासत्त्वे तन्निबन्धनः कश्चन व्यवहारः स्यात् ।
स्यादेतत् ---
अवभासमानं रूपं मा भूत्, अवभासस्तु सन्नेव, स चाविद्येति गीयते ।
नैतत्सारम् ।
अवभासमाने ऽसति तदवभासो ऽपि सत्यतो दुर्निरूपः ।
अवभासमात्रं तु स्यात् ।
तदवभास इत्यपि भ्रान्तिरेव ।
तस्मान्नाविद्या सती, नाप्यसतीति ।
अत एव चास्या निवृत्तिरदृढस्वभावायाः, मायामात्रत्वात् ।
अन्यथास्वभावे दृढं व्यवस्थितायाः कथमन्यथात्वम्? स्वभावहानात् ।
[क्क्स्_10] शून्यत्वे स्वयं निवृत्तत्वात् ।
एवं च नाद्वैतहानम्, न निवर्तनीयस्याभावो वा ।
यत्तु कस्याविद्येति ।
जीवानामिति ब्रूमः ।
ननु न जीवा ब्रह्मणो भिद्यन्ते ।
एवं ह्याह ---
‘अनेन जीवेनात्मानुप्रविश्यऽ; इति ।
सत्यं परमार्थतः ।
कल्पनया तु भिद्यन्ते ।
कस्य पुनः कल्पना भेदिका? न तावद् ब्रह्मणः, तस्य विद्यात्मनः कल्पनाशून्यत्वात् ।
नापि जीवानाम्, कल्पनायाः प्राक् तदभावादितरेतराश्रयप्रसङ्गात् ---
कल्पनाधीनो हि जीवविभागः, जीवाश्रया कल्पनेति ।
अत्र केचिदाहुः ---
वस्तुसिद्धावेव दोषः ---
नासिद्धं वस्तु वस्त्वन्तरनिष्पत्तये ऽलम्, न मायामात्रे ।
न हि मायायां काचिदनुपपत्तिः ।
अनुपपद्यमानार्थैव हि माया ।
उपपद्यमानार्थत्वे यथार्थभावान्न माया स्यात् ।
अन्ये तु ---
अनादित्वादुभयोरविद्याजीवयोर्बीजाङ्कुरसन्तानयोरिव नेतरेतराश्रयमप्रकॢप्तिमावहतीति वर्णयन्ति ।
तथा चोक्तमविद्योपादानवादिभिः ---
‘अनादिरप्रयोजना चाविद्याऽ; इति ।
तत्रानादित्वान्नेतरेतराश्रयत्वदोषः, अप्रयोजनत्वान्न भेदप्रपञ्चसर्गप्रयोजनपर्यनुयोगावकाशः ।
यदेके पर्यनुयुञ्जते ---
‘प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दो ऽपि प्रवर्ततेऽ; इति, तत्र परस्य ब्रह्मणः प्रपञ्चसर्गप्रयोजनं वाच्यम् ।
न तावत्परानुग्रहः ।
प्राक् सर्गादनुग्राह्याणामभावात्, दुःखोत्तरत्वाच्च सर्गस्य ।
नात्मार्थक्रीडादिः, आप्तकामत्वादिति ---
तस्य अविद्यानिबन्धनत्वे सर्गे नावकाशः ।
न ह्यविद्या प्रयोजनमपेक्ष्य प्रवर्तते ।
न हि गन्धर्वनगरादिविभ्रमाः समुद्दिष्टप्रयोजना भवन्ति ।
तथा ‘पुरुषस्य विशुद्धस्य नाशुद्धा विकृतिर्भवेत्ऽ; इत्यपि प्रयुक्तमविद्यानिबन्धने सर्गविभागे ।
अपि च कृतार्थानामाप्तकामानामेव क्रीडादिप्रवृत्तिरुल्लासात् ।
प्रार्थनापरिकृष्टचेतसां तु रतिविरहिणामनभिमतैव क्रीडा भवति ।

न च वैषम्यनैर्घृण्यदोषः ।
न हि मायाकारस्य विविधं प्रपञ्चं [क्क्स्_11] दर्शयतो ऽङ्गसाकल्यवैकल्यविभागेन रागद्वेषविभागः ।
चित्रपुस्तादिकृतां वा विकलाविकलादिभेदेन चित्राणि तानि तानि कुर्वताम्, बालानां च मृण्मयादिभिः प्रतिकृतिभेदैर्विचित्रैः क्रीडतां न तेषु किञ्चिद्वैषम्यं नैर्घृण्यं वा ।
कर्माशयानुरोधेन च विदधतो वैचित्र्यं न दोष इत्याचार्याः ।
न चानीश्वरत्वदोषः ।
न हि सेवाभेदानुरोधेन फलभेदप्रदः प्रभुरप्रभुर्भवति ।
तथा शुद्धस्याप्यशुद्धो विकारः ।
न हि प्रकृतिविकारयोरत्यन्तमवैलक्षण्यम् ।
प्रकृतिविकारभाव एव न स्यात् ।
द्रवाणां चापां करकादिः कठिनो विकारः, तथाचेतनस्य गोमयस्य चेतनो वृश्चिक इत्यादि बहुविधं प्रकृतिविकारवैलक्षण्यमुत्प्रेक्षितव्यमित्यलमतिप्रसङ्गेन ।
ननु जीवा अपि ब्रह्मतत्त्वाव्यतिरेकाद्विशुद्धस्वभावाः ।
तत्कथं तेष्वविद्यावकाशः? वार्तमेतत् ।
न च तावद्बिम्बादवदातात्प्रतिबिम्बं कृपाणादिषु भिन्नम् ।
अथ च तत्र श्यामतादिरशुद्धिरवकाशं लभते ।
विभ्रमः स इति चेत्, समानमेतज्जीवानामप्यशुद्धिर्विभ्रमः ।
अन्यथा दुरवापैव विशुद्धिः स्यादित्युक्तम् ।
स्यादेतत् ---
कृपाणादयो मुखे विभ्रान्तिहेतवः, तथेहापि विभ्रमहेतुर्वाच्यः ।
अनादौ विभ्रमे हेत्वन्वेषणमसाम्प्रतमिव ।
तथा च ‘स्वप्नादिवदविद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किङ्कृताऽ; इति प्रत्युक्तम् ।
ननु स्वाभाविक्यनादिरविद्या निर्हेतुः, सा कथमुच्छिद्येत? सर्वशास्त्राण्येव तावन्नैसर्गिक्या अविद्याया उच्छेदाय प्रस्थितानि ।
अपि च पार्थिवानामणूनां श्यामतानादिः पाकजेन वर्णेन निवर्त्यते ।
ननु स्वाभाविकमपि किञ्चिद्विलक्षणप्रत्ययोपनिपातान्निवर्तताम् ।
ऐकात्म्यवादिनस्त्वनागन्तुकार्थस्य तदभावात्कुतो निवृत्तिः? न खल्वात्मस्वभाव एव विद्या अविद्यानिवर्तिका, अविद्यायास्तया सह वृत्तेरविरोधात् ।
विरोधे वा नित्यनिवृत्तेर्नित्यमुक्तं जगत्स्यात् ।
न च विद्यान्तरमागन्तुकं विरोधि निवर्तकम्, ऐकात्म्यवादे व्यतिरिक्तस्य तस्यायोगात्, आगन्तुकस्य ब्रह्मस्वभावत्वानुपपत्तेश्च ।
तदुक्तम् ---
‘स्वाभाविकीमविद्यां तु नोच्छेत्तुं कश्चिदर्हति ।
विलक्षणोपपाते हि नश्येत्स्वाभाविकं क्वचित् ॥
[क्क्स्_12] न त्वैकात्म्याभ्युपायानां हेतुरस्ति विलक्षणःऽ; ।
इति ।
अत्रोच्यते ---
उक्तमेतज्जीवानामविद्याकलुषितत्वम्, न ब्रह्मणः ।
तद्धि सदा विशुद्धनित्यप्रकाशमनागन्तुकार्थम् ।
अन्यथा ब्रह्मभूयं गतस्यापि नाविद्या निवर्तेत ।
तत्रानिर्मोक्षः ।
अथ ब्रह्मैव संसरति ब्रह्मैव मुच्यते, एकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्गः ।
यतो भेददर्शनेन ब्रह्मैव संसरति, अभेददर्शनेन च मुच्यते ।
तेषां च निसर्गजाविद्याकलुषाणां विलक्षणप्रत्ययविद्योदयेनोपपद्यते ऽविद्यानिवृत्तिः ।
न हि जीवेषु निसर्गजा विद्यास्ति ।
अविद्यैव हि नैसर्गिकी ।
तस्या आगन्तुक्या विद्यया प्रविलयः ।
अव्यतिरेके ऽपि च ब्रह्मणो जीवानां बिम्बप्रतिबिम्बवद्विद्याविद्याव्यवस्था व्याख्याता ।
केन पुनरुपायेनाविद्या निवर्तते? श्रवणमननध्यानाभ्यासैर्ब्रह्मचर्यादिभिश्च साधनभेदैः शास्त्रोक्तैः ।
कथम्? यो ऽयं श्रवणमननपूर्वको ध्यानाभ्यासः प्रतिषिद्धाखिलभेदप्रपञ्चे ‘स एष नेति नेतिऽआत्मनि, स व्यक्तमेव भेददर्शनप्रतियोगी तन्निवर्तयति ।
स च सामान्येन भेददर्शनं प्रविलापयन्नात्मनापि प्रविलीयते ।
न च श्रोतृश्रवणश्रोतव्यादिविभागपरिहाण्या विभागान्तरनिवृत्तिविषयाः श्रवणादयः, अपि तु सामान्येन ।
तथा च तस्मिन्नपि प्रविलीने स्वच्छः परिशुद्धो ऽस्यात्मा प्रकाशते ।
यथा रजःसम्पर्ककलुषितमुदकं द्रव्यविशेषचूर्णरजः प्रक्षिप्तं रजोन्तराणि संहरत्स्वयमपि संह्रियमाणं स्वच्छां स्वरूपावस्थामुपनयति, एवमेव श्रवणादिभिर्भेददर्शने प्रविलीयमाने विशेषाभावात्तद्गते च भेदे, स्वच्छे परिशुद्धे स्वरूपे जीवो ऽवतिष्ठते ।
अविद्ययैव तु ब्रह्मणो जीवो विभक्तः, तन्निवृत्तौ ब्रह्मस्वरूपमेव भवति ।
यथा घटादिभेदे तदाकाशं परिशुद्धं परमाकाशमेव भवति ।
स्यादेतत् ---
कथं भेदेनैव भेदः प्रतिसंह्रियते? भेदप्रतिपक्षत्वात्, यथा रजसा रजः ---
इत्युक्तम् ।
व्यक्तमेव भेदातीतब्रह्मणि श्रवणमननध्यानाभ्यासानां भेददर्शनप्रतिपक्षत्वमविद्यानुबन्धे ऽपि ।
यथा पयः पयो जरयति [क्क्स्_13] स्वयं च जीर्यति, यथा च विषं विषान्तरं शमयति स्वयं च शाम्यति ।
यथोक्तम् ---
‘विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुतेऽ; ॥
एतदुक्तं भवति ---
विद्याविद्ये द्वे अप्युपायोपेयभावात्सहिते ।
नाविद्यामन्तरेण विद्योदयो ऽस्ति ।
साध्या तर्हि, तथा च कृतकत्वादनित्यत्वम्, अत आह ---
अविद्यया मृत्युमिति ।
एषो ऽर्थः ---
नाविद्या विद्यायाः साधनम् ।
किं त्वविद्यया श्रवणादिलक्षणयाप्यविद्यैव निवर्तते ।
मृत्युरित्यविद्यैवोच्यते ।
तस्यां निवृत्तायां विद्यारूपोपलक्षितममृतमश्नुते स्वरूपावस्थानं स्फटिकमणिरिवोपाध्याश्रयनिबन्धनोपरागत्यागात् ।
अन्तरेण प्रयत्नान्तरं विद्यास्वरूपे ऽवतिष्ठत इति ।
अन्यो ऽर्थः ---
नाविद्या विद्यारहितास्ति ।
तथा हि ---
भेददर्शनमपि न प्रकाशशून्यम् ।
तदभावे न भेदः प्रकाशेत ।
तस्मात्पर एव प्रकाशस्तथा तथा प्रकाशते ।
यथोक्तम् ---
‘तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ; इति ।
किं त्वविद्यानुबद्धः ।
यथोक्तम् ---
‘सर्वं दर्शनमन्यूनमविकल्पं विकल्पितमिव त्वयमान्तरः पुरुषो ऽभिमन्यतेऽ; ।
तथा न विद्या ऐकात्म्यश्रवणादिलक्षणा विनाविद्यया, श्रोतृश्रवणादिविभागानुबद्धत्वात् ।
तत्राविद्ययैव विद्याप्रत्यासन्नया विभागदर्शनमविद्यां तीर्त्वा विद्यालक्षणे नित्ये स्वरूपे ऽवतिष्ठते, प्रतिबिम्बकलुषितमिवोदकं तन्निवृत्तौ ।
स्यादेतत् ---
ऐकात्म्ये विभागस्यासत्यत्वात्, तदधिष्ठानश्रवणादयो ऽप्यसत्याः कथं कस्मैचित्कार्याय स्युः? असत्याच्च सत्यप्रतिपत्तिर्मिथ्यैव, यथा धूम इति मिथ्यागृहीताद्बाष्पादिति ।
उच्यते ।
नायं नियमः ---
असत्यं न कस्मैचित्कार्याय भवतीति ।
भवति हि माया प्रीतेर्भयस्य च निमित्तम्, असत्यं च [क्क्स्_14] सत्यप्रतिपत्तेः, यथा रेखागवयो लिप्यक्षराणि च ।
स्यादेतत् ---
स्वरूपेणेदं सत्यम्, न शून्यम् ।
ऐकात्म्यवादिनस्तु स्वरूपेणाप्युपायानामसत्यता ।
उच्यते ---
सन्तु स्वरूपेण सत्याः ।
येन तु रूपेण प्रतिपादकास्तदसत्यम् ।
कार्योपयोगरहिता स्वरूपसत्यता व्यर्था ।
अपि च अभेददर्शनोपाया अपि न स्वरूपेण मिथ्या, यतो ब्रह्मैवैषां स्वरूपम् ।
तत्र ब्रह्मैवाविद्यानुबद्धं ब्रह्मप्राप्त्युपायः, यथा रेखादयः ‘ककारो ऽयम्, गवयो ऽयम्ऽइत्यविद्यमानरूपेणैव वर्णादीनां बोधकाः ।
यो ऽपि मन्यते ---
न रेखागवयो गवयत्वेन गवयान्तराणां प्रतिपत्तिहेतुः, न रेखा वर्णत्वेन ।

किं तु सादृश्यात् ---
एतत्सदृशो गवय इति, रेखा च समयात् ---
ईदृशीं रेखां दृष्ट्वायं वर्णः स्मर्तव्य इति ।
तस्य लोकविरोधः ।
तथा हि ---
बाला हि रेखासु वर्णत्वेनैव व्युत्पाद्यन्ते लोके ऽभेदेन च व्यपदेशः ---
‘अयं गवयःऽइत्याख्यातुः, प्रतिपत्तुश्च ---
‘गवयो ऽयं मया दृष्टःऽ; इति ।
तथासत्यात्प्रतिबिम्बाच्चादृष्टस्य प्रतिबिम्बहेतोर्विशिष्टदेशावस्थस्यानुमानं न मृषा ।
शब्दाच्च नित्यादसत्यदीर्घादिविभागभाजो ऽर्थभेदप्रतिपत्तिर्न मिथ्या ।
तथा मिथ्याहिदंशो मरणहेतुः ।
ततश्च मरणमूर्च्छाद्यनुमानं न वितथम्, कालादि भेदयुक्तात्सत्याहिदंशादिव ।
यस्यैव क्षणिकज्ञानमात्मा तस्यैव तूपनेयापनेयासम्भवान्मोक्षशोस्त्राणां मुक्त्यर्थानां च प्रवृत्तीनां वैयर्थ्यम् ।
क्षणिकस्य स्वरसेनैव निर्वाणात्, अनाधेयातिशयत्वाच्च ।
एकस्मिन् क्षणे विशेषाविशेषविभागाभावात्, क्षणस्याभेद्यत्वात् ।
यदि मतम् ---
सन्ततावुपनेयमपनेयं च समस्तीति, तदसत् ।
कर्ता भोक्ता च संसारी ।
न च सन्ततिरवस्तुत्वात्कर्त्री भोक्त्री वा ।
कथं वासतो मुक्तिबन्धौ? अथ मतम् ---
नात्यन्तमसती सन्ततिः, नापि सती, कल्पनया तु सती, तद्विमोक्षाय शास्त्राणि प्रवृत्तयश्चेति ।
कल्पितस्तर्हि संसरति विमुच्यते च ।
कल्पितविषयौ च संसारविमोक्षावपि कल्पि [क्क्स्_15] तावेव ।
तदेतदस्माभिरुच्यमानं किं न भवतो ऽभिमतम्? उक्तमेतत् ---
कल्पितविषयावेव संसारमोक्षौ, न परस्मिन् परमार्थे ।
अपि चाभ्युपगम्यापि क्षणिकं विज्ञानमनादिनिधनाया एव सन्ततेर्मुक्तिसंसारावभ्युपेतौ ।
तथा हि ---
सन्ततेरनादित्वात्संसारस्यावस्तुत्वाच्च नोत्पादः ।
नोच्छेदः, अवस्तुत्वादन्त्यक्षणानुपपत्तेश्च ।
स ह्यन्त्यः क्षणः किञ्चित्कार्यमारभेत वा, न वा ।
आरम्भे नान्त्य इति तदभावान्नोच्छेदः ।
अनारम्भे सर्वशक्तिविरहादसल्लक्षणात्तस्यासत्त्वम् ।
तस्मिन्नसति सर्वे ऽप्यनेनैव क्रमेणासन्तः सन्तानिनः स्युः ।
तदभावे सन्तान एव नास्ति, कस्योच्छेदः? अथारभत एव कार्यमन्त्यः सन्तानान्तरे सार्वज्ञे, सति हेतुफलभावे कथं सन्तानान्तरम्? न हेतुफलभावादन्यदेकसन्ततेर्व्यवस्थापकम् ।
न हेतुफलभावमात्रादेकसन्ततिव्यवस्था, अपि तु उपादानहेतुफलभावात् ।
न च सार्वज्ञस्य ज्ञानस्य चरमक्षण उपादानम् ।
आलम्बनप्रत्ययो हि सः ।
समनन्तरप्रत्ययश्चोपादानम् ।
स्वसन्ततिपतितसमनन्तरप्रत्ययजन्यं च सार्वज्ञं ज्ञानम् ।
आलम्बनप्रत्ययो ऽस्य चरमक्षणः ।
यदि तुल्यजातीयमुपादानम्, न मुक्तचित्तसार्वज्ञज्ञानयोस्तुल्यजातीयता नास्ति ।
यो ऽपि मन्यते ---
विलक्षणकार्ये सन्तत्युच्छेद इति, तस्य रूपज्ञानप्रबन्धे विषयान्तरविज्ञानान्निर्वाणप्रसङ्गः ।
कथं चित्तुल्यतायामनिर्वाणमित्यलमतिप्रसङ्गेन ।
केचित्तु ---
विज्ञानगुणमविज्ञानस्वभावमात्मतत्त्वमिच्छन्तः समुत्खातसकलविशेषगुणे स्वरूपे तस्य स्थितिं ब्रह्मप्राप्तिमाहुः ।
सा हि तस्यावस्था देहेन्द्रियाद्युपाधिभिरकृतावच्छेदा बृहती ब्रह्मेति गीयते ।
ज्ञानस्वभावत्वे च सर्वगतस्य देहेन्द्रियनिरपेक्षस्य नित्यत्वाज्ज्ञानस्वरूपस्य सन्निहितविविधज्ञेयभेदस्य बृहत्तरः संसारः स्यात् ।
अथ न विजानाति किञ्चित्, न तर्हि ज्ञानस्वरूपः ।
सकर्मको हि जानात्यर्थो नासति कर्मसम्बन्धे युज्यते ।
तान् प्रत्याह ---
विज्ञानमिति ।
कुतः? श्रूयते हि ---
‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ; ‘विज्ञानमानन्दम्ऽ; इत्यादि ।
न चोक्तदोषः ।
यथा दाहको ऽपि वह्निरुपनीतं दाह्यं दहति, नानुपनीतमदाह्यं च ।
यथा च स्फटिकदर्पणादयः [क्क्स्_16] स्वच्छाः प्रकाशस्वभावा अपि यदेवोपनिधीयते योग्यं च तच्छायापत्त्या तदेव दर्शयन्ति ।
एवमयं पुरुषो भोगायतनशरीरस्थो भोगसाधनेन्द्रियोपनीतान् शब्दादीन् भुङ्क्ते, तच्छायापत्त्या नित्यचैतन्यो ऽपि ।
अतश्च न सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसङ्गः ।
न च मुक्तौ बाह्यविषयोपभोगः ।
स्यादेतत् ---
सर्वगतस्य सर्वमेव विषयत्वेन वर्तते ।
तत्र किमुपनेयम्? उच्यते ---
यस्याप्यज्ञस्यात्मनो ज्ञानं मनःसंयोगादिजन्यम्, तस्यापि सर्वमनोभिः सर्वात्मनां संयोगात्कथमुपभोगव्यवस्था? मनःसंयोगमुखेन सर्वे हि तद्विषया विषयत्वे ऽस्य वर्तन्ते ।
अथास्य कर्मनिबन्धनत्वादुपभोगस्य कर्मनिमित्ता व्यवस्था, सा चितिरूपात्मवादिनो ऽपि न दण्डवारिता ।
अपि चास्याभेददर्शनपरिनिष्पत्त्या सर्वस्मिन्नात्मभावमापन्ने दृश्याभावादेव न दर्शनं दृक्स्वभावस्यापि दग्धुरिव वह्नेर्दाह्याभावान्न दाहः, प्रकाशस्येव च प्रकाश्याभावान्न प्रकाशकता ।
तदुक्तम् ---
‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात् ।
न तु तद् द्वितीयमस्ति ततो ऽन्यद्विभक्तम्, यत्पश्येत्ऽ; ‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्ऽ; इत्यादि ।
विज्ञानादिविशेषगुणनिवृत्तिलक्षणा च मुक्तिरुच्छेदपक्षान्न भिद्यते ।
न हि सतो ऽप्यात्यन्तिको दर्शनाभावो ऽभावाद्विशिष्यते ।
कश्च सर्वतः प्रेयस आत्मनो ऽभावमभिकाङ्क्षेदित्यपुरुषार्थो मोक्षः स्यात् ।
स्यादेतत् ---
विविधदुःखोपशमत्वादात्मोच्छेदो ऽपि पुरुषेणार्थ्यते ।
दृश्यन्ते हि तीव्रपापरोगग्रस्ताः स्वोच्छेदाय यतमानाः ।
सत्यं प्रवृद्धगदोन्मूलितनिखिलसुखा दुःखमयीमिव मूर्तिमुद्वहन्तः ।
न त्वेवं संसारिणो विविधविचित्रदेवाद्यानन्दभागिनः ।
तत्र यथा विविधदुःखोपरमत्वात्पुरुषार्थत्वम्, तथा विविधसुखोपरमत्वादपुरुषार्थत्वमपि ।
यस्य तु निर्मृष्टनिखिलदुःखानुषङ्गा परमानन्दसंवेदनावस्था तस्यैवैकान्तिकं पुरुषार्थत्वमित्यलमतिप्रसङ्गेन ।
अक्षरमिति शब्दात्मतामाह, विशेषेण सामान्यस्य लक्षणात् ।
अपरिणामित्वं वा, परिणामे पूर्वधर्मनिवृत्तेः क्षरणस्य भावात्, तद्व्युदासेन ।
कथं [क्क्स्_17] तावच्छब्दात्मता? ‘परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारःऽइत्यादिश्रुतिभ्यः ।
न चेदमभिधेयापेक्षम्, कारप्रत्ययान्तस्य शब्दस्वरूपपरत्वात् ।
अवर्णादपि वर्णसमुदायात्परः कारप्रत्ययो दृश्यते ---
‘एवकारः किमर्थः?ऽ; ‘किमर्थश्चकारः?ऽ; इति ।
नन्विदमन्यथैव व्याचक्षते ---
सर्वविशेषातिगस्य ब्रह्मण उपासितुमशक्यत्वात्प्रतीकोपदेशो ऽयम् ।
अस्मिन्नालम्बने ब्रह्मोपासितव्यम् ।
यथा देवतायाः साक्षात्पूजासम्भवात्तल्लाञ्छने दारुण्यश्मनि वा पूजाविधानं तद्बुद्ध्या, तथा ध्याता देवता सा प्रसीदतीति ।
अनेन वाभिधानेन तद्ध्येयम्, प्रणवस्य तदभिधानत्वात् ।
उच्यते ---
‘ओमित्यात्मानं ध्यायथऽ; ‘ओमिति युञ्जीतऽइति यत्र योगाङ्गता श्रूयते तत्रैवम् ।
यत्र तु युञ्जीतेत्यादेरश्रवणात्तादात्म्य एव पर्यवस्यति वाक्यम्, तत्र नेत्थम् ।
यथा ‘ओमिति ब्रह्म, ओमितीदं सर्वम्ऽ; इति ।
अत्र हि सर्ववागनुगमेन तदत्यागादोङ्कारो वाचस्तत्त्वमिति दर्शयित्वा वाग्रूपात्यागाच्च रूपप्रपञ्चस्य ‘ओङ्कार एवेदं सर्वम्ऽइत्युपसंहरति ।

