Brahmanda Purana · Chapter 1.9

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde mānasasṛṣṭivarṇanaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
rudraṃ dharmaṃ manaścaiva ruciṃ caivākṛtiṃ tathā /
pañca kartṝn hi sa tadā manasā vyasṛjatprabhuḥ

ete mahābhujāḥ sarve prajānāṃ sthitihetavaḥ /
auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇaḥ punaḥ punaḥ

prāptauṣadhiphalairdevaḥ samyagiṣṭaḥ phalārthibhiḥ /
tribhireva kapālaistu tryaṃbakairoṣadhīkṣaye

ijyate munibhiryasmāttasmātttryaṃbaka ucyate /
gāyatrīṃ caiva triṣṭup ca jagatī caiva tāḥ smṛtāḥ

aṃbikānāṃ mayā proktā yonayaḥ svanaspateḥ /
tābhirekatvabhūtā bhistrividhābhiḥ svavīryataḥ

trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālastataḥ smṛtaḥ /
tryaṃbakaḥ sa puroḍāśasteneha tryaṃbakaḥsmṛtaḥ

dhatte dharmaḥ prajāḥ sarvā mano jñānakaraṃ smṛtam /
ākṛtiḥ suruce rūpaṃ ruciḥ śraddhākaraḥ smṛtaḥ

evamete prajāpālāḥ prajānāṃ sthitihetavaḥ /
athāsya sṛjataḥ sargaṃ prajānāṃ parivṛddhaye

na vyavarddhata tāḥ sṛṣṭāḥ prajāḥ kenāpi hetunā /
tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagā minīm

athātmani samadrākṣīttamomātrāṃ tu cāriṇīm /
rajaḥ sattvaṃ parityajya vartamānāṃ svakarmataḥ

tataḥ sa tena dukhenaśucaṃ cakre jagatpatiḥ /
tamaśca vyanudatpaścād rajasātu samāvṛṇot

tattamaḥ pratinuttaṃ vai mithunaṃ saṃprasūyata /
adharmācaraṇā ttasya hiṃsā śoko vyajāyata

tatastasminsamudbhūte mithune varaṇātmake /
tataḥ sa bhagavānāsīt prītaścaitaṃ hi śiśriye

evaṃ prītātmanastasya svadehārddhādviniḥsṛtā /
nārī paramakalyāṇī sarvabhūtamanoharā

sā hi kāmātmanā sṛṣṭā prakṛteḥ sā surūpiṇī /
śatarūpeti sā proktā sā proktaiva punaḥ punaḥ

tataḥ prajāḥ samudbhūtā yathā proktā mayā purā /
prakriyāyāṃ yathā tubhyaṃ tretāmadhye mahātmanaḥ

yadā prajāstu tāḥ sṛṣṭā na vyavaddhata dhīmataḥ /
tato 'nyānmānasānputrānātmanaḥ sadṛśo 'sṛjata

bhṛgvaṅgiromarīcīṃśca pulastyaṃ pulahaṃ kratum /
dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca nirmame mānasānsutān

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ /
brahmā yatātmakānāṃ tu sarveṣāmātmayoninām

tato 'sṛjatpunarbrahmā dharmaṃ bhūtasukhāvaham /
prajāpatiṃ ruciṃ caiva pūrveṣāmeva pūrvajau

buddhitaḥ sasṛje dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham /
manasastu rucirnāma jajñe jo 'vyaktajanmanaḥ

bhṛgustu tdṛdayājjajñe ṛṣiḥ sālalayoninaḥ /
prāṇāddakṣaṃ sṛjanbrahmā cakṣurbhyāṃ tu marīcinam

abhimānātmakaṃ rudraṃ nirmame nīlalohitam /
śirasoṃgirasaṃ caiva śrotrādatriṃ tathaiva ca

pulastyaṃ ca tathodānādvyānācca pulahaṃ punaḥ /
samānajo vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum

ityete brahmaṇaḥ putrāḥ prajādau dvādaśa smṛtāḥ /
dharmasteṣāṃ prathamajo devatānāṃ smṛtastu vai

bhṛgvādayastu ye sṛṣṭāste vai brahmarṣayaḥ smṛtāḥ /
gṛhamedhipurāṇāste dharmastaiḥ prāk pravarttitaḥ

dvādaśaite prasūyante prajāḥ kalpe punaḥ punaḥ /
teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ

kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ /
yadā tairiha sṛṣṭaistu dharmmādyaiśca maharṣibhiḥ

