બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.23

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીયે ઉપોદ્ધાતપાદે વસિષ્ઠસગરસંવાદે અર્ચુનોપાખ્યાને જામદગ્ન્યતપશ્ચરણં નામ દ્વાવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 22॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ
તપસ્વિનં તદા રામમેકાગ્રમનસં ભવે ।
રહસ્યેકાન્તનિરતં નિયતં શંસિતવ્રતમ્

શ્રુત્વા તમૃષયઃ સર્વે તપોનિર્ધૂતકલ્મષાઃ ।
જ્ઞાનકર્મવયોવૃદ્ધા મહાન્તઃ શંસિતવ્રતાઃ

દિદૃક્ષવઃ સમાજગ્મુઃ કુતૂહલસમન્વિતાઃ ।
ખ્યાપયન્તસ્તપઃ શ્રેષ્ઠં તસ્ય રાજન્મહાત્મનઃ

ભૃગ્વત્રિક્રતુજાબાલિવામદેવમૃકણ્ડવઃ ।
સંભાવયન્તસ્તે રામં મુનયો વૃદ્ધસંમતાઃ

આજગ્મુરાશ્રમં તસ્ય રામસ્ય તપસસ્તપઃ ।
દૂરાદેવ મહાન્તસ્તે પુણ્યક્ષેત્રનિવાસિનઃ

ગરીયઃ સર્વલોકેષુ તપો ઽગ્ર્યં જ્ઞાનમેવ ચ ।
પ્રશસ્ય તસ્ય તે સર્વેપ્રયયુઃ સ્વં સ્વમાશ્રમમ્

એવં પ્રવર્ત્તતસ્તસ્ય રામસ્ય ભગવાઞ્છિવઃ ।
પ્રસન્નચેતા નિતરાં બભૂવ નૃપસત્તમ

જિજ્ઞાસુસ્તસ્ય ભગવાન્ ભક્તિમાત્મનિ શઙ્કરઃ ।
મૃગવ્યાધવપુર્ભૂત્વા યયૌ રાજંસ્તદન્તિકમ્

ભિન્નાઞ્જનચયપ્રખ્યો રક્તાન્તાયતલોચનઃ ।
શરચાપધરઃ પ્રાંશુર્વજ્રસંહનનો યુવા

ઉત્તુઙ્ગહનુબાહ્વંસઃ પિઙ્ગલશ્મશ્રુમૂર્દ્ધજઃ ।
માંસવિસ્રવસાગન્ધી સર્વપ્રાણિવિહિંસકઃ

સકણ્ટકુલતાસ્પર્શક્ષતારૂષિતવિગ્રહઃ ।
સામટક્સંચર્વમાણશ્ચ માંસખણ્ડમનેકશઃ

માંસભારદ્વયાલંબિવિધાનાનતકન્ધરઃ ।
આરુજંસ્તરસા વૃક્ષાનૂરુવેગેન સંઘશઃ

અભ્યવર્ત્તત તં દેશં પાદચારીવ પર્વતઃ ।
આસાદ્ય સરસસ્તસ્ય તીરં કુસુમિતદ્રુમમ્

ન્યદધાન્માસભારં ચ સ મૂલે કસ્યચિત્તરોઃ ।
નિષસાદ ક્ષણન્તત્ર તરુચ્છાયામુપાશ્રિતઃ

તિષ્ઠન્તં સરસસ્તીરે સો ઽપશ્યદ્ભૃગુનન્દનમ્ ।
તતઃ સ શીઘ્રમુત્થાય સમીપમુપસૃત્ય ચ

રામાય સેષુચાપાભ્યાં કરાભ્યાં વિદધેંઽજલિમ્ ।
સજલાંભોદસન્નાદગંભીરેણ સ્વરેણ ચ

જગાદ ભૃગુશાર્દૂલં ગુહાન્તરવિસર્પિણા ।
તોષપ્રવર્ષવ્યાધો ઽહં વસામ્યસ્મિન્મહાવને

ઈશો ઽહમસ્ય દેશસ્ય સપ્રાણિતરુવીરુધઃ ।
ચરામિ સમચિત્તાત્મા નાનાસત્ત્વા મિષાશનઃ

સમશ્ચ સર્વભૂતેષુ ન ચ પિત્રાદયો ઽપિ મે ।
અભક્ષ્યાગમ્યપેયાદિચ્છન્દવસ્તુષુ કુત્રચિત્