यत्रापि ‘एतेनैव परं पुरुषमभिध्यायीतऽ; इति श्रवणम्, तदपि सर्वात्मभावप्रतिपादनपूर्वकम् ।
न च सर्वात्मभाव औपचारिकः स्तुत्यर्थ इति युक्तम्, मुख्यार्थत्वे ऽप्यविरोधात् ।
सर्वस्य हि प्रत्यक्षाद्यनवसेयं शास्त्रगम्यमिदं रूपं न विरुद्ध्यते ।
न हि प्रमाणान्तरेणानवगमः प्रमाणान्तरस्य विषयमपहरति ।
‘तस्माद्विद्वान्ऽ; इति च सार्वात्मविद एव तेन ध्यानोपदेशः ।
न च तदन्यतः ।
तस्मादनन्तरमेव वाक्यं तत्र पर्यवसितम् ।
ततो ऽधिगतसार्वात्म्यस्य सतो ध्यानोपदेशः ।
अथ वा ---
‘वागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे वागेवेदं बुभुजे वागुवाचऽइत्यादौ वाचः सार्वात्म्यं श्रूयते ।
तथा वाक्सूक्ते वाचः सर्वात्मत्वं सर्वेशित्वं च प्रदर्शितम् ---
‘अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चरामिऽ; इति वाचैव ।
यथात्मनि प्रतिबुद्धेन [क्क्स्_18] वामदेवेन ---
‘अहं मनुरभवं सूर्यश्चऽ; इति ।
अपि च प्रकृतिरूपान्विता विकाराः ।
वाग्रूपान्वितं च जगत् ।
अतो वाचो विपरिणामो विवर्तो वावसीयते ।
कथं तदनुगमः? तदुपरागविज्ञानवेदनीयत्वात् ।
तथा हि धूमादत्राग्निरिति प्रतिपत्तेर्व्यधिकरणतया व्यक्तं वैलक्षण्यं शब्दादर्थावगमस्य संवेद्यते सर्वेण ।
इतश्चैतदेवम् ---
यस्तु शब्दयोर्विशेष्यविशेषणभावो ऽवगम्यते ‘नीलमुत्पलम्ऽ; इति, अर्थगत एवासौ ।
अन्यथा यथा ‘ऊर्ध्वत्वे काकनिलयनात्स्थाणुःऽइति परस्परव्यवच्छिन्नाभ्यामर्थाभ्यामर्थान्तरप्रतीतिः, तथा स्यात् ।
अपि च धूम इव शब्दे प्रतिपत्तिहेतौ न ताद्रूप्येण निश्चयः स्यात् ।
न च धूमात्प्रमाणान्तराद्वाग्नौ निश्चयो धूमरूपानुकारी भवति ।
भवति तु प्रमाणान्तरादप्यर्थेषु निश्चयः शब्दरूपपरामर्शी ।
तद्दर्शनाच्छब्दादपि प्रतिपत्तौ तथा प्रतिपत्तिः, न त्वानन्तर्यनिमित्ता भ्रान्तिरित्यध्यवस्यामः ।
बालानामपि च येयमन्यपरिहारेण स्तनादौ प्रवृत्तिः, सा न ‘इदम्ऽइत्यनिश्चिन्वतां भवितुमर्हति ।
नानिश्चिते स्थाणौ पुरुषे वान्यतरनिबन्धना प्रवृत्तिः ।
न च निश्चयः शब्दानुरागशून्य इति तेषामपि पूर्वजन्मशब्दभावनाभाजां वाग्रूपोपरक्तमेव ज्ञानं निश्चीयते ।
तथा च तद्रूपोपग्राह्यं जगत्तद्विवर्त इति प्रतीमः ।
अपि च सन्त्यर्था व्यावहारिकाः, येषां न शब्दविवर्तादन्यत्तत्त्वम् ।
तत्सामान्यादितरे ऽपि तथावसातव्याः ।
यथा ‘कुर्यात्, न कुर्यात्ऽ; इति विधिनिषेधौ, वाक्यार्थः, समूहः, असन्तश्चालातचक्रशशविषाणादयः ।
तत्र न तावद्विधिनिषेधौ भूते प्रवृत्तिनिवृत्ती, न च वर्तमाने, न भविष्यन्त्यौ ।
अपाक्षीत्पचति पक्ष्यतीत्यविशेषप्रसङ्गात् ।
कार्ये इति चेत् ।
न, कालत्रयातिरेकेण कार्यत्वस्यानिरूपणात् ।
तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुगुणमवस्तुकं प्रतिभामात्रं विधिनिषेधश्च स्याताम् ।
न चानालम्बना ज्ञानस्वभावत्वात्प्रतिभा युक्ता ।
न च सा शब्दरूपपरामर्शविकला ।
तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्त्यानुगुण्येन शब्दतत्त्वमेव [क्क्स्_19] तथा तथावभासत इति साम्प्रतम् ।
एवं वाक्यार्थः ।
संसर्गो न संसर्गिव्यतिरेकेण कश्चित्, न संसर्ग्यसंसर्गिरूपातिरिक्तः ।
न ज्ञेयशून्यं ज्ञानम् ।
न विकल्पप्रत्ययो वाग्रूपोपरागरहित इति वाक्तत्त्वमेव तथा तथा विवर्तत इति न्याय्यम् ।
एवं समूहे वनादावसत्सु चालातचक्रादिषु योजनीयम् ।
अपि च यद्यपि षड्जादिषु गवादिषु च प्राक् शब्दाज्ज्ञानमस्ति, तथापि न तादृक्, यादृक् शब्दनिवेशादुत्तरस्मिन् काले ।
अविविक्ता हि प्राक् प्रतिपत्तिः, स्फुटतरा विवेकवती पश्चात् ।
तथा च गोपालाविपालादयो विवेकज्ञानसिद्धये संज्ञां निवेशयन्ति ।
एवं च शब्दसंस्पर्शे ऽर्थे बोधोत्कर्षदर्शनात्तत्प्रतिहारे च संचेतितानामप्यसंचेतितकल्पत्वात्पथि गच्छतस्तृणादीनामपकर्षाद्वाग्रूपाधीनमेव चितश्चितित्वम् ।
वाक्शक्तिरेव वा चितिः ।
तत्प्रतिसंहारे ऽपि सूक्ष्मा वाक्शक्तिरित्येके ।
सर्वथा वाग्रूपाधीनो ज्ञेयबोध इति सर्वं ज्ञेयं वाग्रूपान्वितं गम्यत इति तद्विकारस्तद्विवर्तो वा ।
मृद इव घटादयः, चन्द्रमस इव जलतरङ्गचन्द्रमस इति ।
अन्ये तु ---
मृदादिदृष्टान्तदर्शनात्परिणामितां ब्रह्मणो मन्यन्ते ।
तदपाक्रियते ---
अक्षरमिति ।
कुतः? ‘ध्रुवःऽ; ‘नित्यःऽइति तत्र तत्र श्रुतेः ।
अथ मतम् ---
परिणामित्वे ऽपि तत्त्वाविघातान्न नित्यता व्याहन्यते ।
यथोक्तम् ---
‘यस्मिन् विक्रियमाणे ऽपि तत्त्वं न विहन्यते तदपि नित्यम्ऽ; इति ।
सत्यम् ।
तथापि तु यद्विशुद्धमात्मरूपं तस्याभावात्सर्वात्मना परिणतावनित्यत्वम्, एकदेशपरिणतौ सावयवत्वान्नित्यत्वमेकत्वं च व्याहन्येते ।
तदेतद्विशुद्धत्वं नित्यत्वमेकत्वं चाकाशकल्पे ब्रह्मण्यवकल्पते ।
कल्पितावच्छेदे ऽकल्पितावच्छेदमप्याकाशमनवच्छिन्नमस्त्येव ।
अथ कल्पितैकदेशपरिणामः स कल्पनयैवेति सुष्ठूक्तम् ---
अक्षरमिति ।
केचित् ‘सर्वगन्धः सर्वरसःऽइत्यादिश्रुतेः सर्वात्मतां ब्रह्मण उपागमन् ।
एवं च विषयोपभोगोपपत्तेः प्रकाशस्वभावस्यात्मनो विषयाः, युक्तम्, यत्प्रकाशेरन् ।
अन्यत्वे तु जडानां प्रकाशनमसम्भावनीयमिति ।
[क्क्स्_20] तान् प्रत्याह ---
असर्वमिति ।
कुतः? ‘अस्थूलमनण्वह्रस्वम्ऽ; इति सर्वभेदोपरागप्रतिषेधात् ।
सर्वभेदावियोगाच्चानिर्मोक्षः ।
न हि स्वभावाद्वियोजयितुं वस्तु शक्यम्, वह्निरिवौष्ण्यात् ।
अथापि कथञ्चिद्वियोज्येत, तथापि भेदप्रपञ्चप्रबन्धस्यानुच्छेदाद्वियोगाभावान्नित्यसंसारिता स्यात् ।
सर्वथा अशनायापिपासादिप्रपञ्चो ऽस्यात्मा ।
तत्प्रपञ्चस्य चोच्छेदो नेष्यते ।
तत्रैकात्म्यवादिनो ऽनिर्मोक्षः ।
आत्मभेदवादिनस्तु कस्यचिदुच्छिन्नः कस्यचिन्नेति मुक्तसंसारिविभागः ।
तस्मान्न प्रपञ्चात्मकं ब्रह्म, अविद्याविक्रीडितमेव प्रपञ्च इति साम्प्रतम् ।
यदि तर्ह्यविद्याक्रीडितमेव प्रपञ्चः, प्रपञ्चशून्यता तर्हि परमार्थः ।
सैवास्तु ब्रह्म, परमार्थत्वात् ।
तथा च प्रपञ्चनिषेधेनैव तद्रूपं श्राव्यते ---
‘स एष नेति नेतिऽ; ‘अस्थूलमनण्वह्रस्वम्ऽ; इति च ।
तत्राह ---
सर्वमिति ।
एतदुक्तं भवति ---
ब्रह्मणो न सर्वात्मता ।
सर्वं तु ब्रह्मात्मकम्, ब्रह्मरूपेण रूपवत्, न तु शून्यमेव, नित्यमुक्तिप्रसङ्गेन तदर्थोपदेशप्रवृत्तिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् ।
नित्यमुक्तित्वे ऽप्यविद्यानिबन्धनः संसारः इति चेत् ।
यदि ग्रहणाभावो ऽविद्या, कथं तर्हि तन्निबन्धनः संसारः? मुक्तावपि तस्य तुल्यत्वात्, तद्वदेव न किञ्चित्प्रकाशेत ।
अथायथार्थग्रहणमविद्या, न तर्हि सर्वशून्यता ।
‘तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्ऽ; इति श्रुतेः, ‘आत्मैवेदं सर्वम्ऽ; इति च सर्वस्मिन्नात्मोपदेशात्, ‘कथमसतः सज्जायेतऽ; इति च स्वयं शून्यताया निषेधात् ।
भावो हि यथावदप्रकाशमानो ऽध्यस्ताविद्यमानरूपः प्रकाशते ।
शून्ये तु क्वाध्यासः, किं प्रकाशतामिति निर्बीजतैव स्यात् ।

‘विज्ञानमानन्दम्ऽ; इति रूपोपदेशाच्च न सर्वाभावमात्रं ब्रह्म, अपि तु सर्वस्यात्मेति ।
केचित्तु केवलस्य सुखस्यादर्शनाद्दुःखाविनाभावान्नास्त्यवस्था दुःखसंस्पर्शविविक्तेति मन्यन्ते ।
न हि कश्चिज्जन्तुः सुख्येवोपलभ्यते, दुःख्येव वा ।
[क्क्स्_21] दुःखवत एव तु सुखं सुखत्वे ऽवतिष्ठते ।
तापवत एव चन्दनसंस्पर्शः सुखम् ।
तत्राह ---
अभयमिति ।
सर्वभयविनिर्मुक्ता हि ब्रह्मावस्था ।
न चात्राल्पीयानपि क्लेशः, असकृदभयश्रुतेः ‘अभयं वै ब्रह्मऽ; इत्यादि ।
तथा हि न स्वाभाविकं भयं ब्रह्मणि, आनन्दरूपेण विरोधात् ।
नागन्तुकं हेतुमत्, द्वितीयाभावात् ।
तदुक्तम् ‘द्वितीयाद्वै भयं भवतिऽ; इति ।
न च दुःखनिवृत्तिरूपं सुखम्, येन दुःखितस्यैव सुखं सुखत्वे ऽवतिष्ठेत इति प्रपञ्चितमेतत्पुरस्तात् ।
अपरः प्रकारः ---
इह केचिन्मुक्ताभिमतानामपि पुनरावृत्तिभयं मन्यन्ते ।
इह हि विज्ञानात्मानो ब्रह्मणो विभक्ताः स्युः, अविभक्ता वा ।
स्वतो ब्रह्मणैव वा विभज्येरन् भोगार्थं क्रीडार्थं विभूतिख्यापनार्थं वा स्वभावाद्वा ।
% अविद्यानिबन्धनो वा तद्विभागः ।
विज्ञानात्मान एव वा ब्रह्मशब्दाभिधेयाः, नान्यद्ब्रह्म ।
% तेषां कर्माविद्यानिबन्धनः संसारः, द्रष्टृदृश्ययोः परस्परयोग्यतानिबन्धनो वा ।
% तत्र योग्यतानिबन्धनत्वे योग्यताया अनपायात्पुनरावृत्तिभयमप्रच्युतम् ।
अथ कृतकार्यत्वान्न पुनरावृत्तिः, सकृच्छब्दाद्युपलब्धौ न पुनस्तदुपलब्धिः स्यात् ।
अथानन्तविकारा प्रकृतिः सर्वात्मनोपलब्धौ निवर्तते, अविकृतरूपान्तरोपलब्धये च प्रवर्तत एव ।
आनन्त्यादेव तर्हि न सर्वात्मनोपलब्धिः संभवतीति गुणपुरुषान्यताख्यातिमतो ऽपि पुनरावृत्तिः संभाव्येत ।
अविद्यापूर्वकर्मनिबन्धनत्वे ऽप्यनादौ संसारे ऽनन्तत्वात्कर्मणामनियतविपाककालत्वाच्च प्रतिसर्गावस्थाया इव मुक्त्यवस्थाया अपि प्रत्युदावृत्तिभयं न व्यावर्तते ।
अविद्यानिबन्धनत्वे ऽपि तस्या निर्हेतुत्वान्निष्प्रयोजनत्वाच्च प्रवृत्तेस्तथैव पुनः पुनः प्रवृत्तिः केन वार्यते ।
तथा च सुषुप्ते ब्रह्मप्राप्तेः प्रत्युदावृत्तिर्दृश्यते ।
स्वतन्त्रे तु ब्रह्मणि विभक्तानां जीवानां देहेन्द्रियोपभोगहेतावविभक्तानां वा विभज्य भोगादिभिर्हेतुभिर्न पुनर्देहादिभेदो न सम्भाव्यते ।
स्वतन्त्रो हि क्रीडया स्वातन्त्र्यख्यापनेन [क्क्स्_22] वा स्वभावेन वा पुनर्बध्नीयाल्लौकिक इवेश्वरः ।
अथैष कर्मापेक्षः, न कर्मस्वस्य स्वातन्त्र्यम् ।
तथापि कर्मणामानन्त्याद्विपाककालनियमाभावाच्च कल्पशतातिक्रमे ऽपि प्राप्तविपाककालेभ्यः कर्मभ्यः पुनर्बन्धः सम्भाव्यते ।
यतो नैकभविकः कर्माशयः, न ह्यस्य प्रायणमेवाभिव्यञ्जकमपि तु देशकालादयो ऽपि ।
तथा हि ---
एकस्मिन्नपि देहे क्रमेण कर्मफलभोगो दृश्यते, विरुद्धजातिभोगनिमित्तानां च कर्मणां युगपदावापगमनानुपपत्तेः, गर्भमृत्यूनां चाकर्मणां विमुक्तिप्रसङ्गात् (म्स् ब्; विमुक्तिप्रसङ्गः -- एदितिओन्) ।
तत्रोच्यते ---
अभयमिति ।
परा हीयं क्षेमप्राप्तिः श्रूयते ।
नास्यां पुनःसंसारभयमस्ति ।
न तावत्कर्मनिमित्तः पुनःसंसारः, विद्यया प्रायश्चित्तेनेवाकृतभोगानामनन्तानामपि कर्मणां प्रक्षयात् ।
उक्तं हि ---
‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथाऽ; इति ।
तथा ‘क्षीयन्ते चास्य कर्माणिऽ; इति ।
अथवा विद्ययाविद्यानिवृत्तौ प्रविलीन एव % कर्तृकर्मफलप्रविभागः ।
तस्य कुतः सम्भवः ।
नाप्यविद्यानिमित्तः, तत्प्रवृत्तिहेतोरभावात् ।
अनादिर्ह्यविद्या, अनादित्वादेव न हेतुमपेक्षते ।
प्रागभावे हि हेतुव्यापारः, असति प्रागभावे कदा हेतुर्व्याप्रियेत ।
न हि सतो हेतुकृत्यमस्ति, विद्यया तूच्छिन्ना प्रागसती प्रवर्तमाना नाकस्मात्प्रवर्तितुमर्हति ।
सुषुप्ते तु विक्षेपमात्रं निवृत्तम्, तत्संस्कारो ऽग्रहणं च नैव निवृत्ते ।
अन्यथा न तुरीयाद्भिद्येत ।
विक्षेपमात्राभावात्तु ब्रह्मप्राप्त्यभिधानम् ।
तस्मात्सुष्ठूक्तम् ---
अभयमिति ।
केन पुनः प्रमाणेनास्यार्थस्य समधिगमः ।
न तावत्प्रत्यक्षेण, तस्यैतद्विपरीतभेदविषयत्वात् ।
नाप्यनुमानेन, तत्पूर्वकत्वात् ।
नोपमानेन, सादृश्यविषयत्वात्, तस्य च भेदाधिष्ठानत्वात् ।
अर्थापत्तिस्तु विपर्यये, न भेदमन्तरेण कश्चिद्व्यवहार उपपद्यते यतः ।
अभेदो ऽपि हि प्रमात्रादिविभागादृते दुरवगमः ।
अभावो ऽपि न भावरूपतत्त्वावगमायालम् ।
नापि [क्क्स्_23] प्रपञ्चाभावावगमाय, प्रत्यक्षादिषु सत्सु तदसंभवात् ।
आगमो ऽपि न तावदाप्तप्रणेतृको ऽत्र क्रमते, प्रमाणान्तराधिगतगोचरत्वात् ।
नापि स्वतन्त्रः, विधिनिषेधरूपत्वात्, तयोश्च स्थिते तत्त्वे ऽसंभवात् ।
नापि तदनपेक्षं व्यवस्थितवस्तुविषयमेव प्रामाण्यम्, भूतानुवादत्वे प्रमाणान्तरापेक्षत्वात् ।
लोकाच्च शब्दसामर्थ्याधिगमः ।
तत्र कार्यपरतयैव कार्यान्वयिष्वर्थेषु पदानि प्रयुज्यन्ते, तथार्थवत्त्वात् ।
न हि प्रवृत्तिनिवृत्तिशून्यस्य वचसः कश्चिदर्थः ।
अपि च न भूतानुवादाद्वचसः सम्बन्धानुगमः, अपि तु प्रवर्तकात् ।
प्रवृत्त्या ह्यनुमायार्थप्रत्ययं तत्र शब्दस्य सामर्थ्यप्रतीतिः (@प्रतीतेः -- एदितिओन्) तथा च न प्रवृत्तिसम्बन्धरहितेष्वर्थेषु शब्दानां शक्तिर्गम्यते ।
तथा सत्यनवगतसामर्थ्याः शब्दा भूते ऽर्थे कथं तदवगमयेयुः ।
अपि च प्रमाणान्तरावसितश्चेत्सो ऽर्थः, न शब्दस्य तत्र प्रामाण्यम् ।
अथानवसितः, नतराम् ।
अपदार्थत्वे वाक्यविषयत्वासम्भवात् ।
पदार्थ एव हि विशिष्टतया वाक्यार्थीभवति ।
अत्यन्तापरिदृष्टस्तु पदादनवगम्यमानः पदार्थसंसर्गात्मके वाक्यार्थे न गुणत्वेन प्रधानत्वेन वानुप्रवेशमर्हति ।
अपि च प्रलीननिखिलावच्छेदं तत्त्वमगोचर एव प्रतिपत्तेः ।
सर्वा हि प्रतिपत्तिः ---
‘एवम्, नैवम्ऽ; इति व्यवच्छेदेन प्रवर्तते ।
अन्यथा न कश्चित्प्रतिपन्नः स्यात् ।
सर्वविशेषप्रत्यस्तमये तु कथं प्रतिपत्तिः स्यादित्यत्राह ---
आम्नायतः प्रसिद्धिं च कवयो ऽस्य प्रचक्षते ।
भेदप्रपञ्चविलयद्वारेण च निरूपणाम्

भूतार्थवादित्वे ऽप्यपौरुषेयस्य न सापेक्षत्वमिति वक्ष्यते ।
न च कार्यनिष्ठान्येव लोके वचांसि ।
तथा हि प्रियाख्यानानि ‘दिष्ट्या वर्धसे, पुत्रस्ते जातःऽ; इति न प्रवृत्तये निवृत्तये वा, दृश्यन्ते च सुखोत्पादनप्रयोजनानि ।
न च सुखी भव इति तत्र प्रवृत्तिरुपदिश्यते, वस्तुसामर्थ्यादेव तत्सिद्धेरुपदेशस्यानपेक्षणात् ।
अथ मतम् ---
अस्ति तावत्तत्र प्रवृत्तिविशेषः, वचसश्च तत्र तात्पर्यम् ।
सत्यम् ।
उत्पत्त्या तात्पर्यम्, न प्रतिपत्त्या ।
प्रतिपत्तिस्तु भूतार्थनिष्ठैव ।
न च भूतार्थपर्यवसितस्यैव शब्दस्य [क्क्स्_24] प्रयोजनवत्त्वे प्रवृत्त्यवधिर्व्यापारः कल्पयितुं शक्यते ।
अपि चोपाये वाप्रवृत्तः पुरुषः प्रवर्त्यते, अज्ञातोपायत्वाद्वा उपेये प्रागप्रवृत्त उपायप्रज्ञापनद्वारेण तत्र ।
इह न तावदुपाये पुत्रजन्मनि, तस्य निष्पन्नत्वात् ।
नोपेये सुखे, तदर्थव्यापारान्तराभावात् ।
तथा दुर्जनवचनान्यप्रियाख्यानानि विषादप्रयोजनानि न प्रवृत्तिं निवृत्तिं वोपदिशन्ति पूर्वेणैव न्यायेन ।
तथा रज्जुवेष्टितस्य सर्पवेष्टितमात्मानं मन्यमानस्य भयनिवृत्तये तत्त्वाख्यानं दृश्यते, न तु तत्र ‘मा भैषीःऽ; इति नियोगः ।
तत्र हि नियोगो भवति, यत्र नियोगार्थं प्रतिबुध्य पुरुषो बुद्धिपूर्वं नियोगसामर्थ्यादिच्छया वा पुनः प्रवर्तते निवर्तते वा ।
इह तु तत्त्वप्रतिपत्तिमात्रान्नियोगेच्छानपेक्षस्य हेत्वभावादेव तस्य भयनिवृत्तिः ।
न च भयनिवृत्तौ पुरुषार्थत्वात्स्वयंप्रवृत्तः पुरुषो नियोज्यः, नापि तदुपाये तत्त्वप्रतिपत्तौ, ‘रज्जुः, न सर्पःऽ; इति शब्दादेव तदुत्पत्तेः, शब्दार्थप्रतिपत्त्युत्तरकालस्य च व्यापारस्य विधिनिबन्धनत्वात् ।
तथा दूरदेशवृत्तान्ताख्यानानि पृष्टवतां कुतूहलिनामौत्सुक्यनिवृत्त्यर्थानि भूतार्थपर्यवसितानि न हानायोपादानाय वा ।
यत्रापि (अपि च यत्रापि एदितिओन्) भूतार्थप्रतिपत्तौ हानमुपादानं वा संभवति, ‘एष प्रतिरोधकवानध्वा, निधिमानेष भूभागःऽ; इति ।
तत्रापि हानोपादानयोः शब्दो व्याप्रियते, भूतार्थोपक्षयात् ।
शब्दाद्भूतमर्थं प्रतिपद्य तस्य प्रमाणान्तरावगतामुपकारहेतुतामपकारहेतुतां वा संस्मृत्य इच्छया प्रवर्तते द्वेषेण निवर्तते वा ।
ननु प्रयोक्ता बुद्धिपूर्वकारी श्रोतुः प्रवृत्त्यर्थं निवृत्त्यर्थं वा वचनं प्रयुङ्क्ते ।
तथा च प्रवृत्तिनिवृत्तिपर्यवसितमेव ।
इदं हि तत्र प्रयोक्तव्यं न प्रयुज्यते ‘न गन्तव्यमनेनाध्वनाऽ; तथा ‘गृहाणेतो निधिम्ऽ; इति ।
नैतत्सारम् ।
भूतार्थपर्यवसितस्यापि वचसो भूतार्थावगममुखेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यङ्गभावो यतो न व्याहन्यते प्रत्यक्षादीनामिव ।
भूतार्थप्रमापरिसमाप्तव्यापृतयः प्रत्यक्षादयो मात्रयाप्यगोचरीकृतप्रवृत्तिनिवृत्तयो न प्रवृत्तिनिवृत्त्यङ्गभावं [क्क्स्_25] जहति, तथा शब्दो ऽपीति न किञ्चित्प्रदुष्यति ।
प्रयोक्त्रभिसंहिते प्रवृत्तिनिवृत्ती इति चेत्, न प्रयोक्त्रभिसंधानाच्छब्दार्थत्वमपि तु सामर्थ्यात् ।
अन्यथा निधिप्राप्तिद्वारिका नानाविधपुरुषार्थावाप्तिरपि तस्याभिसंहितेति शब्दार्थः स्यात् ।
यदा च प्रवृत्तिं निवृत्तिं वाभिसंधाय किञ्चित्प्रत्यक्षादिभिर्जिज्ञास्यते, तदाभिसंहिते अपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न प्रत्यक्षादिप्रमेये ।
तदाभिसंहिते अपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न शब्दार्थौ ।
इतश्चैतदेवम् (इतश्च तदेवम् -- एदितिओन्) ---
यत्कस्यचिदुपादानबुद्धिः, अन्यस्योपेक्षा ।
शब्दार्थत्वे हि सर्वेषामुपादानबुद्धिरेव स्यात् ।
न च प्रवर्तकवाक्यव्यवहारादेव सम्बन्धावगमः, येन प्रवृत्तिपरतैवावगम्येत ।
अन्यथापि दर्शनात् ।
‘देवदत्तः काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचतिऽइत्यव्युत्पन्नकाष्ठशब्दार्थो व्युत्पन्नेतरपदार्थो व्युत्पन्नविभक्त्यर्थश्च यत्पचत्यर्थे करणं पश्यति तस्य काष्ठप्रातिपदिकार्थतां प्रतिपद्यते ।
तथा हर्षविषादाश्वासप्रयोजनेभ्यः तत्त्वाख्यानेभ्यो हर्षादिनिमित्तेषु भवति व्युत्पत्तिः ।
यथैव हि प्रवृत्तिविशेषदर्शनाद्विशिष्टप्रवृत्तिप्रत्ययस्तन्निमित्तप्रत्ययो वानुमीयते, हेत्वन्तराभावाच्छब्दानन्तर्याच्छब्दस्य तत्र सामर्थ्यं कल्प्यते, तथा हर्षाद्युपलब्धेः हर्षादिनिमित्तप्रत्ययानुमानम्, शब्दानन्तर्याच्च शब्दस्य तत्र सामर्थ्यकल्पना ।
प्रमाणान्तरेण च पुत्रजन्मनो हर्षनिमित्तस्य तस्यावगतत्वादन्यस्याभावात् ‘पुत्रस्ते जातःऽइतीदं वाक्यमाप्तेन तत्र पुत्रजन्मनि प्रयुक्तमिति प्रतिपद्यते ।
पुत्रजन्मैव चास्माद्वाक्यादनेन प्रतीतमित्यवधारयति ।
तदेवं प्रयोगप्रत्ययाभ्यामस्मिन्नर्थे वाक्यस्य सामर्थ्यं प्रतिपद्यते ।
भवतु वा लोके सर्ववचसां प्रवर्तकता, ततश्च सम्बन्धावगमः ।
तथापीदं विचार्यम् ---
किं विधायकपदव्यतिरेकिणां पदानां स्वार्थमात्रपरता, आहोस्वित्कार्यार्थसंसर्गपरता, उत पदार्थमात्रसंसर्गपरतेति ।
तत्र स्वार्थमात्रपर्यवसाने वाक्यार्थप्रत्ययाभावः प्रयोगवैयर्थ्यं च स्यात् ।
तस्मादन्यार्थव्यतिषङ्गपरता ।
[क्क्स्_26] तावता प्रयोगप्रत्यययोरुपपत्तौ न विशेषव्यतिषङ्गे प्रमाणमस्ति ।
यो हि विशेषव्यतिषङ्गं कल्पयति, कल्पयत्यसावर्थान्तरव्यतिषङ्गम् ।
तथा च विनापि कार्येण पदार्थानां परस्परसंसर्गाद्विशिष्टभूतार्थप्रत्ययसिद्धिः ।
अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् ।
अन्यथा लोके विवक्षापरत्वात्पदार्थान्वयस्य, तदभावाद्वेदे वेदार्थप्रतीतिर्न स्यात् ।
अपि च सर्वेषां कार्यान्वयित्वे परस्परं पदार्थानामनभिसम्बन्धः ।
तत्र न विशिष्टपदार्थविषयो नियोगः प्रतीयेत ।
एकपदार्थसाध्य एव स्यात् ।
अथ न विनियोगप्रत्यर्थी नियोगः, विशिष्टविषयत्वात् ।
पूर्वस्तर्हि विनियोगः, पश्चान्नियोगः ।
किमतः? अस्ति नियोगातिरिक्तार्थान्वये ऽपि पदस्य सामर्थ्यं नियोगानपेक्षं च, परस्परान्वितानां इयोगान्वयात् ।
न च नियोगाकाङ्क्षानिबन्धनः संसर्ग इति प्रतिपादयिष्यते ।
अनधिगतमपि रमाणान्तरेणानधिगतसम्बन्धं च स्वशब्देन शक्यं शब्देन निरूपयितुं विशेषप्रतिषेधमुखेन, विशेषशब्दानां नञश्च यथायथमर्थैर्विदितसङ्गतित्वात् ।
तथा चेत्थमेव तदुपदिश्यते ‘अस्थूलम्ऽइति सर्वविशेषातिगम् ।
एतत्कथयति ---
भेदप्रपञ्चविलयद्वारेणेति ।
एतच्च वक्ष्यत इति ।
अन्यो ऽर्थः ।
यदुक्तम् ---
प्रत्यस्तमितसकलविशेषं तत्त्वं प्रतिपत्तेरेवाविषय इति, तत्रोच्यते ---
विशेषनिवृत्त्यैव तच्छब्देन बुद्धौ निधीयते, सुवर्णतत्त्ववत् ।
न हि सुवर्णतत्त्वं पिण्डरुचकादिसंस्थानभेदोपप्लवरहितं दृश्यते ।
न च त एव सुवर्णतत्त्वम्, तत्परित्यागे ऽपि भावात्संस्थानान्तरे ।
अथ चादृष्टसंस्थानभेदोपप्लवविवेकमपि बुद्ध्या भेदापोहद्वारेण स्वयं प्रतीयते, परस्मै च प्रतिपाद्यते ।
स एष प्रतिपत्तिक्रमः श्रुत्यैव दर्शितः ---
‘स एष नेति नेतिऽ; इति ।
तथान्यैः ---
‘सत्यमाकृतिसंहारे यदन्ते व्यवतिष्ठतेऽ; ।

