Brahmanda Purana · Chapter 2.23
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde vasiṣṭhasagarasaṃvāde arcunopākhyāne jāmadagnyatapaścaraṇaṃ nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 22//
vasiṣṭha uvāca
tapasvinaṃ tadā rāmamekāgramanasaṃ bhave /
rahasyekāntanirataṃ niyataṃ śaṃsitavratam
śrutvā tamṛṣayaḥ sarve taponirdhūtakalmaṣāḥ /
jñānakarmavayovṛddhā mahāntaḥ śaṃsitavratāḥ
didṛkṣavaḥ samājagmuḥ kutūhalasamanvitāḥ /
khyāpayantastapaḥ śreṣṭhaṃ tasya rājanmahātmanaḥ
bhṛgvatrikratujābālivāmadevamṛkaṇḍavaḥ /
saṃbhāvayantaste rāmaṃ munayo vṛddhasaṃmatāḥ
ājagmurāśramaṃ tasya rāmasya tapasastapaḥ /
dūrādeva mahāntaste puṇyakṣetranivāsinaḥ
garīyaḥ sarvalokeṣu tapo 'gryaṃ jñānameva ca /
praśasya tasya te sarveprayayuḥ svaṃ svamāśramam
evaṃ pravarttatastasya rāmasya bhagavāñchivaḥ /
prasannacetā nitarāṃ babhūva nṛpasattama
jijñāsustasya bhagavān bhaktimātmani śaṅkaraḥ /
mṛgavyādhavapurbhūtvā yayau rājaṃstadantikam
bhinnāñjanacayaprakhyo raktāntāyatalocanaḥ /
śaracāpadharaḥ prāṃśurvajrasaṃhanano yuvā
uttuṅgahanubāhvaṃsaḥ piṅgalaśmaśrumūrddhajaḥ /
māṃsavisravasāgandhī sarvaprāṇivihiṃsakaḥ
sakaṇṭakulatāsparśakṣatārūṣitavigrahaḥ /
sāmaṭaksaṃcarvamāṇaśca māṃsakhaṇḍamanekaśaḥ
māṃsabhāradvayālaṃbividhānānatakandharaḥ /
ārujaṃstarasā vṛkṣānūruvegena saṃghaśaḥ
abhyavarttata taṃ deśaṃ pādacārīva parvataḥ /
āsādya sarasastasya tīraṃ kusumitadrumam
nyadadhānmāsabhāraṃ ca sa mūle kasyacittaroḥ /
niṣasāda kṣaṇantatra tarucchāyāmupāśritaḥ
tiṣṭhantaṃ sarasastīre so 'paśyadbhṛgunandanam /
tataḥ sa śīghramutthāya samīpamupasṛtya ca
rāmāya seṣucāpābhyāṃ karābhyāṃ vidadheṃ'jalim /
sajalāṃbhodasannādagaṃbhīreṇa svareṇa ca
jagāda bhṛguśārdūlaṃ guhāntaravisarpiṇā /
toṣapravarṣavyādho 'haṃ vasāmyasminmahāvane
īśo 'hamasya deśasya saprāṇitaruvīrudhaḥ /
carāmi samacittātmā nānāsattvā miṣāśanaḥ
samaśca sarvabhūteṣu na ca pitrādayo 'pi me /
abhakṣyāgamyapeyādicchandavastuṣu kutracit
kṛtyākṛtyavidhaucaiva na viśeṣitadhīraham /
prapanno nābhigamanaṃ nivāsamapi kasyacit
śakrasyāpi balenāhamanumanye na saṃśayaḥ /
jānate tadhyathā sarve deśo 'yaṃ madupāśrayaḥ
tasmānna kaścidāyāti mamātrānumatiṃ vinā /
ityeṣa mama vṛttāntaḥ kārtsnyena kathitastava
tvaṃ ca me brūhi tattvena nijavṛttamaśeṣataḥ /
kastvaṃ kasmādihāyātaḥ kimarthamiha dhiṣṭhitaḥ /
udyato 'nyatra vā gantuṃ kiṃ vā tava cikīrṣitam
vasiṣṭha uvāca
ityevamuktaḥ prahasaṃstena rāmo mahādyutiḥ /
tūṣṇīṃ kṣaṇamiva sthitvā dadhyau kiñcidavāṅmukhaḥ
ko 'yameva durādharṣaḥ sajalāṃbhodanisvanaḥ /
bravīti ca giro 'tyarthaṃ vispaṣṭārthapadākṣarāḥ
kiṃ tu me mahatīṃ śaṅkāṃ tanurasya tanoti vai /
vijātisaṃśrayatvena ramaṇīyā tathā śarāḥ
