બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.28

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદ દારુવનપ્રવેશભસ્મસ્નાનવિધિર્નામ સપ્તવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ
ઋષિરુવાચ
અગાત્કથમમાવસ્યાં માસિ માસિ દિવં નૃપઃ ।
ઐલઃ પુરૂરવાઃ સૂત કથં વાતર્પયત્પિતૄન્

સૂત ઉવાચ
તસ્ય તે ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રભાવં શાંશપાયને ।
ઐલસ્યાદિત્યસંયોગં સોમસ્ય ચ મહાત્મનઃ

અન્તઃસારમયસ્યેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ।
હ્રાસવૃદ્ધી પિદૃમતઃ પિત્ર્યસ્ય ચ વિનિર્ણયમ્

સોમાચ્ચૈવામૃતપ્રાપ્તિં પિતૄણાં તર્વણં તથા ।
કાવ્યાગ્નિષ્વાત્તમૌમ્યાનાં પિતૄણાઞ્ચૈવ દર્શનમ્

યથા પુરૂરવાશ્ચૈવ તર્પયામાસ વૈ પિતૄન્ ।
એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ પર્વાણિ ચ યથાક્રમમ્

યદા તુ ચન્દ્રસૂર્યૌં વૈ નક્ષત્રેણ સમાગતૌ ।
અમાવસ્યાં નિવસત એકરાત્રૈકમણ્ડલૌ

સ ગચ્છતિ તદા દ્રષ્ટું દિવાકરનિશાકરૌ ।
અમાવસ્યામમાવાસ્યાં માતામહપિતામહૌ

અભિવાદ્ય સ તૌ તત્ર કાલાપેક્ષઃ પ્રતીક્ષતે ।
પ્રસ્યન્દમાનાત્સોમાત્તુ પિત્રર્થં તુ પરિશ્રવાન્

ઐલઃ પુરૂરવા વિદ્વાન્માસશ્રાદ્ધચિકીર્ષયા ।
ઉપાસ્તે પિતૃમન્તં તં સોમં દિવિ સમાસ્થિતઃ

દ્વિલવાં કુહૂમાત્રાં ચ તે ઉભે તુ વિચાર્ય સઃ ।
સિનીવાલીપ્રમાણેભ્યઃ સિનીવાલીમુપાસ્ય સઃ

કુહૂમાત્રઃ કલાં ચૈવ જ્ઞાત્વોપાસ્તે કુહૂં તથા ।
સ તદા તામુપાસીનઃ કાલાપેક્ષઃ પ્રપશ્યતિ

સુધામૃતં તુ તત્સોમાત્સ્રવદ્વૈ માસતૃપ્તયે ।
દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ સુધામૃતપરિસ્રવૈઃ

કૃષ્ણપક્ષે ભુજાં પ્રીત્યા દહ્યમાનાં તથાંશુભિઃ ।
સદ્યઃ પ્રક્ષરતા તેન સૌમ્યેન મધુના તુ સઃ

નિર્વાતેષ્ત્રથ પક્ષેષુ પિત્ર્યેણ વિધિના દિવિ ।
સુધામૃતેન રાજૈન્દ્રસ્તર્પ યામાસ વૈ પિતૄન્

સૌમ્યાન્બર્હિષદઃ કાવ્યાનગ્નિષ્વાત્તાંસ્તથૈવ ચ ।
ઋતમગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ

જજ્ઞિરે હ્યૃતવસ્તસ્માદ્ધ્યૃતુભ્યશ્ચાર્ત્તવાસ્તથા ।
આર્તવા હ્યર્દ્ધમાસાખ્યાઃ પિતરો હ્યૃતુસૂનવઃ

ઋતવઃ પિતામહા માસા અયનાહ્યબ્દસૂનવઃ ।
પ્રપિતામહાસ્તુ વૈ દેવાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ

સૌમ્યાસ્તુ સોમજા જ્ઞેયાઃ કાવ્યા જ્ઞેયાઃ કવેઃ સુતાઃ ।
ઉપહૂતાઃ સ્મૃતા દેવાઃ સોમજાઃ સોમપાઃ સ્મૃતાઃ

આજ્યપાસ્તુ સ્મૃતાઃ કાવ્યાસ્તિસ્રસ્તાઃ પિતૃજાતયઃ ।
કાવ્યા બર્હિષદ શ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાશ્ચ તાસ્ત્રિધા

ગૃહસ્થા યે ચ યજ્વાન ઋતુર્બર્હિષદો ધ્રુવમ્ ।
ગૃહસ્થાશ્ચાપ્યયજ્વાન અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથાર્ત્તવાઃ

