બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.31

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે યજ્ઞપ્રવર્ત્તનં નામ ત્રિશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
અત ઊર્દ્ધં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાપરસ્ય વિધિં પુનઃ ।
તત્ર ત્રેતાયુગે ક્ષીણે દ્વાપરં પ્રતિપદ્યતે

દ્વાપરાદૌ પ્રજાનાં તુ સિદ્ધિસ્ત્રેતાયુગે તુ યા ।
પરિવૃત્તે યુગે તસ્મિંસ્તતસ્તાભિઃ પ્રણશ્યતિ

તતઃ પ્રવર્ત્તતે તાસાં પ્રજાનાં દ્વાપરે પુનઃ ।
સંભેદશ્ચૈવ વર્ણાનાં કાર્યાણાં ચ વિપર્યયઃ

યજ્ઞાવધારણં દણ્ડો મદો દંભઃ ક્ષમા બલમ્ ।
એષા રજસ્તમોયુક્તા પ્રવૃત્તિર્દ્વાપરે સ્મૃતા

આદ્યે કૃતે યો ધર્મો ઽસ્તિ સ ત્રેતાયાં પ્રવર્ત્તતે ।
દ્વાપરે વ્યાકુલીભૂત્વા પ્રણશ્યતિ કલૌ યુગે

વર્ણાનાં વિપરિધ્વંસઃ સંકીયત તથાશ્રમાઃ ।
દ્વૈવિધ્યં પ્રતિપદ્યેતેયુગે તસ્મિઞ્છ્રુતિ સ્મૃતી

દ્વૈધાત્તથા શ્રુતિસ્મૃત્યોર્નિશ્ચયો નાધિગમ્યતે ।
અનિશ્ચયાધિગમનાદ્ધર્મતત્ત્વં ન વિદ્યતે

ધર્માસત્ત્વેન મિત્રાણાં મતિભેદો ભવેન્નૃણામ્ ।
પરસ્પરવિભિન્નૈસ્તૈદૃષ્ટીનાં વિભ્રમેણ ચ

અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ નિશ્ચયો નાધિગમ્યતે ।
કારણાનાં ચ વૈકલ્પ્યાત્કાર્યાણાં ચાપ્યનિશ્ચયાત્

મતિભેદેન તેષાં વૈ દૃષ્ટીનાં વિભ્રમો ભવેત્ ।
તતો દૃષ્ટિવિભન્નૈસ્તુ કૃતં શાસ્ત્રાકુલં ત્વિદમ્

એકો વેદશ્ચતુષ્પાદ્ધિ ત્રેતાસ્વિહ વિધીયતે ।
સંક્ષયાદાયુપશ્ચૈવ વ્યસ્યતે દ્વાપરેષુ ચ

ઋષિમન્ત્રાત્પુનર્ભેદાદ્ભિદ્યતે દૃષ્ટિવિભ્રમૈઃ ।
મન્ત્રબ્રાહ્મણવિન્યાસૈઃ સ્વરવર્ણવિપર્યયૈઃ

સંહિતા ઋગ્યજુઃસામ્નાં સંપઠ્યન્તે મહર્ષિભિઃ ।
સામાન્યા વૈકૃતાશ્ચૈવ દૃષ્ટિભિન્ને ક્વચિત્ક્વચિત્

બ્રાહ્મણં કલ્પસૂત્રાણિ મન્ત્રપ્રવચનાનિ ચ ।
અન્યે ઽપિ પ્રસ્થિતાસ્તાન્વૈ કેચિત્તાન્પ્રત્યવસ્થિતાઃ

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે નિવર્ત્તન્તે કલૌ યુગે ।
એકમાધ્વર્યવં ત્વાસીત્પુનર્દ્વૈધમજાયત

સામાન્યવિપરીતાર્થૈઃ કૃતશાસ્ત્રાકુલં ત્વિદમ્ ।
આધ્વર્યવસ્ય પ્રસ્થાનૈર્બહુધા વ્યાકુલીકૃતૈઃ

તથૈવાથર્વઋક્સામ્નાં વિકલ્પૈશ્ચાપિ સંજ્ઞયા ।
વ્યાકુલેદ્વાપરે નિત્યં ક્રિયતે ભિન્ન દર્શનૈઃ

