બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.9

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને ઽષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
ઇન્દ્ર ઉવાચ
ભગવન્સર્વ ધર્મજ્ઞ ત્રિકાલજ્ઞાનવિત્તમ ।
દુષ્કૃતં તત્પ્રતીકારો ભવતા સમ્યગીરિતઃ

કેન કર્મવિપાકેન મમાપદિ યમાગતા ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ચ કિં તસ્ય ગદસ્વ વદતાં વર

બૃહસ્પતિરુવાચ
કાશ્યપસ્ય તતો જજ્ઞે દિત્યાં દનુરિતિ સ્મૃતઃ ।
કન્યા રૂપવતી નામ ધાત્રે તાં પ્રદદૌ પિતા

તસ્યાઃ પુત્રસ્તતો જાતો વિશ્વરૂપો મહાદ્યુતિઃ ।
નારાયણપરો નિત્યં વેદવેદાઙ્ગપારગઃ

તતો દૈત્યેશ્વરો વવ્રે ભૃગુપુત્રં પુરોહિતમ્ ।
ભવાનધિકૃતો રાજ્યે દેવાનામિવ વાસવઃ

તતઃ પૂર્વે ચ કાલે તુ સુધર્માયાં ત્વયિ સ્થિતે ।
ત્વયા કશ્ચિત્કૃતઃ પ્રશ્ન ઋષીણાં સન્નિધૌ તદા

સંસારસ્તીર્થયાત્રા વા કો ઽધિકો ઽસ્તિ તયોર્ગુમઃ ।
વદન્તુ તદ્વિનિશ્ચિત્ય ભવન્તો મદનુગ્રહાત્

તત્પ્રશ્નસ્યોત્તરં વક્તું તે સર્વ ઉપચક્રિરે ।
તત્પૂર્વમેવ કથિતં મયા વિધિબલેન વૈ

તીર્થ યાત્રા સમધિકા સંસારાદિતિ ચ દ્રુતમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા તે પ્રકુપિતાઃ શેપુર્મામૃષયો ઽખિલાઃ

કર્મભૂમિં વ્રજેઃ શીઘ્રં દારિર્દ્યેણ મિતૈઃ સુતૈઃ ।
એવં પ્રકુપિતૈઃ શપ્તઃ ખિન્નઃ કાઞ્ચીં સમાવિશમ્

પુરીં પુરોધસા હીનાં વીક્ષ્ય ચિન્તાકુલાત્મના ।
ભવતા સહ દેવૈસ્તુ પૌરોહિત્યાર્થમાદરાત્

પ્રાર્થિતો વિશ્વરૂપસ્તુ બભૂવ તપતાં વરઃ ।
સ્વસ્રીયો દાનવાનાં તુ દેવાનાં ચ પુરોહિતઃ

નાત્યર્થમ કરોદ્વૈરં દૈત્યેષ્વપિ મહાતપાઃ ।
બભૂવતુસ્તુલ્યબલૌ તદા દેત્યેન્દ્રવાસવૌ

તતસ્ત્વં કુપિતો રાજન્સ્વક્લીયં દાનવેશિતુઃ ।
હન્તુમિચ્છન્નગાશ્ચાશુ તપસઃ સાધનં વનમ્

તમાસનસ્થં મુનિભિસ્ત્રિશૃઙ્ગમિવ પર્વતમ્ ।
ત્રયી મુખરદિગ્ભાગં બ્રહ્માનદૈકનિષ્ઠિતમ્

સર્વભૂતહિતં તં તુ મત્વા ચેશાનુકૂલિતઃ ।
શિરાંસિ યૌગપદ્યેન છિન્નાત્યાસંસ્ત્વયૈવ તુ

તેન પાપેન સંયુક્તઃ પીડિતશ્ચ મુહુર્મુહુઃ ।
તતો મેરુગુહાં નીત્વા બહૂનબ્દાન્હિ સંસ્થિતઃ

તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા તુ મુનિવાક્યતઃ ।
પુત્ર શોકેન સંતપ્તસ્ત્વાં શશાપ રુષાન્વિતઃ

નિઃશ્રીકો ભવતુ ક્ષિપ્રં મમ શાપેન વાસવઃ ।
અનાથકાસ્તતો દેવા વિષણ્ણા દૈત્યપીડિતાઃ

ત્વયા મયા ચ રહિતાઃ સર્વે દેવાઃ પલાયિતાઃ ।
ગત્વા તુ બ્રહ્મસદનં નત્વા તદ્વૃત્તમૂચિરે

તતસ્તુ ચિન્તયા માસ તદઘસ્ય પ્રતિક્રિયામ્ ।
તસ્ય પ્રતિક્રિયાં વેત્તું ન શશાકાત્મભૂસ્તદા