तथापरैः ---
‘अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्च्यतेऽ; इति ।
इदमिदानीं विचार्यते ---
किं कृत्स्न आम्नायो भेदप्रपञ्चविलयमुखेन ब्रह्म निरूपयति, आहोस्वित्कश्चिदस्यैकदेशः? तत्र केचिदाहुः ---
सर्वत्रैवाम्नाये [क्क्स्_27] क्वचित्कस्यचिद्भेदस्य प्रविलयो गम्यते, यथा ‘स्वर्गकामो यजेतऽ; इति शरीरात्मभावस्य प्रविलयः ।
अत्र हि देहव्यतिरिक्तस्वर्गोपभोगसमर्थो ऽधिकारी गम्यते, तेन देहात्मभावप्रविलयः ।
तथा ‘गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्ऽइत्यधिकृताधिकारादधिकारिभेदप्रविलयः ।
तथा विधिनिषेधचोदनास्वपि नैसर्गिकीणां रागादिनिबन्धनानां प्रवृत्तीनां प्रविलयः ।
निषेधेषु साक्षात्, विधिषु प्रवृत्त्यन्तर्नियोगेन ।
लोके ऽप्यनभिप्रेतात्पथः साक्षाद्वा निवारणम्, पथ्यन्तरोपदेशेन वा ।
एवं च रागादिनिबन्धननैसर्गिकप्रवृत्तिभेदविलयद्वारेण दृष्टेनैव कर्मविधय आत्मज्ञानाधिकारोपयोगिनः ।
तथा हि ---
शान्तस्य दान्तस्य समाहितस्य चात्मनि दर्शनमुपदिश्यते ।
शक्यं च ।
न हि विषयैराकृष्यमाणस्तदुपायप्रवृत्तिकृतचेताः शक्नोत्यात्मनि समाधातुम् ।
नैसर्गिकीभ्यस्तु प्रवृत्तिभ्य उपरतो नियतमानस आत्मदर्शनेनाधिक्रियते, सामर्थ्यात् ।
अन्ये (म्स् अ; अन्ये तु एदितिओन्) मन्यन्ते ---
अनवाप्तकामः कामोपहतमना न परमाद्वैतदर्शनयोग्यः ।
कर्मभिस्तु कृतकामनिबर्हणः सहस्रसंवत्सरपर्यन्तैः प्राजापत्यात्पदात्परमाद्वैतमात्मानं प्रतिपद्यत इति ।
उभयोरपि पक्षयोरनयोः कृत्स्न आम्नाय आत्मज्ञानैकपर्यवसायी ।
अन्येषां दर्शनम् ---
पृथक्कार्या एव सन्तः कर्मविधय आत्मज्ञानाधिकारमवतारयन्ति पुरुषम्, अनपाकृतर्णत्रयस्य तत्रानधिकारात् ---
‘ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्ऽ; इति ।
अन्ये तु संयोगपृथक्त्वेन सर्वकर्मणामेवात्मज्ञानाधिकारानुप्रवेशमाहुः ‘विविदिषन्ति यज्ञेनऽइति श्रुतेः, ‘येन केनचन यजेतापि दर्वीहोमेनानुपहतमना एव भवतिऽ; इति च ।
[क्क्स्_28] अन्ये तु पुरुषसंस्कारतयात्मज्ञानाधिकारसंस्पर्शं कर्मणां वर्णयन्ति ---
‘महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुःऽ, ‘यस्यैते चत्वारिंशत्संस्कारा अष्टावात्मगुणाःऽ; इति च ।
अन्ये त्वेतदेव विपरीतं वर्णयन्ति, आत्मज्ञानमेव कर्तृसंस्कारतया कर्माधिकारानुप्रवेशीति ।
अन्ये तु परस्परविरोधिनोः कर्मात्मज्ञानयोः द्वैताद्वैतविषयत्वेनासंबन्ध एवेति मन्यन्ते ।
तत्र न तावत्प्रथमः कल्पः ।
न हि कर्मादिविधयः स्ववाक्यसमधिगतस्वर्गादिकार्याः कार्यान्तरमपेक्षन्ते ।
नाप्यात्मज्ञानविधिर्यथोदितब्रह्मचर्यादिसाधननिराकाङ्क्षः कर्मविधीनपेक्षते ।
तत्र कुत एकाधिकारत्वम् ।
यदि मन्येतानवगतकार्या (अथ अनवगत@ -- एदितिओन्) एव कर्मादिविधयः, स्वर्गादीनां गुणत्वेन संबन्धादिति, स्वर्गकामाधिकरणमस्मै व्याचक्षीत ।
अपि च सर्वविधिनिषेधानां नामरूपप्रविलयकार्यापवर्गित्वे जन्तूनामभ्युदयविनिपाता अकर्मनिमित्ता आकस्मिकाः स्युः ।
तथापवर्गो ऽपि स्यादिति वैयर्थ्यं शास्त्रस्यापि ।
अथ स्वर्गादिकार्यद्वारेण कर्मविधीनां ज्ञानाधिकारानुप्रवेशिता मार्गग्रामगमनोपदेशानामिवाभिमतनगरगमनोपदेशानुप्रवेशित्वम् ।
तदसत् ।
युक्तं मार्गग्रामप्राप्तेरनभिमतदेशप्राप्त्युपदेशानुप्रवेशित्वम् ।
न हि मार्गग्रामोपदेशेषु पुरुषार्थप्राप्तिः ।
अतः साकाङ्क्षत्वाद्यत्र पुरुषार्थप्राप्तिः, तमनुप्रविशन्ति ।
न त्वेवं कर्मविधिषु पुरुषार्थस्यालाभः, स्वर्गादीनां पुरुषेणार्थ्यमानत्वात् ।
तत्र च नैराकाङ्क्ष्ये कथमन्यानुप्रवेशः? अथ मतम् ---
यदोपच्छन्द्य नीयत उत्तरोत्तरग्रामगुणोपदर्शनेनाभिप्रेतं देशम्, तदा पूर्वग्रामोपदेशाः प्राप्ताभिमतकार्या उपदेशान्तरानुप्रवेशिनश्चेति ।
युक्तं तत्रापि प्रमाणान्तरेण वक्तुरभिप्रायाधिगमात् ।
प्रमाणान्तरेण हि तत्रेदमधिगतम् ---
एतद्देशप्राप्ताविदमस्य समीहितं वक्तुः संपद्यते, तस्मादिदमस्य विवक्षितमिति ।
न तु शब्दवृत्तिमात्रानुसारेण (शब्दप्रवृत्तिमात्रा@ म्स् अ; शब्दवृत्तमात्रा@ -- एदितिओन्) ।
इतश्चैतदेवम् ---
[क्क्स्_29] यत्प्रतिग्रामं वक्तुः श्रोतुश्च सत्यामर्थप्राप्तौ प्रमाणान्तरेणानधिगते परदेशप्राप्त्यभिप्राये पूर्वोपदेशान् पूर्वार्थानेव पार्श्वस्थाः प्रतिपत्तारः प्रतिपद्यन्ते, परदेशोपदेशं च स्वार्थनिष्ठम् ।
यद्यपि वस्तुस्थित्या पूर्वोपदेशार्थाः परोपकारिणः, तथापि न शब्दस्य तात्पर्यम्, द्रव्यार्जनादिविधेरिव क्रतुविध्यर्थोपकारे ऽपि ।
शब्दवृत्तानुसारेण चेह तात्पर्यम्, प्रमाणान्तराभावादिति ।
अपि चाध्वग्रामोपदेशानां तत्परत्वाध्यवसायेनैव तत्र गमनमर्थप्राप्तिश्च ।
तत्र परदेशप्राप्तिपरतायां तु न नियोगतस्तत्र गमनम् ।
मार्गान्तरेणापि तत्प्राप्तेर्विवक्षितत्वाद्गच्छेत् ।
न च नियोगतो ऽर्थप्राप्तिः, अन्यपरेषु प्रयोजनश्रुतेरप्यर्थवादत्वात् ।
तदिह यदि विधिनिषेधाः कार्यान्तरपराः, न स्वर्गादिकार्याः ।
न खलु स्वर्गादिकार्यं प्रयाजादिकार्यतुल्यम्, येन कार्यान्तरमनुपतेत् ।
कथं च दृष्टेनैवात्मज्ञानाधिकारोपकारिण इति वक्तव्यम् ।
यदि तावद्रागाद्याक्षिप्तदृष्टार्थप्रवृत्तिनिरोधेन, भवतु प्रतिषेधानामेवंभावः ।
कर्मविधयस्तु कथं निरुन्धन्तीति वाच्यम् ।
नहि ते परिसंख्यायकाः, न च नियामकाः, अत्यन्तमप्राप्तार्थत्वात् ।
प्राप्तार्थो हि विधिरन्यनिवृत्तिफलो विज्ञायते ।
न च तुल्यकार्यत्वेन विरोधेन निवृत्तिः ।
अनियतकालफला हि नैयोगिक्यः प्रवृत्तयो ऽदृष्टार्थाः ।
दृष्टार्थास्तु रागाद्याक्षिप्ताः स्वाभाविक्यः ।
न च साङ्ग्रहण्याः सेवायाश्च ग्रामोपायत्वे कश्चिद्विरोधः, एतावति प्रमाणत्वाच्छास्त्रस्य ।
तत्र युगपत्क्रमेण वा फलभूमार्थिनः सेवासाङ्ग्रहण्यावनुतिष्ठतः को विरोधः? अपि च सकलदृष्टार्थप्रवृत्तिनिरोधे नियोगनिष्ठा अपि प्रवृत्तयो निरुध्येरन्, अनार्जितधनस्य साधनविकलस्य तासामसम्भवात् ।
अपि च तुल्ये कामोपायत्वे दृष्टादृष्टार्थप्रवृत्त्योर्न न विशेषो रागाद्याक्षिप्तत्वे ।
तथा हि ---
‘स्वर्गकामःऽइति रागाद्याक्षिप्तप्रवृत्त्यनुवादेन विशेषविधानम् ।
तथा च प्रपञ्चाभिनिवेशे तुल्ये केन विशेषेण एकात्मानुगुण्यं भजते, तद्विरोधिन्यपरा? कामाक्षेपो ह्यविशिष्टो मनसः ।
अथ कामोपायत्वमेव न मन्येत, वर्णितमाकस्मिकत्वम्, उक्तश्च न्यायः प्रत्युद्ध्रियेत ।
तुल्यकार्यनिबन्धनत्वाच्च विरोधाद्या [क्क्स्_30] निरोधाशङ्का सा दूरतो निरस्तावकाशा स्यात् ।
अथ कामप्राप्त्या कर्मविधयः कामान् प्रविलापयन्तो ज्ञानाधिकारानुगुणाः ।
यथोक्तम् ---
ऽयदा सर्वे प्रमुच्यते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुतेऽ; ॥
इति ।
तदप्यसत् ।
यतो न कामप्राप्त्या कामप्रविलयः, अपि तु दोषपरिभावनाभुवा प्रसङ्ख्यानेन ।
कलयापि चेत्कामैर्मनः संस्पृश्यते ह्रियत एव हारिभिः ।
उक्तं हि ---

‘न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यतिऽ, ‘भोगाभ्यासमनु विवर्धन्ते रागाः कौशलानि चेन्द्रियाणाम्ऽ; इति च ।
अनुपायत्वादपि तावदयं कामेभ्यो विनिवर्तेत ।
निखिलक्लेशोपशमरूपं चात्मज्ञानं संश्रयेत ।
कर्मविधिनिदर्शितविविधोपायस्तु तानेव प्रकृतहारिणो भोगानभिनिविशेत ।
तत्प्रविलयरूपाचात्मज्ञानादुद्विजेत ।
श्रुतो ऽपि ह्यात्मन्यानन्दो ऽननुभूतो नानुभूतविषयनिबन्धनानन्दाभिलाषं मन्दीकर्तुमप्युत्सहते, प्रागेवोच्छेत्तुम् ।
तस्मात्प्रसंख्यानमेवैकः कामनिबर्हणोपायः, कर्मविधयस्तु विपर्ययहेतवः ।
यदपि ---
सर्वत्रैवाम्नाये क्वचित्कस्यचिद्भेदस्य विलयः, यथा ‘स्वर्गकामो यजेतऽ; इति शरीरात्मत्वप्रविलय इति ।
तदप्यसत्, अनिदंपरत्वात् ।
न हीदं वचनं देहव्यतिरिक्तात्मतत्त्वावबोधपरम् ।
अथान्यपरादप्यर्थादेवमवसीयत इति, तदपि हस्तिनि दृष्टे तत्पदेन तस्यानुमानमिव ।
साक्षाद्धि ‘अस्थूलम्ऽइत्युपक्रम्य देहेन्द्रियविलयो दर्शितः, अर्थाच्च कामादिग्रन्थेः काठिन्यं वैदिकं स्यादिति ।
द्वितीयो ऽपि कल्पो वर्णितादेव कामानां कामनिबर्हणसामर्थ्याभावात्स्वकार्यनिराकाङ्क्षाणां चान्यानुप्रवेशे प्रमाणभावादसमञ्जसः ।
एकाधिकारत्वे तु समुच्चयः सर्वकर्मणां स्यात् ।
स चाशक्य इति ।
[क्क्स्_31] ये ऽपि विपर्ययेण ज्ञानकर्मणोरेकाधिकारत्वमाहुः, तैरपि ज्ञानस्य कर्मसम्बन्धे प्रमाणं वक्तव्यम् ।
न तावत् ‘ब्रीहीन् प्रोक्षतिऽ; इति यथा ।
तत्र हि प्रकरणात्प्रकृतकर्मापूर्वलक्षणापरो ब्रीहिशब्दः स्वस्वरूप आनर्थक्यात्प्रकृतापूर्वसम्बन्धं बोधयति ।
नापि यथा ‘यस्य पर्णमयी जुहूर्भवतिऽ; इति ।
तत्र हि जुह्वाद्यव्यभिचरितकर्मसम्बन्धमसत्यपि प्रकरणे कर्मोपस्थापयति ।
तत्र वाक्येनैव सम्बन्धः ।
आत्मज्ञानं तु न प्रकरणे श्रुतम् ।
नाप्यात्माव्यभिचरितकर्मसम्बन्धः ।
तेनास्य कर्मसम्बन्धो दुर्वचः ।
तथा चाज्ञाते पारार्थ्ये या नाम फलश्रुतिर्न सार्थवादिनी भवतीति पृथगधिकारत्वम् ।
अथ मतम् ---
वर्तमानापदेशात् ‘न स (च --एदितिओन्) पुनरावर्ततेऽइति कामोपबन्धाभावात्फलं विपरिणमय्य कल्पयितव्यम् ।
तच्च तदाकाङ्क्षायां सत्याम् ।
न तु दृष्टे सति तदाकाङ्क्षा ।
अस्ति चात्मज्ञानविधेर्दृष्टफलं देहान्तरोपभोग्यफलेषु कर्मसु प्रवृत्तिः ।
तस्मात्स्वाध्यायाध्ययनविधिवदात्मज्ञानविधिः ।
स्वाध्यायाध्ययनविधिर्हि दृष्टकर्मावबोधनिराकाङ्क्षो नार्थवादतः फलं प्रार्थयते, तथात्मज्ञानविधिरपीति नाधिकारान्तरम् ।
तदप्यसत् ।
यतो ऽयमन्य एवौपनिषदः पुरुषो वेदान्तेषु जिज्ञास्यते ।
न च तज्ज्ञानं कर्मप्रवृत्तिहेतुः ।
न हि तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे ।
एवं ह्याह ---
‘न तदश्नाति किञ्चनऽ; ‘अनश्नन्नन्यो ऽभिचाकशीतिऽ; इति ।
यस्तु कर्मणां कर्ता भोक्ता च, स एव सर्वप्रत्यक्षसिद्धः ।
न शब्दप्रमेयः ।
ननु जीवपरमात्मनोरेकत्वमेव ।
एवं ह्याह ---
‘अनेन जीवेनात्मनाऽ; इति ।
सत्यम् ।
तस्यैव तु जीवस्यैवमविद्यानुबन्धं प्रत्यक्षावसेयं रूपम्, तच्च कर्मप्रवृत्तिहेतुः ।
न च तच्छब्दमपेक्षते ।
यत्तु स्वयंप्रकाशं सर्वविभागशून्यं तच्छब्दाज्ज्ञातुमिष्यते ।
तच्च कर्मप्रवृत्तिविरोधि ।
तज्ज्ञानस्य कथं कर्मप्रवृत्तिर्दृष्टं प्रयोजनं स्यात्? तथा हि ---
ब्रह्मानन्दमेकमद्वयमात्मानं विजानतः किमर्थं कथं वा प्रवृत्तिः स्यात्, आप्तकामत्वात्साधनाद्युपायाभावाच्च? स्यादेतत् ---
औपनिषदपुरुषज्ञानमेव कर्माङ्गत्वेन चोदितम् ‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा [क्क्स्_32] तदेव वीर्यवत्तरं भवतिऽ; इति ।
तथा ‘यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्मिंल्लोके जुहोतिऽइत्युपक्रम्य यागादिफलस्यान्तवत्तादर्शनेन ब्रह्मविद्यायास्तादर्थ्यं दर्शितम् ।
‘तं विद्याकर्मणी समन्वारभेतेऽ; इति च विद्याकर्मणोः साहित्यं दर्शितम् ।
पूर्वं तावत्प्रकृतोद्गीथविषयम्, ‘ओमित्येतदक्षरमुद्गीथम्ऽ; इत्युपक्रमात् ।
परेणापि कर्मनिन्दयाक्षरज्ञानस्तुतिः ।
विद्याकर्मणोश्च समन्वारम्भो भेदेन ---
विद्यावन्तं विद्यान्वारभते कर्मवन्तं कर्मेति ।
तस्मादेवमपि न कर्मज्ञानयोरेकाधिकारत्वमिति ।
ये ऽपि विरोधादसम्बन्ध एव कर्मज्ञानयोः ‘द्वैतविषयं कर्म, अद्वैतविषयं ज्ञानम्ऽइति मन्यन्ते, तेषामनुत्पाद एवाद्वैतज्ञानस्य प्रसज्यते, प्रमाणादिविभागाद्वैतप्रतिपत्त्योर्विरोधात् ।
अथोपायोपेययोरयौगपद्यादविरोधः, प्रलीयत एवाद्वैतप्रतिपत्तौ सर्वो विभागः ।
न च विरोधो ऽनुपायत्वं वा, उपायस्य पूर्वकालत्वात्, तदा च तस्याप्रलीनत्वात् ।
भेद एव चाभेदप्रतिपत्तावुपायः ।
न तर्हि कर्मभिरपि विरोधः, उपायत्वादेव ।
स्यादेतत् ---
असाध्यत्वाद्ब्रह्मणो न कर्मणामुपयोगो विद्यते ।
श्रूयते च ---
‘नास्त्यकृतः कृतेनऽ; इति ।
न च ज्ञानोत्पत्तावुपयोगः, ज्ञानस्य प्रमाणाधीनत्वात् ।
न च ज्ञानसहकारीणि कर्माणि, ज्ञानस्य साध्यान्तराभावात् ।
न तस्य मोक्षः साध्यः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् ।
अथ बन्धहेतुविच्छेदः साध्य इति तस्मिन् विच्छिन्ने तदभावान्मुच्यते ।
कः पुनर्बन्धहेतुः? अनाद्यविद्या, न तर्हि पृथक्तद्विच्छेदः साध्यः, यतो विद्योदय एवाविद्याव्यावृत्तिः ।
स्यादेतत् ---
भवत्वग्रहणलक्षणाविद्याव्यावृत्तिर्विद्योत्पादः, यतो भाव एवाभावव्यावृत्तिः ।
न च विद्योत्पाद एव विपर्यासज्ञानव्यावृत्तिः ।
न खलु भावान्तरं भावान्तरव्यावृत्तिः ।
न च परस्पराभावात्मानो भावाः, अभावत्वप्रसङ्गात् ।
यदि मन्येत ---
तत्त्वाग्रहणनिमित्तो विपर्यासो निमित्तनिवृत्तौ स्वयमेव निवर्तिष्यते, तच्च न ।
न खल्वग्रहणमभावः कस्यचिन्निमित्तम्, मूर्च्छादिषु [क्क्स्_33] प्रसङ्गात् ।
किं तर्हि निमित्तम्? ‘अनादिरप्रयोजना चाविद्याऽ; इत्युक्तम् ।
तत्र च हेत्वनुयोगो निरवकाशः ।
विपर्यासतत्संस्कारयोश्च परस्परहेतुफलभावेन व्यवस्थानान्न दोषः ।
अतो विपर्ययज्ञानस्य निवृत्तिर्विद्यया साध्येति तत्र ज्ञानस्य सहकार्यपेक्षा स्यात् ।
एतच्च वार्तम् ।
न खलु शुक्तिकादिषु विपर्यासपुरस्सरं समुपजातसम्यग्ज्ञानास्तन्निवृत्तये पृथक् प्रयतन्ते, सहकारि वान्यदपेक्षन्ते ।
यतो विरोधिभावान्तरोत्पाद एव पूर्वप्रध्वंसः, न शून्यम् ।
अन्यथा न प्रध्वंसो हेतुमान् स्यात् ।
विरोधिनी च विद्या विपर्ययज्ञानस्य ।
तदुत्पत्तौ विपर्यासो नष्ट एव भवति ।
अथोच्येत ---
कर्माणि बन्धहेतवः ।
तत्क्षयो ज्ञानात्सहकारिसव्यपेक्षादिति ।
तच्च प्रमृष्टाशेषविशेषविशुद्धज्ञानोदये कुतः सम्भवः? तथा च विपर्याससंशयाभ्यां तुल्यवत्प्रसंख्यातानि कर्माणि ---
ऽभिद्यन्ते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरेऽ; ॥
इति ।
अथ विज्ञानवैमल्यायान्यापेक्षा ।
सापि मुधा, संशयविपर्यासयोर्ज्ञानमलयोः प्रमाणोत्थविज्ञाने ऽसंभवात् ।
अथ मतम् ---