તેષાં ભેદાઃ પ્રતીભેદા વિકલ્પાશ્ચાપિ સંખ્યાયા ।
દ્વાપરે સંપ્રવર્ત્તતે વિનશ્યન્તિ તતઃ કલૌ

તેષાં વિપર્યયોત્પન્ના ભવન્તિ દ્વાપરે પુનઃ ।
અવૃષ્ટિર્મરણં ચૈવ તથૈવ વ્યાધ્યુપદ્રવાઃ

વાઙ્મનઃ કર્મર્જેદુઃખૈર્નિર્વેદો જાયતે પુનઃ ।
નિર્વેદાજ્જાયતે તેષાં દુઃખમોક્ષવિચારણા

વિચારણાચ્ચ વૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્દોષદર્શનમ્ ।
દોષદર્શનતસ્ચૈવ દ્વાપરે ઽજ્ઞાનસંભવઃ

તેષામ જ્ઞાનિનાં પૂર્વમાદ્યે સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ।
ઉત્પદ્યન્તે હિ શાસ્ત્રાણાં દ્વાપરે પરિપન્થિનઃ

આયુર્વેદવિકલ્પશ્ચ હ્યગાનાં જ્યોતિષસ્ય ચ ।
અર્થશાસ્ત્રવિકલ્પાશ્ચ હેતુશાસ્ત્રવિકલ્પનમ્

પ્રક્રિયાકલ્પસૂત્રાણાં ભાષ્યવિદ્યાવિકલ્પનમ્ ।
સ્મૃતિશાસ્ત્રપ્રભેદશ્ચ પ્રસ્થાનાનિ પૃથક્પૃથક્

દ્વાપરેષ્વભિવર્ત્તન્તે મતિભેદાશ્રયાન્નૃણામ્ ।
મનસા કર્મણા વાચા કૃચ્છ્રાદ્વાર્તા પ્રસિદ્ધ્યતિ

દ્વાપરે સર્વભૂતાનાં કાયક્લેશપુરસ્કૃતા ।
લોભો વૃત્તિર્વણિક્પૂર્વા તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ

વેદશાસ્ત્રપ્રણયનં ધર્માણાં સંકરસ્તથા ।
વર્ણાશ્રમપરિધ્વંસઃ કામક્રોધૌ તથૈવ ચ

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે રાગો લોભો વધસ્તથા ।
વેદં વ્યાસશ્ચતુર્દ્ધા તુ વ્યસ્યતે દ્વાપરાદિષુ

નિઃશેષે દ્વાપરે તસ્મિંસ્તસ્ય સંધ્યા તુ યાદૃશી ।
પ્રતિષ્ઠતે ગુણૈર્હીનો ધર્મો ઽસૌ દ્વાપરસ્ય તુ

તથૈવ સંધ્યા પાદેન હ્યઙ્ગઃ સંધ્યા ઇતીષ્યતે ।
દ્વાપરસ્યાવશેષેણ તિષ્યસ્ય તુ નિબોધત

દ્વાપરસ્યાશસેષણ પ્રતિપત્તિઃ કલેરપિ ।
હિંસાસૂયાનૃતં માયા વધશ્ચૈવ તપસ્વિનામ્

એતે સ્વભાવાસ્તિષ્યસ્ય સાધયન્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ ।
એષ ધર્મઃ કૃતઃ કૃત્સ્નો ધર્મશ્ચ પરિહીયતે

મનસા કર્મણા સ્તુત્યા વાર્તા સિધ્યતિ વા ન વા ।
કલૌ પ્રમારકી રોગઃ સતતં ક્ષુદ્ભયાનિ ચ

અનાવૃષ્ટિભયં ઘોરં દેશાનાં ચ વિપર્યયઃ ।
ન પ્રમાણં સ્મૃતેરસ્તિ તિષ્યે લોકેષુ વૈ યુગે

ગર્ભસ્થો મ્રિયતે કશ્ચિદ્યૌવ નસ્થસ્તથાપરઃ ।
સ્થવિરાઃ કે ઽપિ કૌમારે મ્રિયન્તે વૈ કલૌ પ્રજાઃ