evaṃ cintayatastasya nimittāni śubhāni vai /
babhūvurbhuvi dehe ca svābhipretārthadānyalam
tato vimṛśya bahuśo manasābhṛgupuṅgavaḥ /
uvāca śanakairvyādhaṃ vacanaṃ sūnṛtākṣaram
jāmadagnyo 'smi bhadraṃ te rāmo nāmnā tu bhārgavaḥ /
tapaścartumihāyātaḥ sāṃprataṃ guruśāsanāt
tapasā sarvalokeśaṃ bhaktyā ca niyamena ca /
ārādhayitumasmiṃstu cirāyāhaṃ samudyataḥ
tasmātmarveśvaraṃ sarvaśaraṇyamabhayapradam /
trinetraṃ pāpadamanaṃ śaṅkaraṃ bhaktavatsalam
tapasā toṣayiṣyāmi sarvajñaṃ tripurāntakam /
āśrame 'sminasarastīre niyamaṃ samupāśritaḥ
bhaktānukaṃpī bhagavānyāvatpratyakṣatāṃ haraḥ /
upaiti tāvadatraiva sthāsyāmīti matirmama
tasmāditastvayādyaiva gantumanyatra yujyate /
na cedbhavati me hāniḥ svakṛterniyamasya ca
mānanīyo 'tha vāhaṃ te bhaktyā deśāntarātithiḥ /
svanivāsamupāyātastapasvī ca tathā muniḥ
tvatasaṃnidhau nivāso me bhavetpāpāya kevalam /
tava cāpyasukhodarkaṃ matsamīpaniṣevaṇam
sa tvaṃmadāśramopānte paricaṅkramaṇādikam /
parityajya sukhībhūyā lokayorubhayorapi
vasiṣṭha uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā sa bhūyo bhṛgupuṅgavam /
uvāca roṣatāmrākṣastāmrākṣamidamuttaram
brahman kimidamatyarthaṃ samīpe vasatiṃ mama /
parigarhayase yena kṛtaghnasyeva kāṃpratam
kiṃ mayāpakṛtaṃ loke bhavato 'nyasya vā kvacit /
anāgaskāriṇaṃ dāntaṃ ko 'vamanyeta nāmataḥ
sannidhiḥ pariharttavyo yadi me viprapuṅgava /
darśanaṃ saha saṃvāsaḥ saṃbhāṣaṇamathāpi ca
āyuṣmatādhunaivāsmādapasarttavyamāśramāt /
svasaṃśrayaṃ parityajya kvāhaṃ yāsye bubhukṣitaḥ
svādhivāsaṃ parityajya bhavatā yoditaḥ katham /
ito 'nyasmin gāmiṣyāmi dūre nāhaṃ viśeṣataḥ
gamyatāṃ bhavatānyatra sthīyatāmatra vecchayā /
nāhaṃ cālayituṃ śakyaḥ sthānādasmātkathañcana
vasiṣṭha uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya kiñcitkopasamanvitaḥ /
tamuvāca punarvākyamidaṃ rājanbhṛgūdvahaḥ
vyādhajātiriyaṃ krūrā sarvasattvabhayāvahā /
khalakarmaratā nityaṃ dhikkṛtā sarvajantubhiḥ
tasyāṃ jāto 'si pāpīyānsarvaprāṇivihiṃsakaḥ /
sa kathaṃ na parityājyaḥ sujanaiḥ syāttu durmate
tasmādvihīnajātīyaṃ viditvātmānamabyatha /
śīghramasmādvrajānyatra nātra kāryā vicāraṇā
śarīratrāṇakāruṇyātsamīpaṃ nopasarpasi /
yathā tvaṃ kaṇṭakādīnāmasahiṣṇutayā vyathām
tathāvehi samastānāṃ priyāḥ prāṇāḥ śarīriṇām /
vyathā cābhihatānāṃ tu vidyate bhavato 'nyathā
ahiṃsā sarvabhūtānāmiti dharmaḥ sanātanaḥ /
etadviruddhācaraṇānnityaṃ sadbhirvigarhitaḥ
ātmaprāṇābhirakṣārthaṃ tvamaśeṣaśarīriṇaḥ /
haniṣyasi kathaṃ satsunāpnoṣi vacanīyatām
tasmācchīghraṃ tu bhogaccha tvameva puruṣādhama /
tvayā me kṛtyadoṣasya hāniśca na bhaviṣyati
na catsvayamito gaccheśtatastava balādapi /
apasarpaṇatābuddhimahamutpādaye sphuṭam
