Brahmanda Purana · Chapter 1.33
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yugaprajālakṣaṇamṛṣipravaravarṇanaṃ ca nāma dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
ṛṣikāṇāṃ sutāścāpi vijñeyā ṛṣiputrakāḥ /
brāhyaṇānāṃ pravaktāro nāmataśca nibodhata
sapradhānāḥ pravakṣyante samāsācca śrutarṣayaḥ /
bahvṛco bhārgavaḥ pailaḥ sāṃkṛtyo jājalistathā
saṃdhyāstirmāṭharaścaiva yājñavalkyaḥ parāśaraḥ /
upamanyurindrapramatirmāḍūkiḥ śākaliśca saḥ
bāṣkaliḥ śokapāṇiśca nailaḥ pailo 'lakastathā /
pannagāḥ pakṣagantāśca ṣaḍaśītiḥ śrutarṣayaḥ
ete dvijātayo mukhyā bahvṛcānāṃ śrutarṣayaḥ /
vaiśaṃpāyanalauhityau kaṇṭhakālāvaśāvadhaḥ
śyāmāpatiḥ palāḍuśca ālaṃbiḥ kamalāpatiḥ /
teṣāṃ śiṣyāḥ praśiṣyāśca ṣaḍaśīti śrutarṣayaḥ
ete dvijarṣayaḥ proktāścarakādhvaryavo dvijāḥ /
caiminiḥ sabharadvājaḥ kāvyaḥ pauṣyañjireva ca
hiraṇyanābhaḥ kauśilyo laugākṣiḥ kusumistathā /
laṅgalī śālihotraśca śaktirājaśca bhārgavaḥ
sāmagānāmathācārya ailo rājā purūravāḥ /
ṣaṭcatvāriṃśadanye vai teṣāṃ śiṣyāḥ śrutarṣayaḥ
kauśītiḥ kaṅkamudgaśca kuṇḍakaḥ saparāśaraḥ /
lobhālobhaśca dharmātmā tathā brahma balaśca saḥ
kranthalo 'tho madagalo mārkaṇḍeyo 'tha dharmavit /
ityete navatirjñeyā hotravadbrahmacāriṇaḥ
carakādhvaryavaścāpi hyanumaṃntraṃ tu brāhmaṇam /
calūbhiḥ sumatiścaiva tathā devavaraśca yaḥ
anukṛṣṇastathāyuśca anubhūmistathaiva ca /
tathāprītaḥ kṛśāśvaśva sumūlirbāṣkalistathā
carakādhvaryakādhvaryunamasyurbrahmacāriṇaḥ /
vaiyāsakiḥ śuko vidvāṃllaukirbhūriśravāstathā
somāviratunāntakyastathā dhaumyaśca kāśyapaḥ /
āraṇyā ilakaścaiva upamanyurvidastathā
bhārgavo madhukaḥ piṅgaḥ śveta ketustathaiva ca /
prajādarpaḥ kahoḍaśca yājñavalkyo 'tha śaunakaḥ
anaṅgo niratālaśca madhyamādhvaryavastute /
aditirdevamātā ca jalāpā caiva mānavī
urvaśī viśvayoṣā ca hyapsaraḥpravare śubhe /
mudgalā cātujīvaiva tārā caiva yaśasvinī
prātimedhī ca mārgā ca sujātā ca mahātapā /
lopāmudrā ca dharmajñā yā ca kośītikā smṛtā
etāśca brahmavādinya apsaro rūpaṃsamatāḥ /
ityetā mukhyaśaḥ proktā mayā ca ṛṣiputrakāḥ
vaidaśākhāpraṇayanāstataste ṛṣayaḥ smṛtāḥ /
īśvarā mantravaktāra ṛṣayo hyṛṣikāstathā
ṛṣiputrāḥ pravaktaraḥ kalpānāṃ brāhmaṇasya tu /
īśvarāṇāmṛṣīṇāṃ ca ṛṣikāṇāṃ sahātmajaiḥ
tathā vākyāni janīṣva yathaiṣāṃ mantradṛṣṭayaḥ /
tatrājñāyuktamadvaitaṃ dīptaṃ gaṃbhīraśabdavat
atyantamaparokṣaṃ ca liṅgaṃ nāma tathaiva ca /
sarvabhūtānyabhūtaṃ ca paridānaṃ ca yadbhavet
kvacinniruktaproktārthaṃ vākyaṃ svāyaṃbhuvaṃ viduḥ /
yatkiñcinmantrasaṃyuktaṃ tatra nāmavibhaktibhiḥ
pratyakṣābhihitaṃ caivamṛṣīṇāṃ vacanaṃ matam /
naigamairvividhaiḥ śabdairnipātairbahulaṃ ca yat
yaccāpyasti mahadvākyamṛṣīkāṇāṃ vacaḥ smṛtam /
avispaṣṭapadaṃ yacca yacca syādbahusaṃśayam
ṛṣiputravacastadvai sarvāśca paridevatāḥ /
hetudṛṣṭānta bahulaṃ citraśabdamapārthakam
sarvāstu tamaśaktaṃ ca vākyametattu mānuṣam /
miśrā iti samākhyātāḥ prabhāvādṛṣitāṃ gātāḥ