દુરિષ્ટૈર્દુરધીતૈશ્ચ દુષ્કૃતૈશ્ચ દુરાગમૈઃ ।
વિપ્રાણાં કર્મદોષૈસ્તૈઃ પ્રજાનાં જાયતે ભયમ્

હિંસા માયા તથેર્ષ્યા ચ ક્રોધો ઽસૂયા ક્ષમા નૃષુ ।
તિષ્યે ભવન્તિ જન્તૂનાં રાગો લોભશ્ચ સર્વશઃ

સંક્ષોભો જાયતે ઽત્યથૈ કરિમાસાદ્ય વૈ યુગમ્ ।
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે વૈ પરમાયુસ્તદા નૃણામ્

નાધીયતે તદા વેદાન્ન યજં તે દ્વિજાતયઃ ।
ઉત્સીદન્તિ નરાશ્ચૈવ ક્ષત્રિયાશ્ચ વિશઃ ક્રમાત્

શૂદ્રાણામન્ત્યયોનેસ્તુ સંબન્ધા બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
ભવન્તીહ કલૌ તસ્મિઞ્છયનાસનભોજનૈઃ

રાજાનઃ શૂદ્રભૂયિષ્ઠાઃ પાખણ્ડાનાં પ્રવર્ત્તકાઃ ।
ગુણહીનાઃ પ્રજાશ્ચૈવ તદા વૈ સંપ્રવર્ત્તતે

આયુર્મેધા બલં રૂપં કુલં ચૈવ પ્રણશ્યતિ ।
શૂદ્રાશ્ચ બ્રાહ્મણાચારાઃ શૂદ્રાચારાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ

રાજવૃત્તાઃ સ્થિતાશ્ચોરા શ્ચોરાચારાશ્ચ પાર્થિવાઃ ।
ભૃત્યા એતે હ્યસુભૃતો યુગાન્તે સમવસ્થિતે

અશીલિન્યો ઽનૃતાશ્ચૈવ સ્ત્રિયો મદ્યામિષપ્રિયાઃ ।
માયાવિન્યો ભવિષ્યન્તિ યુગાન્તે મુનિસત્તમ

એકપત્ન્યો ન શિષ્યન્તિ યુગાન્તે મુનિસત્તમ ।
શ્વાપદપ્રબલત્વં ચ ગવાં ચૈવ હ્યુપક્ષયઃ

સાધૂનાં વિનિવૃત્તિં ચ વિદ્યાસ્તસ્મિન્યુગક્ષયે ।
તદા ધર્મો મહોદર્કે દુર્લભો દાનમૂલવાન્

ચાતુરાશ્રમશૈથિલ્યો ધર્મઃ પ્રવિચરિષ્યતિ ।
તદા હ્યલ્પફલા ભૂમિઃ ક્વચિચ્ચાપિ મહાફલા

ન રક્ષિતારો બોક્તારો બલિભાગસ્ય પાર્થિવાઃ ।
યુગાન્તે ચ ભવિષ્યન્તિ સ્વરક્ષણપરાયણાઃ

અરક્ષિતારો રાજાનો વિપ્રાઃ શૂદ્રોપજીવિનઃ ।
શૂદ્રાભિવાદિનઃ સર્વે યુગાન્તે દ્વિજસત્તમાઃ

અદૃશૂલા જનપદાઃ શિવશૂલા દ્વિજાસ્તથા ।
પ્રમદાઃ કેશશૂલાશ્ચ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે

તપોયજ્ઞફલાનાં ચ વિક્રેતારો દ્વિજોત્તમાઃ ।
યતયશ્ચ ભવિષ્યન્તિ બહવો ઽસ્મિન્કલૌ યુગે

ચિત્રવર્ષી યદા દેવસ્તદા પ્રાહુર્યુગક્ષયમ્ ।
સર્વે વાણિજકાશ્ચા પિ ભવિષ્યન્ત્યધમે યુગે

ભૂયિષ્ઠં કૂટમાનૈશ્ચ પણ્યં વિક્રીણતે જનાઃ ।
કુશીલચર્યાપાખણ્ડૈર્વ્યાધરૂપૈઃ સમાવૃતમ્