કૃત્યાકૃત્યવિધૌચૈવ ન વિશેષિતધીરહમ્ ।
પ્રપન્નો નાભિગમનં નિવાસમપિ કસ્યચિત્

શક્રસ્યાપિ બલેનાહમનુમન્યે ન સંશયઃ ।
જાનતે તધ્યથા સર્વે દેશો ઽયં મદુપાશ્રયઃ

તસ્માન્ન કશ્ચિદાયાતિ મમાત્રાનુમતિં વિના ।
ઇત્યેષ મમ વૃત્તાન્તઃ કાર્ત્સ્ન્યેન કથિતસ્તવ

ત્વં ચ મે બ્રૂહિ તત્ત્વેન નિજવૃત્તમશેષતઃ ।
કસ્ત્વં કસ્માદિહાયાતઃ કિમર્થમિહ ધિષ્ઠિતઃ ।
ઉદ્યતો ઽન્યત્ર વા ગન્તું કિં વા તવ ચિકીર્ષિતમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્યેવમુક્તઃ પ્રહસંસ્તેન રામો મહાદ્યુતિઃ ।
તૂષ્ણીં ક્ષણમિવ સ્થિત્વા દધ્યૌ કિઞ્ચિદવાઙ્મુખઃ

કો ઽયમેવ દુરાધર્ષઃ સજલાંભોદનિસ્વનઃ ।
બ્રવીતિ ચ ગિરો ઽત્યર્થં વિસ્પષ્ટાર્થપદાક્ષરાઃ

કિં તુ મે મહતીં શઙ્કાં તનુરસ્ય તનોતિ વૈ ।
વિજાતિસંશ્રયત્વેન રમણીયા તથા શરાઃ

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય નિમિત્તાનિ શુભાનિ વૈ ।
બભૂવુર્ભુવિ દેહે ચ સ્વાભિપ્રેતાર્થદાન્યલમ્

તતો વિમૃશ્ય બહુશો મનસાભૃગુપુઙ્ગવઃ ।
ઉવાચ શનકૈર્વ્યાધં વચનં સૂનૃતાક્ષરમ્

જામદગ્ન્યો ઽસ્મિ ભદ્રં તે રામો નામ્ના તુ ભાર્ગવઃ ।
તપશ્ચર્તુમિહાયાતઃ સાંપ્રતં ગુરુશાસનાત્

તપસા સર્વલોકેશં ભક્ત્યા ચ નિયમેન ચ ।
આરાધયિતુમસ્મિંસ્તુ ચિરાયાહં સમુદ્યતઃ

તસ્માત્મર્વેશ્વરં સર્વશરણ્યમભયપ્રદમ્ ।
ત્રિનેત્રં પાપદમનં શઙ્કરં ભક્તવત્સલમ્

તપસા તોષયિષ્યામિ સર્વજ્ઞં ત્રિપુરાન્તકમ્ ।
આશ્રમે ઽસ્મિનસરસ્તીરે નિયમં સમુપાશ્રિતઃ

ભક્તાનુકંપી ભગવાન્યાવત્પ્રત્યક્ષતાં હરઃ ।
ઉપૈતિ તાવદત્રૈવ સ્થાસ્યામીતિ મતિર્મમ

તસ્માદિતસ્ત્વયાદ્યૈવ ગન્તુમન્યત્ર યુજ્યતે ।
ન ચેદ્ભવતિ મે હાનિઃ સ્વકૃતેર્નિયમસ્ય ચ

માનનીયો ઽથ વાહં તે ભક્ત્યા દેશાન્તરાતિથિઃ ।
સ્વનિવાસમુપાયાતસ્તપસ્વી ચ તથા મુનિઃ

ત્વતસંનિધૌ નિવાસો મે ભવેત્પાપાય કેવલમ્ ।
તવ ચાપ્યસુખોદર્કં મત્સમીપનિષેવણમ્

સ ત્વંમદાશ્રમોપાન્તે પરિચઙ્ક્રમણાદિકમ્ ।
પરિત્યજ્ય સુખીભૂયા લોકયોરુભયોરપિ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ ભૂયો ભૃગુપુઙ્ગવમ્ ।
ઉવાચ રોષતામ્રાક્ષસ્તામ્રાક્ષમિદમુત્તરમ્

બ્રહ્મન્ કિમિદમત્યર્થં સમીપે વસતિં મમ ।
પરિગર્હયસે યેન કૃતઘ્નસ્યેવ કાંપ્રતમ્

કિં મયાપકૃતં લોકે ભવતો ઽન્યસ્ય વા ક્વચિત્ ।
અનાગસ્કારિણં દાન્તં કો ઽવમન્યેત નામતઃ

