Brahmanda Purana · Chapter 3.9

iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ
indra uvāca
bhagavansarva dharmajña trikālajñānavittama /
duṣkṛtaṃ tatpratīkāro bhavatā samyagīritaḥ

kena karmavipākena mamāpadi yamāgatā /
prāyaścittaṃ ca kiṃ tasya gadasva vadatāṃ vara

bṛhaspatiruvāca
kāśyapasya tato jajñe dityāṃ danuriti smṛtaḥ /
kanyā rūpavatī nāma dhātre tāṃ pradadau pitā

tasyāḥ putrastato jāto viśvarūpo mahādyutiḥ /
nārāyaṇaparo nityaṃ vedavedāṅgapāragaḥ

tato daityeśvaro vavre bhṛguputraṃ purohitam /
bhavānadhikṛto rājye devānāmiva vāsavaḥ

tataḥ pūrve ca kāle tu sudharmāyāṃ tvayi sthite /
tvayā kaścitkṛtaḥ praśna ṛṣīṇāṃ sannidhau tadā

saṃsārastīrthayātrā vā ko 'dhiko 'sti tayorgumaḥ /
vadantu tadviniścitya bhavanto madanugrahāt

tatpraśnasyottaraṃ vaktuṃ te sarva upacakrire /
tatpūrvameva kathitaṃ mayā vidhibalena vai

tīrtha yātrā samadhikā saṃsārāditi ca drutam /
tacchrutvā te prakupitāḥ śepurmāmṛṣayo 'khilāḥ

karmabhūmiṃ vrajeḥ śīghraṃ dārirdyeṇa mitaiḥ sutaiḥ /
evaṃ prakupitaiḥ śaptaḥ khinnaḥ kāñcīṃ samāviśam

purīṃ purodhasā hīnāṃ vīkṣya cintākulātmanā /
bhavatā saha devaistu paurohityārthamādarāt

prārthito viśvarūpastu babhūva tapatāṃ varaḥ /
svasrīyo dānavānāṃ tu devānāṃ ca purohitaḥ

nātyarthama karodvairaṃ daityeṣvapi mahātapāḥ /
babhūvatustulyabalau tadā detyendravāsavau

tatastvaṃ kupito rājansvaklīyaṃ dānaveśituḥ /
hantumicchannagāścāśu tapasaḥ sādhanaṃ vanam

tamāsanasthaṃ munibhistriśṛṅgamiva parvatam /
trayī mukharadigbhāgaṃ brahmānadaikaniṣṭhitam

sarvabhūtahitaṃ taṃ tu matvā ceśānukūlitaḥ /
śirāṃsi yaugapadyena chinnātyāsaṃstvayaiva tu

tena pāpena saṃyuktaḥ pīḍitaśca muhurmuhuḥ /
tato meruguhāṃ nītvā bahūnabdānhi saṃsthitaḥ

tatastasya vacaḥ śrutvā jñātvā tu munivākyataḥ /
putra śokena saṃtaptastvāṃ śaśāpa ruṣānvitaḥ

niḥśrīko bhavatu kṣipraṃ mama śāpena vāsavaḥ /
anāthakāstato devā viṣaṇṇā daityapīḍitāḥ

tvayā mayā ca rahitāḥ sarve devāḥ palāyitāḥ /
gatvā tu brahmasadanaṃ natvā tadvṛttamūcire

tatastu cintayā māsa tadaghasya pratikriyām /
tasya pratikriyāṃ vettuṃ na śaśākātmabhūstadā

tato devaiḥ parivṛto nārāyaṇamupāgamat

natvā stutvā caturvakrastadvṛttāntaṃ vyajijñapat /
vicintya so 'pi bahudhā kṛpayā lokanāyakaḥ

tadaghaṃ tu tridhā bhittvā triṣu sthāneṣvathārpayat /
strīṣu bhūmyāṃ ca vṛkṣeṣu teṣāmapi varaṃ dadau

tadā bharttṛsamāyogaṃ putrāvāptimṛtuṣvapi /
chede punarbhavatvaṃ tu sarveṣāmapi śākhinām

khātapūrtiṃ dharaṇyaśca pradadau madhusūdanaḥ /
teṣvaghaṃ prababhūvāśu rajoniryāsamūṣaram

nirgato gahvarāttasmāttvamindro devanāyakaḥ /
rājyaśriyaṃ ca saṃprāptaḥ prasādātparameṣṭhinaḥ

tenaiva sāṃtvito dhātā jagāda ca janārdanam /
mama śāpo vṛthā na syādastu kālāntare mune