પુરુષાલ્પં બહુસ્ત્રીકં યુગાન્તે સમુપસ્થિતે ।
બાહુયાચનકો લોકો ભવિષ્યતિ પરસ્પરમ્

અવ્યાકર્તા ક્રૂરવાક્યા નાર્જવો નાનસૂયકઃ ।
ન કૃતે પ્રતિકર્ત્તા ચ યુગે ક્ષીણે ભવિષ્યતિ

અશઙ્કા ચૈવ પતિતે યુગાન્તે તસ્ય લક્ષણમ્ ।
તતઃ શૂન્ય વસુમતી ભવિષ્યતિ વસુન્ધરા

ગોપ્તારશ્ચાપ્યગોપ્તારઃ પ્રભવિષ્યન્તિ શાસકાઃ ।
હર્ત્તારઃ પરરત્નાનાં પરદારવિમર્શકાઃ

કામાત્માનો દુરાત્માનો હ્યધમાઃ સાહસપ્રિયાઃ ।
પ્રનષ્ટચેષ્ટના ધૂર્ત્તા મુક્તકેશાસ્ત્ત્વશૂલિનઃ

ઊનષોડશવર્ષાશ્ચ પ્રજા યન્તે યુગક્ષયે ।
શુક્લદન્તા જિતાક્ષાશ્ચ મુણ્ડાઃ કાષાયવાસસઃ

શૂદ્રા ધર્મં ચરિષ્યતિ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે ।
સસ્યચોરા ભવિષ્યન્તિ તથા ચૈલાપહારિણઃ

ચોરાચ્ચોરાશ્ચ હર્ત્તારો હર્તુર્હર્ત્તા તથાપરઃ ।
જ્ઞાનકર્મમ્યુપરતે લોકે નિષ્ક્રિયતાં ગતે

કીટમૂષકસર્પાશ્ચ ધર્ષયિષ્યન્તિ માનવાન્ ।
અભીક્ષ્ણં ક્ષેમમારોગ્યં સામર્થ્યં દુર્લભં તથા

કૌશિકાન્પ્રતિવત્સ્યન્તિ દેશાઃ ક્ષુદ્ભયપીડિતાઃ ।
દુઃખેનાભિપ્લુતાનાં ચ પરમાયુઃ શતં તદા

દૃશ્યન્તે ચ ન દૃશ્યન્તે વેદા કલિયુગે ઽખિલાઃ ।
તત્સીદન્તે તથા યજ્ઞાઃ કેવલાધર્મપીડિતાઃ

કાષાયિણો ઽથ નિર્ગ્રન્થા તથા કાપાલિકાશ્ચ હ ।
વેદવિક્રયિમશ્ચન્યે તીર્થવિક્રયિણો ઽપરે

વર્ણાશ્રમાણાં યે ચાન્યે પાખણ્ડાઃ પરિપન્થિનઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે તદા તે વૈ સંપ્રાપ્તે તુ કલૌ યુગે

અધીયતે તદા વેદાઞ્છૂદ્રા ધર્માર્થ કોવિદાઃ ।
યજન્તે ચાશ્વમેધેન રાજાનઃ શૂદ્રયોનયઃ

સ્ત્રીબાલગોવધં કૃત્વા હત્વાન્યે ચ પરસ્પરમ્ ।
અપહત્ય તથાન્યોન્યં સાધયન્તિ તદા પ્રજાઃ

દુઃખપ્રવચનાલ્પાયુર્દેહાલ્પાયુશ્ચ રોગતઃ ।
અધર્માભિનિવેશિત્વાત્તમોવૃત્તં કલૌ સ્મૃતમ્

પ્રજાસુ ભ્રૂણહત્યા ચ તદા વૈરાત્પ્રવર્ત્તતે ।
તસ્માદાયુર્બલં રૂપં કલિં પ્રાપ્ય પ્રહીયતે

તદા ચાલ્પેન કાલેન સિદ્ધિં ગચ્છન્તિ માનવાઃ ।
ધન્યા ધર્મં ચરિષ્યન્તિ યુગાન્તે દ્વિજસત્તમાઃ

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મં યે ચરન્ત્યનસૂયકાઃ ।
ત્રેતાયામાબ્દિકો ધર્મો દ્વાપરે માસિકઃ સ્મૃતઃ