સન્નિધિઃ પરિહર્ત્તવ્યો યદિ મે વિપ્રપુઙ્ગવ ।
દર્શનં સહ સંવાસઃ સંભાષણમથાપિ ચ

આયુષ્મતાધુનૈવાસ્માદપસર્ત્તવ્યમાશ્રમાત્ ।
સ્વસંશ્રયં પરિત્યજ્ય ક્વાહં યાસ્યે બુભુક્ષિતઃ

સ્વાધિવાસં પરિત્યજ્ય ભવતા યોદિતઃ કથમ્ ।
ઇતો ઽન્યસ્મિન્ ગામિષ્યામિ દૂરે નાહં વિશેષતઃ

ગમ્યતાં ભવતાન્યત્ર સ્થીયતામત્ર વેચ્છયા ।
નાહં ચાલયિતું શક્યઃ સ્થાનાદસ્માત્કથઞ્ચન

વસિષ્ઠ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કિઞ્ચિત્કોપસમન્વિતઃ ।
તમુવાચ પુનર્વાક્યમિદં રાજન્ભૃગૂદ્વહઃ

વ્યાધજાતિરિયં ક્રૂરા સર્વસત્ત્વભયાવહા ।
ખલકર્મરતા નિત્યં ધિક્કૃતા સર્વજન્તુભિઃ

તસ્યાં જાતો ઽસિ પાપીયાન્સર્વપ્રાણિવિહિંસકઃ ।
સ કથં ન પરિત્યાજ્યઃ સુજનૈઃ સ્યાત્તુ દુર્મતે

તસ્માદ્વિહીનજાતીયં વિદિત્વાત્માનમબ્યથ ।
શીઘ્રમસ્માદ્વ્રજાન્યત્ર નાત્ર કાર્યા વિચારણા

શરીરત્રાણકારુણ્યાત્સમીપં નોપસર્પસિ ।
યથા ત્વં કણ્ટકાદીનામસહિષ્ણુતયા વ્યથામ્

તથાવેહિ સમસ્તાનાં પ્રિયાઃ પ્રાણાઃ શરીરિણામ્ ।
વ્યથા ચાભિહતાનાં તુ વિદ્યતે ભવતો ઽન્યથા

અહિંસા સર્વભૂતાનામિતિ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
એતદ્વિરુદ્ધાચરણાન્નિત્યં સદ્ભિર્વિગર્હિતઃ

આત્મપ્રાણાભિરક્ષાર્થં ત્વમશેષશરીરિણઃ ।
હનિષ્યસિ કથં સત્સુનાપ્નોષિ વચનીયતામ્

તસ્માચ્છીઘ્રં તુ ભોગચ્છ ત્વમેવ પુરુષાધમ ।
ત્વયા મે કૃત્યદોષસ્ય હાનિશ્ચ ન ભવિષ્યતિ

ન ચત્સ્વયમિતો ગચ્છેશ્તતસ્તવ બલાદપિ ।
અપસર્પણતાબુદ્ધિમહમુત્પાદયે સ્ફુટમ્

ક્ષણાર્દ્ધમપિ તે પાપ શ્રેયસી નેહ સંસ્થિતિઃ ।
વિરુદ્ધાચરણો નિત્યં ધર્મદ્રિષ્ કો લભેચ્ચ શામ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રીતો ઽપિ તમિદં વચઃ ।
ઉવાચ સંક્રુદ્ધ ઇવ વ્યાધરૂપી પિનાકધૃક્

સર્વમેતદહં મન્યં વ્યર્થં વ્યવસિતં તવ ।
કુતસ્ત્વં પ્રથમો જ્ઞાની કુતઃ શંભુઃ કુતસ્તપઃ

કુતસ્ત્વં ક્લિશ્યસે મૂઢ તપસા તેન તે ઽધુના ।
ઘ્રુવં મિથ્યાપ્રવૃત્તસ્ય ન હિ તુષ્યતિ શઙ્કરઃ

વિરુદ્ધલોકાચરણઃ શંભુસ્તસ્ય વિતુષ્ટયે ।
પ્રતપત્યબુધો મર્ત્ત્યસ્ત્વાં વિના કઃ મુદુર્મતે

