બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.36

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષ્ગપાદે વેદવ્યસનાખ્યાનં સ્વાયંભુવમન્વન્તરવર્ણનં ચ નામ પઞ્ચત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
શાંશપાયન ઉવાચ
મન્વન્તરાણિ શેષાણિ શ્રોતુમિચ્છામ્યનુક્રમાત્ ।
મન્વન્તરાધિપાંશ્ચૈવ શક્રદેવપુરોગમાન્

સૂત ઉવાચ
મન્વન્તરાણિ યાનિ સ્યુરતીતાનાગતાનિ હ ।
સમાસા દ્વિસ્તરાચ્ચૈવ બ્રુવતો મે નિબોધત

સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં મનુઃ સ્વારોચિષસ્તથા ।
ઉત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તથા

ષડેતે મનવો ઽતીતા વક્ષ્યામ્યષ્ટાવનાગતાન્ ।
સાવર્ણિશ્ચૈવ રૌચ્યશ્ચ ભૌત્યો વૈવસ્વતસ્તથા

વક્ષ્યામ્યેતાન્પુરસ્તાત્તુ મનોર્વેવસ્વતસ્ય ચ ।
મનવઃ પઞ્ચ યે ઽતીતા માનસાંસ્તાન્નિબોધત

મન્વન્તરં મયા વો ઽધ્ય ક્રાન્તં સ્વાયંભુવસ્ય હ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મનાઃ સ્વારોચિષસ્ય હ

પ્રજાસર્ગં સમાસેન દ્વિતીયસ્ય મહાત્મનઃ ।
આસન્વૈ તુષિતા દેવા મનોઃ સ્વારોચિષે ઽન્તરે

પારાવતાશ્ચ વિદ્વાંસો દ્વાવેવ તુ ગણૌ સ્મૃતૌ ।
તુષિતાયાં સમુત્પન્નાઃ ક્રતોઃ પુત્રાઃ સ્વરોચિષઃ

પારાવતાશ્ચ વાસિષ્ઠા દ્વાદશ દ્વૌ ગણૌ સ્મૃતૌ ।
છન્દજાશ્ચ ચતુર્વિંશદ્દેવાસ્તે વૈ તદા સ્મૃતાઃ

દિવસ્પર્શો ઽથ જામિત્રો ગોપદો ભાસુરસ્તથા ।
અજશ્ચ ભગવાશ્ચૈવ દ્રવિણશ્ય મહા બલઃ

આયશ્ચાપિ મહાબાહુર્મહૌજાશ્ચાપિ વીર્યવાન્ ।
ચિકિત્વાન્વિશ્રુતો યસ્તુ ચાંશો યશ્ચૈવ પઠ્યતે

ઋતશ્ચદ્વાદશસ્તેષાં તુષિતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
ઇત્યેતે ક્રતુપુત્રાસ્તુ તદાસન્સોમપાયિનઃ

પ્રચેતાશ્ચૈવ યો દેવો વિશ્વદેવસ્તથૈવ ચ ।
સમઞ્જો વિશ્રુતો યસ્તુ હ્યજિહ્મશ્ચારિમર્દ્દનઃ

આયુર્દાનો મહામાનો દિવ્યમાનસ્તથૈવ ચ ।
અજેયશ્ચ મહાભાગો યવીયાંશ્ચ મહાબલઃ

હોતા યજ્વા તથા હ્યેતે પરિક્રાન્તાઃ પરાવતાઃ ।
ઇત્યેતા દેવતા હ્યાસન્મનોઃ સ્વારોચિષાન્તરે

સોમપાસ્તુ તદા હ્યેતાશ્ચતુર્વિશતિ દેવતાઃ ।
તેષામિન્દ્રસ્તદા હ્યાસીદ્વિપશ્ચિલ્લોકવિશ્રુતઃ

ઊર્જા વસિષ્ઠપુત્રશ્ચ સ્તંબઃ કાશ્યપ એવ ચ ।
ભાર્ગવશ્ચ તધા પ્રામ ઋષભોંઽઙ્ગિરસસ્તથા

પૌલસ્ત્યશ્ચૈવ દત્તો ઽત્રિરાત્રેયો નિશ્ચલસ્તથા ।
પૌલહો ઽથાર્વરીવાંશ્ચ એતે સપ્તર્ષયસ્તથા

ચૈત્રઃ કિંપુરુષ શ્ચૈવ કૃતાન્તો વિભૃતો રવિઃ ।
બૃહદુક્થો નવઃ સેતુઃ શ્રુતશ્ચેતિ નવ સ્મૃતાઃ

મનોઃ સ્વારોચિષસ્યૈતે પુત્રા વંશકરાઃ પ્રભો ।
પુરાણે પરિસંખ્યાતા દ્વિતીયં વૈ તદન્તરમ્

સપ્તર્ષયો મનુર્દેવાઃ પિતરશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।
મૂલં મન્વન્તરસ્યૈતે તેષાં ચૈવાન્વયાઃ પ્રજાઃ

ઋષીણાં દેવતાઃ પુત્રાઃ પિતરો દેવસૂનવઃ ।
ઋષયો દેવપુત્રાશ્ચ ઇતિ શાસ્ત્રે વિનિશ્ચયઃ

મનોઃ ક્ષત્રં વિશશ્ચૈવ સપ્તર્ષિભ્યો દ્વિજા તયઃ ।
એતન્મન્વન્તરં પ્રોક્તં સમાસાચ્ચ ન વિસ્તરાત્

સ્વાયંભુવે ન વિસ્તારો જ્ઞેયઃ સ્વારોચિષસ્ય ચ ।
ન શક્યો વિસ્તરસ્તસ્ય વક્તું વર્ષશતૈરપિ

પુનરુક્તબહુત્વાત્તુ પ્રજાનાં વૈ કુલેકુલે ।
તૃતીયે ત્વથ પર્યાયે ઉત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ

પઞ્ચ દેવગણા પ્રોક્તાસ્તાન્વક્ષ્યામિ નિબોધત ।
સુધામાનશ્ચ યે દેવા યે ચાન્યે વશવર્ત્તિનઃ