યથાશક્તિ ચરન્પ્રાજ્ઞસ્તદહ્ના પ્રાપ્નુયાત્કલૌ ।
એષા કલિયુગાવસ્થા સંધ્યાંશં તુ નિબોધત

યુગેયુગે તુ હીયન્તે ત્રિત્રિપાદાસ્તુ સિદ્ધયઃ ।
યુગસ્વભાવાત્સંધ્યાસુ તિષ્ઠન્તીહ તુ યાદૃશઃ

સંધ્યાસ્વભાવાઃ સ્વાંશેષુ પાદશેષાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
એવં સંધ્યાંશકે કાલે સંપ્રાપ્તે તુ યુગાન્તિકે

તેષાં શાસ્તા હ્યસાધૂનાં ભૃગૂણાં નિધનોત્થિતઃ ।
ગોત્રેણ વૈ ચન્દ્ર મસો નામ્ના પ્રમતિરુચ્યતે

માધવસ્ય તુ સોંઽશેન પૂર્વં સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ।
સમાઃ સવિંશતિઃ પૂર્ણાઃ પર્યટન્વૈ વસુંધરામ્

અનુકર્ષન્સ વૈ સેનાં સવાજિરથકુઞ્જરામ્ ।
પ્રગૃહીતાયુધૈર્વિપ્રૈઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

સ તદા તૈઃ પરિવૃતો મ્લેચ્છાન્હન્તિ સ્મસર્વશઃ ।
સહ વા સર્વશશ્ચૈવ રાજ્ઞસ્તાઞ્છૂદ્રયોનિજાન્

પારવણ્ડાસ્તુ તતઃ સર્વાન્ નિઃ શેષં કૃતવાન્વિભુઃ ।
નાત્યર્થ ધાર્મિકા યે ચ તાન્સર્વાન્હન્તિ સર્વશઃ

વર્ણવ્યત્યાસજાતાશ્ચ યે ચ તાનનુજીવિનઃ ।
ઉદીચ્યાન્મધ્યદેશ્યાંશ્ચ પવતીયાંસ્તથૈવ ચ

પ્રાચ્યાન્પ્રતીચ્યાંશ્ચ તથા વિન્ધ્યપૃષ્ઠચરાનપિ ।
તથૈવ દાક્ષિણાત્યાંશ્ચ દ્રવિડાન્સિંહલૈઃ સહ

ગાન્ધારાન્પારદાંશ્ચૈવ પહ્લવાન્યવ નાઞ્શકાન્ ।
તુષારાન્બર્બરાંશ્ચીનાઞ્છૂલિકાન્દરદાન્ ખશાન્

લંપાકારાન્સકતકાન્કિરાતાનાં ચ જાતયઃ ।
પ્રવૃત્તચક્રો બલવાન્મ્લેચ્છાનામન્તકૃત્પ્રભુઃ

અદૃષ્ટઃ સર્વભૂતાનાં ચચારાથ વસુન્ધરામ્ ।
માધવસ્ય તુ સોંઽશેન દેવસ્યેહ વિજજ્ઞિવાન્

પૂર્વજન્મનિ વિખ્યાતઃ પ્રમતિર્ન્નામ વીર્યવાન્ ।
ગોત્રતો વૈ ચન્દ્રમસઃ પૂર્વે કલિયુગે પ્રભુઃ

દ્વાત્રિંશે ઽભ્યુદિતે વર્ષે પ્રક્રાન્તો વિંશતીઃ સમાઃ ।
વિનિઘ્નન્સર્વભૂતાનિ માનવાનેવ સર્વશઃ

કૃત્વા બીજાવશેષં તુ પૃથ્વ્યાં કૂરેણ કર્મણા ।
પરસ્પર નિમિત્તેન કોપેનાકસ્મિકેન તુ

સુસાધયિત્વા વૃષલાન્પ્રાયશસ્તાનધર્મિકાન્ ।
ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે નિષ્ઠાં પ્રાપ્તઃ સહાનુગઃ

તતો વ્યતીતે કલ્પે તુ સામાન્યે સહસૈનિકઃ ।
ઉત્સાદ્ય પાર્થિવાન્સર્વાન્મલેચ્છાંશ્ચૈવ સહસ્રશઃ