शाब्दज्ञानादन्यदपि प्रत्यक्षं ज्ञानमिष्यते विगलितविभागोद्ग्राहं सर्वविकल्पातीतम् ।
तस्य हि ब्रह्म गोचरः, न शाब्दस्य विभक्तपदार्थसंसर्गोद्ग्राहिणः ।
तदुत्पत्तौ कर्मोपासनाद्यपेक्षेति ।
कः पुनरस्य विशेषः, येन तदर्थ्यते? स्पष्टाभत्वम्, न तस्योपयोगः ।
ज्ञानं हि ज्ञेयाभिव्याप्तये, शाब्दज्ञाने चोत्पन्न आप्तमेव ज्ञेयम् ।
प्रमितेः प्रत्यक्षपरत्वात्तत्र च नैराकाङ्क्ष्यात्तदर्थ्यत इति चेत्, एतदधिगते प्रमेये किमन्यदाकाङ्क्ष्येत? प्रमाणान्तरमिति चेन्न, प्रमेयसिद्ध्यर्थत्वात्तदाकाङ्क्षायाः ।
पुनः सिद्ध्यर्थमिति चेन्न, पूर्वस्मादप्यसकृत्तत्सिद्धेः ।
सिद्धस्य च सिद्ध्यपेक्षायां न हेतुरस्ति ।
उपायान्तरसद्भावश्चेत्, उपायान्तरं तर्ह्यपेक्षेत ।
प्रमेये तु नैराकाङ्क्ष्यमेव ।
प्रीतिविशेषश्चेत्, स पूर्वप्रमाणजादपि [क्क्स्_34] दर्शनात्सिध्यति ।
न तत्सिद्ध्यर्थं प्रमाणान्तरम् ।
प्रत्यक्षदृष्टमपीतरैस्तत्सम्भवाज्जिज्ञास्येत, विशेषाभावात् ।
निश्चायकत्वमितरेषामपि, प्रमाणभावात् ।
हानादियोग्यविषयं प्रत्यक्षम्, सन्निकृष्टार्थत्वात्, नेतराणीति चेत् ।
सन्निकर्षहेतुस्तर्ह्यपेक्ष्यताम् ।
न प्रमाणम्, सिद्धत्वात्प्रमायाः ।
प्रकृते च प्रमेये नैष विशेषो ऽस्ति ।
सामान्यविषयाः शब्दादयः, विशेषविषयं प्रत्यक्षमिति चेत् ।
अनधिगत एव तर्हि शब्देन प्रत्यक्षस्य विषयः ।
बाढम् ।
उक्तमेतत् ---
न शाब्दस्य ज्ञानस्य विषयो ब्रह्मेति ।
यदि तर्हि न शब्देनाधिगतं ब्रह्म, कथं तस्मिन्नुपासना प्रवर्तताम्? न चान्यस्मिन्नुपास्यमाने ऽन्यत्साक्षाद्भवति ।
कस्य च रूपस्य साक्षात्करणाय यज्ञादिविधानम्? शब्दोपदर्शितनिरतिशयानन्दापहतपाप्मादिरूपब्रह्मस्वभावस्यात्मनः साक्षात्करणाय यज्ञादिविधिरुपपद्यते ।
अविदितपुरुषार्थरूपे तद्विपरीतरूपे निर्विचिकित्सात्प्रमाणात्प्रकटतां प्राप्ते नापरमपेक्ष्यमस्ति ।
नन्ववगते ऽपि ‘तत्त्वमसिऽ; इति शब्दाद्ब्रह्मात्मभावे प्रागिव सांसारिकधर्मदर्शात्तन्निवृत्तये भवत्यन्यापेक्षा ।
नैतत्सारम् ।
कथं खल्ववगतब्रह्मात्मभावो विदितात्मयाथातथ्यो मिथ्यादर्शननिमित्तैर्धर्मैर्युज्यते? श्रूयते च ---
‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ; इति ।
न च ब्रह्मण्यपहतपाप्मनि तेषामवकाशः ।
तथा ---
‘आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः ।
किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसञ्ज्वरेत्ऽ; ॥
तथा ‘अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ; इति ।
मिथ्याभिमाननिमित्तः शरीरसम्बन्धः ।
तस्मिन्याथातथ्यदर्शनान्निवृत्ते ऽशरीरत्वम् ।
तत्र प्रियाप्रिययोरसम्बन्ध आख्यायते ।
तस्मान्नावगतब्रह्मात्मभावः प्रागिव सांसारिकधर्मभाक् ।
यस्तु तथा, नासाववगतब्रह्मात्मभाव इति ।
[क्क्स्_35] अत्रोच्यते ---
निश्चिते ऽपि प्रमाणात्तत्त्वे सर्वत्र मिथ्यावभासा निवर्तन्ते, हेतुविशेषादनुवर्तन्ते ऽपि ।
यथा द्विचन्द्रदिग्विपर्यासादय आप्तवचनविनिश्चितदिक्चन्द्रतत्त्वानाम् ।
तथा निर्विचिकित्सादाम्नायादवगतात्मतत्त्वस्यानादिमिथ्यादर्शनाभ्यासोपचितबलवत्संस्कारसामर्थ्यान्मिथ्यावभासानुवृत्तिः ।
तन्निवृत्तये ऽस्त्यन्यदपेक्ष्यम् ।
तच्च तत्त्वदर्शनाभ्यासो लोकसिद्धः, यज्ञादयश्च शब्दप्रमाणकाः ।
अभ्यासो हि संस्कारं द्रढयन् पूर्वसंस्कारं प्रतिबध्य स्वकार्यं सन्तनोति ।
यज्ञादयश्च केनाप्यदृष्टेन प्रकारेण ।
श्रेयःपरिपन्थिकलुषनिबर्हणद्वारेणेत्यन्ये, नित्यानां कर्मणां दुरितक्षयार्थत्वात् ।
स्यादेतत् ---
अनुवर्तन्तां मिथ्यावभासाः ।
प्रमाणात्तु निश्चयः ।
यथातत्त्वं यथानिश्चयं च व्यवहारः ।
तस्मानावगतात्मतत्त्वस्य काचन शुभाशुभा वा प्रवृत्तिरुपपद्यते ।
उच्यते ---
जाते ऽपि तत्त्वदर्शने, अनाहिते च पटौ संस्कारे, द्रढियसि च मिथ्यादर्शनजे संस्कारे निश्चया अपि मिथ्यार्था भवन्ति ।
यथा दिङ्मूढस्याननुसंहिताप्तवचसः, प्रागिव प्रवृत्तिदर्शनात् ।
तथा प्रमितरज्जुभावाया अपि रज्ज्वाः प्रमाणाननुसन्धाने सर्पभ्रान्त्या भयदर्शनम् ।
तस्माज्जाते ऽपि प्रमाणात्तत्त्वदर्शने अनादिमिथ्यादर्शनाभ्यासपरिनिष्पन्नस्य द्रढीयसः संस्कारस्याभिभवायोच्छेदाय वा तत्त्वदर्शनाभ्यासं मन्यन्ते ।
तथा च ‘मन्तव्यो निदिध्यासितव्यःऽ; इत्युच्यते ।
शमदमब्रह्मचर्ययज्ञादिसाधनविधानं च ।
अन्यथा कस्तदुपदेशार्थः? स्यादेतत् ---
ब्रह्मचर्यादिसाधनकरणादेवाम्नायात्तत्त्वविज्ञानम् ।
तदसत् ।
शब्दमात्रात्प्रतिपत्तेरुत्पत्तेः ।
न हि प्राक् साधनविशेषेभ्यस्तत्त्वप्रतिपत्तिपर आम्नायो ऽवाचकः, नाप्यनिश्चायकः, अशेषाशङ्कानिर्मोक्षात् ।
अन्यथा तदुपदिष्टेषु साधनेष्वपि दुर्लभा प्रतिपत्तिः ।
अपि चान्यथानिश्चये ऽपि रङ्गगता भरतादयो मिथ्यावभासेन शोकभयादिहेतवः ।
निश्चिते ऽपि गुडस्य माधुर्ये तत्र मिथ्यातिक्तावभासो ऽवितथ इव दुःखयति, अवितथस्येव तस्यापि धूत्कृत्य त्यागात् ।
तस्मात्तन्निवृत्तये विनिश्चितब्रह्मात्मभावेनापि साधनान्यपेक्ष्याणि ।
[क्क्स्_36] यथैव प्रमाणात्तत्त्वाभिव्यक्तौ न मुक्तेः कार्यता, तथाभिव्यक्तिविशेषे ऽपि साधनेभ्यः ।
श्रुतयस्त्वभ्यासपरिनिष्पत्त्यवस्थाविषयाः शब्दसाधनज्ञानापेक्षा वा भवन्तु, तद्धेतुत्वादुत्तरस्य ---
इत्यलमतिविस्तरेण ।
यदपि पृथक्कार्या एव कर्मविधयो ज्ञानाधिकारमवतारयन्ति, अपाकृतर्णत्रयस्य तत्राधिकारात् ---
तदपि न नियोगतः, आश्रमविकल्पस्य स्मरणात् ---
‘तस्स्याश्रमविकल्पमेकेऽ; ‘यमिच्छेत्तमवसेद्ऽ; इति, ‘यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद्ऽ; इति श्रवणात् ।
‘एतद्ध स्म वै
तत्पूर्वे विद्वांसो ऽग्निहोत्रं न जुहवाञ्चक्रिरेऽ; तथा ‘किं प्रजया करिष्यामःऽ; तथा ‘किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहेऽ; इति कर्मत्यागदर्शनात् ।
प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यात्मविद्ययैव कृतकृत्यतां मन्वानस्य ऋणापाकरणं प्रत्यनादृतस्य विहिताकरणनिमित्तस्य पाप्मनो विद्योदयप्रतिबन्धृत्वं दर्शयति ---
‘ऋणानि त्रीण्यपाकृत्यऽ; इति ।
इदं तु युक्तम् ---
कार्यान्तरनिराकाङ्क्षाणामपि कर्मणां संयोगपृथक्त्वात् ‘तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेनऽ; इति विद्याङ्गभावः ।
सो ऽप्युत्पत्त्यर्थतया, न प्रयाजादिवत्कायोपयोगेन ।
विद्यायाः कार्यान्तराभावात् ।
संस्कारपक्षो वा, स्मृतेः ।
संस्कृतस्य हि विद्योत्पत्तेः ।
तदुक्तम् ---
‘विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापिऽ; इति ।
ननु दृष्टोत्पाय एव विद्योत्पादः ।
तत्र दृष्टैवेतिकर्तव्यतापेक्ष्यतां शमदमादिसाधनविशेषश्चित्तविक्षेपस्य विहन्त्री, समहितचित्तस्याभसतो ज्ञानप्रसादोत्पत्तेः ।
न तु यज्ञादयः, तैर्विनाप्यभ्यासेन तत्सम्भवात् ।
सत्यम् ।
तथा चोर्ध्वरेतसां चाश्रमिणां विनापि तैर्विशुद्धविद्योदय इष्यते ।
किं तु कालकृतो विशेषः ।
साधनविशेषाद्धि सा क्षिप्रं क्षिप्रतरं च व्यज्यते ।
तदभावे चिरेण चिरतरेण च ।
तदुक्तम् ---
‘सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्ऽ; ।

[क्क्स्_37] एषो ऽर्थः ---
‘यज्ञेन दानेनऽइति श्रवणात्कर्माण्यपेक्ष्यन्ते विद्यायामभ्यासलभ्यायामपि, यथान्तरेणाप्यश्वं ग्रामप्राप्तौ सिद्द्यन्त्यां शैघ्र्यायाक्लेशाय वाश्वो ऽपेक्ष्यते ।
ननु विद्यारूपं ब्रह्मैव ।
न विद्या ब्रह्मणो ऽन्या ।
तच्च नित्यमकार्यम् ।
तत्र कथं किञ्चिदपेक्ष्येत? उच्यते ---
यथोपधानतिरोहितरूपस्फटिकमणिरुपधावकर्षणं स्वरूपाभिव्यक्तये ऽपेक्षते तथेहापि द्रष्टव्यम् ।
न हि स्फटिकमणेः पूर्वरूपं विनष्टमुपधानसन्निधेः, तदपगमे वान्यदुत्पन्नम् ।
न ह्यकस्मादनेकविसभागक्षणव्यवहितस्य पूर्वसभागक्षणस्योत्पत्तिः सम्भवति ।
न ह्यग्निविगमे ऽङ्गारेभ्यः पुनः काष्ठसन्ततिप्रवृत्तिः ।
तस्माद्यथैवाकार्यं स्फटिकरूपमुपधानावकर्षणमपेक्षते तथात्मरूपमपि ।
स्यदेतत् ---
ज्ञानं तत्र सापेक्षम् ।
तच्च स्फटिकाद्भिन्नं कार्यम् ।
पुरुषप्रयत्नो हि तत्र ज्ञानार्थः ।
किं पुनर्ज्ञानं स्वरूपेणैवार्थितम्, आहोस्विदर्थस्वभावसिद्धये? न तावत्स्वरूपेण, अर्थेन व्यवहारत् ।
न विज्ञानमात्रनिबन्धनो व्यवहारः, मिथ्याज्ञानेनापि प्रसङ्गात् ।
अथार्थस्वभाय ज्ञानमर्थ्येत, तदर्थो व्यापारस्तेनार्थितो भवति ।
न च ज्ञानादर्थे कश्चिद्विकारः, तयोरसंबन्धात् ।
योग्यदेशतायाः सर्वत्र भावात् ।
सर्वप्रतिपत्तृणां च विदितत्वप्रसङ्गात् ।
ध्वस्तानागतेषु च तदसंभवात् ।
तस्माद्यथातिरोहितमपि तिरोहितमिवाभिव्यज्यत इव प्रयत्नापेक्षम्, तथात्मतत्त्वमप्यतिरोहितं तिरोहितमिव प्रयत्नादभिव्यज्यत इवेति पुष्कलम् ।
संहृताखिलभेदो ऽतः सामान्यात्मा स वर्णितः ।
हेमेव पारिहार्यादिभेदसंहारसूचितम्

यतश्च विशेषप्रत्यस्तमुखेन तन्निरूपणम्, अतो ऽन्यैर्ब्रह्मविद्याभियुक्तैः सामान्यरूपं ब्रह्म निरूपितम् ---
‘स एव महानज आत्मा सत्तालक्षणःऽ; तथा ‘सत्तैव सर्वभेदयोनिः प्रकृतिः पराऽ; इति ।
यथा सुवर्णतत्त्वं कटकाङ्गुलीयादिविशेषोपसंहारेण निरूप्यमाणं तत्सामान्यमिति ।
ये वा --- [क्क्स्_38]
‘निर्विशेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत्ऽइत्यभावमाहुः, तान् प्रत्युच्यते ---
संहृताखिलभेद इति ।
यदि तावदसामान्यत्वं साध्यते सिद्धसाधनम् ।
विशेषाणामभावे केषां तत्सामन्यम्? सामन्यं तूक्तं ब्रह्मवादिभिर्विशेषप्रत्यस्तमुखेन निरूपणादुपचारतः ।
अथाभाव एव साध्यः, विशेषैरेवास्य निर्विशेषैर्व्यभिचार इति ।
[इति श्रीमन्मण्डनमिश्रविरचितायां ब्रह्मसिद्धौ ब्रह्मकाण्डः समाप्तः ।
-- एदितिओन्; ओरिगिनल्ल्य् ब्रह्म- अन्द् तर्क-काण्डस् wएरे तोगेथेर्; वचस्पति दोएस् नोत् क्नोw थिस् दिविसिओन्.]
[क्क्स्_39]
[॥तर्ककाण्डः ॥]
ननु प्रत्यक्षादिभिर्व्यावृत्तानां भावस्वभावानामवगमान्नैकस्मिन्नद्वये शब्दः प्रमाणम्, प्रत्यक्षादिविरोधात्, ग्रावप्लवनाद्यर्थवचोवत् ।
उच्यते ---
आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्धृ विपश्चितः ।
नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते

ननु प्रमाणान्तरपरतन्त्राणां पुरुषवचसां तद्विरोधाद्युक्तमप्रमाणत्वम् ।
स्वतन्त्रस्य त्वाम्नायस्यानपेक्षितप्रमाणान्तरप्रवृत्तेस्तद्विरोधे ऽपि कस्मादप्रमाणत्वम्? आम्नायविरोधादेव तु प्रत्यक्षादीनि प्रमाणतायाः किमिति न च्यवन्ते? तुल्ये ऽनपेक्षत्वे न विशेषहेतुरस्ति ।
तत्र वृथा प्रमाणान्तरविरोधपरिहारपरिश्रम इति ।
तत्र केचिदाहुः ---
प्रत्यक्षादिविरोधे आम्नायस्य दौर्बल्यम्, सापेक्षत्वत् ।
तथा हि स्वरूपसिद्ध्यर्थमेव तावत्प्रत्यक्षादीन्याम्नायो ऽपेक्षते ।
तथा च तेषां प्रामाण्यमनुमन्तव्यम्, तदपबाधने स्वरूपस्यैव तावदसिद्धेः ।
न त्वेवमाम्नाये प्रत्यक्षादीनां काचिदपेक्षा ।
दृष्टव्यभिचारत्वाच्च शब्दस्य, प्रत्यक्षस्य चादृष्टव्यभिचारात् ।
अपि च सावकाशानवकाशयोरनवकाशं बलवत् ।
अनवकाशाश्च प्रत्यक्षादयः, सावकाशस्तु शब्दो गौणेनार्थेन ।
तथा हि ---
शक्यमेकत्वमभेदश्रुतीनामुपचरितमवकाशो वर्णयितुम् ।
अविवक्षितार्थानां वा वेदान्तानां जपोपयोगो ऽवकाशः ।
उपनिषदो वेदान्ता इति वर्णितम् ।
किं च व्याकुलत्वादाम्नायस्याव्याकुलत्वात्प्रत्यक्षादीनाम् ।
कर्मविधयो हि भेदाश्रया अभेदाश्रयाश्च वेदान्ताः परस्परपराहता असत्यपि प्रमाणान्तरविरोधे दुर्लभप्रामाण्याः ।
किं पुनरव्याहतप्रतिष्ठितप्रामाण्यादिविरोधे ।
तस्मादिदमविरोधाय प्रयत्यत इति ।
मुख्यत्वाच्च ।
मुख्या हि प्रत्यक्षादयः ।
जातस्य जन्तोरपरकाल आम्नायः ।
स तैः प्रतिष्ठितार्थैरपहृतविषयः कल्पनीयार्थो बाध्यते, तदनुसारेण वार्थकल्पनामर्हति ।
अर्थतो ऽपि च मुख्यता प्रत्यक्षादीनाम् ।
पदपदार्थविभागाधीन आम्नायार्थपरिच्छेदः, स च प्रत्यक्षादिष्वापतते ।
अतो ऽविरोधाय प्रयत्यत इति ।
[क्क्स्_40] अन्ये मन्यन्ते ---
तुल्यबलत्वे ऽपि प्रत्यक्षादीनामाम्नायस्य च वस्तुनि विकल्पानुपपत्तेर्विरोधे संशयः स्यात् ।
तेनाविरोध उपपाद्यत इति ।
अन्यद्दर्शनम् ---
आम्नाय एव बलवांस्तद्विरोधे ।
‘पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत्ऽ; ।
‘पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यतिऽ; इति ।
तथा हि ---
सर्वस्य निसर्गजः प्रत्यक्षादिनिबन्धनः किल विभक्तवस्तुपरिच्छेदः ।
तदपेक्षस्तु तत्पूर्वको ऽनिसर्गजः कस्यचिदेवागन्तुरद्वैतावगमः ।
स पूर्वमनुपमृद्योदेतुमशक्नुवंस्तदपबाधात्मोदीयते ।
इतश्च ---
संभवद्विचित्रविभ्रमहेतुत्वात्प्रत्यक्षादीनाम्, विगलितनिखिलदोषाशङ्कत्वाच्चाम्नायस्य ।
पुरुषाश्रयाणां हि दोषाणां शब्दे पुरुषाभावे ऽसंभवात् ।
शक्यो ह्याम्नायादेवानादिरविद्यासंस्कारो विभ्रमहेतुः प्रत्यक्षादिषु संभावयितुं निश्चेतुं च देहात्माभिमान इव ।
न त्वेवमपौरुषेये शब्दे काचिद्दोषाशङ्का ।
सत्यां वा प्रमाणमेव न स्यात् ।
प्रत्यक्षादीनां तु व्यावहारिकं प्रामाण्यम्, अविद्यासंस्कार्स्य स्थेम्ना व्यवहारविपर्ययाभावात् ।
यत्र च व्यवहारविपर्ययो न तत्र प्रामाण्यम् ।
शब्दे तु संभावितदोषे न तत्त्वावेदनेन प्रामाण्यम् ।
न व्यवहाराविपर्ययेण ।
अदृष्टार्थत्वाद्दोषेभ्यो व्यवहारविसंवादिज्ञानदर्शनाच्च ।
प्रत्यक्षादीनां तु व्यवहारे संवादान्न शक्यते व्यवहारविसंवादिज्ञानहेतुर्दोषः कल्पयितुम् ।
व्यवहारविपर्ययाद्धि स कल्प्येत ।
तत्त्वदर्शनस्य तु वेदान्तजन्मनः प्रतिपक्षत्वात्तत्त्वप्रतिहतिमात्रहेतुरेवानादिरविद्यानुबन्धः कल्प्यते ।
ततो दोषानुबन्धः प्रामाण्यं चेति न विरोधः ।
शब्दस्तु संभावितदोषो दुर्लभप्रामाण्य एव स्यात् ।
दृश्यते हि दोषेभ्यो व्यवहारविसंवादिज्ञानोत्पत्तिः ।
तत्र दोषाशङ्कया व्यवहारविसंवादस्य शङ्कितत्वात्तत्त्वप्रतिघातस्य च, न तत्त्वावेदनलक्षणं प्रामाण्यम्, न व्यवहाराविसंवादलक्षणमिति ।
तस्माच्छब्दस्य प्रामाण्याभ्युपगमे प्रमाणान्तरविरोधे ऽपि तस्यैव बलवत्त्वमिति सांप्रतम् ।
यत्तु प्रत्यक्षाद्यपेक्षणादिति, तत्रोच्यते ---
न प्रमितावपेक्षावत्ता शब्दस्य प्रत्यक्षादिषु, किं तु स्वरूपसिद्धौ ।
अन्यथा प्रमाणमेव न स्यात् ।
तथा च स्वकार्ये ऽपेक्षत्वान्न प्रत्यक्षादिभ्यो हीयते ।
प्रत्यक्षादयो पि स्वरूपसिद्धौ नान्यानपेक्षाः ।
कार्ये हि सापेक्षत्वं [क्क्स्_41] सामर्थ्यमपकर्षतीति ।
यत्त्वेतेषां प्रामाण्यमनुमातव्यमिति, को वान्यथाह? व्यवहाराविसंवादिलक्षणं तु तत्, न तत्त्वावेदनलक्षणम् ।
व्यावहारिकप्रामाण्योपेतेभ्यः प्रत्यक्षादिभ्यः सिद्धादाम्नायात्तत्त्वदर्शनम्, तद्विरोधात्तेषु तत्त्वदर्शनांशमेवापबाधते, न व्यवहाराविसंवादांशम् ।
दृष्टं च हेतुत्वेनापेक्षिताया अपि पूर्वस्याः प्रतिपत्तेः परस्याः प्रतिपत्तेर्बलीयस्त्वम् ।
यथा दूरस्थेषु वनस्पतिषु हस्तिप्रतिपत्तिभ्यो वनस्पतिप्रतिपत्तेः ।
अपेक्षिता हि हस्तिप्रतिपत्तयो व्यक्तवनस्पतिप्रतिपत्त्या हेतुत्वेन ।
न तस्या इन्द्रियार्थसंनिकर्षमात्राज्जन्म, आपाते ऽभावात् ।
न च देशविशेषात्, तद्देशस्थस्यैवोत्पत्तेः ।
तस्मात्पुरोवर्तिषु वनस्पतिषु प्रणिहितमनसः प्राच्यविपर्यासानुगतमतिसंस्कारसचिवेन्द्रियादिसंयोगकारिता सेति मन्तव्यम् ।
एवमेकादिसंख्याबुद्ध्यपाया विंशत्यादिबुद्धयो ऽप्युदाहार्याः ।
एवं च यदेके वर्णयन्ति ---
स्वयमेव व्याहता वेदान्तार्थप्रतिपत्तिः ।
नाभेदो भेदमन्तरेण शक्यो ऽवसातुम् ।
भेदोपाया हि तस्य प्रतिपत्तिः ।
तत्राभेदः समाक्षिप्तभेद एव प्रतायत इति व्याघातः ---
तदपास्तम् ।
यत उपायमाक्षिपति प्रतिपत्तिः ।
नोपायस्य परमार्थताम्, मिथ्याज्ञानादपि तत्त्वप्रतिपत्तेः ।
व्यावहारिकं च भेदस्य सत्यत्वमिष्टमेवेति ।
व्यभिचारदर्शनं च दुष्टहेतुजन्मनोः शब्दप्रत्यक्षयोः समानम् ।
इतरयोरपि तुल्यमव्यभिचारित्वम् ।
तथानवकाशत्वमपि ।
यदि खल्वेकमद्वयं वेदान्तार्थः, कस्तेषामन्यो ऽवकाशः? अथौपचारिकत्वमेकत्वं तदर्थो ऽविवक्षितार्थता वा जपोपयोगिनाम्, तत्र विरोध एव नास्तीति बलाबलचिन्ता नावतरति ।
तत्कुतः सावकाशत्वेन दौर्बल्यम्? कथं च मुख्यमर्थमतिलङ्घ्योपचरितो ऽवकाशः? कथं वौत्पत्तिके शब्दस्यार्थं प्रति शेषभावे ---
‘दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्ऽ; ‘अविशिष्टस्तु वाक्यार्थःऽइति च अविवक्षितार्थता? प्रमाणान्तरविरोधादिति चेत्, वार्तमेतत् ।
न प्रमाणस्य प्रमाणान्तरापेक्षं प्रामाण्यम्, येन तद्विरोधे स्वरसं जह्यात् ।
तदपेक्षत्वे हि तदनुगुणतया वर्तेत ।
निरपेक्षस्य कः प्रमाणान्तरानुसरणे [क्क्स्_42] हेतुः? लौकिकास्तु शब्दाः प्रमाणान्तरापेक्षं स्वार्थमभिदधतीति युक्ता तेषां तदनुसारिणी वृत्तिः ।
तुल्ये त्वनपेक्षत्वे किमिति न विपर्ययः, उभयोर्वा व्याघातादप्रामाण्यम्, ‘पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यम्ऽइति वा रजतज्ञानस्येव पूर्वस्य बाधः? न खलु रजतज्ञानविरोधाच्छुक्तिज्ञानमन्यविषयमविषयं वा ।
कथं तर्हि वेदे गुणवादः ।
यत्र श्रौतैरर्थैः प्रमाणार्थनिष्पत्तेरसम्भवः, तत्र द्वितीयस्या अपि वृत्तेः शब्दानां प्रवृत्तिदर्शनात्तया प्रमाणविषयलाभः ।