તતો દેવૈઃ પરિવૃતો નારાયણમુપાગમત્

નત્વા સ્તુત્વા ચતુર્વક્રસ્તદ્વૃત્તાન્તં વ્યજિજ્ઞપત્ ।
વિચિન્ત્ય સો ઽપિ બહુધા કૃપયા લોકનાયકઃ

તદઘં તુ ત્રિધા ભિત્ત્વા ત્રિષુ સ્થાનેષ્વથાર્પયત્ ।
સ્ત્રીષુ ભૂમ્યાં ચ વૃક્ષેષુ તેષામપિ વરં દદૌ

તદા ભર્ત્તૃસમાયોગં પુત્રાવાપ્તિમૃતુષ્વપિ ।
છેદે પુનર્ભવત્વં તુ સર્વેષામપિ શાખિનામ્

ખાતપૂર્તિં ધરણ્યશ્ચ પ્રદદૌ મધુસૂદનઃ ।
તેષ્વઘં પ્રબભૂવાશુ રજોનિર્યાસમૂષરમ્

નિર્ગતો ગહ્વરાત્તસ્માત્ત્વમિન્દ્રો દેવનાયકઃ ।
રાજ્યશ્રિયં ચ સંપ્રાપ્તઃ પ્રસાદાત્પરમેષ્ઠિનઃ

તેનૈવ સાંત્વિતો ધાતા જગાદ ચ જનાર્દનમ્ ।
મમ શાપો વૃથા ન સ્યાદસ્તુ કાલાન્તરે મુને

ભગવાંસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા મુનેરમિતતેજસઃ ।
પ્રહૃષ્ટો ભાવિકાર્યજ્ઞસ્તૂષ્ણીમેવ તદા યયૌ

એતાવન્તમિમં કાલં ત્રિલોકીં પાલયન્ભવાન્ ।
એશ્વર્યમદમત્તત્વાત્કૈલાસાદ્રિમપીડયત

સર્વજ્ઞેન શિવેનાથ પ્રેષિતો ભગવાન્મુનિઃ ।
દુર્વાસાસ્ત્વન્મદભ્રંશં કર્ત્તુકામઃ શશાપ હ

એકમેવ ફલં જાતમુભયોઃ શાપયોરપિ ।
અધુના પશ્યનિઃ શ્રીકન્ત્રૈલોક્યં સમજાયત

ન યજ્ઞાઃ સંપ્રવર્ત્તન્તે ન દાનાનિ ચ વાસવ ।
ન યમા નાપિ નિયમા ન તપાસિ ચ કુત્રચિત્

વિપ્રાઃ સર્વે ઽપિ નિઃશ્રીકા લોભોપહતચેતસઃ ।
નિઃસ્ત્ત્વા ધૈર્યહીનાશ્ચ નાસ્તિકાઃ પ્રાયશો ઽભવન્

નિરૌષધિરસા ભૂમિર્નિવીર્ય જાયતેતરામ્ ।
ભાસ્કરો ધૂસરાકારશ્ચન્દ્રમાઃ કાન્તિવર્જિતઃ

નિસ્તેજસ્કો હવિર્ભોક્તા મનુદ્ધૂલિકૃતાકૃતિઃ ।
ન પ્રસન્ના દિશાં ભાગા નભો નૈવ ચ નિર્મલમ્

દુર્બલા દેવતાઃ સર્વા વિભાન્ત્યન્યાદૃશા ઇવ ।
વિનષ્ટપ્રયમેવાસ્તિ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

હયગ્રીવ ઉવાચ
ઇત્થં કથયતોરેવ બૃહસ્પતિપહેન્દ્રયોઃ ।
મલકાદ્યા મહાદૈત્યાઃ સ્વર્ગલોકં બબાધિરે

નન્દનોદ્યાન મખિલં ચિચ્છિદુર્બલગર્વિતાઃ ।
ઉદ્યાનપાલકાન્સર્વાનાયુધૈઃ સમતાડયન્

પ્રાકારમવભિદ્યૈવ પ્રવિશ્ય નગરાન્તરમ્ ।
મન્દિરસ્થાન્સુરાન્સર્વાનત્યન્તં પર્યપીડયન્