અષ્ટકાપતયઃ કાવ્યાઃ પઞ્ચાબ્દાસ્તાન્નિબોધત ।
તેષાં સંવત્સરો હ્યગ્નિઃ સૂયસ્તુ પરિવત્સરઃ

સોમ ઇડ્વત્સરઃ પ્રોક્તો વાયુશ્ચૈવાનુવત્સરઃ ।
રુદ્રસ્તુ વત્સરસ્તેષાં પઞ્ચાબ્દાસ્તે યુગાત્મકાઃ

કાવ્યાશ્ચૈવોષ્મપાશ્ચૈવ દિવાકીર્ત્યાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।
યે તે પિબન્ત્યમાવસ્યાં માસિમાસિ સુધાં દિવિ

તાંસ્તેન તર્પયામાસ યાવદાસીત્પુરૂરવાઃ ।
યસ્માત્પ્રસ્રવતે સોમાન્માસિ માસિ ધિનોતિ ચ

તસ્માત્સુધામૃતં તદ્વૈ પિતૄણાં સોમપાયિનામ્ ।
એવં તદમૃતં સૌમ્યં સુધા ચ મદુ ચૈવ હ

કૃષ્ણપક્ષે યથા વેન્દોઃ કલાઃ પઞ્ચદશ ક્રમાત્ ।
પિબન્ત્યંબુમયં દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્તુ છન્દનાઃ

પીત્વાર્દ્ધમાસં ગચ્છન્તિ ચતુર્દશ્યાં સુધામૃતમ્ ।
ઇત્યેવં પીયમાનૈસ્તુ દેવૈઃ સર્વૈર્નિશાકરઃ

સમાગચ્છત્યમાવસ્યાં ભાગે પઞ્ચદશે સ્થિતઃ ।
સુષુમ્ણાપ્યાયિતં ચૈવ હ્યમાવસ્યાં યથા ક્રમમ્

પિબન્તિ દ્વિલવં કાલં પિતરસ્તે સુધામૃતમ્ ।
પીતક્ષયં તતઃ સોમં સૂર્યો ઽસાવેકરશ્મિના

આપ્યાયયત્સુષુમ્ણાતઃ પુનસ્તાન્સોમપાયિનઃ ।
નિઃ શેષાયાં કલાયાં તુ સોમમાપ્યાયયત્પુનઃ

સુષુમ્ણાપ્યાયમાનસ્ય ભાગં ભાગમહઃ ક્રમાત્ ।
કલાઃ ક્ષીયન્તિ તાઃ કૃષ્ણાઃ શુક્લા ચાપ્યાયયન્તિ તમ્

એવં સૂર્યસ્ય વીર્યેણ ચન્દ્રસ્યાપ્યાયિતા તનુઃ ।
દૃશ્યતે પૌર્ણમાસ્યાં વૈ શુક્લઃ સંપૂર્ણમણ્ડલઃ

સંસિદ્ધિરેવં સોમસ્ય પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ।
ઇત્યેવં પિતૃમાન્સોમઃ સ્મૃત ઇડ્વત્સરાત્મકઃ

ક્રાન્તઃ પઞ્ચદશૈઃ સાર્દ્ધં સુધામૃતપરિસ્રવૈઃ ।
અતઃ પર્વાણિ વક્ષ્યામિ વર્વણાં સંધયશ્ચ યે

ગ્રન્થિમન્તિ યથા પર્વાણીક્ષુવે ણ્વોર્ભવન્ત્યુત ।
તથાર્દ્ધમાસિ પર્વાણિ શુક્લકૃષ્ણાનિ ચૈવ હિ

પૂર્ણામાવસ્યયોર્ભેદૌ ગ્રન્થયઃ સંધયશ્ચ વૈ ।
અર્દ્ધમાસં તુ પર્વાણિ દ્વિતીયાપ્રભૃતીનિ તુ

અન્વાધાનક્રિયા યસ્માત્ક્રિયતે પર્વસંધિષુ ।
તસ્માત્તુ પર્વણામાદૌ પ્રતિપત્સર્વસંધિષુ

સાયાહ્ને ઽહ્યનુમત્યાદૌ કાલો દ્વિલવ ઉચ્યતે ।
લવૌ દ્વાવેવ રાકાયાં કાલો જ્ઞેયો ઽપરાહ્ણકઃ

પ્રતિપત્કૃષ્ણપક્ષસ્ય કાલે ઽતીતે ઽપરાહ્ણકે ।
સાયાહ્ને પ્રતિપન્ને ચ સ કાલઃ પૌર્ણમાસિકઃ