samutkarṣāya karṣābhyāṃ jātivyatyāsasaṃbhavāḥ /
bhūtabhavyabhavajjñāna janmaduḥkhacikitsanam
miśrāṇāṃ tadbhavedvākyaṃ gurorbalapravarttanam /
dharmaśāstrapraṇetāro mahimnā sarvagāśca vai
tapaḥprakarṣaḥ sumahānyeṣāṃ te ṛṣayaḥ smṛtāḥ /
bṛhaspatiśca śukraśca vyāsaḥ sārasvatastathā
vyāsāḥ śāstrapraṇayanā vedavyāsa iti smṛtāḥ /
yasmādavārajāḥ saṃtaḥ pūrvebhyo medhayādhikāḥ
aiśvaryeṇa ca saṃpannāstataste ṛṣayaḥ smṛtāḥ /
yasminkālo na caṃ vayaḥ pramāṇamṛṣibhāvane
dṛśyate hi pumānkaścitkaścijjyeṣṭhatamo dhiyā /
yasmādbuddhyā ca varṣīyānbalo 'pi śrutavānṛṣiḥ
yaḥ kaścitpādavānmadhye prayukto 'kṣara saṃpadā /
viniyuktāvasānāṃ tu tāmṛcaṃ paricakṣate
yaḥ kaścitkaraṇairmantro na ca pādakṣarairmitaḥ /
atiyuktāvasānaṃ ca tadyajurvai pracakṣate
hrīṅkāraḥ praṇavo gītaḥ prastāvaśca caturthakam /
pañcamaḥ pratihotraśca ṣaṣṭhamāhurupadravam
nidhanaṃ saptamaṃ sāmnaḥ saptavindhya midaṃ smṛtam /
pañcavindhya iti proktaṃ hrīṅkāraḥ praṇavādṛte
brahmaṇe dharmamatyuktau yattadā jñāpyater'thataḥ /
āśāstistu prasaṃkhyātā vilāpaḥ paridevanā
krodhādvā dveṣaṇāccaiva praśrākhyānaṃ tathaiva ca /
etattu sarvavidyānāṃ vihitaṃ mantralakṣaṇam
mantrā navavidhāḥ proktā ṛgyajuḥ sāmalakṣaṇāḥ /
mūrtirnindā praśaṃsā cākrośastoṣastathaiva ca
praśrānujñāstathākhyānamāśāsmatividhayo matāḥ /
mantrabhedāṃśca vakṣyāmi caturviśatilakṣaṇān
praśaṃsā stutirākrośo nindā ca paridevanā /
abhiśāpo viśāpaśca praśnaḥ prativacastathā
āśīryajñastathākṣepa arthākhyānaṃ ca saṃkathā /
viyogā hyabhiyogāśca kathā saṃsthā varaśca vai
pratiṣedhopa deśau ca namaskāraḥ spṛhā tathā /
vilāpaśceti mantrāṇāṃ caturviṃśatiruddhṛtāḥ
ṛṣibhiryajñatattvajñairvihitaṃ brahmaṇaṃ purā /
hetu rnirvacanaṃ nindā praśastiḥ saṃśayo nidhiḥ
purākṛtipurākalpau vyavadhāraṇakalpanā /
upamā ca daśaite vai vidhayo brāhmaṇasya tu
lakṣaṇaṃ brāhmaṇasyainadvihitaṃ sarvaśākhināma /
heturhanteḥ smṛto dhātoryannihantyuditaṃ paraiḥ
athavārthe pariprāpte hino tergatikarmaṇā /
tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇam
nindāṃ tāmāhurāyāryā yaddoṣe nindanaṃ vacaḥ /
prapūrvācchaṃsaterdhātoḥ praśaṃsāguṇavattayā
idaṃ tvidamidaṃ naidamityaniścitya saṃśayam /
idamevaṃ vidhātavyamityayaṃ vidhirucyate
anyasyānyasya cauktiryā budhaiḥ soktā purākṛtiḥ /
yo hyatyantaparokṣārthaḥ sa purākalpa ucyate
purātikrāntavācitvātpurākalpasya kalpa nām /
mantrabrāhmaṇakalpaiśca nigamaiḥ śuddhavistaraiḥ
aniścitya kṛtāmāhurvyavadhāraṇakalpanām /
yathā hīdaṃ tathā tadvai idaṃ caiva tathaiva tat
ityevameṣā hyupamā daśamo brāhmaṇasya tu /
ityetadbrahmaṇasyādau vihitaṃ rakṣaṇaṃ budhaiḥ
tasya tadvidbhiruddiṣṭā vyākhyāmyanupadaṃ dvijaiḥ /
mantrāṇāṃ kalpanā caiva vidhidṛṣṭiṣu karmasu
mantro mantrayaterddhātorbrāhmaṇo brāhmaṇena tu /
alpākṣaramasaṃdigdhaṃ sāravadviśvatomukham /
astobhamanavadyaṃ ca sūtraṃ sūtravido viduḥ
Original text: Brahmāṇḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0