બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.9

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે માનસસૃષ્ટિવર્ણનં નામાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
રુદ્રં ધર્મં મનશ્ચૈવ રુચિં ચૈવાકૃતિં તથા ।
પઞ્ચ કર્તૄન્ હિ સ તદા મનસા વ્યસૃજત્પ્રભુઃ

એતે મહાભુજાઃ સર્વે પ્રજાનાં સ્થિતિહેતવઃ ।
ઔષધીઃ પ્રતિસંધત્તે રુદ્રઃ ક્ષીણઃ પુનઃ પુનઃ

પ્રાપ્તૌષધિફલૈર્દેવઃ સમ્યગિષ્ટઃ ફલાર્થિભિઃ ।
ત્રિભિરેવ કપાલૈસ્તુ ત્ર્યંબકૈરોષધીક્ષયે

ઇજ્યતે મુનિભિર્યસ્માત્તસ્માત્ત્ત્ર્યંબક ઉચ્યતે ।
ગાયત્રીં ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ ચ જગતી ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ

અંબિકાનાં મયા પ્રોક્તા યોનયઃ સ્વનસ્પતેઃ ।
તાભિરેકત્વભૂતા ભિસ્ત્રિવિધાભિઃ સ્વવીર્યતઃ

ત્રિસાધનઃ પુરોડાશસ્ત્રિકપાલસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
ત્ર્યંબકઃ સ પુરોડાશસ્તેનેહ ત્ર્યંબકઃસ્મૃતઃ

ધત્તે ધર્મઃ પ્રજાઃ સર્વા મનો જ્ઞાનકરં સ્મૃતમ્ ।
આકૃતિઃ સુરુચે રૂપં રુચિઃ શ્રદ્ધાકરઃ સ્મૃતઃ

એવમેતે પ્રજાપાલાઃ પ્રજાનાં સ્થિતિહેતવઃ ।
અથાસ્ય સૃજતઃ સર્ગં પ્રજાનાં પરિવૃદ્ધયે

ન વ્યવર્દ્ધત તાઃ સૃષ્ટાઃ પ્રજાઃ કેનાપિ હેતુના ।
તતઃ સ વિદધે બુદ્ધિમર્થનિશ્ચયગા મિનીમ્

અથાત્મનિ સમદ્રાક્ષીત્તમોમાત્રાં તુ ચારિણીમ્ ।
રજઃ સત્ત્વં પરિત્યજ્ય વર્તમાનાં સ્વકર્મતઃ

તતઃ સ તેન દુખેનશુચં ચક્રે જગત્પતિઃ ।
તમશ્ચ વ્યનુદત્પશ્ચાદ્ રજસાતુ સમાવૃણોત્

તત્તમઃ પ્રતિનુત્તં વૈ મિથુનં સંપ્રસૂયત ।
અધર્માચરણા ત્તસ્ય હિંસા શોકો વ્યજાયત

તતસ્તસ્મિન્સમુદ્ભૂતે મિથુને વરણાત્મકે ।
તતઃ સ ભગવાનાસીત્ પ્રીતશ્ચૈતં હિ શિશ્રિયે

એવં પ્રીતાત્મનસ્તસ્ય સ્વદેહાર્દ્ધાદ્વિનિઃસૃતા ।
નારી પરમકલ્યાણી સર્વભૂતમનોહરા

સા હિ કામાત્મના સૃષ્ટા પ્રકૃતેઃ સા સુરૂપિણી ।
શતરૂપેતિ સા પ્રોક્તા સા પ્રોક્તૈવ પુનઃ પુનઃ

તતઃ પ્રજાઃ સમુદ્ભૂતા યથા પ્રોક્તા મયા પુરા ।
પ્રક્રિયાયાં યથા તુભ્યં ત્રેતામધ્યે મહાત્મનઃ

યદા પ્રજાસ્તુ તાઃ સૃષ્ટા ન વ્યવદ્ધત ધીમતઃ ।
તતો ઽન્યાન્માનસાન્પુત્રાનાત્મનઃ સદૃશો ઽસૃજત

ભૃગ્વઙ્ગિરોમરીચીંશ્ચ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ।
દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ નિર્મમે માનસાન્સુતાન્

નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ।
બ્રહ્મા યતાત્મકાનાં તુ સર્વેષામાત્મયોનિનામ્

તતો ઽસૃજત્પુનર્બ્રહ્મા ધર્મં ભૂતસુખાવહમ્ ।
પ્રજાપતિં રુચિં ચૈવ પૂર્વેષામેવ પૂર્વજૌ

બુદ્ધિતઃ સસૃજે ધર્મં સર્વભૂતસુખાવહમ્ ।
મનસસ્તુ રુચિર્નામ જજ્ઞે જો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

ભૃગુસ્તુ ત્દૃદયાજ્જજ્ઞે ઋષિઃ સાલલયોનિનઃ ।
પ્રાણાદ્દક્ષં સૃજન્બ્રહ્મા ચક્ષુર્ભ્યાં તુ મરીચિનમ્

અભિમાનાત્મકં રુદ્રં નિર્મમે નીલલોહિતમ્ ।
શિરસોંગિરસં ચૈવ શ્રોત્રાદત્રિં તથૈવ ચ

પુલસ્ત્યં ચ તથોદાનાદ્વ્યાનાચ્ચ પુલહં પુનઃ ।
સમાનજો વસિષ્ઠશ્ચ હ્યપાનાન્નિર્મમે ક્રતુમ્

ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ પ્રજાદૌ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।
ધર્મસ્તેષાં પ્રથમજો દેવતાનાં સ્મૃતસ્તુ વૈ

ભૃગ્વાદયસ્તુ યે સૃષ્ટાસ્તે વૈ બ્રહ્મર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।
ગૃહમેધિપુરાણાસ્તે ધર્મસ્તૈઃ પ્રાક્ પ્રવર્ત્તિતઃ

દ્વાદશૈતે પ્રસૂયન્તે પ્રજાઃ કલ્પે પુનઃ પુનઃ ।
તેષાં દ્વાદશ તે વંશા દિવ્યા દેવગુણાન્વિતાઃ

ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તો મહર્ષિભિરલઙ્કૃતાઃ ।
યદા તૈરિહ સૃષ્ટૈસ્તુ ધર્મ્માદ્યૈશ્ચ મહર્ષિભિઃ

સૃજ્યમાનાઃ પ્રજાશ્ચૈવ ન વ્યવર્દ્ધન્ત ધીમતઃ ।
તમોમાત્રાવૃતઃ સો ઽભૂચ્છોકપ્રતિહતશ્ચ વૈ

યથાઽવૃતઃ સ વૈ બ્રહ્મા તમોમાત્રા તુ સા પુનઃ ।
પુત્રાણાં ચ તમોમાત્રા અપરા નિઃસૃતાભવત્

પ્રતિસ્રોતાત્મકો ઽધર્મો હિંસા ચૈવાશુભાત્મિકા ।
તતઃ પ્રતિહતે તસ્ય પ્રતીતે વરણાત્મકે

સ્વાં તનું સ તદા બ્રહ્મા સમપોહત ભાસ્વરામ્ ।
દ્વિધા કૃત્વા સ્વકં દેહમર્દ્ધેન પુરુષો ઽભવત્

અર્ધેન નારી સા તસ્ય શતરૂપા વ્યજાયત ।
પ્રકૃતિર્ભૂતધાત્રી સા કામાદ્વૈ સૃજતઃ પ્રભોઃ

સા દિવં પૃથિવીં ચૈવ મહિમ્ના વ્યાપ્ય સુસ્થિતા ।
બ્રહ્માણઃ સા તનુઃ પૂર્વા દિવમાવૃત્ય તિષ્ટતઃ

યા ત્વર્દ્ધા સૃજ્યતે નારી શતરૂપા વ્યજાયત ।
સા દેવી નિયુતં તપ્ત્વા તપઃ પરમ દુશ્ચરમ્

ભર્ત્તારં દીપ્તયશસં પુરુષં પ્રત્યપદ્યત ।
સ વૈ સ્વાયંભુવઃ પૂર્વં પુરુષો મનુરુચ્યતે