यत्र तु शब्दाः स्वरसेन लभन्ते विषयम्, तत्र न प्रमाणान्तरविरोधादपावर्तन्ते ।
न ह्येषां प्रमाणान्तरनिबन्धनो ऽर्थो येन तद्वशादपावर्तेरन् ।
अथ मतम् ---
उभयानुग्रहादेवं कल्प्यते ।
एवं हि शब्दः प्रत्यक्षादयश्चानुगृहीता भवन्ति ।
अन्यथा प्रत्यक्षादयो ऽत्यन्तमपबाधिताः (म्स् अ; @मेव बाधिताः -- एदितिओन्) स्युः ।
नैतत्सारम् ।
प्रमाणसामर्थ्यानुसारेण प्रमेये काचित्कल्पना स्यात् ।
प्रमाणे तु स्वरससिद्धं परित्यज्य कल्पनायां न निबन्धनमस्ति ।
तस्मात्प्रमाणानुसारेण विकल्पसमुच्चयव्यवस्थाः कल्प्यन्ते, नोभयानुग्रहात् ।
नोभयमनुगृहीतव्यमिति प्रमाणमस्ति ।
ते एव प्रमाणे इति चेत् ---
यदि मतम्, न प्रमाणस्य प्रमाणान्तरादनुग्राह्यत्वम्, अपि तु स्वत एव ।
प्रमाणत्वादेव हि तस्य तेनार्थव्यवस्थापना ---
यथा तर्हि ततो ऽर्थो ऽवगम्यते तथा व्यवस्थापनीयः ।
एवं तदनुगृहीतं भवति ।
अन्यथा बाधितं स्यात् ।
अप्रमाणिका चार्थव्यवस्था, ततः स्वरसेनाप्रतीतेः, अन्यस्य चाभावात्, इतरेतराश्रयप्रसङ्गाच्च ।
प्रामाण्यात्सिद्धादर्थान्तरे प्रतीतिः प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या कल्पनीया, तत्प्रतीतेश्च प्रामाण्यम् ।
स्वरसलभ्ये त्वर्थे प्रतीतित एव प्रामाण्यमिति नेतरेतराश्रयता ।
तस्माद्विरोधे बाध एव पूर्वस्य प्रमाणानुसारी, तथा प्रतीतेः ।
नोत्तरस्य विषयान्तरकल्पना ।
न खलु रजतज्ञानानुग्रहाय शुक्तिशकलज्ञानस्य गोचरो ऽपरः कल्प्यते ।
न च प्रत्यक्षादीनामनन्यगतित्वादनवकाशत्वम् ।
या खलु रजतादिविभ्रमाणां गतिः, सा तेषामपि ।
यदि तेषामुपचरितः कल्पितो वा विषयः, प्रत्यक्षादीनामपि तथा ।
अथासत्त्वात्तस्याविषया अविद्यमानार्थाः प्रत्यक्षादयो ऽप्येवम् ।
तस्मादविवक्षितार्थत्वमुपचरितार्थत्वं [क्क्स्_43] वा गतिरुभयोरविशिष्टा ।
एतेनेदमपि पराकृतम्, यदाहुः ---
शब्दस्य प्रमाणान्तरविरोधे दृष्टमुपचरितार्थत्वमविवक्षितार्थत्वं वा लोके ।
तस्मात्प्रत्यक्षादिविरोधे वेदान्तानां तथाभाव इति, प्रत्यक्षादिष्वपि तथा दर्शनादिति ।
यत्तु मुख्यत्वात्प्रतिष्ठितार्थैरपहतविषय आम्नाय इति ।
अत एव बाधकः, शुक्तिज्ञानवत् ।
न च तदनुसारेणार्थकल्पनामर्हति, अनपेक्षत्वात् ।
न, तदधीनमस्य प्रमाणत्वम् ।
न तैः संभूयकारित्वम्, नाम्नायस्य प्रत्यक्षादीनां चैकवाक्यभावः ।
परस्परानपेक्षो ह्युभयत्र बुद्ध्युत्पादः ।
तत्र परबलीयस्त्वं न्याय्यम् ।
यथोक्तम् ---
‘पूर्वात्परबलीयस्त्वं तत्र नाम प्रतीयताम् ।
अन्योन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म धियां भवेत्ऽ; ॥
यत्र त्वेकवाक्यतया संभूयकारित्वं तत्रानुपजातविरोधितया स्वरसवृत्त्या मुख्ये स्थिते, प्रथमया वृत्त्या तदेकवाक्यत्वं प्रतिपत्तुमशक्नुवन्ति तदपेक्षितार्थसमर्पणानुपपत्तेः परपदानि द्वितीयया वृत्त्या पूर्वापेक्षितमर्थं समर्पयन्त्येकवाक्यतासामर्थ्यादिति मुख्यबलीयस्त्वम् ।
यत्तु व्याकुलत्वादिति, तत्रोच्यते ---
स्याद्व्याकुलत्वम्, यदि कर्मविधयो भेदप्रतिपादनपराः स्युः ।
ते तु सिद्धं भेदमुपाश्रित्य ‘इदमनेनेत्थं साधयेत्ऽ; इति पुरुषहितानुशासनप्रधानाः ।
स्यादेतत् ।
असति भेदे ऽंशत्रयप्रत्यस्तमयात्कुतो हितानुशासनम्? उच्यते ---
यथा खलु श्येनादिषु ‘न हिंस्यात्सर्वा भूतानिऽ; इति प्रतिषेधात्साध्यांशप्रत्यस्तमये ऽप्यनुशासनम्, एवं सर्वत्र सर्वांशप्रत्यस्तमये ऽपि ।
तथा हि ---
निषिद्धानर्थोदया कथं हिंसा साध्या स्यात्? अथ भवति कस्य चित्तीव्रक्रोधाक्रान्तस्वान्ततया समुद्धतध्वान्ततिरस्कृतविवेकविज्ञानस्यानर्थमप्यर्थत्वेन पश्यतः शास्त्रोपदेशमतिक्रामतः, तथा ज्योतिष्टोमादिषु निसर्गजाविद्योपदर्शिता अप्रतिबुद्धानां त्रयो ऽप्यंशाः, तानुपाश्रित्य तेषामनुशासनम् ।
प्रतिबुद्धास्तु कर्मविधिभिर्नानुशिष्यन्ते ।
यथा श्येनादिविधिभिरपजितक्रोधारातयः ।
तदेवं व्यवहारसिद्धभेदाश्रयेषु कर्मविधिषु यद्यपि भेदप्रतीतिरस्ति [क्क्स्_44] , तथापि तेषामतत्परत्वान् न तत्र प्रामाण्यं वृत्तान्तेष्विवार्थवादपदानाम् ।
तथा च कुतस्तैर्वेदान्तानां पराहतिः, वेदान्तैर्वा तेषाम्? अपि च प्रत्यक्षादिष्वेव पराहतिरुपलभ्यते, बाध्यबाधकभावदर्शनाद्रजतशुक्तिशकलादिज्ञानेषु, भेदाभेदप्रतीतेश्च सर्वत्र ।
तदेवं बलवत्त्वे ऽप्याम्नायस्य यो नाम मन्दधीर्लौकिकवचसां प्रत्यक्षादिविरोध उपचरितार्थत्वदर्शनाल्लोकवद्वेदे ऽपि शब्दवृत्तमिति मन्यते, यो वा निरूढनिबिडतया भेददर्शनान्धकारस्य प्रत्यक्षादीनामेव बलवत्त्वं मन्यते, लोकवचसां च तैर्बाधदर्शनात्, तत्प्रतिबोधनाय विरोधो निरस्यते, न हि यो नाम मन्दविषेण वृश्चिकेन दष्टो म्रियते, नासौ न चिकित्स्यत इति ।
तत्र प्रत्यक्षे त्रयः कल्पाः ---
वस्तुस्वरूपविधिः वस्त्वन्तरस्य व्यवच्छेदः, उभयं वेत्ति, उभयस्मिन्नपि त्रैविध्यम् ---
यौगपद्यम्, व्यवच्छेदपूर्वको विधिः, विधिपूर्वको व्यवच्छेद इति ।
तत्र वस्त्वन्तरव्यवच्छेदे उभयस्मिन् वा भेदः प्रत्यक्षगोचर इति भवति विरोधः ।
स्वरूपविधिमात्रे तु कस्यचिद्व्यवच्छेदेन शून्ये न भेदः प्रमाणार्थः, न हि व्यवच्छेदादृते भेदसिद्धिः ।
विधिमात्रव्यापारं च प्रत्यक्षम्, अतो न विरोधः कथमित्युच्यते ---
लब्धरूपे क्वचित्किञ्चित्तादृग् एव निषिध्यते ।
विधानमन्तरेणातो न विषेधस्य संभवः

न तावद्व्यवच्छेदमात्रं प्रत्यक्षव्यापारः, न युगपदुभयम्, न व्यवच्छेदपूर्वकं विधानम्, यतः सिद्धे विषये सिद्धरूपमेव निषिध्यते ---
‘नेदम् इहऽ; ‘नायमयम्ऽइति सिद्धे भूतले सिद्धो घटः, गवि वा अश्वः ।
न प्रतिषेध्यात्प्रतिषेधविषयाच्च विना प्रतिषेधो ऽवकल्पते ।
कथं तर्ह्यत्यन्तासतां प्रधानखपुष्पादीनां प्रतिषेधः? न हि तत्र क्वचिद्देशे काले वा निषेधः, आत्यन्तिकत्वात्, नापि कुतश्चित्सिद्धि, अत्यन्तासत्त्वात् ।
तत्र केचिदाहुः ---
खपुष्पादिषु तावत्सिद्धेषु खादिषु तद्विधाः पुष्पादयो निषिध्यन्ते, ‘प्रधानं नास्तिऽइति जगत्कारणे सुखदुःखमोहात्मताविभक्तकार्यत्वादीनि निवार्यन्ते ।
[क्क्स्_45] अन्ये तु ---
कुतश्चिन्निमित्ताद् बुद्धौ लब्धरूपाणां बहिर्निषेधः क्रियत इति वर्णयन्ति, अन्यथा दैवनिषिद्धे कः प्रतिषेधो ऽप्राप्तरूपे? प्राप्तरूपे वा कथमत्यन्ताय प्रतिषेधः? अपि चानपेक्षितविषयनिषेध्ये व्यवच्छेदे शून्यता प्रमाणार्थः स्यात्, न भेदः, सर्वस्य सर्वत्राविशेषेण निषेधात् ।
यस्तु भेदाय व्यवच्छेदः स भेद्ययोः सिद्धिमपेक्षते, न च सा विधानादृत इति प्राग्विधानमेषितव्यम्, विधिपूर्वक एव च निषेधो ऽङ्गीक्रियत इति ।
नापि विधिपूवको व्यवच्छेदः यतः ---
क्रमः संगच्छते युक्त्या नैकविज्ञानकर्मणोः ।
न संनिहितजं तच्च तदन्यामर्शि जायते

न खल्वेकप्रमाणज्ञानव्यापारौ सन्तौ विधिव्यवच्छेदौ क्रमवन्तौ युज्येते, क्षणिकत्वात्, क्रमवतोर्हि व्यापारयोः पश्चात्तनो न तद्व्यापारः स्यात्, व्यवधानात् ।
अपि च जन्मैव बुद्धेर्व्यापारो ऽर्थावग्रहरूपायाः, सा चेदर्हविधानरूपोदया, विधेरेवास्या व्यापारः, यौगपद्यस्य निषेधात्, उत्पन्नायाश्च पुनरनुत्पत्तेः ।
अपि च संनिहितार्थालम्बनं प्रत्यक्षं नासंनिहितमर्थमवभासयितुमर्हति, न चानवभासमानरूपं व्यवच्छेत्तुं पर्याप्नोति, अनवभासमाने हि तत्र व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदमात्रं स्यात्, न व्यवच्छेदः कस्यचित्, सर्वस्य वा स्यात् ।
तस्मान्नानवभासमाने व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदः, न च संनिहितार्थावलम्बने प्रत्यक्षे ऽसंनिहितावभासो युक्तः ।
कथमिदानीं बाधकं प्रत्यक्षम्? तत्र हि पूर्वार्थनिषेधपुरःसरो ऽन्यविधिरेकज्ञाने ऽभ्युपेयते, असंनिहितनिषेध्यावभासश्च, तस्मान्नैष नियमः, यतः पूर्वो निषेधः, एकज्ञानव्यापारे च क्रमः, प्रत्यक्षेण चासंनिहितार्थावभासः ।
नैतत्सारम्, तत्रापि पूर्वविज्ञानविहिते रजतादौ ‘इदम्ऽ; इति च संनिहितार्थसामान्ये निषेधो विधिपूर्व एव, शुक्तिकाविधिस्तु विरोधिनिषेधपूर्व उच्यते, विधिपूर्वता च नियमेन निषेधस्योच्यते, न विधेर्निषेधपूर्वकता निषिध्यते, न च तत्रैकज्ञानस्य [क्क्स्_46] क्रमवद्व्यापारता, उभयरूपस्योत्पत्तेः ।
पूर्वज्ञानप्रापितत्वाच्च विषयव्यवच्छेद्ययोर्नासंभवः, पूर्वज्ञानावभासिते च व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदस्य वृत्तेर्नासंनिहितार्थावभासप्रसङ्गः, पूर्वापेक्षस्य तस्योत्पत्तेः ।
पूर्वापेक्षयैव च तद् द्विरूपमुदेति, अन्यथा एकरूपमेवोदीयात् ।
अपि च सर्वव्यवच्छेदानपाकुर्वतः को व्यवच्छेदो ऽभिमतः, येन प्रत्यवस्थीयेत? सिद्धः स लोक इति चेत्, अयं वा किं न लोकसिद्धः ---
नाश्वो गौः, न गौरश्व इति?
यत्तु मतम् ---
एकविधिरेवान्यव्यवच्छेदः ।
तथा हि ---
दर्शनं यथैव तदाकारतया तद्रूपं विदधाति, तथा तदेकाकारप्रतिनियमात्, ‘तदेव, नान्यत्ऽ; इत्यन्यद्व्यवच्छिनत्ति, तत्सामर्थ्यप्रभावितौ च ‘इदम्, नेदम्ऽइति विकल्पौ भावाभावव्यवहारं प्रवर्तयतः ।
न ह्येकाकारप्रतिनियतादनन्यसंसर्गिणो ज्ञानादन्यो ऽन्यव्यवच्छेदः ।
तत्रोच्यते ---
विधानमेव नैकस्य व्यवच्छेदो ऽन्यगोचरः ।
मा स्म भूदविशेषेण मा न भूदेकधीजुषाम्

नैकप्रतिनियमो ऽन्याभावनिश्चयनिमित्तम्, उपलब्धिलक्षणप्राप्त्यस्येतरस्य चाविशेषेण व्यवच्छेदप्रसङ्गात्, तत्प्रतिनियमो हि ततो ऽन्यस्यासंसर्गः ।
तथा चासंसर्गाद्व्यवच्छेदे तस्य दृश्यादृश्ययोरविशेषादुभयोर्व्यवच्छेदः स्यात् ।
अथ मतम् ---
भवत्येव, तथा हि ---
यावन्तो ऽस्यानात्मानस्तानविशेषेण तदात्मनियमाद्दर्शनमपाकरोति, तथा च नास्यान्य आत्मानः, तद्देशकालास्तु भवेयुः, रूपादिवदविरोधात्, तत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्विशेषस्तद्देशकालव्यवच्छेदावधारणाय, संभवति ह्यनुपलभ्यस्तद्देशकालो ऽनात्मानुपलभ्यमानो ऽप्यन्योपलब्धौ, इतरवत्, अन्यथा न तुल्योपलम्भयोग्यतः स्यात् ।
सत्यमस्त्ययं विभागः, न त्विदानीं दर्शनप्रतिनियमस्य सामर्थ्यम्, तथा हि ---
प्रतिनियतमपि तत्र देशे काले च रूपे दर्शनं तयोर्यथा रूपविधिमात्रोपक्षयान्न [क्क्स्_47] रसं व्यवच्छिनत्ति, तथा भूभागदर्शननियमो ऽपि भूभागविधिमात्रव्यापारत्वान्न घटदृश्यमपि व्यवच्छिन्द्यात्, व्यवच्छेदे वा सर्वस्य व्यवच्छेदः ।
तस्माद् दृश्यव्यवच्छेदे ऽपि हेत्वन्तरमुपास्यम्, न दर्शनप्रतिनियममात्रम् ।
तथा चात्मान्तरव्यवच्छेदो ऽपि न ततः सिद्धिमुपाश्नुते ।
कामं विधेर्विधेयासत्त्वव्यवच्छेदरूपत्वात्तदभावो व्यवच्छिद्येत, नात्मान्तरसत्ता, तद्देशकालयोरिवानुपलभ्यसत्ता ।
नैकस्य बहव आत्मान इति चेत्, अन्यतस्तर्हि विरोधाद्व्यवच्छेदः ।
न दर्शननियमात् ।
असति च व्यवच्छेदे कुतो बहुत्वम्, कुतो वा विरोध इतरेतराश्रयं वा? तस्मान्नैकविधिरन्यव्यवच्छेदः ।
अपि च एकनियमादन्यव्यवच्छेदे चित्रादिषु नीलादीनामेकदर्शनभाजां भेदो न सिध्येत्, एकज्ञानसंसर्गादेकत्र ज्ञानस्यानियमात् ।
ननु प्रकृत्यैव भिन्ना भावाः, तांस्तद्विधान् विदधदेव दर्शनं परस्परतो व्यावर्तयति, न हि व्यावृत्तिरन्या व्यावृत्तिमतः ।
तत्र व्यावृत्तिमद्विधौ सापि विधीयत एव, यत्प्रकृतिः खलु यः पदार्थः स तयैव प्रकृत्या विधेयः, अन्यथा न तस्य विधिः स्यात्, व्यावृत्तस्वभावाश्च भावा यथायथं दर्शनेषु निर्भासन्ते, तस्मात्तथैव विधीयन्त इति ।
अत्राप्यसंस्पृष्टनिर्भासनादसंस्पृष्टस्वभावत्वे दृश्ययोरविशेषेण व्यवच्छेदस्तदवस्थः ।
अपि च
न भेदो वस्तुनो रूपं तदभावप्रसङ्गतः ।
अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते

न व्यावृत्तिर्वस्तुस्वभावः, सा खल्वेकानेकाधिष्ठाना प्रतिज्ञायते प्रज्ञायते च ।
तथा च तस्या एकस्या अनेकवृत्तेर्वस्तुस्वभावत्वे वस्तूनामपि भेदो न स्यात्, नैकस्मादभिन्नस्वभावं भिन्नं युज्यते तद्वदेव ।
अथ मा भूदेष दोष इत्यर्थान्तरमेव व्यावृत्तिरास्थीयते, तथापि व्यावृत्तेररूपत्वात्स्वरूपेण न भावा व्यावृत्ताः स्युः ।
अपरः कल्पः ---
भेदः परस्परानात्मस्वभावः, स चेद्वस्तुनः स्वभावः, वस्तूनामभावप्रसङ्गः, अभावात्मकत्वप्रतिज्ञानात् ।
अपरः [क्क्स्_48] प्रकारः ---
भेदश्चेद्वस्तुनः स्वभावः, नैकं किञ्चन वस्तु स्यात्, भेदेनैकत्वस्य विरोधात् ।
परमाणुरपि भेदादनेकात्मक इति नैकः ।
तथा च तत्समुच्चयरूपो ऽनेको ऽप्यस्यात्मा नावकल्पते, तत्रैकत्वानेकत्वयोरनुपपत्तेस्तृतीयप्रकारासंभवाच्च वस्तुनो निःस्वभावत्वप्रसङ्गः ।
अन्या व्याख्या द्वितीयार्धस्य ---
व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पे प्रत्यवतिष्ठते, वस्तुगत एष विभागः ---
तत्स्वभावत्वमन्यत्वं चेति, नावस्तुनि विकल्पविरचितशरीरे भेदे ऽवतारमर्हति ।
तथा हि ---
तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयो ऽनादिविकल्पवासनोपादानविकल्पपरिदर्शितशरीरः ‘अयमस्माद्भिन्नः, अयमनयोर्भेदःऽ; इति व्यवहारं प्रवर्तयति, न भेदो नाम किञ्चिद्वस्तु, यस्य तत्त्वमन्यत्वं वा किञ्चिद्विचार्येत ।
तत्रेदं पुनरुपतिष्ठते ---
अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते ।
यदि तर्ह्यरूपो निःस्वभावो भेदः ---
न हि वस्तुस्थित्यास्ति, विकल्पैरेव केवलमुपदर्श्यते ---
न तर्हि वस्तुनो भिन्नत्वम्, परमार्थतो भेदाभावात्, न हि कल्पितेन स्वभावेन पारमार्थिकी तद्वत्ता युज्यते, कल्पितैव स्यात् ।
तदेतदस्माभिरुच्यमानं किमिति भवान्नानुमन्यते? वयमप्येतदेव ब्रूमः ---
न भेदो भावतो ऽस्ति, अनाद्यविद्याविलसितमेतदिति ।
यदुक्तम् ---
भेदात्मत्वे वस्तुन एकवस्त्वभावः, तद्भावादितरस्यापीति वस्त्वभावः, तत्राहुः ---
परापेक्षं वस्तुनो भेदस्वभावं ब्रूमः, नात्मापेक्षम्, येन विरोधादेकवस्त्वभावः स्यात्, स्वरूपेण त्वेकं वस्तु परापेक्षया भिन्नमिति ।
तत्रोच्यते ---
पौरुषेयीमपेक्षां च न हि वस्त्वनुवर्तते ।
नापेक्षा नाम कश्चिद्वस्तुधर्मः, येन वस्तूनि व्यवस्थाप्येरन्, न खलु स्वहेतुप्रापितोदयेषु स्वभावव्यवस्थितेषु वस्तुषु स्वभावस्थितये वस्त्वन्तरापेक्षा युज्यते ।
तत्र पुरुषप्रत्ययधर्मो ऽयम् ।
न च पुरुषप्रत्ययानुविधायीनि वस्तूनि, स्वहेतुभ्यः स्वस्वभावव्यवस्थितेः ।
अतो न तदनुसारेण वस्तुरूपं व्यवतिष्ठते ।
व्यवस्थितवस्तुस्वरूपानुसारेणैव तस्य व्यवस्था न्याय्या, तत्पूर्वकत्वात् ।
परस्परापेक्षायां च [क्क्स्_49] वस्तुस्वभावस्थितावितरेतराश्रयप्रसङ्गात् ।
अथवा यदुक्तम् ---
एकस्माद्भेदादव्यतिरेदाद्वस्तुनो भेदाभावप्रसङ्ग इति, तत्राहुः ---
न भेद एकः, रूपविरोधात्, एकत्वे च तन्निमित्तं वस्तूनामेकत्वं स्यात्, तस्मात्प्रतिभावं भेदो भिद्यते, कथं तर्ह्यनेकाश्रयत्वम्? अपेक्षातः, तथा हि प्रतियोग्यपेक्षं तस्य स्वरूपं व्यवस्थितम्, तथा च यथायथं भेदैः प्रतियोग्यपेक्षैरात्मभूतैर्भिन्नाः सर्वे भावा इति ।
तत्रोच्यते ---
पौरुषेयीमिति ।
पुरुषो ह्येकमर्थं गृहीत्वा परमपेक्षते कार्यार्थम्, स्वहेतुभ्यस्तु प्रतिलब्धाविकलस्वभावानां भावानां भावान्तरेषु किमर्थापेक्षा? ननु स्वभावस्थितये, नानाविधा हि भावस्वभावाः, तत्र कश्चित्प्रतियोग्यपेक्षयैव व्यवतिष्ठते वस्तुतत्त्वे, यथायमेव भेदः ।
न तर्हि हेतुभ्यो भावस्याविकलात्मलाभः, भेदाख्यस्य रूपस्य प्रतियोग्यपेक्षत्वात् ।
हेत्वन्तराच्च प्रतियोगिनः संपद्यमानः पश्चाद्भेदो न स्वभावः स्यात् ।
स्यादेतत् ---
अविकलरूप एव भावो हेतुभ्यो जायते ।
तत्र भेदाख्यं रूपं प्रतियोग्यपेक्षम्, नानपेक्षं कदाचिदित्तस्य तद्विधत्वात्तेन तद्विधेनैव सह जायत इति न विकलरूपप्रादुर्भावः ।
तत्रोच्यते ---
भवतु तद्विधस्य प्रादुर्भावः, अपेक्षार्थस्तु वक्तव्यः, यस्य हि यत्र किञ्चिद् आयतते, तत् तदपेक्षत इत्युच्यते, नान्यो विशेषः सापेक्षनिरपेक्षयोर्व्यपस्थापको निरूप्यते ।
तत्र न तावदुत्पत्तिः प्रतियोगिन्यायतते, स्वहेतुभ्यो ऽविकलस्योत्पत्तेः ।
नार्थक्रिया, तदसंनिधाने ऽपि तस्यार्थक्रियादर्शनात् ।
प्रतीतिश्चेत् ---
तथा हि, नानपेक्ष्य प्रतियोगिनं भेदः प्रतीयत इति ---
न तर्हि भेदस्वभावः सापेक्षः, तस्मिन्नवस्थिते वस्तुस्थित्युत्तरकाला प्रतीतिरर्थान्तरमेव प्रतियोगिनमपेक्षते, यथा व्यवस्थितानपेक्षस्वभावा रूपादयश्चक्षुराद्यपेक्षायां प्रतीतौ न सापेक्षस्वभावाः कथ्यते ।
इतरेतराश्रयाच्च न प्रतीतिरपि परस्परायत्तावकल्पते ।
न च वस्तुमात्रादनवगृहीतभेदाद्भेदसिद्धिः, एकस्मिन्नपि तत्प्रसङ्गात् ।
तस्मात्पौरुषेयीमपेक्षायां न वस्त्वनुवर्त्तते, अतो न वस्तुस्वभाव इत्यर्थः ।
[क्क्स्_50] अन्या व्याख्या ---
न भेदो वस्तुनो रूपम्, आपेक्षिको हि प्रतीयते ।
न चापेक्षायां पुरुषप्रत्ययं वस्त्वनुवर्तते, व्यवस्थितवस्तुपूर्वकत्वादिति ।
कथं तर्थि पित्रादयः? न हि ते ऽपेक्षया विना, न च खपुष्पगन्धर्वनगरादितुल्याः, अविसंवादिव्यवहाराङ्गतया लोकसिद्धत्वात् ।
उच्यते ---
भेदो ऽप्येवं किं न लोकसिद्धः? अपि च
पित्रादिविषये ऽपेक्षा जननादिप्रभाविता