પ્રતર્દનાઃ શિવાઃ સત્યાગણા દ્વાદશકાઃ સ્મૃતાઃ ।
સત્યો ધૃતિર્દમો દાન્તઃ ક્ષમઃ ક્ષામો ધ્વનિઃ શુચિઃ

ઇષોર્જ્જશ્ચ તથા શ્રેષ્ઠઃ સુપર્ણો દ્વાદશસ્તથા ।
ઇત્યેતે દ્વાદશ પ્રોક્તાઃ સુધામાનસ્તુ નામભિઃ

સહસ્રધારો વિશ્વાયુઃ સમિતારો વૃહદ્વસુઃ ।
વિશ્વધા વિશ્વકર્મા ચ માનસસ્તુ વિરાજસઃ

જ્યોતિશ્ચૈવ વિભાસશ્ચ કીર્ત્તિતા વંશવર્તિનઃ ।
અવધ્યો ઽવરતિર્દેવો વસુર્ધિષ્ણ્યો વિભાવસુઃ

વિત્તઃ ક્રતુઃ સુધર્મા ચ ધૃતધર્મા યશસ્વિજઃ ।
રથોર્મિઃ કેતુમાઞ્છ્ચૈવ કીર્ત્તિતાસ્તુ પ્રતર્દનાઃ

હંસસ્વારૌ વદાન્યૌ ચ પ્રતર્દનયશસ્કરૌ ।
સુદાનો વસુદાનશ્ચ સુમઞ્જસવિષાવુભૌ

યમો વહ્નિર્ યતિશ્ચૈવ સુચિત્રઃ સુતપાસ્તથા ।
શિવા હ્યેતે તુ વિજ્ઞેયા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ

સત્યાનામપિ નામાનિ નિબોધત યથાતથમ્ ।
દિક્પતિર્વાક્પતિશ્ચૈવ વિશ્વઃ શંભુસ્તથૈવ ચ

સ્વમૃડીકો દિવિશ્ચૈવ વર્ચોધામા બૃહદ્વપુઃ ।
અશ્વશ્ચૈવ સદશ્વશ્ચ ક્ષેમાનન્દૌ તથૈવ ચ

સત્યા હ્યેતે પરિક્રાન્તા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ ।
ઇત્યેતા દેવતા હ્યાસન્નૌત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ

તેષામિન્દ્રસ્તુ દેવાનાં સુશાન્તિર્નામ વિશ્રુતઃ ।
પુત્રાસ્ત્તવઙ્ગિરસસ્તે વૈ ઉત્તમસ્ય પ્રજાપતેઃ

વશિષ્ઠપુત્રાઃ સપ્તાસન્વાશિષ્ઠા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ।
સપ્તર્ષયસ્તુ તે સર્વ ઉત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ

આચશ્ચ પરશુશ્ચૈવ દિવ્યો દિવ્યૌષધિર્નયઃ ।
દેવામ્વુજશ્ચાપ્રતિમૌ મહોત્સાહો ગજસ્તથા

વિનીતશ્ચ સુકેતુશ્ચ સુમિત્રઃ સુમતિઃ શ્રુતિઃ ।
ઉત્તમસ્ય મનોઃ પુત્રાસ્ત્રયોદશ મહાત્મનઃ

એતે ક્ષત્રપ્રણેતારસ્તૃતીયં ચૈતદન્તરમ્ ।
ઔત્તમઃ પરિસંખ્યાતઃ સર્ગઃ સ્વારોચિષેણ તુ

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ તામસસ્ય નિબોધત ।
ચતુર્થે ત્વથ પર્યાયે તામસસ્યાતરે મનોઃ

સત્યાઃ સુરૂપાઃ સુધિયો હરયશ્ચ ગણાઃ સ્મૃતાઃ ।
પુલસ્ત્યપુત્રાસ્તે દેવાસ્તામસસ્યાન્તરે મનોઃ

ગણસ્તુ તેષાં દેવાનામેકૈકઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં પ્રતીયેત ઋષયઃ પ્રતિજાનતે

સપ્રમાણાસ્તુ શીર્ષણ્યં મનશ્ચૈવાષ્ટમં તથા ।
ઇન્દ્રિયાણિ તથા દેવા મનોસ્તસ્યાન્તરે સ્મૃતાઃ

તેષાં બભૂવ દેવાનાં શિબિરિન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
સપ્તર્ષયોંઽતરે યે ચ તાન્નિબોધત સત્તમાઃ

કાવ્ય આઙ્ગિરસશ્ચૈવ કાશ્યપઃ પૃથુરેવ ચ ।
અત્રેયસ્ત્વગ્નિરિત્યેવ જ્યોતિર્ધામા ચ ભાર્ગવઃ

પૌલહશ્ચરકશ્ચાત્ર વાશિષ્ઠઃ પીવરસ્તથા ।
ચૈત્રસ્તથૈવ પૌલસ્ત્ય ઋષયસ્તામસેંઽતરે

જાનુજઙ્ઘસ્તથા શાન્તિર્નરઃ ખ્યાતિઃ શુભસ્તથા ।
પ્રિયભૃત્યો પરીક્ષિચ્ચ પ્રસ્થલો ઽથ દૃઢેષુધિઃ

કૃશાશ્વઃ કૃતબન્ધુશ્ચ તામસસ્ય મનોઃ સુતાઃ ।
પઞ્ચમેત્વથ પર્યાયે મનોઃ સ્વારોચિષેંઽતરે

ગુણાસ્તુ યે સમાખ્યાતા દેવાનાં તાન્નિબોધત ।
અમિતાભા ભૂતરયો વૈકુણ્ઠાઃ સસુમેધસઃ

વરિષ્ઠાશ્ચ શુભાઃ પુત્રા વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
ચતુર્દશ તુ ચત્વારો ગણાસ્તેષાં સુભાસ્વરાઃ

ઉગ્રઃ પ્રજ્ઞો ઽગ્નિભાવશ્ચ પ્રજ્યોતિશ્ચામૃતસ્તથા ।
સુમતિર્વા વિરાવશ્ચ ધામા નાદઃ શ્રવાસ્તથા