sṛjyamānāḥ prajāścaiva na vyavarddhanta dhīmataḥ /
tamomātrāvṛtaḥ so 'bhūcchokapratihataśca vai

yathā'vṛtaḥ sa vai brahmā tamomātrā tu sā punaḥ /
putrāṇāṃ ca tamomātrā aparā niḥsṛtābhavat

pratisrotātmako 'dharmo hiṃsā caivāśubhātmikā /
tataḥ pratihate tasya pratīte varaṇātmake

svāṃ tanuṃ sa tadā brahmā samapohata bhāsvarām /
dvidhā kṛtvā svakaṃ dehamarddhena puruṣo 'bhavat

ardhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata /
prakṛtirbhūtadhātrī sā kāmādvai sṛjataḥ prabhoḥ

sā divaṃ pṛthivīṃ caiva mahimnā vyāpya susthitā /
brahmāṇaḥ sā tanuḥ pūrvā divamāvṛtya tiṣṭataḥ

yā tvarddhā sṛjyate nārī śatarūpā vyajāyata /
sā devī niyutaṃ taptvā tapaḥ parama duścaram

bharttāraṃ dīptayaśasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata /
sa vai svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate

tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaramihocyate /
labdhvā tu puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayonijām

tayā sa ramate sārddhaṃ tasmātsā ratirucyate /
prathamaḥ saṃprayogaḥ sa kalpādau samavarttata

virājamasṛjadbrahmā so 'bhavatpuruṣo virāṭ /
samrāṭ saśatarūpastu vairājastu manuḥ smṛtaḥ

sa vairājaḥ prajāsargaṃ sasarja puruṣo manuḥ /
vairājātpuruṣādvīrau śatarūpā vyajāyata

priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau /
kanye dve sumahābhāge yābhyāṃ jātā imāḥ prajāḥ

devī nāmnā tathākūliḥ prasūtiścaiva te śubhe /
svāyaṃbhuvaḥ prasūtiṃ tu dakṣāya vyasṛjatprabhuḥ

ruceḥ prajāpateścaiva ākūtiṃ pratya pādayat /
ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham

yajñaśca dakṣiṇā caiva yamalau tau babhūvatuḥ /
yajñasya dakṣiṇāyāṃ ca putrā dvādaśa jajñire

yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuvetare /
yamasya putrā yajñasya tasmādyāmāstu te smṛtāḥ

ajitāścaiva śukrāśca dvau gaṇau brahmaṇaḥ smṛtau /
yāmāḥ pūrvaṃ parikrāntā yeṣāṃ saṃjñā divaukasaḥ

svāyaṃbhūva sutāyāṃ tu prasūtyāṃ lokamātaraḥ /
tasyāṃ kanyāścaturviṃśaddakṣastvajanayatprabhuḥ

sarvāstāśca mahābhāgāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ /
yogapatnyaśca tāḥ sarvāḥ sarvāstā yogamātaraḥ

sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā viśvasya mātaraḥ /
śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā tathā kriyā

buddhirlajjā vasuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrttistrayodaśa /
patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ

dvārāṇyetāni caivāsya vihitāni svayaṃbhuvā /
yānyāḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

satī khyātiśca saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā /
sannatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

tāstadā pratyagṛhṇanta punaranye mahārṣayaḥ /
rudro bhṛgurmarīciśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ

pulastyo 'trirvasiṣṭhaśca pitaro 'gristathaiva ca /
satīṃ bhavāya prāyacchatkhyātiṃ ca bhṛgave tathā

marīcaye tu saṃbhūtiṃ smṛtimaṅgirase dadau /
prītiṃ caiva pulastyāya kṣamāṃ vai pulahāya ca

kratave saṃtatiṃ nāma anasūyāṃ tathātraye /
ūrjāṃ dadau vasiṣṭhāya svāhāṃ caivāgnaye dadau

svadhāṃ caiva pitṛbhyastu tāsvapatyāni me śṛṇu /
etāḥ sarvā mahābhāgāḥ prajāstvanusṛtāḥ sthitāḥ

manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam /
śraddhā kāmaṃ prajajñe 'tha darpo lakṣmī sutaḥ smṛtaḥ

dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ saṃtoṣa ucyate /
puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā

kriyāyāstanayau proktau damaśca śama eva ca /
buddherbodhaḥ sutaścāpi apramādaśca tāvubhau

lajjāyā vinayaḥ putro vyavasāyo vasoḥ sutaḥ /
kṣemaḥ śānteḥ sutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata

yaśaḥ kīrteḥ sutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ /
kāmasya tu suto harṣo devyāṃ siddhyāṃ vyajāyata

ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya sāttvikaḥ /
jajñe hiṃsā tvadharmādvai nikṛtiṃ cānṛtaṃ ca te

nikṛtyanṛtayorjajña bhayaṃ naraka eva ca /
māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ

mayājjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam /
vedanāyāṃ tataścāpi jejña duḥkhaṃ tu rauravāt

mṛtyorvyādhirjarāśokakrodhāsūyā vijajñire /
duḥkhottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ

teṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve hyanidhanāḥ smṛtāḥ /
ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyā makaḥ

prajāḥ sṛceti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ /
so 'bhidhyāya satīṃ bhāryāṃ nirmame cātmasaṃbhavān

nādhikānna ca hīnāstānmānasānātmanā samān /
sahasraṃ ca sahasrāṇāmasṛjatkṛttivāsasaḥ

tulyānevātmanā sarvān rūpatejobala śrutaiḥ /
piṅgalānsaniṣaṅgāṃśca kapardī nīlalohitān

viśikhānhīnakeśāṃśca dṛṣṭighnāstānkapālinaḥ /
mahārūpānvirūpāṃśca viśvarūpāśca rūpiṇaḥ

rathino varmiṇaścaiva dhanvino 'tha varūthinaḥ /
sahasraśatabāhūṃśca divyabhaumāntarikṣagān

sthūla śīrṣānaṣṭadaṃṣṭrān dvijihvāṃstu trilocanān /
annādānpiśitādāṃśca ājyapānsomapostathā

atimeḍhrograkāyāṃśca śitikaṇṭhogramanyukān /
saniṣaṅgatanutrāṃśca dhanvino hyasicarmiṇaḥ

āsīnān dhāvataścāpi jṛṃbhataścāpyadhiṣṭhitān /
adhīyānāśca japato yuñjato dhyāyatastathā

jvalato varṣataścaiva dyotamānānpradhūpitān /
buddhānbuddhatamāṃścaiva brahmasvān brahmadarśinaḥ

nīlagrīvānsahasrākṣān sarvāṃścaiva kṣamācarān /
adṛśyānsarvabhūtānāṃ mahāyogānmahaujasaḥ

rudato dravataścaiva evaṃ yuktānsahasraśaḥ /
ayātayāmān sṛjataṃ rudrametānsurottamān

dṛṣṭvā brahmābravīdenaṃ māsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ /
na sraṣṭavyātmana stalyā prajā naivādhikā tathā

anyāḥ sṛjasva bhadraṃ te prajāstvaṃ mṛtyusaṃyutāḥ /
nārabhante hi karmāṇi prajā vigatamṛtyavaḥ

evasukto 'bravīdenaṃ nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ /
prajāḥ srakṣyāmi bhadraṃ te sthito 'haṃ tvaṃ sṛja prabho

ete ye vai mayā sṛṣṭā virūpā nīlalohitāḥ /
sahasraṃ hi sahasrāṇāmātmano mama niḥsṛtāḥ

ete devā bhaviṣyanti rudrā nāma mahābalāḥ /
pṛthivyāmantarikṣe ca rudrāṇyastāḥ pariśrutāḥ

śatarudre samāmnātā bhaviṣyantīha yajñiyāḥ /
yajñabhājo bhaviṣyanti sarve devagaṇaiḥ saha

manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha chandajāḥ /
taiḥ sārddhamijyamānāste sthāsyantīhāyugakṣayāt

evamuktastato brahmā mahādevena sa prabhuḥ /
pratyuvāca tathā bhīmaṃ tdṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ

evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā te vyātdṛtaṃ prabho /
brahmaṇā samanu jñāte tataḥ sarvamabhūtkila

tataḥ prabhṛti devaḥ sa na prāsūyata vai prajāḥ /
ūrdhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavam

yasmātproktaṃ sthito 'smīti tasmātsthāṇurbudhaiḥ smṛtaḥ /
jñānaṃ tapaśca satyaṃ ca hyaiśvaryaṃ dharma eva ca

vairāgyamātmasaṃbodhaḥ kṛtsnānyetāni śaṅkare /
sarvāndevānṛṣīṃścaiva sametānasuraiḥ saha

atyeti tejasā devo mahādevastataḥ smṛtaḥ /
atyeti devā naiśvaryādvalena ca mahāsurān

jñānena ca munīnsarvānyogādbhūtāni sarvaśaḥ /
evameva mahādevaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ /
prajāmanu dyāmāṃ sṛṣṭvā sargādupararāma ha