एकक्रियाविशेषेण व्यपेक्षा ह्रस्वदीर्घयोः ।
व्यवस्थिते एव जन्यजनकशक्ती पितृपुत्रशब्दयोरभिधेये, ते तु समानजननव्यापारविषये तावास्कन्दतः, स्वभावभेदात् ।
अतो येन समानत्वम्, तत्रापेक्षा ।
एतदुक्तं भवति ---
शब्दार्थस्तत्र सापेक्षः, न वस्तु ।
अपेक्षाहेतुश्च तत्र साधारणी क्रिया विद्यते व्यवस्थितयोरपि वस्तुनोः ।
भावभेदे त्वयं वस्तुतत्त्वगतो विचारः, न चापेक्षाहेतुः कश्चिदुपलभ्यते ।
ह्रस्वदीर्घयोरप्येकजातीयायां क्रियायां देशव्याप्तौ न्यूनाधिकभावादेवं द्रष्टव्यम् ।
यदि तर्हि कार्यभेदादप्यपेक्षा, हन्त! अर्थक्रियाभेदादेव भावानां परस्परापेक्षो भेदः सेत्स्यति ।
किं चासत्यामपि दर्शनाद्भेदसिद्धौ विधिमात्रव्यापारत्वात्कार्यभेदादेव कारणभेदमनुमिमीमहे ।
नैकत्वे कार्यभेदः कल्पते, कारणस्वभावापेक्षत्वात्कार्यभेदस्य ।
तज्जननश्चेदस्य (तज्जननं चेदस्य -- एदितिओन्) स्वभावः, नान्यजननः ।
तस्मात्कार्यान्तरस्यान्यतो जन्मेति ।
तदिदं भेदेनैव भेदप्रसाधनं नातिचतुरश्रम् ।
अपि च ---
अर्थक्रियाकृते भेदे रूपभेदो न लभ्यते

दाहपाकविभागेन कृशानुर्न हि भेदवान् ।
नार्थक्रियाभेदाद्भावानां परस्परापेक्षो रूपभेदः प्रतीयते, नाप्यनुमातुं शक्यते ।
व्यपदेशभेदमात्रं तु स्यात्, एकस्मिन्नपि वह्नौ दाहपाकादिकार्यभेददृष्टेः ।
अथ मतम् ---
रूपादिसमूहो वह्निः ।
तत्र रूपात्प्रकाशः, स्पर्शाद्दाह इति ।
[क्क्स्_51] कामम्, दाहपाकौ तु स्पर्शादेव ।
तौ च लोके प्रतीतिभेदौ सत्यपि संयोगिद्रव्यविक्रियासामान्ये ।
कर्म चैकं संयोगविभागसंस्काराणां हेतुः, आत्मा चेच्छादीनाम्, सत्त्वादयश्च प्रत्येकमभेदाल्लाघवप्रकाशादीनाम्, रूपादयो ज्ञानविशेषाणां सजातीयक्षणानां चेत्युत्प्रेक्षितव्यम् ।
ननु नार्थक्रियाभेदमात्राद्भेदं ब्रूमः, अपि तु तत्रासंभाविन्या अदृष्टायाः ।
यथा चक्षुषि सत्यप्यदृष्टायाश्च बधिरे तत्रासंभाविन्याः शब्दबुद्धेरिन्द्रियभेदः ।
परस्परासंभविकार्याश्च प्रायेण भावाः, अन्यकार्यस्यान्यत्रादर्शनात् ।
अथ कार्यासंभवः कथं प्रत्येतव्यः? ननूक्तं तत्रादर्शनात् ।
न तर्ह्यसंभवः ।
यस्य खल्वद्वयं जगत्तस्य कार्यजातमेकत्रैव दृश्यत इति कथमदर्शनम्? तत्र सिद्धे भेदे तत्रादर्शनम्, तत्रादर्शनाच्च भेदसिद्धिरितीतरेतराश्रयान्न भेदानुमानम् ।
अथ मतम् ---
अदृष्टस्य दर्शनादिति ।
तदसत्, एकस्मादपि क्रमवतां कार्याणां दर्शनात् ।
स्यादेतत् ---
एकान्ततो ऽभेदे कार्यदर्शनादर्शने न युक्ते, विशेषाभावात् ।
न तर्हि कार्यभेदो ऽभेदमपबाधते ।
तदनुपमर्देन विशेषमात्रानुमानं स्यात् ।
तच्च कल्पनाविषयं नैवावजानीमहे, वस्तुसतस्तस्यायोगात्, तत्त्वान्यत्वयोरसंभवात् ।
यस्तु क्षणिकवादी तत्त्वमेव विशेषस्य न मन्यते, तस्यासति कारणस्वभावाभेदे कथं तुल्यस्वभावकार्योत्पादः ।
अथ निरन्वयविनाशानामपि कल्पनाविषयादभेदात्कार्यस्य तुल्यता ।
हन्त! तर्हि भेदादेव कल्पनाविषयात्कार्यभेदसिद्धेर्मुधा कारणभेदकल्पना ।
अथ कार्याभेदे न (अथ न कार्याभेदेन -- एदितिओन्) कारणस्वभावाभेदो ऽपेक्ष्येत, भिन्नस्वभावेभ्यः सहकारिभ्य एककार्योत्पत्तेः, यथा चक्षुरादिभ्यो रूपविज्ञानस्य (रूपादिज्ञानस्य म्स् अ, म्स् च्; रूपादिज्ञानस्य -- एदितिओन्) ।
यथा तर्हि कार्यस्वभावाभेदाय न कारणस्वभावाभेदो ऽपेक्ष्यते, तथा
तद्भेदाय कारणभेदो ऽपि नापेक्षितव्यः ।
अपि चानेककारणजन्ये ऽप्येकस्मिन् कार्ये कारणव्यापारविषयभेदस्तेनैव वर्णितः, यथा रूपज्ञानस्य ---
चक्षुषो रूपग्रहणनियमः, समनन्तरज्ञानादुपलम्भात्मता, विषयात्तदाकारतेति ।
यदि च कार्यतुल्यत्वं न हेतुसाम्यकृतम्, न कार्याद्धेत्वनुमानं स्यात्, भिन्नजातीयादपि तुल्यजातीयोत्पत्तिसंभवात् ।
हेत्वभेदश्चेन्न [क्क्स्_52] कार्याभेद उपयुज्यते, कस्तुल्यजातीयाद्विजातीयस्य जन्म निवारयेत्? तत्र यथा व्यावहारिकादभेदात्कार्याभेदस्तथा व्यावहारिकाद्भेदात्कार्यभेद इति न विशेषः ।
स्यादेतत् ---
कल्पितश्चेद्भेदः कार्यभेदाय प्रभुः, न तर्हि कल्पितः ।
न ह्यन्यत्परमार्थसतो लक्षणमर्थक्रियासामर्थ्यात् ।
तुल्यमिदमभेदे ऽपि ।
यो ऽपि मन्यते ---
युगपद्विरुद्धार्थक्रियादर्शनाद्भेदावगतिः ।
तथा हि ---
जननमरणवृद्धिक्षयस्थानगमनशोकहर्षादिविविधविरुद्धधर्मसमुपेतमेकदा विश्वमुपलभ्यते ।
तद्भेदवदिति गम्यते ।
तस्यापीदमेवोत्तरमावृत्त्या ---
दाहपाकविभागेनेति ।
कथम्? इदं तावदयं प्रष्टव्यः ---
को विरुद्धार्थः? यद्येकत्रासंभवः, सो ऽसिद्धः ।
अथ परस्परव्यवच्छिन्नात्मता, जननादयश्च परस्पररूपनिवृत्त्यात्मान इति ।
न तर्ह्यतो भेदसिद्धिः ।
एकस्मिन्नपि वह्नौ दग्धृत्वपक्तृत्वदर्शनात् ।
न हि परस्परव्यवच्छेदमन्तरेण नानात्वं धर्माणाम् ।
ततश्चेद्भेदः, नानेकधर्मकमेकं किञ्चित्स्यात् ।
अथ परस्पराभावात्मतैव विरोधः ---
नैकस्मिन् स एव भवति, न च भवतीति ।
ततो भेदावसायः ।
तदसत् ।
न ह्येवं धर्मावेव, कुतस्तयोर्विरोधाद्भेदावगतिः ।
खपुष्पादिषु चोभयाभावादुभयप्रसङ्गः ।
अथ वध्यघातकभावो (वध्यघातुक@ -- एदितिओन्) विरोधः ---
हर्षः शोकं हन्ति शोकश्च तम्, एवमितरेष्वपि ।
तत्रापि नाजात एको ऽन्यं नाशयति, नान्याधिकरणम् ।
तस्मादेकाधिकरणो भूत्वा नाशयतीति वाच्यम् ।
एवं च तयोरेकाधिकरणत्वदर्शनान्न तद्दर्शनेनाधिकरणभेदानुमानमव्यभिचारम् ।
अथ भावरूपतद्व्यवच्छेदात्मानो धर्मा विरोधिनः ---
नित्यत्वानित्यत्वमूर्तत्वामूर्तत्वादयः ।
तत्संबन्धाद्भेदगतिः ।
तदपि न ।
यतो नावश्यम्, यो यत्र भवति, स तं व्याप्नोति ।
न हि रथादयस्तत्संयोगादयो वा नभो व्यश्नुवते, अन्यान् वा संयोगिनः पृथिव्यादीन्, अवच्छिन्नत्वात् ।
एवमवच्छिन्ना [क्क्स्_53] धर्मा अनवच्छिन्नमनन्तमर्थमाश्रयन्तो ऽपि न व्यश्नुवते ।
अतो नैकस्मिन्नपि भावाभावविरोधः ।
यस्तु मन्येत ---
अर्थक्रियाभेदो ऽर्थक्रियाव्यवस्था ।
ततो भेदाधिगमः ।
एकत्वे हि न व्यवस्था युज्यते ।
तथा च पयसो ऽपि तैलं तिलेभ्यश्च दधि स्यात् ।
तथैकस्मिञ्जायमाने सर्वं जायेत, नश्यति च नश्येत् ।
अन्यथा भेद एव शब्दान्तरेणोक्तः स्यात् ।
तदुक्तम् ---
सहोत्पत्तिविनाशौ सर्वं च सर्वत्रोपयुज्येत इति ।
तस्यापीदमेवोत्तरम् ---
दाहपाकविभागेनेति ।
यदि कार्यनानात्वं व्यवस्था, न तया तिलानां पयसश्च भेदं प्रतिपद्यते ।
अथ पयसो दध्नो जन्म, नान्यत इति व्यवस्था ।
नान्यत्वं सिद्धया व्यवस्थया प्रमित्सितं तल्लक्षणमनुप्रवेष्टुमर्हति, तस्या असिद्धिप्रसङ्गात् ।
तस्माद्दधिजननशक्तिस्तदभावश्च व्यवस्था ।
ततो भेदः ।
न ह्येकविषय एकस्य शक्त्यशक्ती युज्येते इति ---
स चायं विरोधिधर्मयोगो भेदहेतुरनन्तरमेव निरासि ।
यथा खलु दीर्घकालाः पदार्था मितकालैर्धर्मैः संबध्यमानास्तद्धर्माणो ऽतद्धर्माणश्च न विरोधपदभाजः, तथा परिमितदेशैर्विपुलदेशा अनन्ताश्च ।
कथमनन्तस्यान्तवान् धर्म इति चेत्, व्यतिरेके ऽनिवर्चनीयत्वे वा नास्त्यसंभावनावकाशः ।
अव्यतिरेके ऽपि दीर्घकालस्येव मितकालः ।
यो ऽपि दीर्घकालमर्थं न प्रतिपद्यते तं प्रतीदं पुनः पठितव्यम् ---
दाहपाकविभागेनेति ।
एको ऽपि वह्निः किञ्चिदेव दहति पचति च ।
तथा च दाहकश्चादाहकश्च न भिद्यते ।
तथा न दाहान्तराणि पाकान्तराणि वा करोति तस्मिन्नेव दाह्ये पाक्ये च ।
तथा बीजादयः प्रत्येकं समर्था अपि नाङ्कुरान्तराणि जनयन्ति, नापि सामग्री ।
तथा च जनकत्वमजनकत्वमिति ।
अथैकस्मिन्नेव जनकशक्तिः, अन्यं प्रध्वस्तमागामिनं वैकं किं न जनयति ।
अथ तत्रैवैषां सामर्थ्यम्, नान्यत्र तुल्यजातीये ऽपि ।
कुतः? तस्यैवोत्पत्तेः, कार्यगम्यत्वाच्च सामर्थ्यस्य ।
तथा च न शक्तिरशक्तिश्चेति विरोधः ।
अभेदे ऽपि तर्हि पयसस्तिलानां दध्नो ऽनुत्पत्तौ न विरोधः ।
तथा हि ---

यस्य तावद्दध्नः पयसो जन्म न तस्य तिलेभ्यो ऽनुत्पत्तिः, येन शक्त्यशक्तिविरोधाद् [क्क्स्_54] भेदः स्यात् ।
कुतः? तिलानां पयसो ऽभेदात् ।
अथ दध्यन्तरस्यानुत्पत्तेर्विरोधः ।
तच्च न, अन्यत्राशक्तेस्तत्रैव शक्तेर्बीजादीनामिव ।
न हि समर्थमित्येव कारणं सर्वं तुल्यजातीयं जनयति, एकस्मादेव सर्वतुल्यजातीयकार्योत्पत्तिप्रसङ्गात् ।
अथ मतम् ---
अर्थक्रियासु भेदेन विनियोगाद्भेदमध्यवस्यामः ।
दध्ने हि पयो विनियुज्यते, न सिकतेति ।
तदप्यनैकान्तिकम्, एकत्वे ऽपि भेदेन विनियोगदर्शनात् ।
तदेवार्थवस्तु सहकारिसमेतं विनियुज्यते, न केवलम् ।
अथ मतम् ---
भिन्नमेव तत्, सहकारिसन्निधानोपाधिभेदात् ।
औपाधिकस्तर्हि प्रत्ययमात्रनिवेशी भेदः, न परमार्थतः ।
तथाभूतश्च भावभेदो ह्यनुज्ञायत एव ।
यो ऽपि क्षणिकत्वेन भेदमाह, तस्यापि भेदस्य तुल्यत्वात्सर्वं सर्वत्र विनियुज्यते, न वा किञ्चित्क्वचित्, अदृष्टसामर्थ्यत्वात् ।
अथ कल्पनाविषयादभेदात्तत्सिद्धिः, परस्यापि तादृशाद्भेदादिति न विशेष इत्युक्तम् ।
यो ऽप्येकस्योभयं प्रतिजानीते ---
भेदमभेदं च, तेनैकत्रापि विरुद्धधर्मावेशमभ्युपयता दुर्लभ एव दध्नो जनकत्वाजनकत्वाभ्यां तिलपयसोर्विभाग इति ।
तदेवम् ---
एकस्यैवैष महिमा भेदसंपादनासहः

वह्नेरिव यदा भावभेदकल्पस्तदा मुधा ।
एकत्र क्रियाभेदोपलब्धेः, असंभवस्य चासिद्धेः, अदृष्टदर्शनस्य चाभेदबाधने सामर्थ्याभावात्, विशेषमात्रहेतुत्वात्तस्य च तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वाच्यस्य कल्पनास्पदत्वात्, अभेदादिव च तादृशात् कार्याभेदस्य भेदादपि तद्विधाद्भेदस्योपपत्तेः, विरोधस्य चानैकान्तिकत्वादसिद्धत्वाद्वा व्यवस्थायाश्च, विनियोगभेदस्य चानैकान्तिकत्वात्, अभेदादिव च कल्पिताद्भेदात्तत्सिद्धेः, भेदाभेदयोश्चैकत्र समवाये शक्त्यशक्त्योर्विनियोगाविनियोगयोश्चैकसमवायसंभवादेकस्यैवैष को ऽप्यचिन्त्यः सामर्थ्यातिशयो निखिलभेदप्रपञ्चसंपादनायै प्रभुः पावकस्येव पाकप्लोषादिप्रविभागनिमित्तं यदोपपद्यते [क्क्स्_55] तदा भेदकल्पनमकारणम्, एकस्मादपि तत्सिद्धेः ---
इति पूर्वोपसंहारः ।
तदेतदृचाभ्यनूक्तम् ---
‘एतावानस्य महिमाऽ; इति ।
एतत्परिमाणमस्य सामर्थ्यम् ---
यदेको ऽपि ‘सहस्रशीर्षाऽ; इति ‘यद्भूतं यच्च भव्यम्ऽ; इति ।
पूर्वर्ग्द्वयनिर्दिष्टविविधविरुद्धाभिमतधर्मकार्यव्यवहाराश्रयः कथमिति ।
‘अतःऽप्रत्यक्षाभिमतात्, ‘पुरुष एवेदं सर्वम्ऽइति वादृष्टनिर्दिष्टात् ।
‘उतामृतत्वस्यऽइति वा देवमनुष्यलोकभेदेन प्रपञ्चादेकैकस्मात्समस्ताच्च वृद्धतरः पुरुषः ।
तेनास्मिन् परिमितानां विरुद्धाभिमतानामप्यनन्ते न समावेशो न युज्यते ।
तदेव ज्यायस्त्वं दर्शयति ---
‘पादो ऽस्य विश्वाऽ; इति ।
कृत्स्नो ऽपि तावद्भूतप्रपञ्चो ऽस्य कनीयान् भाग इति, किं पुनः प्रत्येकम् ।
तथा हि ---
‘त्रिपात्ऽइवापरिमितमनन्तं मरणादिभूतप्रपञ्चधर्मशून्यं रूपं ‘दिविऽप्रद्योतावस्थायां वर्तते, प्रमोदावस्थायां वा, सूर्यमण्डले, द्युस्थाने वा ।
तत्र हि तदुपास्यम् ।
तद्धि तस्योपलब्धिस्थानमिति तत्रेत्युच्यते ।
अपरः कल्पः ---
कल्पिते ऽपि कार्यभेदाद्यवस्थाया वा कारणभेदे किमिति न कार्यान्तरम्? किमिति वा न संकरः, विपरीता वा व्यवस्था? भेदे ऽपि पयसः, तिलेभ्य एव तैलं न सिकताभ्यः? भिना अपि चैककार्याश्चक्षुरालोकादयः, शरशृङ्गादयश्च ।
भेदे ऽपि च तिलेभ्यस्तैलं पयसो दधि, न तु पयसस्तैलं तिलेभ्यो दधि? यदि मतम् ---
अचिन्त्येभ्यो भावसामर्थ्येभ्यः ---
अचिन्त्यानुपपत्तितो भावसामर्थ्यानि ‘कस्मात्? कथम्?ऽ; इति, कार्यदर्शनोन्नेयव्यवस्थानि ---
तेभ्यः कार्यस्य भेदः, व्यवस्था, न विपर्ययश्चेति ।
यद्येवम्, एकस्यैव सो ऽस्तु सामर्थ्यातिशयः ---
यदनेकं व्यवस्थितमविपरीतं च कार्यम् ।
तन्मात्रेण तत्सिद्धेरप्रामाणिका भावानां भावकल्पनेति ।
स्यादेतत् ---
वह्नेरपि शक्तिभेदनिबन्धनः कार्यभेदः ।
तन्नैकस्मादनेकं [क्क्स्_56] कार्यम् ।
तत्र यदि वह्निरपि कारणम्, कथं नैकस्मादनेकं कार्यम्? अथ शक्तीनामेव कारणत्वमभिप्रैति ।
तत्रोच्यते ---
यथैव भिन्नशक्तीनामभिन्नं रूपमाश्रयः

तथा नानाक्रियाहेतुरूपं किं नाभ्युपेयते ।
एकस्यानेककार्ययोगविरोधाच्छक्तिभेदः कल्प्यते ।
यदि चैकस्यानेकसंबन्धविरोधः, कथं नानाभूताभिः शक्तिभिरेकः संबध्यते? तत्र यथैकस्यार्थस्वभावस्य नानाशक्तियोगः, तथा नानाकार्ययोगो ऽपि किं नानुज्ञायते? अथ नानाकार्ययोगे विरोधः, न नानाशक्तियोगे ।
विशेषहेतुर्वाच्यः ।
अपि च शक्तीनामव्यतिरेकादेकमनेकात्मकमिष्टम् ।
तत्रैकत्वं स्वाश्रयसमवायिनानेकत्वेन च विरुध्यते ।
कार्यगतेन त्वाश्रयान्तरसमवायिना विरुध्यत इति सुभाषितम्! अथार्थान्तरत्वमेव शक्तीनाम्, आश्रयार्थो वाच्यः ।
संश्लेषश्चेत्, न भिन्नत्वे रूपाविभागलक्षणः संश्लेषः, भेद एव न स्यात् ।
न नैरन्तर्यम्, तच्छक्तिद्रव्यसंयुक्तस्य द्रव्यान्तरस्यापि तच्छक्तित्वप्रसङ्गात् ।
न हि द्रव्यस्यानन्तरं तच्छक्तेर्व्यवहितं भवति ।
न हि चक्षुर्द्रव्यस्यानन्तरं रूपस्य नानन्तरम् ।
विभुत्वाच्चाकाशादीनां सर्वार्थशक्तिव्यवधानाभावात्सर्वशक्तिप्रसङ्गः ।
तस्मादुपकारविशेषात्कुतश्चिदाश्रयः ।
तत्र यथा भिन्नासु शक्तिषु तद्भेदादुपकारान् भिन्नानेको ऽर्थस्वभावः करोति, तथा कार्याण्यपीति कस्मान्नेष्यते? एवं तावन्नानुमाने ऽपि भेदाधिगमः, नार्थापत्त्या च ।
ये तु मन्यन्ते ---
सत्यमेतत्, न प्रत्यक्षं भेदाधिगमायालम् ।
इतरेतराभावांशो हि भावानां भेदः, न सो ऽक्षगोचरः ।
‘भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हिऽ; ।
तथा च न लिङ्गगम्यो ऽपि, अदृष्टसंगतित्वात् ।
अर्थापत्तिरपि कार्यव्यवस्थाहेतुका स्यात् ।
सा असिद्धे भेदे व्यवस्थाया (म्स् च्; कार्यव्यवस्थाया -- एदितिओन्) एवानुपपत्तेस्तत्रायुक्ता ।
तस्मात्सदुपलम्भहेतुभ्यः प्रमाणान्तरमेवाभावायोपासनीयम् ।
विधायकाद्वा प्रमाणान्तरमेव व्यवच्छेदकमभावाख्यम् ।
तन्निबन्धना [क्क्स्_57] हि भावानामसंकीर्णता (@मसंकीर्णस्वभावता -- एदितिओन्) ।
यदवोचन् ---
‘वस्त्वसंकरसिद्धिश्च तत्प्रामाण्यसमाश्रयाऽ; ।
इति ।
तान् प्रत्युच्यते ---
अन्योन्यसंश्रयाद्भेदो न प्रमान्तरसाधनः

नास्मिन्नयं नायमयमिति भेदाद्विना न धीः ।
न खलु यद्व्यवच्छिद्यते, यतश्च व्यवच्छिद्यते, तयोरप्रतिपत्तौ व्यवच्छेदगतिः ।
नानपेक्षितविषयनिषेध्यो निषेधो ऽस्ति ।
सन् वा शून्यतामापादयेत्, न भेदमित्युक्तम् ।
तेषामपि वचः ---
‘गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।
मानसं नास्तिताज्ञानं जायते ऽक्षानपेक्षयाऽ; ॥
तयोश्च प्रतिपत्तिर्यदि नासंकीर्णस्वभावयोः, अपि तु वस्तुमात्रत्वेन व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदावधिविभागाभावात् ।
न निषेधसंभवो ऽर्थमात्रे ह्यविभागे ।
विषयत्वेनापेक्षिते न निषेध्यम् ।
निषेध्यत्वेनापेक्षिते न विषयविशेषः ।
तत्रात्यन्ताय निषेधः स्यात् ।
स च न सिद्धत्वेनासिद्धत्वेन वा युज्यत इत्युक्तम् ।
कस्यचित्तावत्कुतश्चिद् (कस्यचित्कुतश्चिद् म्स् च्; कस्यचित्कुतश्चिच्च एदितिओन्) भेदप्रतिपत्तौ सर्वस्य सर्वतो भेदगतिः स्यात्, अविशेषात् ।
तस्मादनेनासंकीर्णस्वभावेन भिन्नावेव प्रतिपद्य विषयनिषेध्यौ ‘नेदमिहऽ; ‘नायमयम्ऽ; इति व्यवच्छेदः प्रतिपत्तव्यः, संभवान्नियमाच्च ।
न चान्यथा प्रतियोगित्वम्, सामान्योपलब्धौ च स्थाणौ
पुरुषस्याभाव(म्स् अ; पुरुषाभाव@ एदितिओन्)प्रतिपत्त्यभावात् ।
तथा च सिद्धविषयनिषेध्याङ्गीकरणेन व्यवच्छेदमात्रविधायिन्यभावप्रतिपत्तिः प्रत्यात्ममुपलक्ष्यते ।
तथा च इतरेतराश्रयत्वम् ---
असंकरपूर्वमभावज्ञानम्, ततश्चासंकरसिद्धिरिति ।
अपि च न प्रमाणानुत्पादमात्रादभावज्ञानम्, सुषुप्तादावनुत्पत्तेः ।
तस्मात्सत्सु प्रमाणकारणेषु प्रमाणानुत्पादो ऽभावज्ञानहेतुरिष्टः ।
न च तस्य स्वरूपभेदः कश्चित्, येन सामर्थ्यातिशयाच्चक्षुरादिवद्बोधकः, किं तु नान्तरीयकत्वात् ।
नान्तरेण प्रमेयाभावं सत्सु प्रमाणहेतुषु प्रमाणानुत्पादः ।
असत्सु तु सत्यपि प्रमेये तदभावात्स्यादिति ।
तथा च लिङ्गवज्ज्ञानापेक्षः प्रतिपत्तेर्जनकः, स च यदि वस्त्वन्तरज्ञानम्, [क्क्स्_58] नासिद्धे वस्तुभेदे सिध्यति ।
ज्ञेयभेदानुमेयो हि ज्ञेयानुमेयानां ज्ञानानां भेदः ।
तथा च वस्तुभेदसिद्धिपूर्विकैवाभावाद्भेदावगतिरितीतरेतराश्रयत्वम् ।
अथात्मनो ऽपरिणामः ।
न स स्तिमितावस्था, सर्वाप्रतिपत्तौ कस्यचिदभावस्यानवगतेः ।
तस्मात्सत्यपि वस्त्वन्तरज्ञानरूपपरिणामे तज्ज्ञानरूपपरिणामाभावो ऽभावज्ञानहेतुः ।
न चैष विशेषः प्राग्वस्तुभेदसिद्धेः सिध्यतीति तदेवेतरेतराश्रयत्वम् ।
ये त्वाहुः ---
दर्शनादेव भावानां भेदः सिध्यति ।
तथा हि ---
निर्विकल्पस्य प्रत्यक्षस्य सामान्यविषयत्वमपाकुर्वतोक्तम् ---
‘तदयुक्तं प्रतिद्रव्यं भिन्नरूपोपलम्भनाद्ऽ; इति ।
यस्तु संयोगात्समवायाद्वा संकरः, सो ऽभावाख्येन प्रमाणेनापनीयत इति ।
ते प्रागेव प्रत्युक्ताः ।
ये ऽपि ---
विधायकप्रत्यक्षपुरःसरं प्रत्यक्षान्तरमेव वस्तुग्रहणप्रतियोगिस्मरणेतिकर्तव्यतानुगृहीताक्षप्रतिलब्धजन्म व्यवच्छेदकं मन्यन्ते ।
यथैव सविकल्पस्य वस्तुग्रहणस्य पश्चाज्जन्म, शब्दस्मरणव्यवधिश्च ---
न चानैन्द्रियकत्वम्, इतिकर्तव्यताविशेषानुगृहीतादिन्द्रियात्तदुत्पत्तेः ---
एवं नास्तीत्यपि ज्ञानस्येति ब्रुवन्तः ।
तान् प्रतीदमेव वक्तव्यम् ---
अन्योन्यसंश्रयाद्भेदो न प्रमान्तरसाधनः ।
प्रत्यक्षान्तरसाधन इत्यर्थः ।
‘अयमसौ न भवतिऽ; इति ज्ञानं प्रत्यक्षं वा प्रमाणान्तरं वा ।
सर्वथा विषयनिषेध्यविभागादृते न निषेधसंभव इति ।
किं च
मीयमानैकरूपेषु न निषेधो ऽवकाशवान्

