બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.33

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે યુગપ્રજાલક્ષણમૃષિપ્રવરવર્ણનં ચ નામ દ્વાત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
ઋષિકાણાં સુતાશ્ચાપિ વિજ્ઞેયા ઋષિપુત્રકાઃ ।
બ્રાહ્યણાનાં પ્રવક્તારો નામતશ્ચ નિબોધત

સપ્રધાનાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે સમાસાચ્ચ શ્રુતર્ષયઃ ।
બહ્વૃચો ભાર્ગવઃ પૈલઃ સાંકૃત્યો જાજલિસ્તથા

સંધ્યાસ્તિર્માઠરશ્ચૈવ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પરાશરઃ ।
ઉપમન્યુરિન્દ્રપ્રમતિર્માડૂકિઃ શાકલિશ્ચ સઃ

બાષ્કલિઃ શોકપાણિશ્ચ નૈલઃ પૈલો ઽલકસ્તથા ।
પન્નગાઃ પક્ષગન્તાશ્ચ ષડશીતિઃ શ્રુતર્ષયઃ

એતે દ્વિજાતયો મુખ્યા બહ્વૃચાનાં શ્રુતર્ષયઃ ।
વૈશંપાયનલૌહિત્યૌ કણ્ઠકાલાવશાવધઃ

શ્યામાપતિઃ પલાડુશ્ચ આલંબિઃ કમલાપતિઃ ।
તેષાં શિષ્યાઃ પ્રશિષ્યાશ્ચ ષડશીતિ શ્રુતર્ષયઃ

એતે દ્વિજર્ષયઃ પ્રોક્તાશ્ચરકાધ્વર્યવો દ્વિજાઃ ।
ચૈમિનિઃ સભરદ્વાજઃ કાવ્યઃ પૌષ્યઞ્જિરેવ ચ

હિરણ્યનાભઃ કૌશિલ્યો લૌગાક્ષિઃ કુસુમિસ્તથા ।
લઙ્ગલી શાલિહોત્રશ્ચ શક્તિરાજશ્ચ ભાર્ગવઃ

સામગાનામથાચાર્ય ઐલો રાજા પુરૂરવાઃ ।
ષટ્ચત્વારિંશદન્યે વૈ તેષાં શિષ્યાઃ શ્રુતર્ષયઃ

કૌશીતિઃ કઙ્કમુદ્ગશ્ચ કુણ્ડકઃ સપરાશરઃ ।
લોભાલોભશ્ચ ધર્માત્મા તથા બ્રહ્મ બલશ્ચ સઃ

ક્રન્થલો ઽથો મદગલો માર્કણ્ડેયો ઽથ ધર્મવિત્ ।
ઇત્યેતે નવતિર્જ્ઞેયા હોત્રવદ્બ્રહ્મચારિણઃ

ચરકાધ્વર્યવશ્ચાપિ હ્યનુમંન્ત્રં તુ બ્રાહ્મણમ્ ।
ચલૂભિઃ સુમતિશ્ચૈવ તથા દેવવરશ્ચ યઃ

અનુકૃષ્ણસ્તથાયુશ્ચ અનુભૂમિસ્તથૈવ ચ ।
તથાપ્રીતઃ કૃશાશ્વશ્વ સુમૂલિર્બાષ્કલિસ્તથા

ચરકાધ્વર્યકાધ્વર્યુનમસ્યુર્બ્રહ્મચારિણઃ ।
વૈયાસકિઃ શુકો વિદ્વાંલ્લૌકિર્ભૂરિશ્રવાસ્તથા

સોમાવિરતુનાન્તક્યસ્તથા ધૌમ્યશ્ચ કાશ્યપઃ ।
આરણ્યા ઇલકશ્ચૈવ ઉપમન્યુર્વિદસ્તથા

ભાર્ગવો મધુકઃ પિઙ્ગઃ શ્વેત કેતુસ્તથૈવ ચ ।
પ્રજાદર્પઃ કહોડશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽથ શૌનકઃ

અનઙ્ગો નિરતાલશ્ચ મધ્યમાધ્વર્યવસ્તુતે ।
અદિતિર્દેવમાતા ચ જલાપા ચૈવ માનવી

ઉર્વશી વિશ્વયોષા ચ હ્યપ્સરઃપ્રવરે શુભે ।
મુદ્ગલા ચાતુજીવૈવ તારા ચૈવ યશસ્વિની

પ્રાતિમેધી ચ માર્ગા ચ સુજાતા ચ મહાતપા ।
લોપામુદ્રા ચ ધર્મજ્ઞા યા ચ કોશીતિકા સ્મૃતા

એતાશ્ચ બ્રહ્મવાદિન્ય અપ્સરો રૂપંસમતાઃ ।
ઇત્યેતા મુખ્યશઃ પ્રોક્તા મયા ચ ઋષિપુત્રકાઃ

