Brahmanda Purana · Chapter 1.8

iti śrībrahmāṃḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṃgapāde lokajñāna varṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
tatobhidhyāyatastasya mānasyo jajñire prajāḥ /
taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha

kṣetrajñāḥ samavarttanta kṣetrasyaitasya dhīmataḥ /
tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃśca catuṣṛyam

sisṛkṣurayutātāni sa cātmānamayūyujat /
yuktātmanastatastasya tamomātrāsamudbhavaḥ

tadābhidhyāyataḥ sargaṃ prayatno 'bhūtprajāpateḥ /
tato 'sya jagha nātpūrvamasurā jajñira sutāḥ

asuḥ prāṇaḥ smṛto vijñaistajjanmānastato 'surāḥ /
sṛṣṭā yayā surāstanvā tāṃ tanuṃ sa vyapohata

sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata /
sā tamobahulā yasmāttato rātristriyāmikā

āvṛtāstamasā rātrau prajā stasmātsvayaṃ punaḥ /
sṛṣṭvāsurāṃstataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata

avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata /
tatastāṃ yuñja mānasya priyamāsītprabhoḥ kila

tato mukhātsamutpannā dīvyatastasya devatāḥ /
yato 'sya dīvyato jātāstena devāḥ prakīrttitāḥ

dhāturdivyeti yaḥ proktaḥ krīḍāyāṃ sa vibhāvyate /
tasmāttanvāstu divyāyā jajñire tena devatāḥ

devān sṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanuṃ divyāmapohata /
utsṛṣṭā sā tanustena ahaḥ samabhavattadā

tasmādahaḥkarmayuktā devatāḥ samupāsate /
devānsṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata

sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāmabhyayuṅkta vai /
piteva manyamānastānputrānpradhyāya sa prabhuḥ

pitaro hyabhavaṃstasyā sadhye rātryahayoḥ pṛthak /
tasmātte pitaro devāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam

yayāsṛṣṭāstu pitarastāṃ tanuṃ sa vyapohata /
sāpaviddhā tanustena sadyaḥ saṃdhyā vyajāyata

tasmādahardevatānāṃ rātriryā sā'surī smṛtā /
tayormadhye tu vai paitrī yā tanuḥ sā garīyasī

tasmāddevāsurāścaiva ṛṣayo mānavāstathā /
yuktāstanumupāsaṃte uṣāvyuṣṭyoryadantaram

tasmādrātryahayoḥ saṃdhimupāsaṃte tathā dvijāḥ /
tato 'nyasyāṃ punarbrahmā svatanvāmupapadyata

rajomātrātmikā yā tu manasā so 'sṛjatprabhuḥ /
manasā tu sutāstasya prajanājjajñire prajāḥ

mananācca manuṣayāste prajanātprathitāḥ prajāḥ /
sṛṣṭvā punaḥ prajāḥ so 'tha svāṃ tanuṃ sa vyapohata

sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyastvajāyata /
tasmādbhavanti saṃhṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ

ityetāstanavastena hyapaviddhā mahātmanā /
sadyo rātryahanī caivasaṃdhyā jyotsnā ca jajñire

jyotsnā saṃdhyāhanī caiva sattvamātrātmakaṃ trayam /
tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmānniyāmikā

tasmāddevā divyatanvā tuṣṭyā sṛṣṭā sukhāttu vai /
yasmātteṣāṃ divā janma balinastena te divā

tanvā yadasurānratryā jaghanādasṛjatprabhuḥ /
prāṇebhyo rātrijanmāno hyajeyā niśi tena te

etānyeva bhaviṣyāṇāṃ devānāmasuraiḥ saha /
pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca atītānā gateṣu vai

manvantareṣu sarveṣu nimittāni bhavanti hi /
jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāryetāni tāni vā

bhānti yasmāttato bhāti bhāśabdo vyāptidīptiṣu /
aṃbhāṃsyetāni sṛṣṭvā tu devadānavamānuṣān

pitṝṃścaiva tathā cānyānvividhānvya sṛjatprajāḥ /
tāmutsṛjya tato cyotsnāṃ tato 'nyāṃ prāpya sa prabhuḥ

mūrttiṃ rajastamodriktāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata /
tato 'nyāḥ soṃ'dhakāre ca kṣudhāviṣṭāḥ prajāḥ sṛjan