તત્ર સંધ્યાંશકે કાલે સંપ્રાપ્તે તુ યુગાન્તકે ।
સ્થિતાસ્વલ્પાવશિષ્ટાસુ પ્રજાસ્વિહ ક્વચિત્ક્વચિત્

અપગ્રહાસ્તતસ્તા વૈ લોભાવિષ્ટાસ્તુ વૃન્દશઃ ।
ઉપહિસંતિ ચાન્યોન્યં પોથયન્તઃ પરસ્પરમ્

અરાજકે યુગવશાત્સંક્ષયે સમુપસ્થિતે ।
પ્રજાસ્તા વૈ તતઃ સર્વાઃ પરસ્પરભયાર્દ્દિતાઃ

વ્યાકુલાશ્ચ પરિભ્રાન્તાસ્ત્યક્ત્વા દારાન્ગૃહાણિ ચ ।
સ્વાન્પ્રણાનનપેક્ષન્તો નિષ્કારણસુદુઃખિતાઃ

નષ્ટે શ્રૌતે સ્મૃતૌ ધર્મે પરસ્પરહતાસ્તદા ।
નિર્મર્યાદા નિરાક્રન્દા નિઃસ્નેહા નિરપત્રપાઃ

નષ્ટે ધર્મે પ્રતિહતા હ્રસ્વકાઃ પઞ્ચવિંશતિમ્ ।
હિત્વા પુત્રાંશ્ચ દારાંશ્ચ વિષાદવ્યાકુલેદ્રિયાઃ

અનાવૃષ્ટિહતાશ્ચૈવ વાર્ત્તામુત્સૃજ્ય દુઃખિતાઃ ।
પ્રત્યન્તાંસ્તા નિષેવન્તે હિત્વા જનપદાન્સ્વકાન્

સરિતઃ સાગરાનૂપાન્સેવન્તે પર્વતાંસ્તથા ।
માંસૈર્મૂલફલૈશ્ચૈવ વર્તયન્તઃ સુદુઃખિતાઃ

ચીરપત્રાચિનધરા નિષ્ક્રિયા નિષ્પરિગ્રહાઃ ।
વર્ણાશ્રમપરિભ્રષ્ટાઃ સંકરં ઘોરમાસ્થિતાઃ ।
એતાં કાષ્ઠામનુપ્રાપ્તા અલ્પશેષાઃ પ્રજાસ્તતઃ

જરાવ્યાધિક્ષુધા વિષ્ટા દુઃખાન્નિર્વેદમાગમન્ ।
વિચારણા તુ નિર્વેદાત્સામ્યાવસ્થા વિચારણાત્

સામ્યાવસ્થાત્મકો બોધઃ સંબોધાદ્ધર્મશીલતા ।
તાસૂપશમયુક્તાસુ કલિશિષ્ટાસુ વૈ સ્વયમ્

અહોરાત્રં તદા તાસાં યુગાન્તે પરિવર્ત્તિનિ ।
ચિત્તસંમોહનં કૃત્વા તાસાં વૈ સુપ્તમત્તવત્

ભાવિનોર્ઽથસ્ય ચ બલાત્તતઃ કૃતમવર્ત્તત ।
પ્રવૃત્તે તુ તતસ્તસ્મિન્પૂતે કૃતયુગે તુ વૈ

ઉત્પન્નાઃ કલિશિષ્ટાસુ પ્રજાઃ કાર્તયુગાસ્તદા ।
તિષ્ઠન્તિ ચેહ યે સિદ્ધા અદૃષ્ટા વિચરન્તિ ચ

સહ સપ્તર્ષિભિશ્ચૈવ તત્ર તે ચ વ્યવસ્થિતાઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શૂદ્રા બીજાર્થં યે સ્મૃતા ઇહ

કલિજૈઃ સહ તે સંતિ નિર્વિશેષાસ્તદાભવન્ ।
તેષાં સપ્તર્ષયો ધર્મં કથયન્તીતરેષુ ચ

વર્ણાશ્રમાચારયુક્તઃ શ્રૌતઃ સ્માર્ત્તો દ્વિધા તુ સઃ ।
તતસ્તેષુ ક્રિયાવત્સુ વર્તન્તે વૈ પ્રજાઃ કૃતે