વૈદશાખાપ્રણયનાસ્તતસ્તે ઋષયઃ સ્મૃતાઃ ।
ઈશ્વરા મન્ત્રવક્તાર ઋષયો હ્યૃષિકાસ્તથા

ઋષિપુત્રાઃ પ્રવક્તરઃ કલ્પાનાં બ્રાહ્મણસ્ય તુ ।
ઈશ્વરાણામૃષીણાં ચ ઋષિકાણાં સહાત્મજૈઃ

તથા વાક્યાનિ જનીષ્વ યથૈષાં મન્ત્રદૃષ્ટયઃ ।
તત્રાજ્ઞાયુક્તમદ્વૈતં દીપ્તં ગંભીરશબ્દવત્

અત્યન્તમપરોક્ષં ચ લિઙ્ગં નામ તથૈવ ચ ।
સર્વભૂતાન્યભૂતં ચ પરિદાનં ચ યદ્ભવેત્

ક્વચિન્નિરુક્તપ્રોક્તાર્થં વાક્યં સ્વાયંભુવં વિદુઃ ।
યત્કિઞ્ચિન્મન્ત્રસંયુક્તં તત્ર નામવિભક્તિભિઃ

પ્રત્યક્ષાભિહિતં ચૈવમૃષીણાં વચનં મતમ્ ।
નૈગમૈર્વિવિધૈઃ શબ્દૈર્નિપાતૈર્બહુલં ચ યત્

યચ્ચાપ્યસ્તિ મહદ્વાક્યમૃષીકાણાં વચઃ સ્મૃતમ્ ।
અવિસ્પષ્ટપદં યચ્ચ યચ્ચ સ્યાદ્બહુસંશયમ્

ઋષિપુત્રવચસ્તદ્વૈ સર્વાશ્ચ પરિદેવતાઃ ।
હેતુદૃષ્ટાન્ત બહુલં ચિત્રશબ્દમપાર્થકમ્

સર્વાસ્તુ તમશક્તં ચ વાક્યમેતત્તુ માનુષમ્ ।
મિશ્રા ઇતિ સમાખ્યાતાઃ પ્રભાવાદૃષિતાં ગાતાઃ

સમુત્કર્ષાય કર્ષાભ્યાં જાતિવ્યત્યાસસંભવાઃ ।
ભૂતભવ્યભવજ્જ્ઞાન જન્મદુઃખચિકિત્સનમ્

મિશ્રાણાં તદ્ભવેદ્વાક્યં ગુરોર્બલપ્રવર્ત્તનમ્ ।
ધર્મશાસ્ત્રપ્રણેતારો મહિમ્ના સર્વગાશ્ચ વૈ

તપઃપ્રકર્ષઃ સુમહાન્યેષાં તે ઋષયઃ સ્મૃતાઃ ।
બૃહસ્પતિશ્ચ શુક્રશ્ચ વ્યાસઃ સારસ્વતસ્તથા

વ્યાસાઃ શાસ્ત્રપ્રણયના વેદવ્યાસ ઇતિ સ્મૃતાઃ ।
યસ્માદવારજાઃ સંતઃ પૂર્વેભ્યો મેધયાધિકાઃ

ઐશ્વર્યેણ ચ સંપન્નાસ્તતસ્તે ઋષયઃ સ્મૃતાઃ ।
યસ્મિન્કાલો ન ચં વયઃ પ્રમાણમૃષિભાવને

દૃશ્યતે હિ પુમાન્કશ્ચિત્કશ્ચિજ્જ્યેષ્ઠતમો ધિયા ।
યસ્માદ્બુદ્ધ્યા ચ વર્ષીયાન્બલો ઽપિ શ્રુતવાનૃષિઃ

યઃ કશ્ચિત્પાદવાન્મધ્યે પ્રયુક્તો ઽક્ષર સંપદા ।
વિનિયુક્તાવસાનાં તુ તામૃચં પરિચક્ષતે

યઃ કશ્ચિત્કરણૈર્મન્ત્રો ન ચ પાદક્ષરૈર્મિતઃ ।
અતિયુક્તાવસાનં ચ તદ્યજુર્વૈ પ્રચક્ષતે

હ્રીઙ્કારઃ પ્રણવો ગીતઃ પ્રસ્તાવશ્ચ ચતુર્થકમ્ ।
પઞ્ચમઃ પ્રતિહોત્રશ્ચ ષષ્ઠમાહુરુપદ્રવમ્

નિધનં સપ્તમં સામ્નઃ સપ્તવિન્ધ્ય મિદં સ્મૃતમ્ ।
પઞ્ચવિન્ધ્ય ઇતિ પ્રોક્તં હ્રીઙ્કારઃ પ્રણવાદૃતે