આજહુરપ્સરોરત્નાન્યશેષાણિ વિશેષતઃ ।
તતો દેવાઃ સમસ્તાશ્ચ ચક્રુર્ભૃશમબાધિતાઃ

તાદૃશં ઘોષમાકર્મ્ય વાસવઃ પ્રોજ્ઝિતાસનઃ ।
સર્વૈરનુગતો દેવૈઃ પલાયનપરો ઽભવત્

બ્રાહ્મં ધામ સમભ્યેત્ય વિષણ્મવદનો વૃષા ।
યથાવત્કથયામાસ નિખિલં દૈત્યચેષ્ટિતમ્

વિધાતાપિ તદાકર્ણ્ય સર્વદેવસમન્વિતમ્ ।
હતશ્રીકં હરિહયમાલોક્યેદમુવાચ હ

ઇન્દ્રત્વમખિલૈર્દ્દેવૈર્મુકુન્દં શરણં વ્રજ ।
દૈત્યારાતિર્જગત્કર્તા સ તે શ્રેયો વિધાસ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા તેન સહિતઃ સ્વયં બ્રહ્મા પિતામહઃ ।
સમસ્તદેવસહિતઃ ક્ષીરોદધિમુપાયયૌ

અથ બ્રહ્માદયો દેવા ભગવન્તં જનાર્દનમ્ ।
તુષ્ટુવુર્વાગ્વરિષ્ઠાભિઃ સર્વલોકમહેશ્વરમ્

અથ પ્રસન્નો ભગવાન્વાસુદેવઃ સનાતનઃ ।
જગાદ સ કલાન્દેવાઞ્જગદ્રક્ષણલંપટઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
ભવતાં સુવિધાસ્યામિ તેજસૈવોપબૃંહમમ્ ।
યદુચ્યતે મયેદાનીં યુષ્માભિસ્ત દ્વિધીયતામ્

ઓષધિપ્રવરાઃ સર્વાઃ ક્ષિપત ક્ષીરસાગરે ।
અસુરૈરપિ સંધાય સમમેવ ચ તૈરિહ

મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા કૃત્વા યોક્ત્રં ચ વાસુકિમ્ ।
મયિ સ્થિતે સહાયે તુ મથ્યતામમૃતં સુરાઃ

સમસ્તદાનવાશ્ચાપિ વક્તવ્યાઃ સાંત્વપૂર્વકમ્ ।
સામાન્યમેવ યુષ્માકમસ્માકં ચ ફલં ત્વિતિ

મથ્યમાને તુ દુગ્ધાબ્ધૌ યા સમુત્પદ્યતે સુધા ।
તત્પાનાદ્બલિનો યૂયમમર્ત્યાશ્ચ ભવિષ્યથ

યથા દૈત્યાશ્ચ પીયૂષં નૈતત્પ્રાપ્સ્યન્તિ કિઞ્ચન ।
કેવલં ક્લેશવન્તશ્ચ કરિષ્યામિ તથા હ્યહમ્

ઇતિ શ્રીવાસુદેવેન કથિતા નિખિલાઃ સુરાઃ ।
સંધાનં ત્વતુલૈર્દૈત્યૈઃ કૃતવન્તસ્તદા સુરાઃ ।
નાનાવિધૌષધિગણં સમાનીય સુરાસુરાઃ

શ્રીરાબ્ધિપયસિ ક્ષિપ્ત્વા ચન્દ્રમો ઽધિકનિર્મલમ્ ।
મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા કૃત્વા યોક્ત્રં તુ વાસુકિમ્ ।
પ્રારેભિરે પ્રયત્નેન મન્થિતું યાદસાં પતિમ્

વાસુકેઃ પુચ્છભાગે તુ સહિતાઃ સર્વદેવતાઃ ।
શિરોભાગે તુ દૈતેયા નિયુક્તાસ્તત્ર શૌરિણા

બલવન્તો ઽપિ તે દૈત્યાસ્તન્મુખોચ્છ્વાસપાવકૈઃ ।
નિર્દગ્ધવપુષઃ સર્વે નિસ્તેજસ્કાસ્તદાભવન્

પુચ્છદેશે તુ કર્ષન્તો મુહુરાપ્યાયિતાઃ સુરાઃ ।
અનુકૂલેન વાતેન વિષ્ણુના પ્રેરિતેન તુ

આદિકૂર્માકૃતિઃ શ્રીમાન્મધ્યે ક્ષીરપયોનિધેઃ ।
ભ્રમતો મન્દરાદ્રેસ્તુ તસ્યા ધિષ્ટાનતામગાત્