વ્યતીપાતે સ્થિતે સૂર્યે લેખાર્દ્ધે તુ યુગાન્તરે ।
યુગાન્તરોદિતે ચૈવ લેશાર્દ્ધે શશિનઃ ક્રમાત્

પૌર્ણમાસી વ્યતીપાતે યદીક્ષેતાં પરસ્પરમ્ ।
યસ્મિન્કાલે સમૌ સ્યાતાં તૌ વ્યતીપાત એવ સઃ

તં કાલં સૂર્યનિર્દ્દેશ્યં દૃષ્ટ્વા સંખ્યાં તુ સર્પતિ ।
સ વૈ વષટાક્રિયાકાલઃ સદ્યઃ કાલં વિધીયતે

પૂર્ણન્દોઃ પૂર્ણપક્ષે તુ રાત્રિસંધિશ્ચ પૂર્ણિમા ।
તતો વિરજ્યતે નક્તં પૌર્ણમાસ્યાં નિશાકરઃ

યદીક્ષેતે વ્યતીપાતે દિવા પૂર્ણે પરસ્પરમ્ ।
ચન્દ્રાર્કાવપરાહ્ણે તુ પૂર્ણાત્માનૌ તુ પૂર્ણિમા

યસ્માત્તામનુમન્યન્તે પિતરો દૈવતૈઃ સહ ।
તસ્માદનુમતિર્નામ પૂર્ણિમા પ્રથમા સ્મૃતા

અત્યર્થં ભ્રાજતે યસ્માદ્વ્યોમ્ન્યસ્યાં વૈ નિશાકરઃ ।
રઞ્જનાચ્ચૈવ ચન્દ્રસ્ય રાકેતિ કવયો ઽબ્રુવન્

અમાવસેતામૃક્ષે તુ યદા ચન્દ્રદિવાકરૌ ।
રાકા પઞ્ચદશી રાત્રિરમાવાસ્યા તતઃ સ્મૃતા

વ્યુચ્છિદ્ય તમમાવસ્યાં પશ્યતસ્તૌ સમાગતૌ ।
અન્યોન્યં ચન્દ્રસૂર્યૌં તૌ યદા તદ્વર્શ ઉચ્યતે

દ્વૌ દ્વૌ લવાવમાવાસ્યા સ કાલઃ પર્વસંધિષુ ।
દ્વ્યક્ષર કુહુમાત્રશ્ચ પર્વકાલાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

નષ્ટચન્દ્રા ત્વમાવસ્યા યા મધ્યાઙ્નાત્પ્રવર્ત્તતે ।
દિવસાર્દ્ધેન રાત્ર્યા ચ સૂર્યં પ્રાપ્ય તુ ચન્દ્રમાઃ

સૂર્યેણ સહ સામુદ્રં ગત્વા પ્રાતસ્તનાત્સ વૈ ।
દ્વૌ કાલૌ સંગમં ચૈવ મધ્યાહ્ને નિયતં રવિઃ

પ્રતિપચ્છુક્લપક્ષસ્ય ચન્દ્રમાઃ સૂર્ય મણ્ડલાત્ ।
વિમુચ્યમાનયોર્મધ્યે તયોર્મણ્ડલયોસ્તુ વૈ

સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય તુ વષટ્ક્રિયા ।
એતદૃતુમુખં જ્ઞેયમમા વાસ્યાસ્ય પર્વણઃ

દિવાપર્વ હ્યમાવાસ્યા ક્ષીણેન્દૌ બહુલે તુ વૈ ।
તસ્માદ્દિવા હ્યમાવાસ્યાં ગૃહ્યતે ઽસૌ દિવાકરઃ

ગૃહ્યતે તુ દિવા તસ્માદમાવાસ્યાં દિવિ ક્ષયામ્ ।
કલાનામપિ ચૈતાસાં વૃદ્ધિહાન્યા જલાત્મનઃ

તિથીનાં નામધેયાનિ વિદ્વદ્ભિઃ સંજ્ઞિતાનિ વૈ ।
દર્શયેતામથાત્માનં સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ

નિષ્ક્રામત્યથ તેનૈવ ક્રમશઃ સૂર્યમણ્ડલાત્ ।
દ્વિલવોનમહોરાત્રં ભાસ્કરં સ્પૃશતે શશી

સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલોદર્શસ્ય તુ વષટ્ક્રિયા ।
કુહેતિ કોકિલેનોક્તો યઃ સ કાલઃ સમાપ્યતે