વૃત્તિરાશી ચ વાદશ્ચ શબરશ્ચ ચતુર્દશ ।
અમિતાભાઃ સ્મૃતા હ્યેતે દેવાઃ સ્વારોચિષેંઽતરે

મતિશ્ચ સુમતિશ્ચૈવ ઋતસત્યૌ તથૈધનઃ ।
અધૃતિર્વિધૃતિશ્ચૈવ દમો નિયમ એવ ચ

વ્રતો વિષ્ણુઃ સહશ્ચૈવ દ્યુતિમાન્સુશ્રવાસ્તથા ।
ઇત્યેતાનીહ નામાનિ આભૂતયસાં વિદુઃ

વૃષો ભેત્તા જયો ભીમઃ શુચિર્દાન્તો યશો દમઃ ।
નાથો વિદ્વાનજેયશ્ચ કૃશો ગૌરો ધ્રુવસ્તથા

કીર્ત્તિતાસ્તુ વિકુણ્ઠા વૈ સુમેધાંસ્તુ નિબોધત ।
મેધા મેધા તિથિશ્ચૈવ સત્યમેધાસ્તથૈવ ચ

પૃશ્નિમેધાલ્પમેધાશ્ચ ભૂયોમેધાશ્ચ યઃ પ્રભુઃ ।
દીપ્તિમેધા યશોમેધા સ્થિરમેધાસ્તથૈવ ચ

સર્વમેધા સુમેધાશ્ચ પ્રતિમેધાશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ ।
મેધજા મેધહન્તા ચ કીર્ત્તિતાસ્તે સુમેધસઃ

વિભુરિન્દ્રસ્તથા તેષામાસીદ્વિ ક્રાન્તપૌરુષઃ ।
પૌલસ્ત્યો દવબાહુશ્ચ સુધામા નામ કાશ્યપઃ

હિરણ્યરોમાઙ્ગિરસો વેદશ્રીશ્ચૈવ ભાર્ગવઃ ।
ઊર્ધ્વબાહુશ્ચ વાશિષ્ઠઃ પર્જન્યઃ પૌલહસ્તથા

સત્યનેત્રસ્તથાત્રેય ઋષયો રૈવતેંઽતરે ।
મહાવીર્યઃ સુસંભાવ્યઃ સત્યકો હરહા શુચિઃ

બલબન્ધુર્નિરામિત્રઃ કંબુઃ શૃગો ધૃતવ્રતઃ ।
રૈવતસ્ય ચ પુત્રાસ્તે પઞ્ચમં વૈ તદન્તરમ્

સ્વારોચિષશ્ચોત્તમો ઽપિ તામસો રૈવતસ્તથા ।
પ્રિયવ્રતાન્વયા હ્યેતે ચત્વારો મનવઃ સ્મૃતાઃ

ષષ્ઠે ખલ્વપિ પર્યાયે દેવા યે ચાક્ષુષેંઽતરે ।
આદ્યાઃ પ્રસૂતા ભાવ્યશ્ચ પૃથુકાશ્ચ દિવૌકસઃ

મહાનુભાવા લેખાસ્છ પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ ।
દિવૌકસઃ સર્વ એવ પ્રોચ્યન્તે માતૃનામભિઃ

અત્રેઃ પુત્રસ્ય નપ્તારો હ્યારણ્યસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
ગણસ્તુ તેષાં દેવાનામેકૈકો હ્યષ્ટકઃ સ્મૃતઃ

અન્તરિક્ષો વસુર્હવ્યો હ્યતિથિશ્ચ પ્રિયવ્રતઃ ।
શ્રોતા મન્તાનુમન્તા ચ ત્વાદ્યા હ્યેતે પ્રકીર્ત્તિતાઃ

શ્યેનભદ્રસ્તથા ચૈવ શ્વેતચક્ષુર્મહાયશાઃ ।
સુમનાશ્ચ પ્રચેતાશ્ચ વનેનઃ સુપ્રચેત્સૌ

મુનિશ્ચૈવ મહાસત્ત્વઃ પ્રસૂતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
વિજયઃ સુજયશ્ચૈવ મનસ્યોદૌ તથૈવ ચ

મતિઃ પરિમતિશ્ચૈવ વિચેતાઃ પ્રિયનિશ્ચયઃ ।
ભવ્યા હ્યેતે સ્મૃતા દેવાઃ પૃથુકાંશ્ચ નિબોધત

ઓજિષ્ઠઃ શકુનો દેવો વાનત્દૃષ્ટસ્તથૈવ ચ ।
સત્કૃતઃ સત્યદૃષ્ટિશ્ચ જિગીષુર્વિજયસ્તથા

અજિતશ્ચ મહાભાગઃ પૃથુકાસ્તે દિવૌકસઃ ।
લેશાસ્તથા પ્રવક્ષ્યામિ નામતસ્તાન્નિબોધત

મનોજવઃ પ્રઘાસશ્ચ પ્રચેતાશ્ચ મહાયશાઃ ।
ધ્રુવો ધ્રુવક્ષિતિશ્ચૈવ અત્યુતશ્ચૈવ વીર્યવાન્

યુવના બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લેખાઃ સંપરિકીર્ત્તિતાઃ ।
મનોજવો મહાવીર્યસ્તેષામિન્દ્રસ્તદાભવત્

ઉત્તમો ભાર્ગવશ્ચૈવ હવિષ્માનઙ્ગિરઃસુતઃ ।
સુધામા કાશ્યપશ્ચૈવ વશિષ્ઠો વિરજાસ્તથા

અતિનામા ચ પૌલસ્ત્યઃ સહિષ્ણુઃ પૌલહસ્તથા ।
મધુરાત્રેય ઇત્યેતે સપ્ત વૈ ચાક્ષુષેંઽતરે

ઊરુઃ પુરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્કૃતિઃ ।
અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશચેતિ તે નવ

અભિમન્યુશ્ચ દશમો નાડ્વલેયા મનોઃ સુતાઃ ।
ચાક્ષુષસ્ય સુતાઃ હ્યેતે ષષ્ઠં ચૈવ તદન્તરમ્

વૈવસ્વતેન સંખ્યાતસ્તત્સર્ગઃ સાંપ્રતેન તુ ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ

ઋષય ઊચુઃ
ચાક્ષુષઃ કસ્ય દાયાદઃ સંભૂતઃ સક્ય વાન્વયે ।
તસ્યાન્વવાયે યે ઽપ્યન્યેતાન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્

સૂત ઉવાચ
ચાક્ષુષસ્ય વિસર્ગં તુ સમાસાચ્છૃણુત દ્વિજાઃ ।
યસ્યાન્વવાયે સંભૂતઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્

પ્રજાનાં પતયશ્ચાન્યે દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્તથા ।
ઉત્તાનપાદં જગ્રાહ પુત્રમત્રિપ્રજાપતિઃ

દત્તકઃ સ તુ પુત્રો ઽસ્ય રાજા હ્યાસીત્પ્રજાપતિઃ ।
સ્વાયંભુવેન મનુના દત્તો ઽત્રેઃ કારણં પ્રતિ

મન્વન્તરમથાસાદ્ય ભવિષ્યચ્ચાક્ષુષસ્ય હ ।
ષષ્ઠં તદનુ વક્ષ્યામિ ઉપોદ્ધાતેન વૈ દ્વિજાઃ

ઉત્તાનપાદાચ્ચતુરઃ સૂનૃતાસૂત ભામિની ।
ધર્મસ્ય કન્યા સુશ્રોણી સૂનૃતા નામ વિશ્રુતા

ઉત્પન્ના જાપિ ધર્મેમ ધ્રુવસ્ય જનની શુભા ।
ધર્મસ્ય પત્ન્યાં લક્ષ્મયાં વૈ ઉત્પન્ના સા શુચિસ્મિતા

ધ્રુવં ચ કીર્ત્તિમન્તં ચ ત્વાયુષ્મન્તં વસું તથા ।
ઉત્તાનપાદો ઽજનયત્કન્યે દ્વે ચ શુચિસ્મિતે

સ્વરામનસ્વિની ચૈવ તયોઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ દશ દિવ્યાનિ વીર્યવાન્

તપસ્તેપે નિરાહારઃ પ્રાર્થયન્વિપુલં યશઃ ।
ત્રેતાયુગે તુ પ્રથમે પૌત્રઃ સ્વાયંભુવસ્ય તુ

આત્માનં ધારયન્યોગાન્પ્રાર્થયન્સુમહદ્યશઃ ।
તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતો જ્યોતિષાં સ્થાનમુત્તમમ્

આભૂતસંપ્લવાદ્દિવ્યમસ્તોદયવિવાર્જિતમ્ ।
તસ્યાતિમાત્રામૃદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય તુ

દૈત્યા સુરાણામાચાર્યઃ શ્લોકમપ્યુશાના જગૌ ।
અહો ઽસ્ય તપસો વીર્યમહો શ્રુતમહો વ્રતમ્

કૃત્વા યદેનમુપરિ ધ્રુવં સપ્તર્ષયઃ સ્થિતાઃ ।
દ્રુવે ત્રિદિવમાસક્તમીશ્વરઃ સ દિવસ્પતિઃ

ધ્રુવાત્સૃષ્ટિં ચ ભવ્યં ચ ભૂમિસ્તૌ સુષુવે નૃપૌ ।
સ્વાં છાયામાહ વૈ સૃષ્ટિર્ભવનારીતિ તાં પ્રભુઃ

સત્યાભિવ્યહૃતેસ્તસ્ય સદ્યઃ સ્ત્રી સાભવત્તદા ।
દિવ્યસંહનના છાયા દિવ્યાભરણભૂષિતા

છાયાયાં સૃષ્ટિરાધત્ત પઞ્ચ પુત્રાનકલ્મષાન્ ।
પ્રાજીનગર્ભં વૃષભં વૃકઞ્ચ વૃકલં ધૃતિમ્

પત્ની પ્રાચીનગર્ભસ્ય સુવર્ચા સુષુવે નુપમ્ ।
નામ્નોદારધિયં પુત્રમિન્દ્રો યઃ પૂર્વજન્મનિ

સંવત્સરસહસ્રાન્તે સકૃદાહારમાહરન્ ।
એવં મન્વન્તરં યુક્ત ઇન્દ્રત્વં પ્રાપ્તવાન્પ્રભુઃ

ઉદારધેઃ સુતં ભદ્રાજનયત્સા દિવઞ્જયમ્ ।
રિપું રિપુઞ્જયાજ્જજ્ઞે વરાઙ્ગી તુ દિવઞ્જયાત્

રિપોરાધત્ત બૃહતી વક્ષુષં સર્વતેજસમ્ ।
તસ્ય પુત્રો મનુર્વિદ્વાન્ બ્રહ્મક્ષત્ત્રપ્રવત્તકઃ ।
વ્યજીજનત્પુષ્કરિણી વારુણી ચાક્ષુષં મનુમ્

ઋષય ઊચુઃ
પ્રજાપતેઃ સુતા કસ્માદ્વારુણી પ્રોચ્યતે ઽનઘ ।
એતદાચક્ષ્વ તત્વેન કુશલો હ્યસિ વિસ્તરે

સૂત ઉવાચ
અરણ્યસ્યોદકઃ પુત્રો વરુણત્વમુપાગતઃ ।
તેન સા વારુણી જ્ઞેયા ભ્રાત્રા ખ્યાતિમુપાગતા

મનોરજાયન્ત દશ નડ્વલાયાં સુતાઃ શુભાઃ ।
કન્યાયાં સુમહાવીર્યા વિરજસ્ય પ્રજાપતેઃ

ઊરુઃ પુરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્કૃતિઃ ।
અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ વૈ નવ