બ્રહ્મણે ધર્મમત્યુક્તૌ યત્તદા જ્ઞાપ્યતેર્ઽથતઃ ।
આશાસ્તિસ્તુ પ્રસંખ્યાતા વિલાપઃ પરિદેવના

ક્રોધાદ્વા દ્વેષણાચ્ચૈવ પ્રશ્રાખ્યાનં તથૈવ ચ ।
એતત્તુ સર્વવિદ્યાનાં વિહિતં મન્ત્રલક્ષણમ્

મન્ત્રા નવવિધાઃ પ્રોક્તા ઋગ્યજુઃ સામલક્ષણાઃ ।
મૂર્તિર્નિન્દા પ્રશંસા ચાક્રોશસ્તોષસ્તથૈવ ચ

પ્રશ્રાનુજ્ઞાસ્તથાખ્યાનમાશાસ્મતિવિધયો મતાઃ ।
મન્ત્રભેદાંશ્ચ વક્ષ્યામિ ચતુર્વિશતિલક્ષણાન્

પ્રશંસા સ્તુતિરાક્રોશો નિન્દા ચ પરિદેવના ।
અભિશાપો વિશાપશ્ચ પ્રશ્નઃ પ્રતિવચસ્તથા

આશીર્યજ્ઞસ્તથાક્ષેપ અર્થાખ્યાનં ચ સંકથા ।
વિયોગા હ્યભિયોગાશ્ચ કથા સંસ્થા વરશ્ચ વૈ

પ્રતિષેધોપ દેશૌ ચ નમસ્કારઃ સ્પૃહા તથા ।
વિલાપશ્ચેતિ મન્ત્રાણાં ચતુર્વિંશતિરુદ્ધૃતાઃ

ઋષિભિર્યજ્ઞતત્ત્વજ્ઞૈર્વિહિતં બ્રહ્મણં પુરા ।
હેતુ ર્નિર્વચનં નિન્દા પ્રશસ્તિઃ સંશયો નિધિઃ

પુરાકૃતિપુરાકલ્પૌ વ્યવધારણકલ્પના ।
ઉપમા ચ દશૈતે વૈ વિધયો બ્રાહ્મણસ્ય તુ

લક્ષણં બ્રાહ્મણસ્યૈનદ્વિહિતં સર્વશાખિનામ ।
હેતુર્હન્તેઃ સ્મૃતો ધાતોર્યન્નિહન્ત્યુદિતં પરૈઃ

અથવાર્થે પરિપ્રાપ્તે હિનો તેર્ગતિકર્મણા ।
તથા નિર્વચનં બ્રૂયાદ્વાક્યાર્થસ્યાવધારણમ્

નિન્દાં તામાહુરાયાર્યા યદ્દોષે નિન્દનં વચઃ ।
પ્રપૂર્વાચ્છંસતેર્ધાતોઃ પ્રશંસાગુણવત્તયા

ઇદં ત્વિદમિદં નૈદમિત્યનિશ્ચિત્ય સંશયમ્ ।
ઇદમેવં વિધાતવ્યમિત્યયં વિધિરુચ્યતે

અન્યસ્યાન્યસ્ય ચૌક્તિર્યા બુધૈઃ સોક્તા પુરાકૃતિઃ ।
યો હ્યત્યન્તપરોક્ષાર્થઃ સ પુરાકલ્પ ઉચ્યતે

પુરાતિક્રાન્તવાચિત્વાત્પુરાકલ્પસ્ય કલ્પ નામ્ ।
મન્ત્રબ્રાહ્મણકલ્પૈશ્ચ નિગમૈઃ શુદ્ધવિસ્તરૈઃ

અનિશ્ચિત્ય કૃતામાહુર્વ્યવધારણકલ્પનામ્ ।
યથા હીદં તથા તદ્વૈ ઇદં ચૈવ તથૈવ તત્

ઇત્યેવમેષા હ્યુપમા દશમો બ્રાહ્મણસ્ય તુ ।
ઇત્યેતદ્બ્રહ્મણસ્યાદૌ વિહિતં રક્ષણં બુધૈઃ

તસ્ય તદ્વિદ્ભિરુદ્દિષ્ટા વ્યાખ્યામ્યનુપદં દ્વિજૈઃ ।
મન્ત્રાણાં કલ્પના ચૈવ વિધિદૃષ્ટિષુ કર્મસુ

મન્ત્રો મન્ત્રયતેર્દ્ધાતોર્બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણેન તુ ।
અલ્પાક્ષરમસંદિગ્ધં સારવદ્વિશ્વતોમુખમ્ ।
અસ્તોભમનવદ્યં ચ સૂત્રં સૂત્રવિદો વિદુઃ