તસ્યૈકસપ્તતિયુગં મન્વન્તરમિહોચ્યતે ।
લબ્ધ્વા તુ પુરુષઃ પત્નીં શતરૂપામયોનિજામ્

તયા સ રમતે સાર્દ્ધં તસ્માત્સા રતિરુચ્યતે ।
પ્રથમઃ સંપ્રયોગઃ સ કલ્પાદૌ સમવર્ત્તત

વિરાજમસૃજદ્બ્રહ્મા સો ઽભવત્પુરુષો વિરાટ્ ।
સમ્રાટ્ સશતરૂપસ્તુ વૈરાજસ્તુ મનુઃ સ્મૃતઃ

સ વૈરાજઃ પ્રજાસર્ગં સસર્જ પુરુષો મનુઃ ।
વૈરાજાત્પુરુષાદ્વીરૌ શતરૂપા વ્યજાયત

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પુત્રૌ પુત્રવતાં વરૌ ।
કન્યે દ્વે સુમહાભાગે યાભ્યાં જાતા ઇમાઃ પ્રજાઃ

દેવી નામ્ના તથાકૂલિઃ પ્રસૂતિશ્ચૈવ તે શુભે ।
સ્વાયંભુવઃ પ્રસૂતિં તુ દક્ષાય વ્યસૃજત્પ્રભુઃ

રુચેઃ પ્રજાપતેશ્ચૈવ આકૂતિં પ્રત્ય પાદયત્ ।
આકૂત્યાં મિથુનં જજ્ઞે માનસસ્ય રુચેઃ શુભમ્

યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણા ચૈવ યમલૌ તૌ બભૂવતુઃ ।
યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાં ચ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે

યામા ઇતિ સમાખ્યાતા દેવાઃ સ્વાયંભુવેતરે ।
યમસ્ય પુત્રા યજ્ઞસ્ય તસ્માદ્યામાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ

અજિતાશ્ચૈવ શુક્રાશ્ચ દ્વૌ ગણૌ બ્રહ્મણઃ સ્મૃતૌ ।
યામાઃ પૂર્વં પરિક્રાન્તા યેષાં સંજ્ઞા દિવૌકસઃ

સ્વાયંભૂવ સુતાયાં તુ પ્રસૂત્યાં લોકમાતરઃ ।
તસ્યાં કન્યાશ્ચતુર્વિંશદ્દક્ષસ્ત્વજનયત્પ્રભુઃ

સર્વાસ્તાશ્ચ મહાભાગાઃ સર્વાઃ કમલલોચનાઃ ।
યોગપત્ન્યશ્ચ તાઃ સર્વાઃ સર્વાસ્તા યોગમાતરઃ

સર્વાશ્ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વા વિશ્વસ્ય માતરઃ ।
શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ધૃતિસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્મેધા તથા ક્રિયા

બુદ્ધિર્લજ્જા વસુઃ શાન્તિઃ સિદ્ધિઃ કીર્ત્તિસ્ત્રયોદશ ।
પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ પ્રભુઃ

દ્વારાણ્યેતાનિ ચૈવાસ્ય વિહિતાનિ સ્વયંભુવા ।
યાન્યાઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ

સતી ખ્યાતિશ્ચ સંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા ।
સન્નતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તથા

તાસ્તદા પ્રત્યગૃહ્ણન્ત પુનરન્યે મહાર્ષયઃ ।
રુદ્રો ભૃગુર્મરીચિશ્ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ

પુલસ્ત્યો ઽત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ પિતરો ઽગ્રિસ્તથૈવ ચ ।
સતીં ભવાય પ્રાયચ્છત્ખ્યાતિં ચ ભૃગવે તથા

મરીચયે તુ સંભૂતિં સ્મૃતિમઙ્ગિરસે દદૌ ।
પ્રીતિં ચૈવ પુલસ્ત્યાય ક્ષમાં વૈ પુલહાય ચ

ક્રતવે સંતતિં નામ અનસૂયાં તથાત્રયે ।
ઊર્જાં દદૌ વસિષ્ઠાય સ્વાહાં ચૈવાગ્નયે દદૌ

સ્વધાં ચૈવ પિતૃભ્યસ્તુ તાસ્વપત્યાનિ મે શૃણુ ।
એતાઃ સર્વા મહાભાગાઃ પ્રજાસ્ત્વનુસૃતાઃ સ્થિતાઃ