તત્કાલસંમિતા યસ્માદમાવાસ્યા કુહૂઃ સ્મૃતા ।
સિનીવાલીપ્રમાણસ્તુ ક્ષીણશેષો નિશાકરઃ

આમાવસ્યાં વિશત્યર્કસ્સિની વાલીતતઃ સ્મૃતા ।
અનુમત્યાશ્ચરાકાયાઃ સિનીવાલ્યાઃ કુહૂંવિના

એતાસાં દ્વિલવઃ કાલઃ કુહૂમાત્રઙ્કુહૂઃસ્મૃતાઃ ।
ચન્દ્રસૂર્યવ્યતીપાતે સંગતે પૂર્ણિમાન્તરે

પ્રતિપત્પ્રતિપદ્યેત પર્વકાલો દ્વિમાત્રકઃ ।
કાલઃ કહૂસિનીવાલ્યોઃ સામુદ્રસ્ય તુ મધ્યતઃ

અર્કાગ્નિ મણ્ડલે સોમે પર્વકાલઃ કલાસમઃ ।
એવં સ શુક્લપક્ષે વૈ રજન્યાં પર્વસંધિષુ

સંપૂર્મમણ્ડલઃ શ્રીમાંશ્ચન્દ્રમા ઉપરજ્યતે ।
યસ્માદા દાપ્યાયતે સોમઃ પઞ્ચદશ્યાં તુ પૂર્ણિમા

દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ કલાભિર્દિવસક્રમાત્ ।
તસ્માત્કલાઃ પઞ્ચદશ સોમેનાસ્ય તુ ષોડશી

તસ્માત્સોમસ્ય ભવતિ પઞ્ચદશ્યાપ્રપાં ક્ષયઃ ।
ઇત્યેતે પિતરો દેવાઃ સોમપાઃ સોમવર્દ્ધનાઃ

આર્તવા ઋતવો હ્યૃદ્ધા દેવાસ્તાન્ભાવયન્તિ વૈ ।
અતઃ પિતૄન્પ્રવક્ષ્યામિ માસશ્રાદ્ધભુજસ્તુ યે

તેષાં ગતિં સતત્ત્વાં ચ પ્રાપ્તિં શ્રાદ્ધસ્ય ચૈવ હિ ।
ન મૃતાનાં ગતિઃ શક્યા જ્ઞાતું ન પુનરાગતિઃ

તપસાપિ પ્રસિદ્ધેન કિંપુનર્માસચક્ષુષા ।
અનુદેવપિતૄનેતે પિતરો લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ

દેવાઃ સૌમ્યાશ્ચ કાવ્યાશ્ચ અયજ્વાનો હ્યચોનિજાઃ ।
દેવાસ્તે પિતરઃ સર્વે દેવાસ્તાન્વાદયન્ત્યુત

મનુષ્યપિતરશ્ચૈવ તેભ્યો ઽન્યે લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
પિતા પિતામહશ્ચાપિ તથા યઃ પ્રપિતામહઃ

યજ્વાનો યે તુ સામેન સોમવન્તસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।
યે યજ્વાનો હવિર્યજ્ઞે તે વૈ બર્હિષદઃ સ્મૃતાઃ

અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતાસ્તેષાં હોમિનો ઽયાજ્યયાજિનઃ ।
તેષાં તુ ધર્મસાધર્મ્યાત્સ્મૃતાઃ સાયુજ્યગા દ્વિજૈઃ

યે ચાપ્યાશ્રમધર્માણાં પ્રસ્થાનેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ।
અન્તે તુ નાવસીદન્તિ શ્રદ્ધાયુક્તાસ્તુ કર્મસુ

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ યજ્ઞેન પ્રજયા ચ વૈ ।
શ્રાદ્ધેન વિદ્યયા ચૈવ પ્રદાનેન ચ સપ્તધા

કર્મસ્વેતેષુ યે યુક્તા ભવન્ત્યાદેહપાતનાત્ ।
દૈવૈસ્તૈઃ પિતૃભિઃ સાર્દ્ધં સૂક્ષ્મજૈઃ સોમયાજનૈઃ

સ્વર્ગતા દિવિ મોદન્તે પિતૃવત્ત ઉપાસતે ।
તેષાં નિવાપે દત્તે તુ તત્કુલીનૈશ્ચ બન્ધુભિઃ

માસશ્રાદ્ધભુજસ્તૃપ્તિં લભન્તે સોમલૌકિકાઃ ।
એતે મનુષ્યપિતરો માસશ્રાદ્ધભુજસ્તુ યે

તેભ્યો ઽપરે તુ યે ઽપ્યન્યે સંકીર્ણાઃ કર્મયોનિષુ ।
ભ્રષ્ટાશ્ચાશ્રમધર્મેભ્યઃ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ

ભિન્નદેહા દુરાત્માનઃ પ્રેતભૂતા યમક્ષયે ।
સ્વકર્માણ્ય નુશોચન્તો યાતનાસ્થાનમાગતાઃ

દીર્ઘાયુષો ઽતિશુષ્કાશ્ચ શ્મશ્રુલાશ્ચ વિવાસસઃ ।
ક્ષુત્પિપાસાપરીતાશ્ચ વિદ્રવન્તસ્તતસ્તતઃ

સરિત્સરસ્તડાગાનિ વાપીશ્ચાપ્યુપલિપ્સવઃ ।
પરાન્નાનિ ચ લિપ્સંતઃ કાલ્યમાનાસ્તતસ્તતઃ

સ્થાનેષુ પાત્યમાનાશ્ચ યાતનાશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
શાલ્મલે વૈતરણ્યાં ચ કુંભીપાકે તથૈવ ચ

કરંભવાલુકાયાં ચ અસિપત્રવને તથા ।
શિલા સંપેષણે ચૈવ પાત્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ

તત્રસ્થાનાં હિ તેષાં વૈ દુઃ ખિતાનામનાશિનામ્ ।
તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં બાન્ધવૈર્નામ ગોત્રતઃ

ભૂમાવસવ્યં દર્ભેષુ દત્તાઃ પિણ્ડાસ્ત્રયસ્તુ વૈ ।
યાન્તિ તાસ્તર્પયન્તે ચ પ્રેતસ્થાનેષ્વધિષ્ઠિતાન્

અપ્રાપ્તા યાતનાસ્થાનં પ્રભ્રષ્ટા ય ચ પઞ્ચધા ।
પશ્ચાદ્યે સ્થાવરાન્તે વૈ જાતા નીચૈઃ સ્વકર્મભિઃ

નાનારૂપાસુ જાયન્તે તિર્યગ્યોનિષ્વયોનિષુ ।
યદાહારા ભવન્ત્યેતે તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ

તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તદાહારે શ્રાદ્ધં દત્તં પ્રતિષ્ઠતે ।
કાલે ન્યાયાગતં પાત્રે વિધિના પ્રતિપાદિતમ્

પ્રાપ્નોત્યન્નં યથાદત્તં જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ।
યથા ગોષુ પ્રનષ્ટામુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્

તથા શ્રાદ્ધેષુ દત્તાન્નં મન્ત્રઃ પ્રાપયતે પિતૄન્ ।
એવં હ્યવિફલં શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાદત્તં તુ મન્ત્રતઃ

તત્તત્કુમારઃ પ્રોવાચ પશ્યન્દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
ગતાગતજ્ઞઃ પ્રેતાનાં પ્રાપ્તિં શ્રાદ્ધસ્ય તૈઃ સહ

બાહ્લીકાશ્ચોષ્મપાશ્ચૈવ દિવાકીર્ત્યાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।
કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી

ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ વૈ ।
ઋત્વર્તવાર્દ્ધમાસાસ્તુ અન્યોન્યં પિતરઃ સ્મૃતાઃ

ઇત્યેત પિતરો દેવા મનુષ્યપિતરશ્ચ યે ।
પ્રીતેષુ તેષુ પ્રીયન્તે શ્રાદ્ધયુક્તેષુ કર્મસુ

ઇત્યેષ વિચયઃ પ્રોક્તઃ પિતૄણાં સોમપાયિનામ્ ।
એવં પિતૃસતત્ત્વં હિ પુરાણે નિશ્ચયં ગતમ્

ઇત્યર્કપિતૃસોમાનામૈલસ્ય ચ સમાગમઃ ।
સુધામૃતસ્ય ચ પ્રાપ્તિઃ પિતૄણાં ચૈવ તર્પ્પણમ્

પૂર્ણા માવાસ્યયોઃ કાલો યાતનાસ્થાનમેવ ચ ।
સમાસાત્કીર્તિતસ્તુભ્યમેષ સર્ગઃ મનાતનઃ

વૈશ્વરૂપ્યં તુ સર્ગસ્ય કથિતં હ્યેકદૈશિકમ્ ।
ન શક્યં પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધેયં ભૂતિમિચ્છતા

સ્વાયંભુવસ્ય હિ હ્યેષ સર્ગઃ ક્રાન્તો મયા તુ વૈ ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ણયામ્યહમ્