अपि च सन्मात्ररूपे सर्वत्र प्रतीयमाने तत्स्वभावेषु वस्तुषु नेतराभिमत इतराभिमतप्रमाणानुत्पादः, सत्स्वभावत्वात्तयोः ।
‘सत्ऽइति च सर्वत्र प्रमाणसद्भावात् ।
प्रमाणाभावाच्चेतरेतराभावज्ञानमिति ।
ननु नार्थानां किञ्चिदभिन्नं रूपम् ।
प्रत्यभिज्ञानाद्धि तदवगम्यते (तदवगम्येत म्स् अ; तद्गम्येत एदितिओन्) ।
न चार्थमात्रं दृष्टवतो ऽर्थान्तरे स एवायमिति प्रत्यभिज्ञास्ति यथैकां गां दृष्टवतो गवान्तरे ।
सच्छब्दप्रत्ययानुवृत्तिस्तु पाचकादिवद्योगनिबन्धना ।
प्रमाणविषयो हि ‘सन्ऽ; [क्क्स्_59] इत्युच्यते ।
नैतत्सारम् ।
न चेदभिन्नरूपप्रतिपत्तिः, निर्विषयत्वमेव प्रमाणस्यापद्येत ।
यतो न व्यवच्छेदमन्तरेण भेदप्रतीतिः ।
न व्यवच्छेदः केवलः, न विधिसहितः, न विधेः पश्चात्प्रमाणस्य व्यापारः ।
न विधिरेव व्यवच्छेद इति वर्णितम् ।
तत्र यद्येकमपि न गम्यते निर्विषयतैव स्यात् ।
अप्रत्यभिज्ञानं च यदि गोवैलक्षण्यादुच्येत सत्यपि सन्मात्ररूपानुगमे, गवान्तरे ऽपि तन्न स्यात्, देवदत्तवैलक्षण्यात् ।
न हि यादृशो देवदत्तस्य पुनर्दर्शने एकत्वप्रत्ययस्तादृशो गवान्तरे ।
अथास्ति तत्र तावत्पूर्वापरानुसन्धानम्, न तु सतः सदन्तरे ।
किं च भोः अनुसन्धानादेकत्वम्, नाभिन्नरूपसंविदः ।
नेदानीमभिन्नदेशकालो ऽर्थ एकः स्यात् ।
देशकालभेदे हि सो ऽयमिति पूर्वापरानुसंधानम् ।
गोमण्डले च महिषमण्डलविलक्षणे देशभेदे ऽप्यभिन्नरूपानुगतात् प्रथमादेव निर्विकल्पकात्प्रत्ययादेकार्थप्रतिपत्तिरिष्यते ।
न च तत्र कालभेदाभावात्सो ऽयमित्यवमर्शः ।
यथोक्तम् ---
निर्विकल्पकबोधे ऽपि द्व्यात्मकस्यापि वस्तुनः ।
ग्रहणं लक्षणाख्येयं ज्ञात्रा शुद्धं तु गृह्यते ॥
न च यथा मणिकं दृष्टवतो मणिकान्तरे ऽनुसन्धिः तथा शरावं दृष्ट्वा तत्र मृज्जातिरप्यपह्नूयेत ।
अथास्ति तत्रापि, न तु यथा मणिकान्तरे सामान्यरूपाणां भूयस्त्वादुत्कटः, अल्पसामान्यानुगमात् ।
सदन्तरे ऽपि तथैव स्यात् ।
विस्तरेण चैतदुपरिष्टादभिधास्यत इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।
भेदाभेदावभासे द्वे विज्ञाने चेत्परीक्ष्यताम् ।
यदि मतम् ---
विद्येते तावदनुवृत्तव्यावृत्ताभे द्वे विज्ञाने ।
न हि तयोरभावे ऽनुवृत्तव्यावृत्तव्यवहार संभवः ।
न च विज्ञानरूपादन्यो ऽर्थव्यवस्थाहेतुः ।
तस्याहेतुत्वे ऽभेदो ऽपि न सिध्येत् ।
नैतत्सारम् ।
न हि विज्ञानमित्येवार्थं (@मित्येवार्थतत्त्वं -- एदितिओन्) व्यवस्थापयति ।
तदपि हि परीक्ष्यम् ---
युक्त्या विरुध्यते नेति, प्रमाणोत्थं नेति ।
न खल्वलातचक्रादिविज्ञानेभ्यो ऽर्थतत्त्वव्यवस्था ।
स्यादेतत् ।
[क्क्स्_60] न प्रत्यक्षं युक्त्यापबाध्यते ।
सत्यम् ।
प्रत्यक्षतैव भेदज्ञानस्य नेत्यावेदितम्, यथा क्षेपीयस्सर्वतोदिक्संयोगकारितस्यालातचक्रज्ञानस्य ।
तत् सदप्यप्रमाणोत्थं प्रत्यक्षसरूपं स्वप्नदृश्यालातचक्रादिज्ञानवन्न तत्त्वावगमनिमित्तम् ।
ननूक्तेन प्रकारेण प्रमाणादन्यतो ऽपि भेदज्ञानस्योदयो न संभवति ।
को वान्यथाह? न हि परमार्थतो भेदावगमो ऽस्ति ।
यदि स्यात्, कथं भेदो ऽपह्नूयेत? अपह्नवे वा कथं तदवगमः ।
नावगम्यमस्ति, अवगम्यते चेति दुर्घटम् ।
किं तर्हीदम्? अविद्या विभ्रमः ।
यथावभासं वेद्यसद्भावे च न विभ्रमः, किं तु सम्यग्ज्ञानम् ।
असतो चावगमो ऽनुपपन्नः ।
तस्मान्न परमार्थतः सत्त्वेन निरुच्यते, नाप्यसत्त्वेन, लोके सिद्धत्वात्सर्वप्रवादेष्वित्युक्तम् ।
अपि च ज्ञानद्वये ऽस्मिंश्चतस्रः कल्पनाः संभवन्ति ---
ज्ञानभेदात्सामान्यव्यक्तिविभागेन वस्तुद्वयम्, यथाहुः संसर्गवादिनः ।
एकं वा सामान्यविशेषात्मकं वस्तु, यथाहुरनेकान्तवादिनः ।
विशेषा एव वा वस्तूनि ।
तेषामात्यन्तिकभेदनिश्चयासामर्थ्यात्तदुपादानस्तद्विषय एवाभेदः कल्पनाज्ञानगोचरः ।
दृष्टा हि भिन्नेष्वभेदकल्पना ‘वनम्ऽ; इति ---
यथाहुरात्यन्तिकभेदवादिनः ।
अभेदो वा परमार्थः ।
तस्यानवच्छिन्नस्यानन्तस्य तथा निश्चेतुमशक्तेरनादित्वाच्चाविद्यायास्तदुपादानास्तद्विषया भेदपरिकल्पनाः ।
दृष्टा हि तरङ्गभेदादभिन्ने चन्द्रमसि भेदकल्पना ।
तन्नापरीक्ष्य तत्त्वनिश्चयः ।
तत्र परीक्षायाम् ---
न तावद्द्वयमैकात्म्यप्रख्यानानवकल्पनात्

समवायकृतं तच्चेन्न भेदस्यापरिच्युतेः ।
न तावद्द्वे वस्तुनी सामान्यविशेषौ, प्रख्याभेदात् ।
समानाधिकरणत्वेन हीमे प्रख्ये जायेते ‘सन् घटः, गौः स्वस्तिमतीऽ; इति ।
न व्यधिकरणत्वेन यथा नीलपीतप्रख्ये, यथा वा ‘दण्डो देवदत्तःऽ; इति ।
नापि विशेषणविशेष्यभावेन यथा ‘दण्डीऽइति, संबन्धस्याप्रतिभासनात् ।
न च वस्तुभेदविषयत्वे सामानाधिकरण्यमवकल्पते सत्यपि संबन्धे ।
संबन्धिद्वयं विशेषणविशेष्यत्वेन द्वाभ्यामेकया वा बुद्ध्या गृह्यते, न तु परस्परात्मत्वेन ।
परस्परात्मत्वेन चेह प्रतिपत्तिः प्रत्यात्मवेदनीया ।
विप्रतिपत्तेश्च सामान्यविशेषयोर् [क्क्स्_61] भेदे ।
नान्यथा विप्रतिपद्येरन् ।
सामान्यप्रत्यक्षे च विशेषप्रत्यक्षाभिमानात् ।
अन्यथा धूमदृष्टाविवाग्नौ परोक्षाभिमानः स्यात् ।
स्यादेतत् ---
न संबन्धमात्राद्भेदप्रतिपत्तिः, अपि तु संबन्धविशेषात्समवायात् ।
स हि वस्तुसंश्लेषात्मकः ।
तन्न, समवाये ऽपि ताभ्यां रूपभेदस्यानपायात्, अन्यथा भेदाभावादसंबन्धात् ।
तथा च नैकात्म्येन प्रख्या युज्यते ।
अस्ति चेयम् ।
अतस्तया विरुद्धः प्रख्याभेदो न वस्तुभेदव्यवस्थायै प्रभवति ।
स्वयं वा व्याहतत्वात्, एकाधिकरणत्वेनोत्पत्तेः (एकाधिकरणत्वेनोपपत्तेः एदितिओन्) ।
ननु भेदे ऽपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तेर्निमित्तं समवायः ।
तस्य खल्वेष सामर्थ्यातिशयः, येन भेदवतामर्थानां भेदं तिरोदधाति ।
तथा च ते ऽभेदेन प्रकाशन्ते ।
अत्रोच्यते ---
भेदान्तर्धानसामर्थ्यं तस्य भेदे ऽपि चेन्मतम्

हन्तैकस्यैव तत्किं न यदेवमवभासते ।
समवायसामर्थ्याच्चेद्भेदवतोरभेदवतोरभेदावभासः, हन्तैकस्यैव वस्तुनः सामर्थ्यविशेषान्नानावभासो ऽभ्युपेयताम् ।
व्यर्था वस्तुभेदकल्पना ।
न ह्यस्ति विशेषः ---
यतो भिन्नयोरभेदप्रकाशसंभवः, नैकस्य नानावभाससंभव इति ।
ननु ज्वलनायोगुडादिषु दृष्टमेवंविधं संसर्गस्य सामर्थ्यम् ।
तत्र दर्शनात्संभवी संसर्गाद्भेदवत्स्वभेदावभासः ।
नैकस्मिन्नानावभासः, अदर्शनात् ।
उच्यते ---
दृष्टः संसर्गधर्मो ऽयं यद्येकमपि वै तथा

नानावभासते चित्रं रूपमेकं तथा मतिः ।
दृष्टं खल्वेकमपि विविधावभासम्, यथा चित्रं रूपम् ।
तद्धि खलु न नीलादिसमाहारमात्रम् ।
तेषामवयवसमवाये रूपान्तरानभ्युपगमे चावयविनो नीरूपत्वप्रसङ्गात् ।
न च नीरूपत्वमेवावयविनः ।
रूपसंस्काराभावे हि न स चाक्षुषः स्यात् ।
न च रूपिसमवायात्संख्याकर्मादिवच्चाक्षुषत्वम् ।
एवं ह्युक्तम् ---
‘महत्यनेकद्रव्यसमवायाद्रूपाच्चोपलब्धिःऽ; इति ।
सर्वश्चेत्थमवयवी नीरूपः स्यात् ।
अथ नारूपः प्रतीयत इति नायं प्रसङ्गः, [क्क्स्_62] चित्रो ऽपि तथेति नारूपः ।
तच्चास्य रूपं नीलपीतादिनिर्भासः ।
तथा नगरत्रैलोक्यादिबुद्धयो विविधविषयाकारा निर्भासन्ते भेदाभावे ऽपीति विषयाकारज्ञानवादिनो मन्यन्ते ।
न चैकबुद्धितत्त्वाव्यतिरेकाद्विषयाकाराः परस्परतो ऽपि व्यावर्तन्ते, प्रागेव बुद्धेः ।
स्यादेतत् ---
चित्रमपि रूपं संसर्गादेवैकार्थसमवेतसमवायलक्षणात्तथावभासते ।
तदसत् ।
यतः ---
न च संबन्धिसंबन्धः संसर्गो व्यवधानतः

संश्लेषो हि संसर्गः ।
ततश्च परस्पररूपावभासः ।
स चाव्यवधाने युज्यते ।
न तु स्वाश्रयाभ्यां व्यवधाने ।
अवयवावयविरूपयोरेकव्यवधाने ऽप्यसंश्लेषः, किमु द्वयव्यवधाने ।
किं च
व्यवहारे परोपाधौ सर्वा धीर्व्यावहारिकी ।
अयथार्था यदा भावभेदकल्पस्तदा मुधा

यस्य खलु ‘शुक्लो गौःऽ; इत्यादिबुद्धयो व्यवहाराङ्गभूता द्रव्येषु गुणजात्युपाधिनिबन्धनाः तस्यैता न यथावस्तु, जातिगुणद्रव्याणामन्योन्यमर्थान्तरत्वात् ।
तथा च न वस्तुनिबन्धनो व्यवहारः, बुद्ध्यानुपदर्शितस्याव्यवहाराङ्गवाद्बुद्ध्युपदर्शितस्य च तथाभावात् ।
एवं च प्रत्ययविरचितेनैवायमर्थेन व्यावृत्तो व्यवहारो ऽनुवृत्तश्चेति व्यर्था वस्तुभेदकल्पना, कल्पितस्यापि तस्य व्यवहारे ऽनुपयोगादितरस्य चोपयोगात् ।
यथार्थत्वाय हि व्यावहारिकीणां बुद्धीनां वस्तुभेदः कल्प्यते ।
कल्पिते च तस्मिन् परोपाधित्वात्तासां नायथार्थत्वपरिहारः ।
स्यादेतत् ---
असति वस्तुभेदे ऽयथार्थमप्यनुवृत्तव्यावृत्तावग्रहं व्यावहारिकं विज्ञानं नोदेतुमर्हति, बीजाभावात् ।
न खलु स्थाणुशकलादिषु पुरुषरजतादिविभ्रान्तयो निर्बीजाः, सामान्यनिबन्धनत्वात् ।
उच्यते ---
अयथार्थधियो बीजमवश्यं बाह्यमेव न ।
दृष्टस्तिमिरकामादिरान्तरो ऽपि ह्युपप्लवः

[क्क्स्_63] न विषयदोषादेव सादृश्यादेरयथार्थज्ञानम्, आध्यात्मिकेभ्यो ऽपि तु दोषेभ्यस्तिमिरकामशोकादिभ्यः ।
तत्रासति वस्तुभेद आध्यात्मिको दोषो ऽविद्यालक्षणो व्यावहारिकज्ञानबीजमिति नार्थो वस्तुभेदेन ।
अस्तु तर्ह्येकं द्व्यात्मकम् ।
एवं हि परस्परात्मप्रतिपत्तिश्च सामान्यविशेषयोः कल्पते ।
वस्तुविपरीतश्च नार्थसामर्थ्यातिशयः कल्पयितव्यः ।
वस्तुनिबन्धनो व्यवहारः, न व्यावहारिकज्ञानानामयथार्था वृत्तिः ।
स्यादेतत् ---
एकस्य द्व्यात्मकता विरोधवती ।
एकं च द्व्यात्मकं चेति विप्रतिषिद्धम् ।
अपि च सामान्यं भेदान्तरानुयायि ।
ततो व्यावृत्तस्वभावो भेदः ।
तयोरेकत्वं हि विरोधादशक्यावहम् ।
नैतत्सारम् ।
विरुद्धमिति नः क्व संप्रत्ययः? यत्प्रमाणविपर्ययेण वर्तते ।
यत्तु यथा प्रमाणेनावगम्यते तस्य तथाभावे विरुद्धत्वाभिधाने कं बतायमाश्रित्य हेतुं विरुद्धत्वाविरुद्धत्वे व्यवस्थापयेत्? प्रमाणं चैकस्य सामान्यविशेषात्मकतामवगमयति, व्यावृत्त्यनुवृत्तिभ्यां प्रख्यारूपभेदात्सामानाधिकरण्यावगमाच्च (ऐकाधिकरण्यावगमाच्च एदितिओन्) ।
तदिदमसांप्रतम्, यतो नेदृशां विप्रतिषिद्धार्थज्ञानानां प्रामाण्यमेव युज्यते संशयज्ञानवत् ।
अन्यथा संशयविषयो ऽपि द्व्यात्मा स्यात्, द्व्याभासत्वात्तस्य सामानाधिकरण्याच्च तदवभासयोः ।
अथ मतम् ---
न संशयिते रूपसमुच्चयावगमः, यथा सामान्यविशेषवति, ‘अयं वा, अयं वाऽइति प्रतीतेः ।
मा भूत्समुच्चयः, विकल्पः स्यात् ।
सो ऽपि न, वस्तुनो विकल्पानुपपत्तेः ।
एकमपि तर्हि न द्व्यात्मकम्, एकस्य द्व्यात्मकताविरोधात् ।
तत्र यथा संशयज्ञानं विप्रतिषेधादप्रमाणं तथा सामान्यविशेषप्रतिपत्तिरपि, ऐकाधिकरण्यात् ।
स्यादेतत् ---
न संशयज्ञानं विप्रतिषेधादप्रमाणम्, निर्णयज्ञानेन तु बाधनात् ।
यत्र तर्हि न निर्णयस्तत्र विकल्पात्मता स्यात् ।
अपि च यथा बाधायामेकस्याप्रामाण्यं निराकरणात्, एवं विरोधे ऽपि द्वयोरेकस्य वा ज्ञानस्य विरुद्धरूपोपग्रहे तद्रूपाधिगत्योरन्योन्यनिराकरणात् ।
तत्रैकनिराकरणे [क्क्स्_64] इतरस्मान्निश्चयः ।
परस्परनिराकृतौ तुल्यबलत्वे सन्देह इति न संशयज्ञानादेकस्य सामान्यविशेषप्रतिपत्तिर्विशिष्यते ।
तस्मादिहानैकान्तिकं वस्त्वित्येवं ज्ञानं सुनिश्चितमिति स्वपक्षोपवर्णनम् ।
अपि च
एकत्वमविरोधेन भेदसामान्ययोर्यदि ।
न द्व्यात्मता भवेदेकतरनिर्भक्तभागवत्

अवश्यमनेन पदार्थानां भेदाभेदौ व्यवस्थापयता ---
यथा तावत्सामान्यमभिन्नं विशेषा भिद्यन्त इति ---
भेदाभेदयोर्लक्षणं वाच्यम् ।
तत्र रूपविरोधो ऽन्योन्याभावो भेदलक्षणम् ।
विपर्ययो ऽभेदलक्षणम् ।
रूपविरोधाद्ध्यन्योन्याभावपर्यायाद्विशेषा भिद्यन्ते ।
भिद्यमानेष्वपि तेषु सामान्यमभिन्नम्, विपर्ययात् ।
तत्र सामान्यविशेषयोर्यदि स्वरूपविरोधो ऽन्योन्याभावः, नैकत्वं भेदानामिव परस्परम् ।
अथ सामान्यविशेषबुद्ध्येरैकाधिकरण्येनोत्पत्तेः स्वरूपविरोधो ऽभ्युपेयते, न तर्ह्येकं द्व्यात्मकम् ।
सामान्यविशेषयोः स्वरूपविरोधाभावादसति भेदे द्वित्वानुपपत्तेः ।
यथा न सामान्यांशो द्विरूपो विशेषांशो वा रूपविरोधाभावात् ---
तत्रैकस्मिन्निर्भक्ते द्वित्वाभावात् ---
तथा सामान्यविशेषयोरपि सामानाधिकरण्यबुद्धेर्यदि न रूपविरोधः, न परस्परात्माभावः (म्स् ब्; परस्पराभावः एदितिओन्) ।
द्वित्वं न युज्यते ।
अथ रूपविरोधः, नैकत्वमिति ।
यदि मतम् ---
न स्वरूपविरोधान्नानात्वम्, तदभावाच्चैकत्वम्, येन सामान्यविशेषयोः स्वरूपविरोधाभावाद्द्वित्वं न स्यादन्यतरस्येव भागस्य ।
किं तु बुद्धे रूपभेदाभेदाभ्याम् ।
सामान्यविशेषयोश्च परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तेरसत्यप्यन्योन्याभावलक्षणे स्वरूपविरोधे बुद्धे रूपभेदाद्द्वित्वम् ।
अंशे तु रूपाभेदादेकत्वम् ।
अतो वस्तुनो द्विरूपबुद्धिग्राह्यत्वाद् द्व्यात्मतेति ।
तत्रोच्यते ---
ऐकात्म्यबुद्धेर्भागे चेदेवं वस्तुनि तर्ह्यसौ ।
न चेत्कुतस्त्यमेकत्वमस्ति चेद् द्व्यात्मता कथम्

यदि तर्हि बुद्धेरेकरूपोपग्राहित्वादभेदों ऽशस्य, वस्तु विचार्यम् ---
[क्क्स्_65] तत्रापि बुद्धिः किमेकरूपोपग्राहिणी न वेति ।
तत्र यदि नैकरूपोपग्राहिणी वस्तुनि बुद्धिः ---
सामान्यविशेषात्मकं हि वस्तु ---
तद्द्विरूपबुद्ध्युपग्राह्यम्, कथमेकत्वं वस्तुनः? बुद्धिरूपाभेदस्याभेदलक्षणस्याभावात्, रूपभेदस्य च भेदलक्षणस्य भावात् ।
अथैकरूपोपग्राहिण्येव वस्तुनि बुद्धिः, न द्व्यात्मकत्वमंशवदेव ।
अथ मतम् ---
बुद्धिरूपभेदः परस्परात्माभावश्च (म्स्स् अब्; परस्परात्मताभावश्च -- एदितिओन्) भेदलक्षणम् ।
तत्र गवादयो भेदा भिन्नरूपबुद्ध्युपग्राह्याः परस्परानात्मानश्च, न तु सामान्यविशेषौ, बुद्धिरूपभेदे ऽपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तेः ।
एवमपि सामान्यविशेषयोर्भेदलक्षणेन विरहान्न द्व्यात्मता, अंशवदित्युक्तम् ।
यदि मन्येत ---
बुद्धिरूपाभेदः (म्स् ब्; बुद्धेः रूपाभेदः -- एदितिओन्) परस्परात्मप्रतिपत्तिश्च द्वे अभेदलक्षणे ।
तत्रांशस्य रूपाभेदादेकत्वम्, उभयोस्तु परस्परात्मत्वप्रतीतेः ।
विशेषाणां तु न बुद्धे रूपाविभागः, न परस्परात्मप्रतिपत्तिरिति भिन्ना इति ।
एवमप्यभेदलक्षणे सति परस्परात्मप्रतिपत्तौ, उभयाभावे च भेदलक्षणे ऽविद्यमाने, न द्व्यात्मता ।
न चैकस्याभेदस्य द्वे लक्षणे युज्येते ।
लक्षणाभेदो ह्यभेदं व्यवस्थापयति, तद्भेदश्च भेदम् ।
लक्षणभेदे ऽपि चेत्तत्त्वम्, अन्यत्वं च लक्षणाभेदे ऽपि यदि, व्यर्थतैव लक्षणस्य स्यादिति ।
अपि च सामान्यविशेषयोरभेदे,
बुद्ध्यन्तरस्य वैयर्थ्यमेकांश इव चापतेत् ।
नानात्वादर्थवत्ता चेदेकत्वाद्व्यर्थता न किम्