tāḥ sṛṣṭāstu kṣudhāviṣṭā ambhāṃsyādātumudyatāḥ /
ambhāṃsyetāni rakṣāma uktavantastu teṣu ye

rākṣasāste smṛtāstasmātkṣudhātmāno niśācarāḥ /
ye 'bruvan kṣiṇumo 'mbhāṃsi teṣāṃ tdṛṣṭāḥ parasparam

tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ /
rakṣeti pālane cāpi dhātureṣa vibhāvyate

ya eṣa kṣītidhāturvai kṣapaṇe sa nirucyate /
rakṣaṇādrakṣa ityuktaṃ kṣapaṇādyakṣa ucyata

tāndṛṣṭvā tvapriyeṇāsya keśāḥ śīrṇāśca dhīmataḥ /
te śīrṇā vyutthitā hyūrddhamāro hantaḥ punaḥ punaḥ

hīnā ye śiraso bālāḥ pannāścaivāpasarpiṇaḥ /
bālātmanā smṛtā vyālā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ

pannatvātpannagāścāpi vyapasarpācca sarppatā /
teṣāṃ layaḥ pṛthivyāṃ yaḥ sūryācandramasau ghanāḥ

tasya krodhodbhavo yo 'sāvagnigarbhaḥ sudāruṇaḥ /
sa tānsarppān sahotpannānāviveśa viṣātmakaḥ

sarppānsṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmitāḥ /
varṇena kapiśenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ

bhūtatvātte ramṛtā bhūtāḥ piśācā piśitāśanāt /
gāyato gāṃ tatastasya gandharvā jajñire sutāḥ

dhayeti dhātuḥ kavibhiḥ pānārthe paripaṭhyate /
pibato jajñire vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ

aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ /
chandataścaiva chandāsi vayāṃsi vayasāsṛjat

pakṣiṇastu sa sṛṣṭvā vai tataḥ paśugaṇānsṛjan /
mukhatojāḥ sṛjanso 'tha vakṣasaścāpyavīḥ sṛjan

gāvaścaivodarādbrahmā pāśvībhyāṃ ca vinirmame /
pādato 'śvānsamātaṅgān rāsabhān gavayānmṛgān

uṣṭrāṃścaiva varāhāṃśca śuno 'nyāṃścaiva jātayaḥ /
oṣadhyaḥ phala mūlinyo romabhyastasya jajñire

evaṃ pañcauṣadhīḥ sṛṣṭvā vyayuñjatso 'dhvareṣu vai /
asya tvādau tu kalpasya tretāyugamukhepurā

gaurajaḥ puruṣo 'thāviraśvāśvataragardabhāḥ /
ete grāmyāḥ samṛtāḥ sapta āraṇyāḥ sapta cāpare

śvāpado dvīpino hastī vānaraḥ pakṣipañcamaḥ /
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ

mahiṣā gavayoṣṭrāśca dvikhurāḥ śarabho dviṣaḥ /
markaṭaḥ saptamo hyeṣāṃ cāraṇyāḥ paśavastu te

gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsatomarathantare /
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā /
bṛhatsāma tathoktaṃ ca dakṣiṇātso 'sṛjanmukhāt

sāmāni jagatīṃ caiva stomaṃ saptadaśaṃ tathā /
vairūpyamatirātraṃ ca paścimātso 'sṛjanmakhāt

ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmaṃ tathaiva ca /
anuṣṭubhaṃ savairājaṃ caturthādasṛjanmukhāt

vidyuto 'śanimeghāṃśva rohitedradhanūṃṣi ca /
sṛṣṭvāsau bhagavāndevaḥ parjanyamitiviśrutam

ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye /
uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire

brahmaṇāstu prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ /
sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devarṣipitṛmānavān

tato 'sṛjata bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca /
sṛṣṭvā yakṣapiśācāṃśca gandharvapsarasastadā

narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān /
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭāni prapedire /
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ

hiṃsrāhiṃsre sṛjan krūre dharmādharmāvṛtānṛte /
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

mahābhūteṣu nānātvamindriyārteṣu mūrtiṣu /
viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhātsvayam

kecitpuruṣakāraṃ tu prāhuḥ karma ca mānavāḥ /
daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ

pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ /
na caiva tu pṛthagbhāvamadhikena tato viduḥ

etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe na ca /
svakarmaviṣayaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ

nānārūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcanam /
vedaśabdebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ

ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu dṛṣṭayaḥ /
śarvaryante prasūtānāṃ punastebhyo dadhātyajaḥ