મધ્યે ચ સર્વદેવાનાં રૂપેણાન્યેન માધવઃ ।
ચકર્ષ વાસુકિં વેગાદ્દૈત્યમધ્યે પરેણ ચ

બ્રહ્મરૂપેણ તં શૈલં વિધાર્યાક્રાન્તવારિધિમ્ ।
અપરેણ ચ દેવર્ષિર્મહતા તેજસા મુહુઃ

ઉપવૃંહિતવાન્દેવાન્યેન તે બલશાલિનઃ ।
તેજસા પુનરન્યેન બલાત્કારસહેન સઃ

ઉપબૃંહિતવાન્નાગં સર્વશક્તિજનાર્દનઃ ।
મથ્યમાને તતસ્તસ્મિન્ક્ષીરબ્ધૌ દેવદાનવૈઃ

આવિર્બભૂવ પુરતઃ સુરભિઃ સુરપૂજિતા ।
મુદં જગ્મુસ્તદા દેવા દૈતેયાશ્ચ તપોધન

મથ્યમાને પુનસ્તસ્મિન્ક્ષીરાબ્દૌ દેવદાનવૈઃ ।
કિમેતદિતિ સિદ્ધાનાં દિવિ ચિન્તયતાં તદા

ઉત્થિતા વારુણી દેવી મદાલ્લોલવિલોચના ।
અસુરાણાં પુરસ્તાત્સા સ્મયમાના વ્યતિષ્ઠત

જગૃહુર્નૈવ તાં દૈત્યા અસુરાશ્ચાભવંસ્તતઃ ।
સુરા ન વિદ્યતે યેષાં તેનૈવાસુરશબ્દિતાઃ

અથસા સર્વદેવાનામગ્રતઃ સમતિષ્ઠત ।
જગૃહુસ્તાં મુદા દેવાઃ સૂચિતાઃ પરમેષ્ઠિના ।
સુરાગ્રહણતો ઽપ્યેતે સુરશબ્દેન કીર્તિતાઃ

મથ્યમાને તતો ભૂયઃ પારિજાતો મહાદ્રુમઃ ।
આવિરાસીત્સુંગધેન પરિતો વાસયઞ્જગત્

અત્યર્થસુંદરાકારા ધીરાશ્ચાપ્સરસાં ગણાઃ ।
આવિર્ભૂતાશ્ચ દેવર્ષે સર્વલોકમનોહરાઃ

તતઃ શીતાંશુરુદભૂત્તં જગ્રાહ મહેશ્વરઃ ।
વિષજાતં તદુત્પન્નં જગૃહુર્નાગજાતયઃ

કૌસ્તુભાખ્યં તતો રત્નમાદદે તજ્જનાર્દનઃ ।
તતઃ સ્વપત્રગન્ધેન મદયન્તી મહૌષધીઃ ।
વિજયા નામ સંજજ્ઞે ભૈરવસ્તામુપાદદે

તતો દિવ્યાંબરધરો દેવો ધન્વન્તરિઃ સ્વયમ્ ।
ઉપસ્થિતઃ કરે બિભ્રદમૃતાઢ્યં કમણ્ડલુમ્

તતઃ પ્રહૃષ્ટમનસો દેવા દૈત્યાશ્ચ સર્વતઃ ।
મુનયશ્ચાભવંસ્તુષ્ટાસ્તદાનીં તપસાં નિધે

તતો વિકસિતાંભોજવાસિની વરદાયિની ।
ઉત્થિતા પદ્મહસ્તા શ્રીસ્તસ્માત્ક્ષીરમહાર્મવાત્

અથ તાં મુનયઃ સર્વે શ્રીસુક્તેન શ્રિયં પરામ્ ।
તુષ્ટુવુસ્તુષ્ટ હૃદયા ગન્ધર્વાશ્ચ જગુઃ પરમ્

વિશ્વાજીપ્રમુખાઃ સર્વે નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ।
ગઙ્ગાદ્યાઃ પુણ્યનદ્યશ્ચ સ્નાનાર્થમુપતસ્થિરે

અષ્ટૌ દિગ્દન્તિનશ્ચૈવ મેધ્યપાત્રસ્થિતં જલમ્ ।
આદાય સ્નાપયાઞ્ચક્રુસ્તાં શ્રિયં પદ્મવાસિનીમ્

તુલસીં ચ સમુત્પન્નાં પરાર્ધ્યા મૈક્યજાં હરેઃ ।
પદ્મમાલાં દદૌ તસ્યૈ મૂર્તિમાન્ક્ષીરસાગરઃ

ભૂષણાનિ ચ દિવ્યાનિ વિશ્વકર્મા સમર્પયત્ ।
દિવ્યમાલ્યાં બરધરા દિવ્યભૂષણભૂષિતા ।
યયૌ વક્ષસ્થલં વિષ્ણોઃ સર્વેષાં પશ્યતાં રમા

તુલસી તુ ધૃતા તેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
પશ્યતિ સ્મ ચ સા દેવી વિષ્ણુવક્ષથલાલયા ।
દેવાન્દયાર્દ્રયા દૃષ્ટ્યા સર્વલોકમહેશ્વરી