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।
શ્રદ્ધા કામં પ્રજજ્ઞે ઽથ દર્પો લક્ષ્મી સુતઃ સ્મૃતઃ

ધૃત્યાસ્તુ નિયમઃ પુત્રસ્તુષ્ટ્યાઃ સંતોષ ઉચ્યતે ।
પુષ્ટ્યા લાભઃ સુતશ્ચાપિ મેધાપુત્રઃ શ્રુતસ્તથા

ક્રિયાયાસ્તનયૌ પ્રોક્તૌ દમશ્ચ શમ એવ ચ ।
બુદ્ધેર્બોધઃ સુતશ્ચાપિ અપ્રમાદશ્ચ તાવુભૌ

લજ્જાયા વિનયઃ પુત્રો વ્યવસાયો વસોઃ સુતઃ ।
ક્ષેમઃ શાન્તેઃ સુતશ્ચાપિ સુખં સિદ્ધેર્વ્યજાયત

યશઃ કીર્તેઃ સુતશ્ચાપિ ઇત્યેતે ધર્મસૂનવઃ ।
કામસ્ય તુ સુતો હર્ષો દેવ્યાં સિદ્ધ્યાં વ્યજાયત

ઇત્યેષ વૈ સુખોદર્કઃ સર્ગો ધર્મસ્ય સાત્ત્વિકઃ ।
જજ્ઞે હિંસા ત્વધર્માદ્વૈ નિકૃતિં ચાનૃતં ચ તે

નિકૃત્યનૃતયોર્જજ્ઞ ભયં નરક એવ ચ ।
માયા ચ વેદના ચાપિ મિથુનદ્વયમેતયોઃ

મયાજ્જજ્ઞે ઽથ વૈ માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્ ।
વેદનાયાં તતશ્ચાપિ જેજ્ઞ દુઃખં તુ રૌરવાત્

મૃત્યોર્વ્યાધિર્જરાશોકક્રોધાસૂયા વિજજ્ઞિરે ।
દુઃખોત્તરાઃ સ્મૃતા હ્યેતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ

તેષાં ભાર્યાસ્તિ પુત્રો વા સર્વે હ્યનિધનાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઇત્યેષ તામસઃ સર્ગો જજ્ઞે ધર્મનિયા મકઃ

પ્રજાઃ સૃચેતિ વ્યાદિષ્ટો બ્રહ્મણા નીલલોહિતઃ ।
સો ઽભિધ્યાય સતીં ભાર્યાં નિર્મમે ચાત્મસંભવાન્

નાધિકાન્ન ચ હીનાસ્તાન્માનસાનાત્મના સમાન્ ।
સહસ્રં ચ સહસ્રાણામસૃજત્કૃત્તિવાસસઃ

તુલ્યાનેવાત્મના સર્વાન્ રૂપતેજોબલ શ્રુતૈઃ ।
પિઙ્ગલાન્સનિષઙ્ગાંશ્ચ કપર્દી નીલલોહિતાન્

વિશિખાન્હીનકેશાંશ્ચ દૃષ્ટિઘ્નાસ્તાન્કપાલિનઃ ।
મહારૂપાન્વિરૂપાંશ્ચ વિશ્વરૂપાશ્ચ રૂપિણઃ

રથિનો વર્મિણશ્ચૈવ ધન્વિનો ઽથ વરૂથિનઃ ।
સહસ્રશતબાહૂંશ્ચ દિવ્યભૌમાન્તરિક્ષગાન્

સ્થૂલ શીર્ષાનષ્ટદંષ્ટ્રાન્ દ્વિજિહ્વાંસ્તુ ત્રિલોચનાન્ ।
અન્નાદાન્પિશિતાદાંશ્ચ આજ્યપાન્સોમપોસ્તથા

અતિમેઢ્રોગ્રકાયાંશ્ચ શિતિકણ્ઠોગ્રમન્યુકાન્ ।
સનિષઙ્ગતનુત્રાંશ્ચ ધન્વિનો હ્યસિચર્મિણઃ