बुद्ध्यन्तरप्रवृत्तिरेव सामान्यविशेषयोरेकवस्त्वात्मतामपाकरोति ।
सा हि नानात्मत्वे भेदेष्विवार्थवती, अनधिगताधिगमात् ।
एकत्वे तु यथा सामान्यविशेषविभागयोः स्वबुद्धिसमधिगतयोर्न विलक्षणं बुद्ध्यन्तरमर्थ्यते, तथा सामान्यबुद्धेर्न बुद्ध्यन्तरं विलक्षणं विशेषाधिगमाय प्रार्थ्येत ।
तथा विशेषबुद्धेर्न सामान्याधिगमाय ।
अथ नात्यन्तमव्यतिरेकः सामान्यविशेषयोः, व्यतिरेको ऽपि तु ।
तत्र व्यतिरेकादर्थवत्तेति ।
तदसत् ।
एवमपि कुत एतत् ---
व्यतिरेकादर्थवत्त्वं भेदवत्, न पुनरव्यतिरेकादेकांशवद्वैयर्थ्यम्? [क्क्स्_66] तुल्ययोर्हि भेदाभेदयोः कुत एतत् ---
भेदादेकया बुद्ध्या न ग्रहणम्, न पुनरभेदाद्ग्रहणमिति बुद्ध्यन्तरवैयर्थ्यम्? औत्सर्गिकश्च हेत्वभावे फलाभावः स्वभावसिद्धः ।
तस्य हेतुभावे फलभावो ऽपवादः ।
तत्राभेदे हेतुभावादेकयैव बुद्ध्योभयाधिगमो युक्तः ।
नैकत्वे ऽन्यतराधिगमहेतुर्नास्तीति शक्यं वक्तुम् ।
अथापि कथञ्चिन्नास्तीत्युच्येत ।
तथाप्यस्ति तावत्, एकत्वात् ।
तत्र हेतुभावात् फलभावः स्यात्, तस्य कारणत्वात् ।
न त्वभावो ऽभावस्य कारणम् ।
स्वभावसिद्धस्त्वभावः फलस्य ।
तस्य हेतुनिबन्धनः फलभावो निवर्तकः ।
स च हेतुरुभयत्रास्ति तावत् ।
असत्त्वं त्वनुपयोगम्, अकारणत्वादिति ।
अपि च
सामान्यं न हि वस्त्वात्मा न भेदश्चित्र एव सः ।
तस्यानन्वयतो भेदवादः शब्दान्तरादयम्

यस्यैकमुभयात्मकं वस्तु न तस्य सामान्यमात्रं वस्तुन आत्मा न विशेषमात्रम् ।
तन्मात्रत्वे वस्तुभेदप्रसङ्गात् ।
तस्मात् संभिन्नोभयरूपः शबलो वस्त्वात्मा ।
न च शबलस्यान्यत्रानुगमः ।
यस्य त्वनुगमः स वस्तुरूपं न भवति ।
तथा च शब्दान्तरमवलम्ब्य भेदा एव सत्या इत्येतत्प्रतिपाद्यते शब्दान्तरेण वा हेतुना द्व्यात्मकमेकमिति ।
अनुगन्तुरवस्तुस्वभावत्वे कल्पनाविषयत्वात् ।
स्यादेतत् ---
मा भूद्वस्तु तदंशत्वं तु न वार्यते ।
अन्यथा निर्बीजा कल्पनापि न भवेत् ।
कः पुनरयमंशो नाम ।
न तावद्वस्त्वेव ।
तन्मात्ररूपत्वे वस्तुनो भेदप्रसङ्ग इत्युक्तम् ।
नापि वस्तुनो ऽन्यत्स्वयं वस्तु, सामान्यविशेषतद्वतां त्रयाणां वस्तूनां प्रसङ्गात् ।
अथ न वस्त्वेव नान्यत्स्वयं वस्तु ।
परिशेषात् कल्पनाविषयस्तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयः ।
ननु नांशों ऽशिनो ऽर्थान्तरं नापि स एव, उभयथानंशत्वात् ।
नाप्यवस्तु, अत एव ।
न हि खपुष्पं कस्यचिदंशो भवति ।
तत्रांशानुगमे वस्त्वेवानुगतं भवति तस्य तदव्यतिरेकात् ।
नैतत्सारम् ।
[क्क्स्_67] अननुगमादंशान्तरस्य किं न वस्तुनो ऽननुगमः ।
अपि त्वननुगम (अपि त्वननुगम -- एदितिओन्) एव तस्य समुदायात्मकत्वादेकाभावे ऽप्यभावात् ।
तथा हि ---
इतरेतरापेक्षौ वा सामान्यविशेषौ वस्तु, तत्समाहारो वा ।
उभयथार्थान्तरे विशेषस्याभावान्न वस्त्वन्वयः ।
प्रत्येकमनपेक्षयोर्वस्तुत्वे नोभयात्मकमेकं वस्तु स्यादिति सुष्ठूच्यते ---
तस्यानन्वयतो भेदवादः शब्दान्तरादयमिति ।
यदि वाखिलभावानामभेदात्तदतत्त्वतः ।
अभेदवादाश्रयणं स्यादन्यविधया गिरा

अंशानुवृत्त्या वा वस्त्वनुगमे ऽद्वैतवादः ।
तथा हि ---
गौः स्वतस्तावद्गौः, सद्द्रव्यादिरूपानुगमादश्ववस्तुनो ऽनुगमादश्वः ।
तदेवं गौर्गौश्चाश्वश्च ।
अश्वो ऽपि तावदश्वः सद्द्रव्यादिरूपानुगमेन गोवस्तुनो ऽन्वयाद्गौः ।
तदेवमश्वो ऽप्यश्वो गौश्च ।
तदेवं सर्वभावानां तद्भावान्यभावाभ्यामभेद इत्यद्वैतं जगदित्युक्तमन्यप्रकारया वाचा ।
सत्यम्, द्वैतमप्यस्ति ।
यतस्तद्भावान्यभावाभ्यामभेदः ।
नैतत्सारम् ।
गौरपि चेदश्वो गौश्चाश्वश्च ।
तत्कुतो ऽन्यत्वम्? गौरश्व इत्यपि (गौश्चाश्वश्चेत्यपि -- एदितिओन्) भेदाभिधानमनिबन्धनमेव ।
सिद्धे हि गवाश्वभेदे एतदुपपद्यते ।
गवाश्वस्य तु प्रत्येकं गवाश्वत्वे भेदाभावादनिबन्धनमेव तत् ।
ननु विशेषांशानां व्यावृत्तेरन्यत्वसिद्धिः ।
तथा च द्वैताद्वैतात्मकं जगदिति ।
अथ विशेषव्यावृत्तेरन्यत्वसिद्धिः ।
किमुभयरूपत्वाद्वस्तुनो वस्त्वन्तरे ऽनुगमो नास्ति? अश्ववस्तु गोवस्तु न भवति ।
अथास्त्यनुगमः, अश्वो ऽपि गौर्भवति? तत्र पूर्वस्मिन्कल्पे वस्तुनो ऽनन्वयादनुयतश्चावस्तुत्वाद्भेदवाद इत्युक्तम् ।
अथ विशेषव्यावृत्तावपि तद्वस्त्वनुगतम्, भवत्यश्वो गौः (भवत्यश्वो ऽपि -- एदितिओन्) ।
कुतो ऽन्यत्वसिद्धिः? यदि मतम् ---
अनुगतं चाननुगतं चाश्वे गोवस्तु ।
भवति चाश्वो गौः ।
गौस्तु गौरेव ।
भवत्येव हि तत्र गोवस्तु ।
ततो ऽन्यत्वसिद्धिरिति ।
अथ गोवस्तु कथं वक्तव्यम्? किं यद्गौर्भवत्येव, अथ यन्न भवत्यपि? तत्र पूर्वस्यां कल्पनायां न वस्तुनो ऽनुगम इत्यनन्वितानि वस्तूनि ।
द्वितीयस्यां [क्क्स्_68] वस्तुनो वस्त्वन्तरे ऽन्वयादद्वैतम् ।
सर्वथा येन विशेषेणायमश्वाद्गोवस्तु व्यवस्थापयत्यन्यत् तद्विशेषयुजस्तु तस्यानन्वयाद्भेदवादः ।
अथानन्वयदोषान्न विशेषमाश्रयति अभेदवाद इति न द्वैताद्वैतकल्पनोपपद्यत इति ।
द्रव्यपर्यायार्थकानां नय एतेन वारितः ।
तेषामपि द्रव्यनयः पर्यायनय एव वा

ये च ---
द्रव्यं नित्यं मृत्सुवर्णादि ।
तस्य (तस्य तु म्स् अ; तस्य च -- एदितिओन्) घटरुचकादयः पर्याया विशेषाख्या अपायिन उपायिनश्चाव्यतिरेकाः ।
न च ते द्रव्यमेव, तस्य स्थितिमत्त्वात् ।
न च ततो ऽत्यन्तं व्यावर्तन्ते, भेदेनानुपलब्धेः ।
द्रव्यस्यैव रुचकादिरूपेण प्रत्ययात् ।
एवं द्रव्यपर्यायरूपं वस्तु ।
अथ (म्स् ब्; अथ -- एदितिओन्) तु द्रव्यमेव स्यात्, वर्धमानकभङ्गेन रुचकक्रियायां न किञ्चिदुत्पन्नं नष्टं वेति प्रीतिशोकौ तदर्थिनोर्न स्याताम् ।
अथ तु पर्यायमात्रम्, हेमार्थिनो मध्यस्थता न स्यात् ।
पर्यायमात्रे हि हेम्नि हेम्नो विनाशात्पर्यायविनाशे कथं मध्यस्थता? उत्पादे वा? तस्माद्द्रव्यपर्यायरूपत्वाद्वस्तुन उत्पत्तिस्थितिभङ्गानामेकत्र संभवाद्द्रव्यरूपस्थितेर्माध्यस्थ्यम्, पर्याययोरुत्पत्तिविनाशाभ्यां प्रीतिशोकाववकल्पेते इति ---
मन्यन्ते ।
तन्नीतिरप्यनेनैव निराकृता प्रकारेण ।
तथा हि ---
तेषामपि वस्तुनो वस्त्वन्तरान्वये ऽपि भागाभावाद्द्रव्यमात्रं स्यात् ।
अथ न वस्त्वन्वेति द्रव्यपर्यायरूपत्वाद्वस्तुनः, पर्यायान्तरे च पर्यायान्तरस्याननुगमादनन्वितानि तर्हि व्यावृत्तस्वभावानि वस्तूनि ।
यस्यानुगमः कल्प्यते तन्मात्ररूपस्यावस्तुत्वात्पर्यायमात्रम् ।
अवस्थितं हि द्रव्यमुच्यते ।
न चैवमवस्थितं किञ्चिदेकं वस्त्वस्ति ।
वस्तुनस्त्वपोद्धृतस्यांशस्यावस्थानकल्पना कल्पनैव ।
वस्तुनश्चित्रत्वात्, तस्य चातथाभावादिति ।
अपि च
उत्पादस्थितिभङ्गानामेकत्र समवायतः ।
प्रीतिमध्यस्थताशोकाः स्युर्न स्युरिति दुर्घटम्

[क्क्स्_69] यस्य खलु द्रव्यात्पर्याया भिद्यन्ते तस्य ---
द्रव्यमात्रार्थिनो द्रव्यस्य स्थितेर्विनाशाभावादपूर्वस्यानुत्पादान्मध्यस्थता, रुचकार्थिनस्तस्यापूर्वस्योत्पत्तेः प्रीतिः, वर्धमानकार्थिनस्तस्य विनाशाच्छोकः ---
इति व्यवस्था कल्पते ।
यस्य तु न पर्यायेभ्यो ऽन्यद्द्रव्यं
(म्स् अ; यस्य तु पर्यायेभ्यो ऽनन्यद्द्रव्यं -- एदितिओन्) न द्रव्यादन्ये पर्यायाः, तस्य उत्पत्तिस्थितिभङ्गानामेकत्र समवाये द्रव्यार्थिनो मध्यस्थता भवेत्, न भवेच्च ।
प्रीतिशोकौ स्याताम्, न स्याताम् ।
न हि तद्द्रव्यमवतिष्ठत एव, विनश्यत्यपूर्वं चोत्पद्यते ।
तत्र विनाशादपूर्वोत्पत्तेश्च प्रीतिशोकौ स्याताम्, न मध्यस्थता ।
मध्यस्थता च स्थितेः स्यात् ---
इति दुर्घटमापद्येत ।
तथा वर्धमानकार्थिनस्तन्नाशाच्छोकः स्यात् ।
न च स्यात्, स्थितेः ।
प्रीतिश्च तस्यापूर्वस्योत्पादात्स्यात् ।
न च भवेत्, पूर्वस्यैव स्थितेः ।
विनाशाच्च शोकः स्यादिति ।
अथ भेदो ऽप्यस्तीति नायं दोषः ।
अभेदो ऽप्यस्तीति किं न भवति? अथ नात्यन्तमभेदः, तेन न संकरः ।
नात्यन्तमभेद इति व्यवस्थापि न युज्यते ।
न चास्य किञ्चित्क्वचिदेकान्ततः सर्वत्रानेकान्तमभ्युपयतः, येनायं विशेष उच्यते ---
नात्यन्तमभेद इत्यसंकर इति ।
तथा च
नैकान्तः सर्वभावानां यदि सर्वविधानतः ।
अप्रवृत्तिनिवृत्तीदं प्राप्तं सर्वत्र ही जगत्

यदा हि सर्वप्रकारेष्वनैकान्तिकत्वं भावानाम्, तथा सति ---
नायं लोकः क्वचिदभिमतसाधनताप्रकारमवधार्य प्रवर्तेत, यतो नासौ तथैव ।
नापि निवर्तेत, यतो नासावतथैव ।
तथा दुःखहेतोर्न निवर्तेत, नासौ तथैव ।
नापि न निवर्तेत, यतो नासावतथैव ---
इति कष्टां बत दशामापद्येत ।
अथ वा यदुक्तम् ---
प्रीतिमध्यस्थताशोकाः स्युर्न स्युरिति दुर्घटमिति, तत्र ब्रूयुः ---
सर्ववस्तुषु सर्वप्रकाराणामनैकान्तिकत्वात्का दुर्घटता? तथा हि ---
प्रीतिमध्यस्थताशोका नैकान्ततः सन्ति, नैकान्ततो न सन्तीति ।
अत्रोच्यते ---
नैकान्तः सर्वभावानामिति ।
यदि खलु प्रीत्यादीनां सदसत्त्वे [क्क्स्_70] नैकान्तिके (ऽनैकान्तिके -- एदितिओन्) ---
न प्रीत्यर्थी प्रीतिसाधनेषु प्रवर्तेत, प्रीतेर्विद्यमानत्वात् ।
नापि न प्रवर्तेत, तस्या अभावात् ।
तथा दुःखनिवृत्त्यर्थी न दुःखसाधनसंपर्कं परिहरेत्, तस्यासत्त्वात् ।
नापि न परिहरेत्, तस्य सत्त्वात् ---
इत्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकं बत विश्वमापन्नमिति ।
एवं तावन्न द्वे वस्तुनी, नैकं द्व्यात्मकम् ।
तत्र द्वयमवशिष्यते ---
भेदः सत्यः, तदुपादानाभेदकल्पना ।
अभेदो वा सत्यः, तदुपादाना भेदकल्पनेति ।
तत्र ---
आपेक्षिकत्वाद्भेदो हि भेदग्रहपुरस्सरः ।
नैकज्ञानं समीक्ष्यैकं न भेदं तत्त्वहानतः

न भेदमुपादायाभेदकल्पना ।
कुतः? आपेक्षिको हि भेदो नान्यमनपेक्ष्य शक्यते ग्रहीतुम् ।
न चागृहीतो भेदो ऽभेदकल्पनाया उपादानं भवति ।
परापेक्षत्वे चास्य ग्रहणमनुपपन्नम् ।
यतो नागृहीते भेदे परात्मानौ व्यवतिष्ठेते ।
न च परात्मव्यवस्थामन्तरेण भेदग्रहो ऽस्तीति प्राक्प्रपञ्चितम् ।
न त्वेवम् (म्स् अ; न चैवम् -- एदितिओन्) अभेदग्रहणमभेदग्रहणापेक्षम् ।
नापि भेदग्रहणापेक्षम्, अभेदहानप्रसङ्गात् ।
न हि भेदे गृहीते ऽभेदस्यावकाशो ऽस्ति ।
तत्राभेदं गृहीत्वा तमुपादाय तस्य यथावन्निश्चयाशक्तौ व्यवच्छेदकल्पनोपपद्यते, यथैकबुद्धिनिर्ग्राह्येषु घटादिष्ववयवविभागकल्पना ।
न तत्र भेदोपादानाभेदकल्पना ।
भेदो हि परमाणुषु व्यवतिष्ठते ।
ते चातीन्द्रियाः ।
ननु चैकत्वमप्यनुसन्धानप्रत्ययावसेयम् ।
स च न भेदमन्तरेण ।
भेदास्पर्शे (भेदासंस्पर्शे -- एदितिओन्) हि किं केनानुसन्धीयतामिति ।
प्रत्युक्तमेतत् ---
नेदानीमभिन्नदेशकालो ऽर्थ एकः स्यात् ।
असति चैकस्मिन् किमाश्रया भेदाशङ्का स्यात्, यस्यानुसंधानादेकत्वमुच्यत इति ।
अपि च सर्वप्रत्यात्मवेदनीयमेतदभेदोपादानो भेद इति ।
तथा हि ---
आलोच्यते वस्तुमात्रं ज्ञानेनापातजन्मना ।
अचेत्यमानो भेदो ऽपि चकास्तीत्यतिसाहसम्

[क्क्स्_71] वस्तुमात्रविषयं प्रथममविकल्पकं प्रत्यक्षम् ।
तत्पूर्वास्तु विकल्पबुद्धयो विशेषानवगाहन्त इति सर्वप्रत्यात्मवेदनीयम् ।
स्यादेतत् ---
विशिष्टरूपोपग्राह्येव प्रत्यक्षम् ।
स तु भेदः शब्देनासंस्पर्शान्न तथोपलक्ष्यते, यथा विकल्पबुद्धौ ।
तदयुक्तम्, विप्रतिषेधात् ।
न चोपलक्ष्यते प्रत्यक्षबुद्धौ विशेषः प्रकाशते चेति विप्रतिषिद्धम् ।
अतो ऽतिसाहसमुच्यते ।
यस्तु संवित्तावेव विप्रतिपद्यते सर्वानात्मव्यावृत्तस्पष्टप्रतिभासं प्रत्यक्षमिति वदन्, तस्योत्तरम् ---
‘आहुर्विधातृप्रत्यक्षम्ऽ; इत्याद्युक्तमेवेति ।
किं च
प्रतिष्ठितं च विज्ञानमर्थमात्रावलम्बनम् ।
भेदेषु त्वप्रतिष्ठत्वमस्तीन्द्रियधियामपि

वस्तुद्वयानुपपत्तेरेकस्य च द्व्यात्मतायोगादवश्यकल्पनीये ऽन्यतरस्य मिथ्यात्वे युक्तं विशेषावभासस्य मिथ्यात्वम्, रजतादिविभ्रान्तिषु दर्शनात् ।
न च वस्तुमात्रावभासस्य ।
न हि वस्तुमात्रव्यभिचारः क्वचिज्ज्ञाने दृष्टो ऽस्ति, अन्ततस्तस्यैव वस्तुनः प्रतिभासनात् ।
दृष्टतद्भावस्यैव तत्कल्पना लघ्वी, कॢप्तत्वाद्योग्यतायाः, इतरत्र तु कल्प्यत्वात् ।
स्यादेतत् ---
मानस्य एव बुद्धयः कॢप्तयोग्यभावा मिथ्यात्वं प्रति, नेन्द्रियजन्मानः ।
इन्द्रियबुद्धिसमधिगम्याश्च भेदा इति ।
एतच्च वार्तम् ।
इन्द्रियदोषानुविधायित्वाद्भ्रान्तीनामिति (@दोषविशेषानुविधायि@ -- एदितिओन्) ।
अपि च यस्य मतम् ---
व्यावृत्तस्वलक्षणा भावाः ।
तेन ते ऽन्योन्याभावस्वभावा व्याकर्तव्याः, तद्विशेषणा वा ।
नान्यथा व्यावृत्तशब्दो ऽर्थवान् भवति, तस्येतरेतराभावनिमित्तत्वात् ।
तत्र
अन्योन्याभावरूपत्वं सर्वेषां न प्रकल्पते ।
तत्रोपाधौ प्रतीयन्तां तथा भिन्ना न रूपतः

एकस्मिन्ननपेक्षे स्थिते तदभावरूपो ऽन्यो व्यवतिष्ठते ।
सर्वे तु नान्योन्याभावरूपाः कल्पन्ते, परस्पराश्रयस्थितित्वात् ।
अथ विशेषणमन्योन्याभावः ।
कामम्, अतदात्मानो ऽपि विशेषणानुरागात्तथावगम्यन्ताम् ।
न तु स्वभावभेदः [क्क्स्_72] स्यात् ।
ननु नान्योन्याभावो नाम कश्चित्, यो भावानां तत्त्वं विशेषणं वा स्यात् अर्थसिद्धिरेवैषा ।
न चेदन्योन्याभावो कश्चित्, सिद्धस्तर्ह्यभेद इति ।
अपि च भेदत्वादेव विश्वस्य भेदो ऽभेदोपादान इति शक्यते ऽनुमातुम् ।
दृष्टो हि मणिकृपाणदर्पणादिष्वभिन्नमुखोपादानस्तद्भेदः ।
न च तत्र भावान्तरोत्पत्तिः, विरुद्धपरिणामत्वात् ।
स्यादेतत् ---
अभेदो ऽपि शक्यो भेदोपादानो ऽनुमातुम्, वनाभेदस्य तरुभेदोपादानत्वात् ।
न, भेदाभावप्रसङ्गात् ।
एवं हि न कश्चिदेको ऽभिन्नः परमाणुरपि ।
तदभेदो ऽपि हि भेदोपादानः स्याद्वनादिवत् ।
तथा तदंशाभेदो ऽपीत्यनवस्थायामेकस्याभावात्तत्समुच्चयरूपो ऽभेदो न स्यात् ।
अथ क्वचिदवतिष्ठते स एकः ।
तदभेदो न भेदोपादान इति व्यभिचारः ।
तदिदमुच्यते ---
दपर्णादौ मुखस्येव भेदो ऽभेदावलम्बनः ।
भेदावलम्बनो ऽभेदो न तथा तदभावतः

अपि च
प्रत्येकमनुविद्धत्वादभेदेन मृषा मतः ।
भेदो यथा तरङ्गाणां भेदाद्भेदः कलावतः

अभेदानुविद्धत्वात्प्रत्येकं विश्वस्य भेदो मृषा ।
यथा जलतरङ्गेषु चन्द्रमसः ।
तत्र हि प्रत्येकं चन्द्रमा इत्यभेदान्वयः, तथा विश्वस्य भेदे ऽपि प्रत्येकम् ‘इदम्ऽ; ‘तत्ऽ; ‘अर्थःऽ; ‘वस्तुऽइत्यभेदान्वयः ।
तरुभेदस्तु यद्यपि न मृषा, वनमित्यभेदानुगमश्च न प्रत्येकम् ।
न हि प्रत्येकं तरुषु वनमिति बुद्धिः ।
अतो न तेन व्यभिचारः ।
एतदर्थं च प्रत्येकमित्युक्तम् ।
अपि च ---
एकस्यैवास्तु महिमा यन्नानेव प्रकाशते ।
लाघवान्न तु भिन्नानां यच्चकासत्यभिन्नवत्

इदं तावदयं भेदवादी प्रष्टव्यः ---
कथमयं व्यावृत्तस्वलक्षणेष्वभेदावभासो ऽनुवृत्तव्यवहारश्च? यदि सादृश्यात्, तदत्यन्तमनन्वितेष्वनुपपन्नम् ।
अथ व्यावृत्तेरग्रहात् ---
को हि गुञ्जाप्रवालादीनां रागव्यावृत्तिमवग्रहीतुं क्षमते ---
[क्क्स्_73] इति ।
तदसत् ।
व्यावृत्तस्वभावस्य तदग्रहे ग्रहणमेव हि न स्यात् ।
अथ निश्चयप्रत्यक्षयोरात्मभेदादनिश्चयात् ।
तदसत्, उभयरूपव्यवहारदर्शनात् ।
तथा हि ---
कालाक्ष्यां गोसामान्यनिबन्धनश्च व्यवहारो गवान्तरव्यावृत्तिश्च दृश्यते ।
न च गवान्तरव्यावृत्तेरनिश्चये स युज्यते ।
अथैकार्थक्रियाकारित्वादतत्क्रियाव्यावृत्तेस्तुल्यत्वात् ।
तदप्यसांप्रतम्, अर्थक्रियाणामपि भेदादतत्क्रियाव्यावृत्तेस्तुल्यत्वायोगात् ।
नैकसाध्यान्यस्यार्थक्रिया येनातत्कारिव्यावृत्तिस्तुल्या स्यात् ।
वस्तुस्वभावश्च व्यावृत्तिः प्रतिवस्तुभेदान्न तुल्या ।
अथास्वभावाः, तेषां कथं तुल्या? अथानादिवासनोपादानो न वस्तुगतविशेषापेक्षः ।
तदप्ययुक्तम्, नियमात् ।
कासुचिदेव हि व्यक्तिषु कश्चिदेवावभासः (म्स् ब्; कश्चिदेवाभेदावभासः -- एदितिओन्), स वासनामात्रोपादानत्वे न युज्यते ।
तस्मात्प्रकृत्यैव केचित्कस्यचिदभेदावमर्शस्य योग्याः केचिन्नेति स्वभावविपरीता भावानां सामर्थ्यातिशया कल्पयितव्याः ।
तथा सत्येवं गौरवात्कल्पनायाः ।
एकस्यैवास्तु माहात्म्यं यदेको ऽपि नानेवावभासते (नानेव भासते -- एदितिओन्), लघुत्वात्कल्पनायाः ।
न तु भिन्नानां ते सामर्थ्यातिशयाः, यदमी अभिन्ना इव भासन्ते (इवावभासन्ते -- एदितिओन्) ।
भेदव्यवहारश्च (भेदव्यवहाराश्च -- एदितिओन्) यथावभासं भेदवादिनामिवाभेदव्यवहार उपपद्यते (@व्यवहारा उपपद्यन्ते -- एदितिओन्) ।
तथा हि ---
आत्यन्तिकभेदवादिनां यथावभासमभेदव्यवहारः, न यथावस्तु ।
संसर्गवादिनामपि सामान्यस्यार्थस्यार्थान्तरत्वाद्यथावभासमेव भेदेष्वभेदव्यवहारः ।
ये ऽप्यनर्थान्तरवादिनः, तेषामपि शबलत्वाद्वस्तुनस्तस्य चानन्वयाद्यथावभासमेवोभयव्यवहारः ।
न वस्त्वनुपातीति दर्शितमिति ।
यथानुवृत्तव्यवहारसिद्धिं यथावभासं कथयन्ति बाह्याः ।
तथैव भेदव्यवहारयोगं वदन्ति वेदान्तविवेकभाजः