bhagavāṃstadvacaḥ śrutvā muneramitatejasaḥ /
prahṛṣṭo bhāvikāryajñastūṣṇīmeva tadā yayau

etāvantamimaṃ kālaṃ trilokīṃ pālayanbhavān /
eśvaryamadamattatvātkailāsādrimapīḍayata

sarvajñena śivenātha preṣito bhagavānmuniḥ /
durvāsāstvanmadabhraṃśaṃ karttukāmaḥ śaśāpa ha

ekameva phalaṃ jātamubhayoḥ śāpayorapi /
adhunā paśyaniḥ śrīkantrailokyaṃ samajāyata

na yajñāḥ saṃpravarttante na dānāni ca vāsava /
na yamā nāpi niyamā na tapāsi ca kutracit

viprāḥ sarve 'pi niḥśrīkā lobhopahatacetasaḥ /
niḥsttvā dhairyahīnāśca nāstikāḥ prāyaśo 'bhavan

nirauṣadhirasā bhūmirnivīrya jāyatetarām /
bhāskaro dhūsarākāraścandramāḥ kāntivarjitaḥ

nistejasko havirbhoktā manuddhūlikṛtākṛtiḥ /
na prasannā diśāṃ bhāgā nabho naiva ca nirmalam

durbalā devatāḥ sarvā vibhāntyanyādṛśā iva /
vinaṣṭaprayamevāsti trailokyaṃ sacarācaram

hayagrīva uvāca
itthaṃ kathayatoreva bṛhaspatipahendrayoḥ /
malakādyā mahādaityāḥ svargalokaṃ babādhire

nandanodyāna makhilaṃ cicchidurbalagarvitāḥ /
udyānapālakānsarvānāyudhaiḥ samatāḍayan

prākāramavabhidyaiva praviśya nagarāntaram /
mandirasthānsurānsarvānatyantaṃ paryapīḍayan

ājahurapsaroratnānyaśeṣāṇi viśeṣataḥ /
tato devāḥ samastāśca cakrurbhṛśamabādhitāḥ

tādṛśaṃ ghoṣamākarmya vāsavaḥ projjhitāsanaḥ /
sarvairanugato devaiḥ palāyanaparo 'bhavat

brāhmaṃ dhāma samabhyetya viṣaṇmavadano vṛṣā /
yathāvatkathayāmāsa nikhilaṃ daityaceṣṭitam

vidhātāpi tadākarṇya sarvadevasamanvitam /
hataśrīkaṃ harihayamālokyedamuvāca ha

indratvamakhilairddevairmukundaṃ śaraṇaṃ vraja /
daityārātirjagatkartā sa te śreyo vidhāsyati

ityuktvā tena sahitaḥ svayaṃ brahmā pitāmahaḥ /
samastadevasahitaḥ kṣīrodadhimupāyayau

atha brahmādayo devā bhagavantaṃ janārdanam /
tuṣṭuvurvāgvariṣṭhābhiḥ sarvalokamaheśvaram

atha prasanno bhagavānvāsudevaḥ sanātanaḥ /
jagāda sa kalāndevāñjagadrakṣaṇalaṃpaṭaḥ

śrībhagavānuvāca
bhavatāṃ suvidhāsyāmi tejasaivopabṛṃhamam /
yaducyate mayedānīṃ yuṣmābhista dvidhīyatām

oṣadhipravarāḥ sarvāḥ kṣipata kṣīrasāgare /
asurairapi saṃdhāya samameva ca tairiha

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā kṛtvā yoktraṃ ca vāsukim /
mayi sthite sahāye tu mathyatāmamṛtaṃ surāḥ

samastadānavāścāpi vaktavyāḥ sāṃtvapūrvakam /
sāmānyameva yuṣmākamasmākaṃ ca phalaṃ tviti

mathyamāne tu dugdhābdhau yā samutpadyate sudhā /
tatpānādbalino yūyamamartyāśca bhaviṣyatha

yathā daityāśca pīyūṣaṃ naitatprāpsyanti kiñcana /
kevalaṃ kleśavantaśca kariṣyāmi tathā hyaham

iti śrīvāsudevena kathitā nikhilāḥ surāḥ /
saṃdhānaṃ tvatulairdaityaiḥ kṛtavantastadā surāḥ /
nānāvidhauṣadhigaṇaṃ samānīya surāsurāḥ