શ્રૌતસ્માર્ત્તે કૃતાનાં ચ ધર્મે સપ્તર્ષિદર્શિતે ।
કેચિદ્ધર્મવ્યવસ્થાર્થં તિષ્ઠન્તીહાયુગક્ષયાત્

મન્વન્તરાધિકારેષુ તિષ્ઠન્તિ મુનયસ્તુ વૈ ।
યથા દાવપ્રદગ્ધેષુ તૃણેષ્વિહ તપેન તુ

વનાનાં પ્રથમં વૃષ્ટ્યા તેષાં મૂલેષુ સંભવઃ ।
તથા કાર્તયુગાનાં તુ કલિજષ્વિહ સંભવઃ

એવં યુગો યુગસ્યેહ સંતાનસ્તુ પરસ્પરમ્ ।
વર્ત્તતે હ્યવ્યવચ્છેદાદ્યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ

સુખમાયુર્બલં રૂપન્ધર્મોર્ઽથઃ કામ એવ ચ ।
યુગેષ્વેતાનિ હીયન્તે ત્રિત્રિપાદાઃ ક્રમેણ ચ

સસંધ્યાશેષુ હીયન્તે યુગાનાન્ધર્મસિદ્ધયઃ ।
ઇત્યેષ પ્રતિસંધિર્યઃ કીર્ત્તિતસ્તુ મયા દ્વિજાઃ

ચતુર્યુગાનાં સર્વેષામેતેનૈવ પ્રસાધનમ્ ।
એષા ચતુર્યુગાવૃત્તિરાસહસ્રદ્ગુણીકૃતા

બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં રાત્રિશ્ચૈતાવતી સ્મૃતા ।
અત્રાર્જવં જડીભાવો ભૂતાનામાયુગક્ષયાત્

એતદેવ તુ સર્વેષાં યુગાનાં લક્ષણં સ્મૃતમ્ ।
એષા ચતુર્યુગાનાં ચ ગુણિતા હ્યેકસપ્તતિઃ

ક્રમેણ પરિવૃત્તા તુમનોરન્તરમુચ્યતે ।
ચતુર્યુગે યથૈકસ્મિન્ભવતીહ યથા તુ યત્

તથા ચાન્યેષુ ભવતિ પુનસ્તદ્વદ્યથાક્રમમ્ ।
સર્ગે સર્ગે તથા ભેદા ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ તુ

પઞ્ચત્રિંશત્પરિમિતા ન ન્યૂના નાધિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
તથા કલ્પા યુગૈઃ માર્દ્ધં ભવન્તિ સહ લક્ષણૈઃ ।
મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ તુ લક્ષણમ્

યથા યુગાનાં પરિવર્ત્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભાવાત્ ।
તથા ન સંતિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્ત્તમાનઃ

ઇત્યેત લ્લક્ષણં પ્રોક્તં યુગાનાં વૈ સમાસતઃ

અતીતાનાગતાનાં હિ સર્વમન્વન્તરોષ્વિહ ।
મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ

ખ્યાતાનીહ વિજાનીધ્વં કલ્પં કલ્પેન ચૈવ હ ।
અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્કઃ કાર્યો વિજાનતા

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ ।
તુલ્યાભિમાનિનઃ સર્વે નામરૂપૈર્ભવન્ત્યુત

દેવા હ્યષ્ટવિધા યે વા ઇહ મન્વન્તરેશ્વરાઃ ।
ઋષયો મનવશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યાઃ પ્રયોજનૈઃ

એવં વર્ણાશ્રમાણાં તુ પ્રવિભાગં પુરા યુગે ।
યુગસ્વભાવાંશ્ચ તથા વિધત્તે વૈ સદા પ્રભુઃ

વર્ણાશ્રમવિભાગાશ્ચ યુગાનિ યુગસિદ્ધયઃ ।
અનુષઙ્ગાત્સમાખ્યાતાઃ સૃષ્ટિસર્ગં નિબોધત ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ સ્થિતિં વક્ષ્યે યુગેષ્વિહ