અભિમન્યુશ્ચ દશમો નડ્વલાયાં મનોઃ સુતાઃ ।
ઊરોરજનયત્પુત્રાન્ષડાગ્નેયી મહાપ્રભાન્

અઙ્ગં સુમનસં ખ્યાતિઙ્ગયં શુક્રં વ્રજાજિનૌ ।
અઙ્ગાત્સુનીથાપત્યંવૈ વેનમેકં વ્યજાયત

તસ્યાપરાધાદ્વેનસ્ય પ્રકોપસ્તુ મહાનભૂત્ ।
પ્રજાર્થમૃષયો યસ્યમમન્થુર્દક્ષિણાં કરમ્

જનિતસ્તસ્ય પાણૌ તુ મથિતે રૂપવાન્પૃથુઃ ।
જનયિત્વા સુતં તસ્ય પૃથું પ્રથિતપૌરુષમ્

અબ્રુ વંસ્ત્વેષ વો રાજા ઋષયો મુદિતાઃ પ્રજાઃ ।
સ ધન્વી કવચી જજ્ઞે તેજસા નિર્દહન્નિવ

વૃત્તીનામેષ વો દાતા ભવિષ્યતિ નરાધિપઃ ।
પૃથુર્વૈન્યસ્તદા લોકાન્રરક્ષ ક્ષત્રપૂર્વજઃ

રાજસૂયાભિષિક્તાનામાદ્યસ્સ વસુધાધિપઃ ।
તસ્ય સ્તવાર્થમુત્પન્નૌ નિપુણૌ સૂતમાગધૌ

તેનેયં ગૌર્મહારાજ્ઞા દુગ્ધા સસ્યાનિ ધીમતા ।
પ્રજાનાં વૃત્તિકામાનાં દેવૈશ્ચર્ષિગણૈઃ સહ

પિતૃભિર્ દાનવૈશ્ચૈવ ગન્ધર્વૈશ્ચાપ્સરોગણૈઃ ।
સર્પૈઃ પુણ્યજનૈશ્ચૈવ પર્વતૈર્વૃક્ષવીરુધૈઃ

તેષુ તેષુ તુ પાત્રેષુ દુહ્યમાના વસુંધરા ।
પ્રાદાદ્યથેપ્સિ તં ક્ષીરં તેન પ્રાણાનધારયન્

શાંશપાયન ઉવાચ
વિસ્તરેણ પૃથોર્જન્મ કીર્ત્તયસ્વ મહાવ્રત ।
યથા મહાત્મના તેન પૂર્વં દુગ્ધા વસુંધરા

યથા દેવૈશ્ચ નાગૈશ્ચ યથા બ્રહ્મર્ષિભિઃ સહ ।
યક્ષૈ રાક્ષસગન્ધર્વૈરપ્સરોભિર્યથા પુરા

યથા યથા ચ વૈ સૂત વિધિના યેન યેન ચ ।
તેષાં પાત્રવિશેષાંશ્ચ દોગ્ધારં ક્ષીરમેવ ચ

તથા વત્સવિશેષાંશ્ચ ત્વંનઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।
યથા ક્ષીરવિશેષાંશ્ચ સર્વાનેવાનુપૂર્વશઃ

યસ્મિંશ્ચ કારણે પાણિર્વનસ્ય મથિતઃ પુરા ।
કુદ્ધૈર્મહર્ષિભિઃ પૂર્વૈઃ કારણં બ્રૂહિ તદ્ધિ નઃ

સૂત ઉવાચ
કથયિષ્યામિ વો વિપ્રાઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય સંભવમ્ ।
એકાગ્રાઃ પ્રયતાશ્ચૈવ શુશ્રૂષધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ

નાશુદ્ધાય ન પાપાય નાશિષ્યાયાહિતાય ચ ।
વર્ત્તનીયમિદં બ્રહ્મ નાવ્રતાય કથઞ્ચન

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સંમિતમ્ ।
રહસ્યમૃષિભિઃ પ્રોક્તં શૃણુયાદ્યો ઽનસૂયકઃ

યશ્ચૈવં શ્રાવયેન્મર્ત્યઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય સંભવમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ન સ શોચેત્કૃતાકૃતમ્

ગોપ્તા ધર્મસ્ય રાજાસૌ બભૂવાત્રિસમઃ પ્રભુઃ ।
અત્રિવંશસમુત્પન્નો હ્યઙ્ગો નામ પ્રજાપતિઃ

તસ્ય પુત્રો ઽભવદ્વેનો નાત્યર્થં ધાર્મિકસ્તથા ।
જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં પ્રજાપતિઃ

સ માતામહદોષેણ વેનઃ કાલાત્મ જાત્મજઃ ।
સ ધર્મં વૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામાલ્લોકેષ્વર્તત

સ્થાપનાં સ્થાપયામાસ ધર્માયેતાં સ પાર્થિવઃ ।
વેદશાસ્ત્રાણ્યતિક્રમ્ય સો ઽધર્મે નિરતો ઽભવત્

નિઃસ્વાધ્યાયવષ્ટ્કારે તસ્મિન્રાજ્યં પ્રશાસતિ ।
ન પિબન્તિ તદા સોમં મહાયજ્ઞેષુ દેવતાઃ

ન યષ્ટવ્યં ન દાતવ્યમિતિ તસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
આસીત્પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે

અહમીજ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ યજ્ઞે દેવદ્વિજાતિભિઃ ।
મયિ યજ્ઞા વિધાતવ્યા મયિ હોતવ્યમિત્યપિ

તમતિક્રાન્તમર્યાદમવદાનસુસંવૃતમ્ ।
ઊચુર્મહર્ષયઃ સર્વે મરીચિપ્રમુખાસ્તદા

વયં દીક્ષાં પ્રવેક્ષ્યામઃ સંવત્સરશતં નૃપ ।
ત્વં મા કાર્ષીરધર્મં વૈ નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ

નિધને સંપ્રસૂતસ્ત્વં પ્રજાપતિરસંશયઃ ।
પાલયિષ્યે પ્રજાશ્ચેતિ પૂર્વં તે સમયઃ કૃતઃ

તાં સ્તથા વાદિનઃ સર્વાન્બ્રહ્મર્ષીનબ્રવીત્તદા ।
વેનઃ પ્રહસ્ય દુર્બુદ્ધિર્વિદિતેન ચ કોવિદઃ

સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં કસ્ય વા મયા ।
વીર્યણ તપસા સત્યૈર્મયા વા કઃ સમો ભુવિ

મન્દાત્માનો ન નૂનં માં યૂયં જાનીત તત્ત્વતઃ ।
પ્રભવં સર્વલોકાનાં ધર્માણાં ચ વિશેષતઃ