śrīrābdhipayasi kṣiptvā candramo 'dhikanirmalam /
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā kṛtvā yoktraṃ tu vāsukim /
prārebhire prayatnena manthituṃ yādasāṃ patim

vāsukeḥ pucchabhāge tu sahitāḥ sarvadevatāḥ /
śirobhāge tu daiteyā niyuktāstatra śauriṇā

balavanto 'pi te daityāstanmukhocchvāsapāvakaiḥ /
nirdagdhavapuṣaḥ sarve nistejaskāstadābhavan

pucchadeśe tu karṣanto muhurāpyāyitāḥ surāḥ /
anukūlena vātena viṣṇunā preritena tu

ādikūrmākṛtiḥ śrīmānmadhye kṣīrapayonidheḥ /
bhramato mandarādrestu tasyā dhiṣṭānatāmagāt

madhye ca sarvadevānāṃ rūpeṇānyena mādhavaḥ /
cakarṣa vāsukiṃ vegāddaityamadhye pareṇa ca

brahmarūpeṇa taṃ śailaṃ vidhāryākrāntavāridhim /
apareṇa ca devarṣirmahatā tejasā muhuḥ

upavṛṃhitavāndevānyena te balaśālinaḥ /
tejasā punaranyena balātkārasahena saḥ

upabṛṃhitavānnāgaṃ sarvaśaktijanārdanaḥ /
mathyamāne tatastasminkṣīrabdhau devadānavaiḥ

āvirbabhūva purataḥ surabhiḥ surapūjitā /
mudaṃ jagmustadā devā daiteyāśca tapodhana

mathyamāne punastasminkṣīrābdau devadānavaiḥ /
kimetaditi siddhānāṃ divi cintayatāṃ tadā

utthitā vāruṇī devī madāllolavilocanā /
asurāṇāṃ purastātsā smayamānā vyatiṣṭhata

jagṛhurnaiva tāṃ daityā asurāścābhavaṃstataḥ /
surā na vidyate yeṣāṃ tenaivāsuraśabditāḥ

athasā sarvadevānāmagrataḥ samatiṣṭhata /
jagṛhustāṃ mudā devāḥ sūcitāḥ parameṣṭhinā /
surāgrahaṇato 'pyete suraśabdena kīrtitāḥ

mathyamāne tato bhūyaḥ pārijāto mahādrumaḥ /
āvirāsītsuṃgadhena parito vāsayañjagat

atyarthasuṃdarākārā dhīrāścāpsarasāṃ gaṇāḥ /
āvirbhūtāśca devarṣe sarvalokamanoharāḥ

tataḥ śītāṃśurudabhūttaṃ jagrāha maheśvaraḥ /
viṣajātaṃ tadutpannaṃ jagṛhurnāgajātayaḥ

kaustubhākhyaṃ tato ratnamādade tajjanārdanaḥ /
tataḥ svapatragandhena madayantī mahauṣadhīḥ /
vijayā nāma saṃjajñe bhairavastāmupādade

tato divyāṃbaradharo devo dhanvantariḥ svayam /
upasthitaḥ kare bibhradamṛtāḍhyaṃ kamaṇḍalum

tataḥ prahṛṣṭamanaso devā daityāśca sarvataḥ /
munayaścābhavaṃstuṣṭāstadānīṃ tapasāṃ nidhe

tato vikasitāṃbhojavāsinī varadāyinī /
utthitā padmahastā śrīstasmātkṣīramahārmavāt

atha tāṃ munayaḥ sarve śrīsuktena śriyaṃ parām /
tuṣṭuvustuṣṭa hṛdayā gandharvāśca jaguḥ param

viśvājīpramukhāḥ sarve nanṛtuścāpsarogaṇāḥ /
gaṅgādyāḥ puṇyanadyaśca snānārthamupatasthire

aṣṭau digdantinaścaiva medhyapātrasthitaṃ jalam /
ādāya snāpayāñcakrustāṃ śriyaṃ padmavāsinīm

tulasīṃ ca samutpannāṃ parārdhyā maikyajāṃ hareḥ /
padmamālāṃ dadau tasyai mūrtimānkṣīrasāgaraḥ

bhūṣaṇāni ca divyāni viśvakarmā samarpayat /
divyamālyāṃ baradharā divyabhūṣaṇabhūṣitā /
yayau vakṣasthalaṃ viṣṇoḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ ramā

tulasī tu dhṛtā tena viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
paśyati sma ca sā devī viṣṇuvakṣathalālayā /
devāndayārdrayā dṛṣṭyā sarvalokamaheśvarī