આસીનાન્ ધાવતશ્ચાપિ જૃંભતશ્ચાપ્યધિષ્ઠિતાન્ ।
અધીયાનાશ્ચ જપતો યુઞ્જતો ધ્યાયતસ્તથા

જ્વલતો વર્ષતશ્ચૈવ દ્યોતમાનાન્પ્રધૂપિતાન્ ।
બુદ્ધાન્બુદ્ધતમાંશ્ચૈવ બ્રહ્મસ્વાન્ બ્રહ્મદર્શિનઃ

નીલગ્રીવાન્સહસ્રાક્ષાન્ સર્વાંશ્ચૈવ ક્ષમાચરાન્ ।
અદૃશ્યાન્સર્વભૂતાનાં મહાયોગાન્મહૌજસઃ

રુદતો દ્રવતશ્ચૈવ એવં યુક્તાન્સહસ્રશઃ ।
અયાતયામાન્ સૃજતં રુદ્રમેતાન્સુરોત્તમાન્

દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માબ્રવીદેનં માસ્રાક્ષીરીદૃશીઃ પ્રજાઃ ।
ન સ્રષ્ટવ્યાત્મન સ્તલ્યા પ્રજા નૈવાધિકા તથા

અન્યાઃ સૃજસ્વ ભદ્રં તે પ્રજાસ્ત્વં મૃત્યુસંયુતાઃ ।
નારભન્તે હિ કર્માણિ પ્રજા વિગતમૃત્યવઃ

એવસુક્તો ઽબ્રવીદેનં નાહં મૃત્યુજરાન્વિતાઃ ।
પ્રજાઃ સ્રક્ષ્યામિ ભદ્રં તે સ્થિતો ઽહં ત્વં સૃજ પ્રભો

એતે યે વૈ મયા સૃષ્ટા વિરૂપા નીલલોહિતાઃ ।
સહસ્રં હિ સહસ્રાણામાત્મનો મમ નિઃસૃતાઃ

એતે દેવા ભવિષ્યન્તિ રુદ્રા નામ મહાબલાઃ ।
પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે ચ રુદ્રાણ્યસ્તાઃ પરિશ્રુતાઃ

શતરુદ્રે સમામ્નાતા ભવિષ્યન્તીહ યજ્ઞિયાઃ ।
યજ્ઞભાજો ભવિષ્યન્તિ સર્વે દેવગણૈઃ સહ

મન્વન્તરેષુ યે દેવા ભવિષ્યન્તીહ છન્દજાઃ ।
તૈઃ સાર્દ્ધમિજ્યમાનાસ્તે સ્થાસ્યન્તીહાયુગક્ષયાત્

એવમુક્તસ્તતો બ્રહ્મા મહાદેવેન સ પ્રભુઃ ।
પ્રત્યુવાચ તથા ભીમં ત્દૃષ્યમાણઃ પ્રજાપતિઃ

એવં ભવતુ ભદ્રં તે યથા તે વ્યાત્દૃતં પ્રભો ।
બ્રહ્મણા સમનુ જ્ઞાતે તતઃ સર્વમભૂત્કિલ

તતઃ પ્રભૃતિ દેવઃ સ ન પ્રાસૂયત વૈ પ્રજાઃ ।
ઊર્ધ્વરેતાઃ સ્થિતઃ સ્થાણુર્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

યસ્માત્પ્રોક્તં સ્થિતો ઽસ્મીતિ તસ્માત્સ્થાણુર્બુધૈઃ સ્મૃતઃ ।
જ્ઞાનં તપશ્ચ સત્યં ચ હ્યૈશ્વર્યં ધર્મ એવ ચ

વૈરાગ્યમાત્મસંબોધઃ કૃત્સ્નાન્યેતાનિ શઙ્કરે ।
સર્વાન્દેવાનૃષીંશ્ચૈવ સમેતાનસુરૈઃ સહ

અત્યેતિ તેજસા દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
અત્યેતિ દેવા નૈશ્વર્યાદ્વલેન ચ મહાસુરાન્

જ્ઞાનેન ચ મુનીન્સર્વાન્યોગાદ્ભૂતાનિ સર્વશઃ ।
એવમેવ મહાદેવઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ।
પ્રજામનુ દ્યામાં સૃષ્ટ્વા સર્ગાદુપરરામ હ