ઇચ્છન્દહેયં પૃથિવીં પ્લાવયેયં જલેન વા ।
સૃજેયં વા ગ્રસેયં વા નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યદા ન શક્યતે સ્તંભાદાનાર્ય્યભૃશસંહિતઃ ।
અનુનેતું તદા વેનસ્તતઃ ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ

નિગૃહ્ય તં ચ બાહુભ્યાં વિસ્ફુરન્તં મહા બલમ્ ।
તતો ઽસ્ય વામહસ્તં તે મમન્થુર્ભૃશકોપિતાઃ

તસ્માત્પ્રમથ્યમાનાદ્વૈ જજ્ઞ પૂર્વમિતિ શ્રુતિઃ ।
હ્રસ્વો ઽતિમાત્રં પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ચાપિ બભૂવ હ

સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિશ્ચૈવ તસ્થિવાનાકુલેન્દ્રિયઃ ।
તમાર્ત્તં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્યબ્રુવન્કિલ

નિષાદવંશકર્તાસૌ બભૂવાનન્તવિક્રમઃ ।
ધીવરાનસૃજચ્ચાપિ વેનકલ્મષસંભવાન્

યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્તંબુરાસ્તુબુરાઃ ખશાઃ ।
અધર્મરુચયશ્ચાપિ વિદ્ધિ તાન્વેનકલ્મષાન્

પુનર્મહર્ષયસ્તસ્ય પાણિં વેનસ્ય દક્ષિણમ્ ।
અરણીમિવ સંરબ્ધા મમન્થુર્જાતમન્યવઃ

પૃથુસ્તસ્માત્સમુત્પન્નઃ કરાજ્જલજસન્નિભાત્ ।
પૃથોઃ કરતલાદ્વાપિ યસ્માજ્જાતઃ પૃષુસ્તતઃ

દીપ્યમાનશ્ચ વપુષા સાક્ષાદગ્નિરિવ જ્વલન્ ।
આદ્યમાજગવં નામ ધનુર્ગૃહ્ય મહારવમ્

શારાંશ્ચ બિભ્રદ્રક્ષાર્થ કવચં ચ મહાપ્રભમ્ ।
તસ્મિઞ્જા તે ઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ

સમાપેતુર્મહારાજં વેનશ્ચ ત્રિદિવં ગતઃ ।
સમુત્પન્નેન રાજર્ષિઃ સત્પુત્રેણ મહાત્મના

ત્રાતઃ સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ પુન્નામ્નો નરકાત્તદા ।
તં નદ્યશ્ચ સમુદ્રાશ્ચ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ

અભિષેકાય તોયં ચ સર્વ એવોપત સ્થિરે ।
પિતામહશ્ચ ભગવાનઙ્ગિરોભિઃ સહામરૈઃ

સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ જઙ્ગમાનિ ચ સર્વશઃ ।
સમાગમ્ય તદા વૈન્યમભ્ય ષિઞ્ચન્નરાધિપમ્

મહતા રાજરાજેન પ્રજાપાલં મહાદ્યુતિમ્ ।
સો ઽભિષિક્તો મહારાજો દેવૈરઙ્ગિરસઃ સુતૈઃ

આદિ રાજો મહાભાગઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
પિત્રાપરઞ્જિતાસ્તસ્ય પ્રજાસ્તેનાનુરઞ્જિતાઃ

તતો રાજેતિ નામાસ્ય હ્યનુરાગાદજાયત ।
આપસ્તસ્તંભિરે તસ્ય સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ

પર્વતાશ્ચાવદીર્યન્ત ધ્વજભઙ્ગશ્ચ નાભવત્ ।
અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિદ્ધ્યન્ત્યન્નાનિ ચિન્તયા

સર્વકામદુઘા ગાવઃ પૃટકે પુટકે મધુ ।
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ યજતસ્તસ્ય વૈ મખે

સોમે સુતે સમુ ત્પન્નઃ સૂતઃ સૌત્યે તદાહનિ ।
તસ્મિન્નેવં સમુત્પન્ને પુનર્જજ્ઞે ઽથ માગધઃ

સામગેષુ ચ ગાયત્સુ શુભાણ્ડે વૈશ્વદેવિકે ।
સમાગતે સમુત્પન્નસ્તસ્માન્માગધ ઉચ્યતે

ઐન્દ્રેણ હવિષા ચાપિ હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતેઃ ।
જુહાવેન્દ્રાય દૈવેન તતઃ સૂતો વ્યજાયત

પ્રમાદસ્તત્ર સંજજ્ઞ પ્રાયશ્ચિત્તં ચ કર્મસુ ।
શિષ્યહવ્યેન યત્પૃક્તમભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ

અધરોત્તરચારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતમ્ ।
યચ્ચ ક્ષત્રાત્સમભવદ્બ્રાહ્મણ્યાં હીનયોનિતઃ

સૂતઃ પૂર્વેણ સાધર્મ્યાત્તુલ્યધર્મઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
મધ્યમો હ્યેષ સૂતસ્ય ધર્મઃ ક્ષેત્રોપજીવનમ્

રથનાગાશ્વચરિતં જઘન્યં ચ ચિકિત્સિતમ્ ।
પૃથુસ્તવાર્થં તૌ તત્ર સમાહૂતૌ મહર્ષિભિઃ

તાવૂચુર્મુનયઃ સર્વે સ્તૂયતામેષ પાર્થિવઃ ।
કર્મૈતદનુરૂપં ચ પાત્રં ચાયં નરાધિપઃ

તાવૂચતુસ્તતઃ સર્વાંસ્તાનૃષીન્સૂતમાગધૌ ।
આવાં દેવાનૃષીંશ્ચૈવ પ્રીણયાવઃ સ્વકર્મતઃ

ન ચાસ્ય વિદ્વો વૈ કર્મ ન તથા લક્ષણં યશઃ ।
સ્તોત્રં યેનાસ્ય કુર્યાવ પ્રોચુસ્તેજસ્વિનો દ્વિજાઃ