kṣaṇārddhamapi te pāpa śreyasī neha saṃsthitiḥ /
viruddhācaraṇo nityaṃ dharmadriṣ ko labhecca śām
vasiṣṭha uvāca
rāmasya vacanaṃ śrutvā prīto 'pi tamidaṃ vacaḥ /
uvāca saṃkruddha iva vyādharūpī pinākadhṛk
sarvametadahaṃ manyaṃ vyarthaṃ vyavasitaṃ tava /
kutastvaṃ prathamo jñānī kutaḥ śaṃbhuḥ kutastapaḥ
kutastvaṃ kliśyase mūḍha tapasā tena te 'dhunā /
ghruvaṃ mithyāpravṛttasya na hi tuṣyati śaṅkaraḥ
viruddhalokācaraṇaḥ śaṃbhustasya vituṣṭaye /
pratapatyabudho marttyastvāṃ vinā kaḥ mudurmate
atha vā ca gataṃ me 'dya yuktametadasaṃśayam /
saṃpūjya pūjakaviddhau śaṃbhostava ca saṃgamaḥ
tvayā pūjayituṃ yuktaḥ sa eva bhuvane rataḥ /
saṃpūjako 'pi tasya tvaṃ yogyo nātra vicāraṇā
pitāmahasya lokānāṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ /
śiraśchittvā punaḥ śaṃbhurbrahmahatyāmavāptavān
brahmahatyābhibhūtena prāyastvaṃ śaṃbhunā dvija /
upadiṣṭo 'si tatkartuṃ nocedevaṃ kathaṃ kṛthāḥ
tādātmyaguṇasaṃyogānmanyaṃ rudrasya te 'dhunā /
tapaḥ siddhiranuprāptā kolenālpīyasā mune
prāyo 'dya mātaraṃ hatvā sarvailoṅkairnirākṛtaḥ /
tapovyājena gahane nirjane saṃpravarttase
gurustrībrahmahatyotthapātakakṣapaṇāya ca /
tapaścarasi nānena tapasā tatpraṇaśyati
pātakānāṃ kilānyeṣāṃ prāyaścittāni saṃtyapi /
mātṛdruhāmavehi tvaṃ na kvacitkila niṣkṛtiḥ
ahiṃsālakṣaṇo dharmo lokeṣu yadi te mataḥ /
svahastena kathaṃ rāma mātaraṃ kṛttavānasi
kṛtvā mātṛvadhaṃ ghoraṃ sarvalokavigarhitam /
tvaṃ punardhārmiko bhūtvā kāmato 'nyānvinindasi
paśyatā hasatāmoghaṃ ātmadoṣamajānatā /
aparyāptamahaṃ nanyaṃ paraṃ doṣavimarśanām
svadharmaṃ yadyahaṃ tyaktvā vartteyamakulobhayam /
tarhi garhaya māṃ kāmaṃ nirupya manasā svayam
mātāpitṛsutādīnāṃ bharaṇāyaiva kevalam /
kriyate prāṇihananaṃ nijadharmatayā mayā
svadharmādāmiṣeṇāhaṃ sakuṭumbo dinedine /
varttāmi sāpi me vṛttirvidhātrā vihitā purā
māṃsena yāvatā me syānnityaṃ pitrādi poṣaṇam /
haniṣye cettadadhikaṃ tarhi yujyeyamenasā
yāvatpoṣaṇaghātena na vayaṃ syāma ninditāḥ /
tadetatsaṃpradhārya tvaṃ nindavā māṃ praśaṃsa vā
sādhu vāsādhu vā karma yasya yadvihitaṃ purā /
tadeva tena karttavyamāpadyapi kathañcana
nirūpaya svabhuddhyā tvamātmano mama cāntaram /
ahaṃ tu sarvabhāvena mitrādibharaṇe rataḥ
saṃtyajya pitaraṃ vṛddhaṃ vinihatya ca mātaram /
bhūtvā tu dhārmikastvaṃ tu tapaścartumihāgataḥ
ye tu mūlavidasteṣāṃ vispaṣṭaṃ yatra darśanam /
yathājihvaṃ bhavennātra vacasāpi samīhitum
ahaṃ tu samyagjānāmi tava vṛttamaśeṣataḥ /
tasmādalaṃ te tapasā niṣphalena bhṛgūdvaha
sukhamicchasi cettyaktvā kāyakleśakaraṃ tapaḥ /
yāhi rāma tvamanyatra yatra vā na vidurjanāḥ
Original text: Brahmāṇḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0