અથ વા ચ ગતં મે ઽદ્ય યુક્તમેતદસંશયમ્ ।
સંપૂજ્ય પૂજકવિદ્ધૌ શંભોસ્તવ ચ સંગમઃ

ત્વયા પૂજયિતું યુક્તઃ સ એવ ભુવને રતઃ ।
સંપૂજકો ઽપિ તસ્ય ત્વં યોગ્યો નાત્ર વિચારણા

પિતામહસ્ય લોકાનાં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
શિરશ્છિત્ત્વા પુનઃ શંભુર્બ્રહ્મહત્યામવાપ્તવાન્

બ્રહ્મહત્યાભિભૂતેન પ્રાયસ્ત્વં શંભુના દ્વિજ ।
ઉપદિષ્ટો ઽસિ તત્કર્તું નોચેદેવં કથં કૃથાઃ

તાદાત્મ્યગુણસંયોગાન્મન્યં રુદ્રસ્ય તે ઽધુના ।
તપઃ સિદ્ધિરનુપ્રાપ્તા કોલેનાલ્પીયસા મુને

પ્રાયો ઽદ્ય માતરં હત્વા સર્વૈલોઙ્કૈર્નિરાકૃતઃ ।
તપોવ્યાજેન ગહને નિર્જને સંપ્રવર્ત્તસે

ગુરુસ્ત્રીબ્રહ્મહત્યોત્થપાતકક્ષપણાય ચ ।
તપશ્ચરસિ નાનેન તપસા તત્પ્રણશ્યતિ

પાતકાનાં કિલાન્યેષાં પ્રાયશ્ચિત્તાનિ સંત્યપિ ।
માતૃદ્રુહામવેહિ ત્વં ન ક્વચિત્કિલ નિષ્કૃતિઃ

અહિંસાલક્ષણો ધર્મો લોકેષુ યદિ તે મતઃ ।
સ્વહસ્તેન કથં રામ માતરં કૃત્તવાનસિ

કૃત્વા માતૃવધં ઘોરં સર્વલોકવિગર્હિતમ્ ।
ત્વં પુનર્ધાર્મિકો ભૂત્વા કામતો ઽન્યાન્વિનિન્દસિ

પશ્યતા હસતામોઘં આત્મદોષમજાનતા ।
અપર્યાપ્તમહં નન્યં પરં દોષવિમર્શનામ્

સ્વધર્મં યદ્યહં ત્યક્ત્વા વર્ત્તેયમકુલોભયમ્ ।
તર્હિ ગર્હય માં કામં નિરુપ્ય મનસા સ્વયમ્

માતાપિતૃસુતાદીનાં ભરણાયૈવ કેવલમ્ ।
ક્રિયતે પ્રાણિહનનં નિજધર્મતયા મયા

સ્વધર્માદામિષેણાહં સકુટુમ્બો દિનેદિને ।
વર્ત્તામિ સાપિ મે વૃત્તિર્વિધાત્રા વિહિતા પુરા

માંસેન યાવતા મે સ્યાન્નિત્યં પિત્રાદિ પોષણમ્ ।
હનિષ્યે ચેત્તદધિકં તર્હિ યુજ્યેયમેનસા

યાવત્પોષણઘાતેન ન વયં સ્યામ નિન્દિતાઃ ।
તદેતત્સંપ્રધાર્ય ત્વં નિન્દવા માં પ્રશંસ વા

સાધુ વાસાધુ વા કર્મ યસ્ય યદ્વિહિતં પુરા ।
તદેવ તેન કર્ત્તવ્યમાપદ્યપિ કથઞ્ચન

નિરૂપય સ્વભુદ્ધ્યા ત્વમાત્મનો મમ ચાન્તરમ્ ।
અહં તુ સર્વભાવેન મિત્રાદિભરણે રતઃ

સંત્યજ્ય પિતરં વૃદ્ધં વિનિહત્ય ચ માતરમ્ ।
ભૂત્વા તુ ધાર્મિકસ્ત્વં તુ તપશ્ચર્તુમિહાગતઃ

યે તુ મૂલવિદસ્તેષાં વિસ્પષ્ટં યત્ર દર્શનમ્ ।
યથાજિહ્વં ભવેન્નાત્ર વચસાપિ સમીહિતુમ્

અહં તુ સમ્યગ્જાનામિ તવ વૃત્તમશેષતઃ ।
તસ્માદલં તે તપસા નિષ્ફલેન ભૃગૂદ્વહ

સુખમિચ્છસિ ચેત્ત્યક્ત્વા કાયક્લેશકરં તપઃ ।
યાહિ રામ ત્વમન્યત્ર યત્ર વા ન વિદુર્જનાઃ