એષ કર્મરતો નિત્યં સત્યવાક્સંયતેન્દ્રિયઃ ।
જ્ઞાનશીલો વદાન્યશ્ચ સંગ્રામેષ્વપરજિતઃ

ઋષિભિસ્તૌ નિયુક્તૌ તુ ભવિષ્યૈઃ સ્તૂયતામિતિ ।
યાનિ કર્માણિ કૃતવાન્ પૃથુઃ પશ્ચાન્મહાબલઃ

તાનિ ગીતનિબદ્ધાનિ હ્યસ્તુતાં સૂતમાગધૌ ।
તતસ્તવાન્તે સુપ્રીતઃ પૃથુઃ પ્રાદાત્પ્રજેશ્વરઃ

અનૂપદેશં સૂતાય મગધં માગધાય ચ ।
તદાદિ પૃથિવીપાલાઃ સ્તૂયન્તે સૂતમાગધૈઃ

આશીર્વાદૈઃ પ્રબોધ્યન્તે સૂતમાગધબન્દિભિઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતાઃ પ્રજા ઊચુર્મહર્ષયઃ

એષ વૃત્તિપ્રદો વૈન્યો ભવિષ્યતિ નરાધિપઃ ।
તતો વૈન્યં મહાભાગં પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ

ત્વં નો વૃત્તિં વિધત્સ્વેતિ મહાર્ષિવચ નાત્તદા ।
સો ઽભિદ્રુતઃ પ્રજાભિસ્તુ પ્રજાહિતચિકીર્ષયા

ધનુર્ગૃહીત્વા બાણાંશ્ચ વસુધામાદ્રવદ્બલી ।
તતો વૈન્યભયત્રસ્તા ગૌર્ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્મહી

તાં પૃથુર્ધનુરાદાય દ્રવન્તીમન્વધાવત ।
સા લોકાન્બ્રહ્મલોકાદીન્ગત્વા વૈન્યભયાત્તદા

સંદદર્શાગ્રતો વૈન્યં કાર્મુકોદ્યતપાણિકમ્ ।
જ્વલદ્ભિર્નિશિતૈર્બાણૈર્દીપ્તતેજસમચ્યુતમ્

મહાયોગં મહાત્માનં દુર્દ્ધર્ષમમરૈરપિ ।
અલબન્તી તુ સા ત્રાણં વૈન્યમેવાન્વપદ્યત

કૃતાઞ્જલિપુટા દેવી પૂજ્યા લોકૈસ્ત્રિભિઃ સાદા ।
ઉવાચ વૈનં નાધર્મઃ સ્ત્રીવધે પરિપશ્યતિ

કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા યા વર્દ્ધિતા મયા ।
મયિ લોકાઃ સ્થિતા રાજન્મયેદં ધાર્યતે જગત્

મત્કૃતે ન વિનશ્યેયુઃ પ્રજાઃ પાર્થિવ વર્દ્ધિતાઃ ।
સ માં નર્હસિ વૈ હન્તું શ્રેયસ્ત્વં ચ ચિકીર્ષસિ

પ્રજાનાં પૃથિવીપાલ શૃણુ ચેદં વચો મમ ।
ઉપાયતઃ સમારબ્ધા સર્વે સિદ્ધ્યન્ત્યુપક્રમાઃ

હત્વાપિ માં ન શક્તસ્ત્વં પ્રજાનાં પાલને નૃપ ।
અન્તર્ભૂતા ભવિષ્યામિ જહિ કોપં મહાદ્યુતે

અવધ્યશ્ચ સ્ત્રિયઃ પ્રાહુસ્તિર્યગ્યોનિગતેષ્વપિ ।
સત્ત્વષુ પૃથિવીપાલ ધમ ન ત્યક્તુમર્હસિ

એવં બહુવિધં વાક્યં શ્રુત્વા તસ્યા મહામનાઃ ।
ક્રોધં નિગૃહ્ય ધર્માત્મા વસુધામિદમબ્રવીત્

એકસ્યાર્થાય યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય ચ ।
એકં પ્રાણી બહૂન્વાપિ કર્મ તસ્યાસ્તિ પાતકમ્

યસ્મિંસ્તુ નિહતે ભદ્રે જીવન્તે બહવઃ સુખમ્ ।
તસ્મિન્હતે નાસ્તિ શુભે પાતકં ચોપપાતકમ્

સો ઽહં પ્રજાનિમિત્તં ત્વાં હનિષ્યામિ વસુન્ધરે ।
યદિ મે વચનં નાદ્ય કરિષ્યસિ જગદ્ધિતમ્

ત્વાં નિહત્યાશુ બાણેન મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્ ।
આત્માનં પ્રથયિત્વેહ પ્રજા ધારયિતા સ્વયમ્

સા ત્વં વચનમાસ્થાય મમ ધર્મભૃતાં વરે ।
સંજીવય પ્રજા નિત્યં શક્તા હ્યસિ ન સંશયઃ

દુહિતૃત્વં ચ મે ગચ્છ ચૈવમેતમહં શરમ્ ।
નિયચ્છેયં ત્વદ્વધાર્થમુદ્યન્તં ઘોરદર્શનમ્

પ્રત્યુવાચ તતો વૈન્યમેવમુક્તા સતી મહી ।
સર્વમેતદહં રાજન્વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ

વત્સં તુ મમ તં પશ્ય ક્ષરેયં યેન વત્સલા ।
સમાં ચ કુરુ સર્વત્ર માં ત્વં ધર્મ્મભૃતાં વર ।
યથા વિસ્પન્દમાનં મે ક્ષીરં સર્વત્ર ભાવયેત્

સૂત ઉવાચ
તત ઉત્સારયામાસ શિલાજાલનિ સર્વશઃ ।
ધનુષ્કોટ્યા તથા વૈન્યસ્તેન શૈલા વિવર્દ્ધિતાઃ

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ વિષમાસીદ્વસુન્ધરા ।
સ્વભાવેના ભવત્તસ્યાઃ સમાનિ વિષમાણિ ચ

ન હિ પૂર્વનિસર્ગે વૈ વિષમે પૃથિવીતલે ।
પ્રવિભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વાપિ વિદ્યતે

ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષં ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ ।
ચાક્ષુષસ્યાન્તરે પૂર્વમાસીદેતત્પુરા કિલ

વૈવસ્વતેંઽતરે તસ્મિન્સર્વ સ્યૈતસ્ય સંભવઃ ।
સમત્વં યત્ર યત્રાસીદ્ભૂમેઃ કસ્મિંશ્ચિદેવ હિ

તત્ર તત્ર પ્રજાસ્તા વૈ નિવસંતિ ચ સર્વશઃ ।
આહારઃ ફલ મૂલે તુ પ્રજાનામભવત્કિલ

કૃચ્છ્રેણૈવ તદા તાસામિત્યેવમનુશુશ્રુમ ।
વૈન્યાત્પ્રભૃતિ લોકે ઽસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય સંભવઃ

સ કલ્પયિત્વા વત્સં તુ ચાક્ષુષં મનુમીશ્વરઃ ।
પૃથુર્દુદોહ સસ્યાનિ સ્વે તલે પૃથિવીં તતઃ

તેનાન્નેન તતસ્તા વૈ વર્ત્તયન્તિ શુભાઃ પ્રજાઃ ।
ઋષિભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુંધરા

વત્સઃ સોમસ્ત્વભૂત્તેષાં દોગ્ધા ચાપિ બૃહસ્પતિઃ ।
છન્દાસિપાત્રમાસીત્તુ ગાયત્ર્યાદીનિ સર્વશઃ

ક્ષીરમાસીત્તદા તેષાં તપો બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।
પુનસ્તતો દેવગણૈઃ પુરન્દરપુરોગમૈઃ

સૌવર્ણં પાત્રમાદાય દુગ્ધા સંશ્રૂયતે મહી ।
વત્સસ્તુ મઘવાનાસીદ્દોગ્ધા ચ સવિતા વિભુઃ

ક્ષીરમૂર્જં ચ મધુ ચ વર્ત્તન્તે તેન દેવતાઃ ।
પિતૃભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા

રાજતં પાત્રમાદાય સ્વધામાશુ વિતૃપ્તયે ।
વૈવસ્વતો યમસ્ત્વાસીત્તેષાં વત્સઃ પ્રતાપવાન્

અન્તકશ્ચાભવદ્દોગ્ધા પિતૄણાં બલવાન્પ્રભુઃ ।
અસુરૈઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા

આયસં પાત્રમાદાય કિલ માયશ્ચ સર્વશઃ ।
વિરોચનસ્તુ પ્રાહ્રાદિર્વત્સસ્તેષાં મહાયશાઃ

ત્રત્વિગ્દ્વિમૂર્દ્ધા દૈત્યાનાં દોગ્ધાભૂદ્દિતિનન્દનઃ ।
પાયસા તે ચ માયાભિઃ સર્વે માયાવિનો ઽસુરાઃ

વર્ત્તયન્તિ મહાવીર્યાસ્તદેષાં પરમં બલમ્ ।
નાગૈસ્તુ શ્રૂયતે દુગ્ધા વત્સં કૃત્વા તુ તક્ષકમ્

અલાબ5પાત્રમાદાય વિષં ક્ષીરં તદા મહી ।
તેષાં વૈ વાસુકિર્દેગ્ધા કાદ્રવેયઃ પ્રતાપવાન્

નાગાનાં વૈ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્પાણાં ચૈવ સર્વશઃ ।
તેનૈવ વર્ત્તયન્ત્યુગ્રા મહાકાયા વિષોલ્બણાઃ

તદાહારાસ્તદાચારાસ્ત દ્વીર્યાસ્તદુપાશ્રયાઃ ।
આમપાત્રે પુનર્દુગ્ધા ત્વન્તર્ધાનપ્રિયં મહી

વત્સં વૈશ્રવણં કૃત્વા યક્ષૈઃ પુણ્યજનૈસ્તથા ।
દોગ્ધા રજતનાભસ્તુ પિતા મણિધરસ્ય યઃ

યજ્ઞાત્મજો મહાતેજા વશી ચ સુમહાયશાઃ ।
તેન તે વર્ત્તયન્તીતિ પરમર્થતયા ચ હ

રાક્ષસૈશ્ચ પિશાચૈશ્ચ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા ।
બ્રહ્મા બ્રાહ્યાસ્તુ વૈ દોગધા તેષામાસીત્કુબેરકઃ

વત્સઃ સુમાલી બલવાન્ક્ષીરં રુધિરમેવ ચ ।
કપાલપાત્રે નિર્દુગ્ધા હ્યન્તર્દ્ધનં ચ રાક્ષસૈઃ

તેન ક્ષીરેણ રક્ષાંસિ વર્ત્તયન્તીહ સર્વશઃ ।
પદ્મપાત્રે પુનર્દુગ્ધા ગન્ધર્વૈશ્ચાપ્સ રોગણૈઃ

વત્સં ચિત્રરથં કૃત્વા શુચીન્ગન્ધામહી તદા ।
તેષાં વસુરુચિસ્ત્વાસીદ્દોગ્ધા પુત્રો મુનેઃ શુભઃ

ગન્ધર્વરાજો ઽતિબલો મહાત્મા સૂર્યસન્નિભઃ ।
શૈલૈશ્ચ શ્રૂયતે દુગ્ધા પુનર્દેવી વસુન્ધરા

તદૌષધીર્મૂર્તિમતી રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
વત્સસ્તુ હિમવાનાસીદ્દોગ્ધા મેરુર્મહાગિરિઃ

પાત્રં તુ શૈલમેવાસીત્તેન શૈલાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
શ્રૂયતે વૃક્ષવીરુદ્ભિઃ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા

પાલાશં પાત્રમાદાય છિન્નદગ્ધપ્રરોહણમ્ ।
કામધુક્ પુષ્પિતઃ શાલઃ પ્લક્ષો વત્સો યશસ્વિનામ્

સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી પૃથિવી ભૂતભાવિની ।
સૈવ ધાત્રી વિધાત્રી ચ ધારણી ચ વસુન્ધરા

દુગ્ધા હિતાર્થં લોકાનાં પૃથુનેતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